.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

စတုက္ကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. ဘဏ္ဍဂါမဝဂ္ဂေါ

၁-၂. အနုဗုဒ္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁-၂. စတုက္ကနိပါတဿ ပဌမေ အနုဗောဓော ပုဗ္ဗဘာဂိယံ ဉာဏံ၊ ပဋိဝေဓော အနုဗောဓေန အဘိသမယော. တတ္ထ ယသ္မာ အနုဗောဓပုဗ္ဗကော ပဋိဝေဓော အနုဗောဓေန ဝိနာ န ဟောတိ. အနုဗောဓော ဟိ ဧကစ္စော ပဋိဝေဓသမ္ဗဒ္ဓေါ၊ တဒုဘယာဘာဝဟေတုကဉ္စ ဝဋ္ဋေ သံသရဏံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘အနနုဗောဓာ။ပေ။ တုမှာကဉ္စာ’’တိ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝတော ဘဝန္တရူပဂမနံ သန္ဓာဝနံ၊ အပရာပရံ စဝနူပပဇ္ဇနဝသေန သဉ္စရဏံ သံသရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဘဝတော’’တိအာဒိ. သန္ဓာဝိတသံသရိတပဒါနံ ကမ္မသာဓနတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မယာ စ တုမှေဟိ စာ’’တိ ပဌမဝိကပ္ပေ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဘာဝသာဓနတံ ဟဒယေ ကတွာ ‘‘မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စာ’’တိ ယထာရုတဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ဒီဃရဇ္ဇုနာ ဗဒ္ဓသကုဏံ ဝိယ ရဇ္ဇုဟတ္ထော ပုရိသော ဒေသန္တရံ တဏှာရဇ္ဇုနာ ဗဒ္ဓံ သတ္တသန္တာနံ အဘိသင်္ခါရော ဘဝန္တရံ နေတိ ဧတာယာတိ ဘဝနေတ္တိ. တေနာဟ ‘‘ဘဝရဇ္ဇူ’’တိအာဒီ.

ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကရောတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သကသန္တာနေ ပရသန္တာနေ စ ဝိနာသကရော အဘာဝကရော. ဗုဒ္ဓစက္ခုဓမ္မစက္ခုဒိဗ္ဗစက္ခုမံသစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမာ. သဝါသနာနံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ သာတိသယံ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

အနုဗုဒ္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃-၄. ပဌမခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃-၄. တတိယေ ကလိန္တိ အပရာဓံ. ဝိစိနာတီတိ အာစိနောတိ ပသဝတိ. တေန စ ကလိနာ သုခံ န ပဋိလဘတီတိ တေန အပရာဓေန သုခံ န ဝိန္ဒတိ. နိန္ဒိယပ္ပသံသာယ ဟိ ပသံသိယနိန္ဒာယ စ သမကောဝ ဝိပါကော. ပသံသိယနိန္ဒာတိ စ သမ္ပန္နဂုဏပရိဓံသနဝသေန ပဝတ္တိယာ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ကဋုကတရဝိပါကာ. နိန္ဒိယပ္ပသံသာ ပန ကထံ တာယ သမဝိပါကာတိ စေ? တသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနဂုဏသမာရောပနေန အတ္တနော ပရေသဉ္စ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိဟေတုဘာဝတော ပသံသိယေန တဿ သဗ္ဘာဝကရဏတော စ. လောကေပိ ဟိ အသူရံ သူရေန သမံ ကရောန္တော ဂါရယှော ဟောတိ၊ ပဂေဝ ဒုပ္ပဋိပန္နံ သုပ္ပဋိပန္နေန သမံ ကရောန္တောတိ. သကေန ဓနေနာတိ အတ္တနော သာပတေယျေန. အပ္ပမတ္တကောဝ ကလီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကတ္တာ သပ္ပဋိကာရတ္တာ စ အပ္ပမတ္တကော အပရာဓော. အယံ။ပေ။ မဟန္တတရော ကလိ ကတူပစိတတ္တာ သမ္ပရာယိကတ္တာ အပ္ပဋိကာရတ္တာ စ.

နိရဗ္ဗုဒေါတိ ဂဏနာဝိသေသော ဧသောတိ အာဟ ‘‘နိရဗ္ဗုဒဂဏနာယာ’’တိ၊ သတသဟဿံ နိရဗ္ဗုဒါတိ အတ္ထော. နိရဗ္ဗုဒပရိမာဏံ ပန ဝဿဂဏနာယ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထေဝ ဟိ သတံ သတသဟဿာနံ ကောဋိ ဟောတိ၊ ဧဝံ သတံ သတသဟဿာနံ ကောဋိယော ပကောဋိ နာမ ဟောတိ၊ သတံ သတသဟဿာနံ ပကောဋိယော ကောဋိပကောဋိ၊ သတံ သတသဟဿကောဋိပကောဋိယော နဟုတံ၊ သတံ သတသဟဿနဟုတာနိ နိန္နဟုတံ၊ သတံ သတသဟဿနိန္နဟုတာနိ ဧကံ အဗ္ဗုဒံ၊ တတော ဝီသတိဂုဏိတံ နိရဗ္ဗုဒံ. ယံ အရိယေ ဂရဟန္တော နိရယံ ဥပပဇ္ဇတီတိ အရိယေ ဂရဟန္တော ယံ နိရဗ္ဗုဒသင်္ခါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ နိရဗ္ဗုဒေါတိ စ ပါဋိယေက္ကော နိရယော နတ္ထိ၊ အဝီစိမှိယေဝ ပန နိရဗ္ဗုဒဂဏနာယ ပစ္စိတဗ္ဗဋ္ဌာနဿေတံ နာမံ. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ.

ပဌမခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. အနုသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅. ပဉ္စမေ အနုသောတံ ဂစ္ဆတီတိ သံသာရသောတဿ အနုကူလဘာဝေန ဂစ္ဆတိ. ပစ္စနီကပဋိပတ္တိယာတိ သံသာရသောတဿ ပဋိကူလဝသေန ပဝတ္တနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဒိပဋိပတ္တိယာ. ဌိတသဘာဝေါတိ အစလပ္ပသာဒါဒိသမန္နာဂမေန ဌိတသဘာဝေါ. အနာဂါမီ ဟိ အဿဒ္ဓိယေဟိ ကာမရာဂဗျာပါဒေဟိ အကမ္ပနိယစိတ္တတာယ တမှာ လောကာ အနာဝတ္တိဓမ္မတာယ စ ဌိတသဘာဝေါ နာမ. ဩဃံ တရိတွာတိ ကာမောဃာဒိစတုဗ္ဗိဓံ ဩဃံ အတိက္ကမိတွာ. ပရတီရံ ဂတောတိ နိဗ္ဗာနပါရံ ဂတော. ဗြာဟ္မဏောတိ ဗာဟိတပါပတာယ ဗြာဟ္မဏောတိ သင်္ခံ ဂတော ခီဏာသဝေါ. တေနာဟ ‘‘သေဋ္ဌော နိဒ္ဒေါသော’’တိ. ပဉ္စဝေရကမ္မန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဒုစ္စရိတံ. သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာတိ ကိလေသပရိယုဋ္ဌာနေ သတိ ဥပ္ပန္နေန ဒုက္ခဒေါမနဿေန သဒ္ဓိမ္ပိ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ တိဿန္နံ သိက္ခာနံ ဧကာယပိ အနူနံ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သေဋ္ဌစရိယံ. ဣမိနာ ဝါရေန သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော ကထိတာ. ကိံ ပန တေ ရုဒန္တာ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တီတိ? အာမ၊ ကိလေသရောဒနေန ရောဒန္တာ စရန္တိ နာမ၊ သီလသမ္ပန္နော ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခု ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတော.

စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ဖလသမာဓိံ. ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဖလဉာဏံ. ဆဟာကာရေဟိ ပါရဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ၊ ပရိညာပါရဂူ၊ ဘာဝနာပါရဂူ၊ ပဟာနပါရဂူ၊ သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ၊ သမာပတ္တိပါရဂူတိ ဧဝံ ဆဟိ အာကာရေဟိ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပါရံ ပရိယောသာနံ ဂတော. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

အနုသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. အပ္ပဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆. ဆဋ္ဌေ အပ္ပကံ သုတံ ဟောတီတိ နဝင်္ဂသတ္ထုသာသနေ ကိဉ္စိဒေဝ သုတံ ဟောတိ. တဒေဝ နဝင်္ဂသတ္ထုသာသနံ ဒဿေတုံ ‘‘သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သုတ္တာဒီနိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသက္ခန္ဓကပရိဝါရာ’’တိအာဒိမာဟ. ကထံ ပနာယံ ဝိဘာဂေါ ယုဇ္ဇေယျ. သဂါထကဉှိ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ. တဒုဘယဝိနိမုတ္တဉ္စ သုတ္တံ ဥဒါနာဒိဝိသေသသညာရဟိတံ နတ္ထိ၊ ယံ သုတ္တင်္ဂံ သိယာ. မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ (ခု. ပါ. ၅.၁ အာဒယော၊ သု. နိ. ၂၆၁ အာဒယော) သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ. ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ. တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

‘‘သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ၊ ဝိသေသဝိဓယော ပရေ၊

သနိမိတ္တာ နိရုဠှတ္တာ၊ သဟတာညေန နာညတော’’. (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ)

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော နေတ္တိယံ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရော) ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ. ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၆၅၅၊ ၁၂၄၂) သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီတိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ. ဝိသေသဝိဓယော ပရေ သနိမိတ္တာ တဒေကဒေသေသု ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ‘‘ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏံ. ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာဒီနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဂေယျာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော၊ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာယုတ္တေသု ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒီဝစနသမ္ဗန္ဓေသု အဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာဥဒါနဣတိဝုတ္တကအဗ္ဘုတဓမ္မသညာ ပတိဋ္ဌိတာ၊ တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ၊ သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျာဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ၊ တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတော. နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာဝါတိ? န တဒဝတ္ထာ သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တ’’န္တိ.

ယဉ္စ ဝုတ္တံ – ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ၊ တံ န၊ နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ၊ အထ ခေါ သုတ္တဘာဝေနေဝ၊ တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုတ္တနာမက’’န္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ နတ္ထိ၊ ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ ဟိ သဂါထကံ. သဟဘာဝေါ နာမ အတ္ထတော အညေန ဟောတိ၊ န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပ္ပဒေသော အတ္ထိ၊ ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ယဒပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ န၊ အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ. အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ. ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညံ သင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ သာရတ္ထဒီပနိယာ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အမှေဟိ ပကာသိတော၊ ဣစ္ဆန္တေဟိ တတောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော.

န အတ္ထမညာယ ဓမ္မမညာယ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာဉ္စ ပါဠိဉ္စ ဇာနိတွာ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုရူပဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော န ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘န အတ္ထမညာယ ဓမ္မမညာယာတိ အဋ္ဌကထဉ္စ ပါဠိဉ္စ ဇာနိတွာ။ပေ။ န ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ.

အပ္ပဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇. သတ္တမေ ပညာဝေယျတ္တိယေနာတိ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓာဒိပညာဝေယျတ္တိယေန. ဝိနယံ ဥပေတာတိ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ဝိနယံ ဥပေတာ. ဝေသာရဇ္ဇေနာတိ သာရဇ္ဇကရာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိဂမနတော ဝေသာရဇ္ဇေန၊ သာရဇ္ဇရဟိတေနာတိ အတ္ထော. တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတံ ဧတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. တမေဝ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဓာရေန္တိ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသံ ဝိယ ဝိနဿန္တံ အကတွာ သုပ္ပဂုဏသုပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ဟဒယေ ဌပေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ. ဧဒိသာ စ အတ္တနာ သုတဿ ဓမ္မဿ အာဓာရဘူတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သုတဓမ္မာနံ အာဓာရဘူတာ’’တိ.

သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဝေသာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈. အဋ္ဌမေ ဗျာမောဟဝသေန သရဏပရိယေသနံ သာရဇ္ဇနံ သာရဒေါ၊ ဗျာမောဟဘယံ. ဝိဂတော သာရဒေါ ဧတဿာတိ ဝိသာရဒေါ၊ တဿ ဘာဝေါ ဝေသာရဇ္ဇံ. တံ ပန ဉာဏသမ္ပဒံ၊ ပဟာနသမ္ပဒံ၊ ဒေသနာဝိသေသသမ္ပဒံ ခေမဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တံ စတုဗ္ဗိဓပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တေနာဟ ‘‘စတူသု ဌာနေသူ’’တိအာဒိ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ၊ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗညုတပဋိဇာနနဝသေန အဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တိ၊ အဋ္ဌ ဝါ ပရိသာ ဥပသင်္ကမန္တီတိ အာသဘာ၊ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ. ဣဒံ ပနာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ဌာနံ သဗ္ဗညုတမေဝ ဝဒတိ. တိဋ္ဌမာနောဝါတိ အဝဒန္တောပိ တိဋ္ဌမာနောဝ ပဋိဇာနာတိ နာမာတိ အတ္ထော. ဥပဂစ္ဆတီတိ အနုဇာနာတိ.

အဋ္ဌသု ပရိသာသူတိ ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ အနေကသတံ ခတ္တိယပရိသံ ဥပသင်္ကမိတာ။ပေ။ ဗြာဟ္မဏပရိသံ ဂဟပတိပရိသံ၊ သမဏပရိသံ၊ စာတုမဟာရာဇိကပရိသံ၊ တာဝတိံသပရိသံ၊ မာရပရိသံ၊ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပသင်္ကမိတာ၊ တတြပိ မယာ သန္နိသိန္နပုဗ္ဗဉ္စေဝ သလ္လပိတပုဗ္ဗဉ္စ သာကစ္ဆာ စ သမာပဇ္ဇိတပုဗ္ဗာ. တတြ ဝတ မံ ‘ဘယံ ဝါ သာရဇ္ဇံ ဝါ ဩက္ကမိဿတီ’တိ နိမိတ္တမေတံ၊ သာရိပုတ္တ၊ န သမနုပဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၁) ဧဝံ ဝုတ္တပရိသာသု. အဘီတနာဒံ နဒတီတိ ပရတော ဒဿိတဉာဏယောဂေန ဝိသာရဒေါ အဟန္တိ အဘီတနာဒံ နဒတိ. သီဟနာဒသုတ္တေနာတိ ခန္ဓဝဂ္ဂေ အာဂတေန သီဟနာဒသုတ္တေန.

‘‘ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) သုတ္တသေသေန သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိဖလသမ္ပတ္တိပဝတ္တိ ဝုတ္တာ၊ ပုရိမသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိဥပနိဿယာ ပစ္ဆိမသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိသမ္ပတ္တိပဝတ္တိ ဝါ ဝုတ္တာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထ စ စက္ကသဒ္ဒဿ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိစက္ကသဏ္ဌာနာ အသနိ ဧဝ အသနိဝိစက္ကံ. ဥရစက္ကာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဏာသမူဟာဒီသုပိ စက္ကသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘သံဃဘေဒံ ကရိဿာမ စက္ကဘေဒ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၄၀၉၊ စူဠဝ. ၃၄၃) ဟိ အာဏာ ‘‘စက္က’’န္တိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဒေဝစက္ကံ အသုရစက္က’’န္တိအာဒီသု သမူဟောတိ.

ပဋိဝေဓနိဋ္ဌတ္တာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ ပဋိဝေဓောတိ ‘‘ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပဋိလဒ္ဓဿပိ ဒေသနာဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ပရဿ ဗုဇ္ဈနမတ္တေန ဟောတီတိ ‘‘အညာသိကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိ။ပေ။ ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ပရံ ပန ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ ဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိ တဿေဝ ပဝတ္တိတဿ ဓမ္မစက္ကဿ ဌာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဒဿိတဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တဓမ္မေသု. ဝစနမတ္တမေဝ ဟိ တေသံ၊ န ပန ဒဿနံ တာဒိသဿေဝ ဓမ္မဿ အဘာဝတော. ဘဂဝတော ဧဝ ဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပရဿ ဝစနဝသေန ဒဿိတဓမ္မေသု. ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၁) ဝိယ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုနာ’’တိ. ဟေတူတိ စ ဥပပတ္တိသာဓနဟေတု ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ကာရကော၊ သမ္ပာပကော ဝါ. နိမိတ္တန္တိ စောဒနာယ ကာရဏံ. တတ္ထ စောဒကော စောဒနံ ကရောတီတိ ကာရဏံ၊ ဓမ္မော စောဒနံ ကရောတိ ဧတေနာတိ ကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလောပီ’’တိအာဒိ. ခေမန္တိ ကေနစိ အပ္ပဋိဗာဟိယဘာဝေန အနုပဒ္ဒုတံ.

အန္တရာယော ဧတေသံ အတ္ထိ၊ အန္တရာယေ ဝါ နိယုတ္တာတိ အန္တရာယိကာ. ဧဝံဘူတာ ပန တေ ယသ္မာ အန္တရာယကရာ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ’’တိ. အသဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမေ နာတိသာဝဇ္ဇာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ’’တိ. သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာတိအာဒိ နိဒဿနမတ္တံ ဣတရေသမ္ပိ စတုန္နံ ‘‘အန္တရာယိကာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ တဗ္ဘာဝေ ဗျဘိစာရာဘာဝတော. ဣဓ ပန မေထုနဓမ္မော အဓိပ္ပေတောတိ ဣဒံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တံ အရိဋ္ဌသိက္ခာပဒံ (ပါစိ. ၄၁၇) ဝိယ. ယသ္မာ တံခဏမ္ပိ ကာမာနံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဝိရတော ဟောတိ စေ၊ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ၊ န ကာမေသု အာသတ္တော၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုန။ပေ။အန္တရာယော ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ ယဿ ကဿစီတိ န ကေဝလံ ပဗ္ဗဇိတဿေဝ၊ အထ ခေါ ယဿ ကဿစိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုနမနုယုတ္တဿ၊ မုဿတေဝါပိ သာသန’’န္တိ (သု. နိ. ၈၂၀).

တသ္မိံ အနိယျာနိကဓမ္မေတိ တသ္မိံ ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတအနိယျာနိကဓမ္မနိမိတ္တံ. နိမိတ္တတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ကမ္မသံယောဂေ ဘုမ္မံ.

ဥပနိဗဒ္ဓါတိ ဝိရစိတာ. တေနာဟ ‘‘အဘိသင်္ခတာ’’တိ. ပုထုဘာဝန္တိ ဗဟုဘာဝံ. ပုထူဟိ ဝါ သိတာတိ ဗဟူဟိ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သိတာ ဥပနိဗဒ္ဓါ.

ဝေသာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. တဏှုပ္ပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉. နဝမေ ဘဝတိ ဧတေန အာရောဂျန္တိ ဘဝေါ၊ ဂိလာနပစ္စယော. ပရိဝုဒ္ဓေါ ဘဝေါ အဘဝေါ. ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဟိ အယမကာရော ယထာ ‘‘သံဝရာသံဝရော၊ ဖလာဖလ’’န္တိ စ. သပ္ပိနဝနီတာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တေလမဓုဖာဏိတာဒီနံ ဂဟဏံ. သပ္ပိနဝနီတာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ၊ သဗ္ဗဿပိ ဂိလာနပစ္စယဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘဝါဘဝေါတိ ဝါ ခုဒ္ဒကော စေဝ မဟန္တော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝေသူ’’တိအာဒိ. ဘဝေါတိ ဝါ သမ္ပတ္တိ၊ အဘဝေါတိ ဝိပတ္တိ. ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ၊ အဘဝေါတိ ဟာနိ. တံနိမိတ္တဉ္စ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝါဘဝဟေတု ဝါ’’တိ.

တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော. တဏှာ ဟိ နိရုဒကကန္တာရေ မရီစိကာယ ဥဒကသညာ ဝိယ ပိပါသာဘိဘူတံ တသိတံ သတ္တံ အဿာသဒဿနဝသေန သဟာယကိစ္စံ ကရောန္တီ ဘဝါဒီသု အနိဗ္ဗိန္နံ ကတွာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ. တထာ ဟိ တံ ပပါတကံ အစိန္တေတွာ မဓုဂ္ဂဏှနကလုဒ္ဒကာ ဝိယ အနေကာဒီနဝါကုလေသု ဘဝေသု အာနိသံသမေဝ ဒဿေန္တီ အနတ္ထဇာလေ သာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ၊ တသ္မာ တဏှာ ‘‘ပုရိသဿ ဒုတိယာ’’တိ ဝုတ္တာ. နနု စ အညေပိ ကိလေသာဒယော ဘဝနိဗ္ဗတ္တိပစ္စယာတိ? သစ္စမေတံ၊ န ပန တထာ ဝိသေသပစ္စယော၊ ယထာ တဏှာ. တထာ ဟိ သာ ကုသလေဟိ ဝိနာ အကုသလေဟိ၊ ကာမာဝစရာဒိကုသလေဟိ စ ဝိနာ ရူပါဝစရာဒိကုသလေဟိ ဘဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော. ယတော သမုဒယသစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထဘာဝေါ စ အညထာဘာဝေါ စ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ၊ သံသာရော၊ တံ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ. တတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ မနုဿတ္တံ၊ အညထာဘာဝေါ တတော အဝသိဋ္ဌသတ္တာဝါသာ. ဣတ္ထဘာဝေါ ဝါ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ၊ အညထာဘာဝေါ အနာဂတတ္တဘာဝေါ. ဧဝရူပေါ ဝါ အညောပိ အတ္တဘာဝေါ ဣတ္ထဘာဝေါ၊ န ဧဝရူပေါ အညထာဘာဝေါ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဧတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ နာမ အယံ အတ္တဘာဝေါ’’တိအာဒိ. သံသရဏံ သံသာရော.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ သံသာရောတိ ပဝုစ္စတိ’’. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၉၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၉၅ အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၀၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၁၉၉၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၆ သင်္ခါရပဒနိဒ္ဒေသော၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၃၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၉၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၄)၊

တေနာဟ ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ ပဋိပါဋိ’’န္တိ၊ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ ဟေတုဖလဘာဝေန အပရာပရပ္ပဝတ္တိန္တိ အတ္ထော.

ဧဝမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတ္ထ ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိပိ ပဌန္တိ၊ ဧတံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ သမုဒယံ တဏှံ အာဒီနဝံ ဉတွာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဧဝမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ ယထာဝုတ္တံ သံသာရာနတိဝတ္တနအာဒီနဝံ ဒေါသံ ဉတွာ. နိဂ္ဂဟဏောတိ စတုရူပါဒါနသင်္ခါတဿ သဗ္ဗဿ ဂဟဏဿ ပဋိနိဿဇ္ဇနေန နိဂ္ဂဟဏော၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိတော အပဂစ္ဆေယျာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

တဏှုပ္ပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀. ဒသမေ ယောဇေန္တီတိ ကမ္မံ ဝိပါကေန ဘဝါဒိံ၊ ဘဝန္တရာဒီဟိ ဒုက္ခေန သတ္တံ ယောဇေန္တိ ဃဋေန္တီတိ ယောဂါ. ကာမနဋ္ဌေန ကာမော စ သော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ယောဂေါ စာတိ ကာမယောဂေါ. ဘဝယောဂေါ နာမ ဘဝရာဂေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါရူပဘဝေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဌမော ဥပပတ္တိဘဝေသု ရာဂေါ၊ ဒုတိယော ကမ္မဘဝေသု၊ တတိယော ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတော ယထာ ရဇ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ၊ ဧဝံ ယုဇ္ဇနဋ္ဌေန ယောဂေါတိ ဝုတ္တော. စတူသု သစ္စေသု အညာဏန္တိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယံ နိဿာယ ဝုတ္တံ. သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ၊ တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာဒီနံ.

သမုဒယန္တိ ဒွေ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော ပစ္စယသမုဒယော စ. ဥပ္ပါဒက္ခဏော ခဏိကသမုဒယော၊ ပစ္စယောဝ ပစ္စယသမုဒယော. သမုဒယတေ သမုဒယနံ သမုဒယော၊ သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ သမုဒယောတိ ဧဝံ ဥဘိန္နံ သမုဒယာနံ သဒ္ဒတ္ထတောပိ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စယသမုဒယံ ပဇာနန္တောပိ ဘိက္ခု ခဏိကသမုဒယံ ပဇာနာတိ၊ ခဏိကသမုဒယံ ပဇာနန္တောပိ ပစ္စယသမုဒယံ ပဇာနာတိ. ပစ္စယတော ဟိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယံ ပဿတော ခဏတော စ နေသံ ဥဒယဒဿနံ သုခံ ဟောတိ၊ ခဏတော စ နေသံ ဥဒယံ ပဿတော ပဂေဝ ပစ္စယာနံ သုဂ္ဂဟိတတ္တာ ပစ္စယတော ဒဿနံ သုခေန ဣဇ္ဈတိ. ဣဓ ပန ခဏိကသမုဒယံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သမုဒယန္တိ ဥပ္ပတ္တိ’’န္တိ.

အတ္ထင်္ဂမောပိ ဒုဝိဓော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမော၊ ဘေဒတ္ထင်္ဂမောတိ. အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမော အပ္ပဝတ္တိနိရောဓော၊ နိဗ္ဗာနန္တိ ကေစိ. ဘေဒတ္ထင်္ဂမော ခဏိကနိရောဓော. တဒုဘယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိဝသေန ပဿတော အညတရဒဿနေန ဣတရဒဿနမ္ပိ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ အာရမ္မဏဝသေန ခယတော ဝယတော သမ္မသနာဒိကာလေ ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တော ဗျတိရေကဝသေန အနုဿဝါဒိတော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿတိ၊ မဂ္ဂက္ခဏေ ပန အာရမ္မဏတော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တော အသမ္မောဟတော ဣတရမ္ပိ ပဿတိ. ဣဓ ပန ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္ထင်္ဂမန္တိ ဘေဒ’’န္တိ. ကာမာနံ ဥပ္ပတ္တိဘေဒဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ယထာ ကာမာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝိဘာဝိတာ၊ ဧဝံ ကာမဝတ္ထုနောပီတိ ဥဘယေသမ္ပိ အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာ စ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဓုရဘာဝန္တိ ဣမိနာ ကာမသန္နိဿိတံ သုခံ သောမနဿံ ဒဿေတိ. ‘‘ယံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ၊ အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၆) ဟိ ဝုတ္တံ. အမဓုရဘာဝန္တိ ဣမိနာ ပန ကာမဟေတုကံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ဒဿေတိ.

ဖဿာယတနာနန္တိ ဆဒွါရိကဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတာနံ စက္ခာဒိအာယတနာနံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခာဒီနံ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိကာရဏာန’’န္တိ. ပုနဗ္ဘဝကရဏံ ပုနောဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ မနော-သဒ္ဒဿ ဝိယ စ ပုရိမပဒဿ ဩကာရန္တတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပုနောဘဝေါ သီလမေတေသန္တိ ပေါနောဘဝိကာ. အထ ဝါ သီလတ္ထေန ဣကသဒ္ဒေန ဂမိတတ္ထတ္တာ ကိရိယာဝါစကသဒ္ဒဿ အဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ယထာ အပူပဘက္ခနသီလော အာပူပိကော. အထ ဝါ ပုနဗ္ဘဝံ ဒေန္တိ၊ ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တန္တိ၊ ပုနပ္ပုနဗ္ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ပေါနောဘဝိကာ. ‘‘တဒ္ဓိတာ’’တိ ဟိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသာ ဝိစိတ္တတ္တာ ဝါ တဒ္ဓိတာနံ အဘိဓာနလက္ခဏတ္တာ ဝါ ‘‘ပုနဗ္ဘဝံ ဒေန္တီ’’တိအာဒီသုပိ အတ္ထေသု ပေါနောဘဝိကသဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ဝိသံယောဇေန္တိ ပဋိပန္နံ ပုဂ္ဂလံ ကာမယောဂါဒိတော ဝိယောဇေန္တီတိ ဝိသံယောဂါ၊ အသုဘဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိသံယောဇနကာရဏာနိ. တေနာဟ ‘‘ဝိသံယောဂါတိ ဝိသံယောဇနကာရဏာနီ’’တိအာဒိ.

ယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဘဏ္ဍဂါမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. စရဝဂ္ဂေါ

၁. စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ စရတောတိ ဂစ္ဆန္တဿ၊ စင်္ကမန္တဿ ဝါ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမဝိတက္ကော ဝါတိ ဝတ္ထုကာမေသု အဝီတရာဂတာယ တာဒိသေ ပစ္စယေ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ၊ ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကော ဝါတိ အာဃာတဝိနယေ ဝိသေသေန စိတ္တဿ အဒမိတတ္တာ အာဃာတနိမိတ္တေ ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော၊ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီတိ ပရဟိံသနဝသေန ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ စေ ဘိက္ခု အဓိဝါသေတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကာမဝိတက္ကာဒိံ ယထာပစ္စယံ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော ပါပကော၊ ဣတိပိ အကုသလော၊ ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော၊ သော စ ခေါ အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပစ္စဝေက္ခဏာယ အဘာဝတော အဓိဝါသေတိ အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ ဝါသေတိ. အဓိဝါသေန္တောယေဝ စ နပ္ပဇဟတိ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ. တတော ဧဝ စ န ဝိနောဒေတိ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနတော န နုဒတိ န နီဟရတိ. တထာ အဝိနောဒနတော န ဗျန္တီကရောတိ န ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. အာတာပီ ပဟိတတ္တော ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ၊ ဧဝံ ကရောတိ၊ အယံ ပန တထာ န ကရောတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတော ပန န အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ န ဂမေတိ. န ပဇဟတိ စေ၊ န ဝိနောဒေတိ စေတိ ဣတိအာဒိနာ စေ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဧဝံဘူတောတိ ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ ပါပဝိတက္ကေဟိ သမင်္ဂိဘူတော. အနာတာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပယိကဿ ဝီရိယဿ အဘာဝေန အနာတာပီ. ပါပုတြာသလက္ခဏဿ ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန အနောတ္တာပီ. သတတံ သမိတံ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရံ. ကုသီတော ဟီနဝီရိယောတိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ပရိဟာပယိတွာ အကုသလပက္ခေ ကုစ္ဆိတံ သီဒနတော ကောသဇ္ဇသမန္နာဂမေန စ ကုသီတော၊ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယာဘာဝေန ဟီနဝီရိယော ဝီရိယဝိရဟိတောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတိ. ဌိတဿာတိ ဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌတော. သယနဣရိယာပထဿ ဝိသေသတော ကောသဇ္ဇပက္ခိကတ္တာ ယထာ တံသမင်္ဂိနော ဘာဝိတတ္တာ သမ္ဘဝန္တိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာဂရဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

သုက္ကပက္ခေ တဉ္စေ ဘိက္ခု နာဓိဝါသေတီတိ အာရဒ္ဓဝီရိယဿပိ ဝိဟရတော အနာဒိမတိ သံသာရေ စိရကာလဘာဝိတတ္တာ တထာရူပပစ္စယသမာယောဂေ သတိသမ္မောသေန ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ၊ တံ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ၊ အဗ္ဘန္တရေ န ဝါသေတီတိ အတ္ထော. အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတိ? ပဇဟတိ ဆဍ္ဍေတိ. ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေနာတိ? န၊ အပိစ ခေါ တံ ဝိနောဒေတိ နုဒတိ နီဟရတိ. ကိံ ဗလိဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေနာတိ? န၊ အထ ခေါ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ၊ ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ၊ တထာ တေ ကရောတိ. ကထံ ပန တေ တထာ ကရောတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတာ ဟောန္တိ၊ တထာ နေ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဧဝံဘူတောတိအာဒီသု ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသေန သုဝိသုဒ္ဓါသယော သမာနော တာယ စ အာသယသမ္ပတ္တိယာ တန္နိမိတ္တာယ စ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသီလော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ အာတာပနလက္ခဏေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ အာတာပီ. သဗ္ဗသော ပါပုတြာသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဩတ္တာပီ သတတံ ရတ္တိန္ဒိဝံ. သမိတံ နိရန္တရံ သမထဝိပဿနာနုယောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသိဒ္ဓိယာ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တော. နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ အတ္ထော.

ဂါထာသု ဂေဟနိဿိတန္တိ ဧတ္ထ ဂေဟဝါသီဟိ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ဂေဟဝါသိသဘာဝတ္တာ ဂေဟဓမ္မတ္တာ ဝါ ဂေဟံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကာမော. အထ ဝါ ဂေဟပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝတော၊ ကိလေသကာမာနံ နိဝါသဋ္ဌာနဘာဝတော ဝါ ဂေဟာတိ ဝုစ္စန္တိ၊ တံဝတ္ထုကတ္တာ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဂေဟနိဿိတံ နာမ. ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နောတိ ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂဿ ဥပ္ပထဘာဝတော အဘိဇ္ဈာဒယော တဒေကဋ္ဌဓမ္မာ စ ကုမ္မဂ္ဂေါ၊ တသ္မာ ကာမဝိတက္ကာဒိဗဟုလော ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော. မောဟနေယျေသု မုစ္ဆိတောတိ မောဟသံဝတ္တနိယေသု ရူပါဒီသု မုစ္ဆိတော သမ္မတ္တော အဇ္ဈောပန္နော. သမ္ဗောဓိန္တိ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ. ဖုဋ္ဌန္တိ ဖုသိတုံ ပတ္တုံ ပါပေါ သော တာဒိသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဂေါစရော ပုဂ္ဂလော အဘဗ္ဗော၊ န ကဒါစိ တံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော.

ဝိတက္ကံ သမယိတွာနာတိ ယထာဝုတ္တံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလေန ဝူပသမေတွာ. ဝိတက္ကူပသမေ ရတောတိ နဝန္နမ္ပိ မဟာဝိတက္ကာနံ အစ္စန္တူပသမဘူတေ အရဟတ္တေ၊ နိဗ္ဗာနေ ဧဝ ဝါ အဇ္ဈာသယေန ရတော အဘိရတော. ဘဗ္ဗော သောတိ သော ယထာဝုတ္တော သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလော ပုဗ္ဗဘာဂေ သမထဝိပဿနာဗလေန သဗ္ဗဝိတက္ကေ ယထာရဟံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဝူပသမေတွာ ဌိတော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ဗောဓိံ ဖုဋ္ဌုံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော အရဟာ. ဧဝမေတ္ထ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂. ဒုတိယေ သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္ထ တိဝိဓံ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏသမင်္ဂိမဓုရဝသေန. တတ္ထ –

‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရံ၊ သုဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ ကောသိယ၊

ပဋိဝေဒေမိ တေ ဗြဟ္မေ၊ န နေ ဝါရေတုမုဿဟေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၄.၁) –

ဣဒံ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နံ နာမ. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပါဂတော သမုပါဂတော ဥပပန္နော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဣဒံ သမင်္ဂိသမ္ပန္နံ နာမ. ‘‘ဣမိဿာ၊ ဘန္တေ၊ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလံ သမ္ပန္နံ၊ သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီလကံ၊ ဧဝမဿာဒ’’န္တိ (ပါရာ. ၁၇) ဣဒံ မဓုရသမ္ပန္နံ နာမ. ဣဓ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ အာဟ. သမင်္ဂိသမ္ပန္နဝသေနပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိယေဝ၊ တသ္မာ သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ ဟုတွာတိပိ သီလသမင်္ဂိနော ဟုတွာတိပိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ သီလဿ အနဝသေသသမာဒါနေန အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပရိပုဏ္ဏသီလာ၊ သမာဒါနတော ပဋ္ဌာယ အဝိစ္ဆိန္ဒနတော သီလသမင်္ဂိနော. သမာဒါနဝတော ဟိ အစ္စန္တဝိရောဓိဓမ္မာနုပ္ပတ္တိယာ သီလသမင်္ဂိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ စေတနာဒီနံ ပန သီလနလက္ခဏာနံ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိလက္ခဏေန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

တတ္ထ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရီ ဝိယ သီလဒေါသဝိဂမေန သီလပါရိပူရီ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာ ဟိ ခေတ္တံ ဗီဇခဏ္ဍံ၊ ဝပ္ပခဏ္ဍံ၊ ဥဒကခဏ္ဍံ၊ ဦသခဏ္ဍန္တိ စတုဒေါသသမန္နာဂတံ အပရိပူရံ ဟောတိ. တတ္ထ ဗီဇခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ အန္တရန္တရာ ဗီဇာနိ ခဏ္ဍာနိ ဝါ ပူတီနိ ဝါ ဟောန္တိ၊ တာနိ ယတ္ထ ပတန္တိ၊ တတ္ထ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ၊ ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ၊ အပရိပူရံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဝပ္ပခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ အကုသလော ဗီဇာနိ ဝပန္တော အန္တရန္တရာ နိပါတေတိ. ဧဝဉှိ သဗ္ဗတ္ထ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ၊ ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ. ဥဒကခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥဒကံ အတိဗဟုံ ဝါ ဟောတိ၊ န ဝါ ဟောတိ. တတြာပိ ဟိ သဿာနိ န ဥဋ္ဌေန္တိ၊ ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ. ဦသခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ ကဿကော ကိသ္မိဉ္စိ ပဒေသေ နင်္ဂလေန ဘူမိံ စတ္တာရော ပဉ္စ ဝါရေ ကသန္တော အတိဂမ္ဘီရံ ကရောတိ၊ တတော ဦသံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတြာပိ ဟိ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ၊ ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ၊ တာဒိသဉ္စ ခေတ္တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ န မဟာနိသံသံ. တတြာပိ ဗဟုမ္ပိ ဝပိတွာ အပ္ပံ လဘတိ. ဣမေသံ ပန စတုန္နံ ဒေါသာနံ ဝိဂမာ ခေတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တာဒိသဉ္စ ခေတ္တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ. ဧဝမေဝ ခဏ္ဍံ၊ ဆိဒ္ဒံ၊ သဗလံ၊ ကမ္မာသန္တိ စတုဒေါသသမန္နာဂတံ သီလံ အပရိပူရံ ဟောတိ၊ တာဒိသဉ္စ သီလံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ န မဟာနိသံသံ. ဣမေသံ ပန စတုန္နံ ဒေါသာနံ ဝိဂမာ သီလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တာဒိသဉ္စ သီလံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ.

‘‘သီလသမင်္ဂိနော’’တိ ဣမိနာ ပနတ္ထေန သီလေန သမင်္ဂိဘူတာ သမောဓာနဂတာ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ ဣဒမေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သမ္ပန္နသီလတာ ဟောတိ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန၊ သီလသမ္ပတ္တိယာ စ အာနိသံသဒဿနေန. တဒုဘယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) ဝိတ္ထာရိတံ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္တာဝတာ စ ကိရ ဘဂဝါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’တိ ဣမိနာ တတ္ထ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတီ’’တိ ဒိဝါဝိဟာရဝါသီ သုမတ္ထေရော အာဟ. အန္တေဝါသိကော ပနဿ တေပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဥဘယတ္ထာပိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဘဂဝတာ ဝုတ္တော၊ ပါတိမောက္ခသံဝရောယေဝ ဟိ သီလံ၊ ဣတရာနိ ပန တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ တံ အနနုဇာနန္တော အာဟ – ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရရက္ခာမတ္တကမေဝ၊ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေန သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ၊ ပစ္စယနိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော၊ အယံ ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ၊ သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ၊ အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ၊ သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ ‘သမ္ပန္နသီလာ’တိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘သမ္ပန္နပါတိမောက္ခာ’တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ ဝတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေန္တော ‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ.

ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေန သံဝုတာတိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ၊ တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခန္တိ လဒ္ဓနာမေန သိက္ခာပဒသီလေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရာ. ဧဝံဘူတာ စ တေန ဥပေတာ သမန္နာဂတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပေတာ ဟုတွာ’’တိ. အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နာတိ ကာယိကဝါစသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန၊ န-ဝေသိယဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နာ၊ သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရာတိ အတ္ထော. အဏုပ္ပမာဏေသူတိ အတိပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု. ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူတိ အပရေ. ဒေါသေသူတိ ဂါရယှေသု အကုသလဓမ္မေသု. ဘယတော ဒဿနသီလာတိ ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဘာယနသီလာ. သဗ္ဗသိက္ခာကောဋ္ဌာသေသူတိ မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိသဗ္ဗတ္ထပညတ္တိပဒေသပညတ္တိအာဒိဘေဒေသု. တံ တံ သမာဒါတဗ္ဗံ သမာဒါယာတိ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု မူလပညတ္တိအာဒိဘေဒေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပူရိတဗ္ဗံ ကာယိကံ ဝါစသိကံ ဝါ သီလံ၊ တံ သဗ္ဗံ သမ္မာ အာဒါယ၊ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာတိ အတ္ထော.

ဥဒယံ ပဿန္တော ပဉ္စဝီသတိ လက္ခဏာနိ ပဿတီတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. တဏှာသမုဒယာ။ပေ။ ကမ္မသမုဒယာ။ပေ။ အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ. တထာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. တဏှာသမုဒယာ။ပေ။ ကမ္မသမုဒယာ။ပေ။ ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ. ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စဝီသတိ ဥဒယလက္ခဏာနိ ပဿတိ.

ဝယံ ပဿန္တော ပဉ္စဝီသတိ လက္ခဏာနိ ပဿတီတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ. တဏှာနိရောဓာ။ပေ။ ကမ္မနိရောဓာ။ပေ။ အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ. ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ. ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ. အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ။ပေ။ တဏှာနိရောဓာ။ပေ။ ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ. ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတီ. ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စဝီသတိ ဝယလက္ခဏာနိ ပဿတိ. ပေသိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော. ကထယန္တီတိ တထာဝိဓံ ဘိက္ခုံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာစိက္ခန္တိ.

ယတံ စရေတိ ဝါယမမာနော စရေယျ၊ စင်္ကမနာဒိဝသေန ဂမနံ ကပ္ပေန္တောပိ ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၃၂) နယေန ဝုတ္တပ္ပဓာနဝီရိယံ ကရောန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ယထာ အကုသလဓမ္မာ ပဟီယန္တိ၊ ကုသလဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ ဂမနံ ကပ္ပေယျာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ယတမေနံ ပသာရယေတိ ဧတံ ပသာရေတဗ္ဗံ ဟတ္ထပါဒါဒိံ ယတံ ယတမာနော ယထာဝုတ္တဝီရိယသမင်္ဂီ ဟုတွာ ပသာရေယျ၊ သဗ္ဗတ္ထ ပဓာနံ န ဇဟေယျာတိ အဓိပ္ပါယော.

ဣဒါနိ ယထာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ယတံ ယတန္တော နာမ ဟောတိ၊ တံ ပဋိပဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ. တိရိယန္တိ ပရိတော၊ ပုရတ္ထိမဒိသာဒိဝသေန သမန္တတော ဒိသာဘာဂေသူတိ အတ္ထော. အပါစီနန္တိ ဟေဋ္ဌာ. ယာဝတာ ဇဂတော ဂတီတိ ယတ္တကာ သတ္တသင်္ခါရဘေဒဿ လောကဿ ပဝတ္တိ၊ တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထာတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အနဝသေသတာ သမ္မသနဉာဏဿ ဝိသယံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ. သမဝေက္ခိတာတိ သမာ ဟေတုနာ ဉာယေန အဝေက္ခိတာ၊ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မာနန္တိ သတ္တသုညာနံ. ခန္ဓာနန္တိ ရူပါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ. ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥပရိ တိရိယံ အဓောတိ တိဓာ သင်္ဂဟိတေ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာနံ သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနိစ္စာဒိသမ္မသနာဓိဂတေန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဥဒယံ၊ ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝယံ သမဝေက္ခိတာ သမနုပဿိတာ ဘဝေယျာတိ.

စေတောသမထသာမီစိန္တိ စိတ္တသံကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမနတော စေတောသမထသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ. သိက္ခမာနန္တိ ပဋိပဇ္ဇမာနံ ဘာဝေန္တံ ဉာဏပရမ္ပရာ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိဉ္စေဝ ဒိဝါ စ. သတန္တိ စတုသမ္ပဇညသမန္နာဂတာယ သတိယာ သတောကာရီ. ဧဝမ္ပေတ္ထ ဂါထာဝဏ္ဏနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃. တတိယေ ဥတ္တမဝီရိယာနီတိ သေဋ္ဌဝီရိယာနိ ဝိသိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ သာဓနတော. မာရော ဓိယျတိ ဧတ္ထာတိ မာရဓေယျံ၊ ကိလေသမာရဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ၊ တံ တေဘူမကဝဋ္ဋန္တိ အာဟ ‘‘တေဘူမကဝဋ္ဋသင်္ခါတံ မာရဓေယျ’’န္တိ. ဇာတိမရဏတော ဇာတံ ဘယံ ဇာတိမရဏဘယံ၊ ဇာတိမရဏမေဝ ဝါ ဘယဟေတုတော ဘယန္တိ ဇာတိမရဏဘယံ. တေနာဟ ‘‘ဇာတိဉ္စ မရဏဉ္စ။ပေ။ ဘယဿာ’’တိ သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. စတုတ္ထေ သံဝရာဒီနံ သာဓနဝသေန ပဒဟတိ ဧတေဟီတိ ပဓာနာနိ. သံဝရန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ ယထာ အဘိဇ္ဈာဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဧဝံ သတိယာ ဥပဋ္ဌာနေ စက္ခာဒီနံ ပိဒဟနေ အနလသဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ပဇဟန္တဿာတိ ဝိနောဒေန္တဿ. ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ တဿေဝ ပဟာနဿ သာဓနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ. ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သမာဓိနိမိတ္တန္တိ သမာဓိ ဧဝ. ပုရိမုပ္ပန္နသမာဓိ ဟိ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကသမာဓိဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ ‘‘သမာဓိနိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ဥပဓိဝိဝေကတ္တာတိ ခန္ဓူပဓိအာဒိဥပဓီဟိ ဝိဝိတ္တတ္တာ ဝိနိဿဋတ္တာ. တံ အာဂမ္မာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂေန အဓိဂမဟေတု. ရာဂါဒယော ဝိရဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေနာတိ ဝိရာဂေါ. ဧဝံ နိရောဓောပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ဣဓ ဗောဇ္ဈင်္ဂမိဿကဝသေန ဣစ္ဆိတာ၊ တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏဝသေန ဝါ အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေန ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေနာတိ တန္နိန္နတာဝသေန. ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ဝေါဿဂ္ဂဝသေန ပရိဏာမိတံ ပရိစ္စဇနဝသေန စေဝ ပက္ခန္ဒနဝသေန စ ပရိဏာမနသီလံ. တေနာဟ ‘‘ဒွေ ဝေါဿဂ္ဂါ’’တိအာဒိ. ခန္ဓာနံ ပရိစ္စဇနံ နာမ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ ယေနာကာရေန ဝိပဿနာ ကိလေသေ ပဇဟတိ၊ တေနေဝါကာရေန တန္နိမိတ္တက္ခန္ဓေ စ ပဇဟတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ။ပေ။ ပရိစ္စဇတီ’’တိ. ယသ္မာ ဝိပဿနာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝံ ပါပုဏန္တီ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန ဧကံသတော နိဗ္ဗာနံ ပက္ခန္ဒတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ၊ မဂ္ဂေါ စ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ခန္ဓေ စ ရာဂံ ပရိစ္စဇတိ၊ တသ္မာ ယထာက္ကမံ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ဝသေန ပက္ခန္ဒနပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝေါသဂ္ဂတ္ထာယာတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ စေဝ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ စ. ပရိဏမတီတိ ပရိစ္စဇတိ. တံ ပန ပရိဏာမနံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝပ္ပတ္တိယာ စေဝ အရိယမဂ္ဂဘာဝပ္ပတ္တိယာ စ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာဘာဝဉ္စ မဂ္ဂဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတီ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု သေသသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု.

ဘဒ္ဒကန္တိ အဘဒ္ဒကာနံ နီဝရဏာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ရာဂဝိဂမနေန ဧကန္တဟိတတ္တာ ဒုလ္လဘတ္တာ စ ဘဒ္ဒကံ သုန္ဒရံ. န ဟိ အညံ သမာဓိနိမိတ္တံ ဧဝံ ဒုလ္လဘံ ရာဂဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတံ အတ္ထိ. အနုရက္ခတီတိ ဧတ္ထ အနုရက္ခနာ နာမ အဓိဂတသမာဓိတော ယထာ ပရိဟာနိ န ဟောတိ၊ ဧဝံ ပဋိပတ္တိသာသန-တပ္ပဋိပက္ခဝိဂမနေနာတိ အာဟ ‘‘သမာဓီ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌိကသညာဒိကာတိ အဋ္ဌိကဇ္ဈာနာဒိကာ. သညာသီသေန ဟိ ဈာနံ ဝဒတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ပညတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၅. ပဉ္စမေ အတ္တဘာဝေါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အတ္တဘာဝိနော၊ တေသံ အတ္တဘာဝီနံ. တေနာဟ ‘‘အတ္တဘာဝဝန္တာန’’န္တိ. ယာဝ ဆတ္တိံသာယ ဣန္ဒာနံ အာယုပ္ပမာဏံ၊ တာဝ ပဏီတေ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇီတိ မန္ဓာတုရာဇာ ကိရ ဧကဒိဝသံ အတ္တနော ပရိဏာယကရတနံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ မနုဿလောကတော ရမဏီယတရံ ဌာန’’န္တိ. ကသ္မာ ဒေဝ ဧဝံ ဘဏသိ၊ ကိံ န ပဿသိ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာနုဘာဝံ၊ နနု ဧတေသံ ဌာနံ ဣတော ရမဏီယတရန္တိ? ရာဇာ စက္ကရတနံ ပုရက္ခတွာ တတ္ထ အဂမာသိ.

စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ‘‘မန္ဓာတုမဟာရာဇာ အာဂတော’’တိ သုတွာ ‘‘တာဝမဟိဒ္ဓိကော မဟာရာဇာ န သက္ကာ ယုဒ္ဓေန ပဋိဗာဟိတု’’န္တိ သကရဇ္ဇံ နိယျာတေသုံ. သော တံ ဂဟေတွာ ပုန ပုစ္ဆိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣတော ရမဏီယတရံ ဌာန’’န္တိ. အထဿ တာဝတိံသဘဝနံ ကထယိံသု. ‘‘တာဝတိံသဘဝနံ၊ ဒေဝ၊ ရမဏီယံ၊ တတ္ထ သက္ကဿ ဒေဝရညော ဣမေ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ပါရိစာရိကာ ဒေါဝါရိကဘူမိယံ တိဋ္ဌန္တိ. သက္ကော ဒေဝရာဇာ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ. တဿိမာနိ ဥပဘောဂဋ္ဌာနာနိ – ယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော ဝေဇယန္တပါသာဒေါ၊ ပဉ္စယောဇနသတုဗ္ဗေဓာ သုဓမ္မဒေဝသဘာ၊ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော ဝေဇယန္တရထော၊ တထာ ဧရာဝဏော ဟတ္ထီ၊ ဒိဗ္ဗရုက္ခသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ နန္ဒနဝနံ၊ စိတ္တလတာဝနံ၊ ဖာရုသကဝနံ၊ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော ပါရိစ္ဆတ္တကော ကောဝိဠာရော၊ တဿ ဟေဋ္ဌာ သဋ္ဌိယောဇနာယာမာ ပညာသယောဇနဝိတ္ထာရာ ပဉ္စဒသယောဇနုဗ္ဗေဓာ ဇယသုမနပုပ္ဖဝဏ္ဏာ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာ၊ ယဿာ မုဒုတာယ သက္ကဿ နိသီဒတော ဥပဍ္ဎကာယော အနုပ္ပဝိသတီ’’တိ.

တံ သုတွာ ရာဇာ တတ္ထ ဂန္တုကာမော စက္ကရတနံ အဗ္ဘုက္ကိရိ. တံ အာကာသေ ဥဋ္ဌဟိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ. အထ ဒွိန္နံ ဒေဝလောကာနံ ဝေမဇ္ဈတော စက္ကရတနံ ဩတရိတွာ ပထဝိယာ အာသန္နေ ဌာနေ အဋ္ဌာသိ သဒ္ဓိံ ပရိဏာယကရတနပ္ပမုခါယ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ. ရာဇာ ဧကကောဝ အတ္တနော အာနုဘာဝေန တာဝတိံသဘဝနံ အဂမာသိ. သက္ကော ‘‘မန္ဓာတာ အာဂတော’’တိ သုတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ‘‘သွာဂတံ၊ မဟာရာဇ၊ သကံ၊ တေ မဟာရာဇ၊ အနုသာသ မဟာရာဇာ’’တိ ဝတွာ သဒ္ဓိံ နာဋကေဟိ ရဇ္ဇံ ဒွေ ဘာဂေ ကတွာ ဧကံ ဘာဂမဒါသိ. ရညော တာဝတိံသဘဝနေ ပတိဋ္ဌိတမတ္တဿေဝ မနုဿဂန္ဓသရီရနိဿန္ဒာဒိမနုဿဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆိ၊ ဒေဝလောကေ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိနော အပရပရိယာယဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတ္တာ သဗ္ဗဒါ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကတာမာလာမိလာယနာဒိဒေဝဘာဝေါ ပါတုရဟောသိ. တဿ သက္ကေန သဒ္ဓိံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယ နိသိန္နဿ အက္ခိနိမိသနမတ္တေန နာနတ္တံ ပညာယတိ. တံ အသလ္လက္ခေန္တာ ဒေဝါ သက္ကဿ စ တဿ စ နာနတ္တေ မုယှန္တိ. သော တတ္ထ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနော တဒါ မနုဿာနံ အသင်္ချေယျာယုကတာယ ယာဝ ဆတ္တိံသ သက္ကာ ဥပပဇ္ဇိတွာ စုတာ၊ တာဝ သက္ကရဇ္ဇံ ကာရေတွာ ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ဥပဍ္ဎရဇ္ဇေနာ’’တိ အတိတ္တော ကာမေဟိ တတော စဝိတွာ အတ္တနော ဥယျာနေ ပတိတော မနုဿလောကေ ဥတုကက္ခဠတာယ ဝါတာတပေန ဖုသိတဂတ္တော ကာလမကာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝလောကေ ပန ယာဝ ဆတ္တိံသာယ ဣန္ဒာနံ အာယုပ္ပမာဏံ၊ တာဝ ပဏီတေ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇီ’’တိ.

ပညတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သောခုမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆. ဆဋ္ဌေ သုခုမလက္ခဏပ္ပဋိဝိဇ္ဈနကာနီတိ အနိစ္စာဒိသုခုမလက္ခဏာနံ ပဋိဝိဇ္ဈနကာနိ. သုခုမလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကဉာဏေနာတိ သုခုမလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကေန ဉာဏေန. ပရတော ဇာနိတွာတိ အဝသဝတ္တနေန အညတော ဇာနိတွာ. သင်္ခါရာ ဟိ ‘‘မာ ဘိဇ္ဇိံသူ’’တိ ဣစ္ဆိတာပိ ဘိဇ္ဇန္တေဝ၊ တသ္မာ တေ အဝသဝတ္တိတာယ ပရေ နာမ. သာ စ နေသံ ပရတာ အနိစ္စဒဿနေ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ ဟိ ပဒေန အနိစ္စာနုပဿနာ ကထိတာ’’တိ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

သောခုမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇-၁၀. ပဌမအဂတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၇-၂၀. သတ္တမေ ဆန္ဒာဂတိန္တိ ဧတ္ထ သန္ဓိဝသေန သရလောပေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဆန္ဒေန အဂတိ’’န္တိ. ဆန္ဒာတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒေနာ’’တိ၊ ပေမေနာတိ အတ္ထော. ဆန္ဒသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ တဏှာပရိယာယော၊ အကုသလစ္ဆန္ဒပရိယာယော ဝါ. သေသေသူတိ ‘‘ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု.

ဧတ္ထ စ ယော ‘‘အယံ မေ မိတ္တောတိ ဝါ၊ သန္ဒိဋ္ဌောတိ ဝါ၊ ဉာတကောတိ ဝါ၊ လဉ္စံ ဝါ ပန မေ ဒေတီ’’တိ ဆန္ဒဝသေန အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ၊ အယံ ဆန္ဒေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ. ယော ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ စိရကာလာနုဗဒ္ဓဝေရဝသေန ဝါ၊ တင်္ခဏုပ္ပန္နကောဓဝသေန ဝါ သာမိကံ အဿာမိကံ ကရောတိ၊ အယံ ဒေါသေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ယံ ဝါ တံ ဝါ အယုတ္တံ အကာရဏံ ဝတွာ အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ၊ အယံ မောဟေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန ‘‘အယံ ရာဇဝလ္လဘောတိ ဝါ ဝိသမေ စောရာဒိကေ ဝိသမာနိ ဝါ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ သမာဒါယ ဝတ္တနေန ဝိသမနိဿိတော ဝါ၊ အနတ္ထမ္ပိ မေ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ၊ အယံ ဘယေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ.

ယော ပန ကိဉ္စိ ဘာဇေန္တော ‘‘အယံ မေ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ’’တိ ပေမဝသေန အတိရေကံ ဒေတိ၊ ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ဒေါသဝသေန ဦနကံ ဒေတိ၊ ယော မုယှန္တော ဒိန္နာဒိန္နံ အဇာနမာနော ကဿစိ ဦနံ၊ ကဿစိ အဓိကံ ဒေတိ၊ ‘‘အယံ ဣမသ္မိံ အဒီယမာနေ မယှံ အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာ’’တိ သီတော ကဿစိ အတိရေကံ ဒေတိ၊ သော စတုဗ္ဗိဓောပိ ယထာနုက္ကမေန ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ ဂစ္ဆန္တော အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ.

နိဟီယတိ တဿ ယသောတိ တဿ အဂတိဂါမိနော ကိတ္တိယသောပိ ပရိဝါရယသောပိ နိဟီယတိ ပရိဟာယတိ. ယဿတိ တေန ကိတ္တီယတီတိ ဟိ ယသော၊ ကိတ္တိ ထုတိဃောသော. ယဿတိ တေန ပုရေစရာနုစရဘာဝေန ပရိဝါရယတီတိ ယသော၊ ပရိဝါရော. အဋ္ဌမနဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

စရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

၃. ဥရုဝေလဝဂ္ဂေါ

၁. ပဌမဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ မဟာဝေလာ ဝိယ မဟာဝေလာ၊ ဝိပုလဝါလိကပုဉ္ဇတာယ မဟန္တော ဝေလာတဋော ဝိယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ. ဥရု၊ မရု၊ သိကတာ၊ ဝါလုကာ၊ ဝဏ္ဏု၊ ဝါလိကာတိ ဣမေ သဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတီ’’တိ.

နဇ္ဇာတိ နဒတိ သဒ္ဒါယတီတိ နဒီ၊ တဿာ နဇ္ဇာ၊ နဒိယာ နိန္နဂါယာတိ အတ္ထော. နေရဉ္ဇရာယာတိ ‘‘နေလဉ္ဇလာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ လ-ကာရဿ ရ-ကာရံ ကတွာ ‘‘နေရဉ္ဇရာယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကဒ္ဒမသေဝါလပဏကာဒိဒေါသရဟိတသလိလာယာတိ အတ္ထော. ကေစိ ‘‘နီလံ-ဇလာယာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ နေရဉ္ဇရာယာ’’တိ ဝဒန္တိ. နာမမေဝ ဝါ ဧတံ တဿာ နဒိယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဿာ နဒိယာ တီရေ ယတ္ထ ဘဂဝါ ဝိဟာသိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဇပါလနိဂြောဓေ’’တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ ပနာယံ အဇပါလနိဂြောဓော နာမ ဇာတောတိ အာဟ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ. ကေစိ ပန ‘‘ယသ္မာ တတ္ထ ဝေဒေ သဇ္ဈာယိတုံ အသမတ္ထာ မဟလ္လကဗြာဟ္မဏာ ပါကာရပရိက္ခေပယုတ္တာနိ နိဝေသနာနိ ကတွာ သဗ္ဗေ ဝသိံသု၊ တသ္မာဿ အဇပါလနိဂြောဓောတိ နာမံ ဇာတ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – န ဇပန္တီတိ အဇပါ၊ မန္တာနံ အနဇ္ဈာယကာတိ အတ္ထော. အဇပါလန္တိ အာဒိယန္တိ နိဝါသံ ဧတ္ထာတိ အဇပါလောတိ. အပရေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ မဇ္ဈနှိကသမယေ အန္တောပဝိဋ္ဌေ အဇေ အတ္တနော ဆာယာယ ပါလေတိ ရက္ခတိ၊ တသ္မာ ‘အဇပါလော’တိဿ နာမံ ရုဠှ’’န္တိ. သဗ္ဗတ္ထာပိ နာမမေတံ တဿ ရုက္ခဿ.

ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပဌမံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ အနုနာသိကလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသော. တေနေဝါဟ ‘‘သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမမေဝါ’’တိ. ပဌမန္တိ စ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော၊ တသ္မာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ အဇပါလနိဂြောဓေ ဝိဟရာမီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဝိတက္ကောတိ အယံ ‘‘ကိန္နု ခွာဟံ။ပေ။ ဝိဟရေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝိတက္ကော. ဟတ္ထီ စ ဝါနရော စ တိတ္တိရော စ ဟတ္ထိဝါနရတိတ္တိရာ.

ယေ ဝုဒ္ဓမပစာယန္တီတိ ဇာတိဝုဒ္ဓေါ၊ ဝယောဝုဒ္ဓေါ၊ ဂုဏဝုဒ္ဓေါတိ တယော ဝုဒ္ဓါ. တေသု ဇာတိသမ္ပန္နော ဇာတိဝုဒ္ဓေါ နာမ၊ ဝယေ ဌိတော ဝယောဝုဒ္ဓေါ နာမ၊ ဂုဏသမ္ပန္နော ဂုဏဝုဒ္ဓေါ နာမ. တေသု ဂုဏသမ္ပန္နော ဝယောဝုဒ္ဓေါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝုဒ္ဓေါတိ အဓိပ္ပေတော. အပစာယန္တီတိ ဇေဋ္ဌာပစာယိကာကမ္မေန ပူဇေန္တိ. ဓမ္မဿ ကောဝိဒါတိ ဇေဋ္ဌာပစာယနဓမ္မဿ ကောဝိဒါ ကုသလာ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ပါသံသာတိ ပသံသာရဟာ. သမ္ပရာယေ စ သုဂ္ဂတီတိ သမ္ပရေတဗ္ဗေ ဣမံ လောကံ ဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗေ ပရလောကေပိ တေသံ သုဂတိယေဝ. အယံ ပနေတ္ထ ပိဏ္ဍတ္ထော – ခတ္တိယာ ဝါ ဟောန္တု ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဝေဿာ ဝါ သုဒ္ဒါ ဝါ ဂဟဋ္ဌာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါ တိရစ္ဆာနဂတာ ဝါ၊ ယေ ကေစိ သတ္တာ ဇေဋ္ဌာပစိတိကမ္မေန သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာနံ ဝယောဝုဒ္ဓါနံ အပစိတိံ ကရောန္တိ၊ တေ ဣမသ္မိဉ္စ အတ္တဘာဝေ ဇေဋ္ဌာပစိတိကာရကာတိ ပသံသံ ဝဏ္ဏနံ ထောမနံ လဘန္တိ၊ ကာယဿ စ ဘေဒါ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ.

အညသ္မိန္တိ ပရသ္မိံ. အတ္တာ န ဟောတီတိ အညော၊ ပရော. သော ပနေတ္ထ န ယော ကောစိ အဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ ဂရုဋ္ဌာနိယော. တေနာဟ ‘‘ကဉ္စိ ဂရုဋ္ဌာနေ အဋ္ဌပေတွာ’’တိ. ပတိဿတိ ဂရုနော အာဏံ သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ ပတိဿော၊ န ပတိဿော အပ္ပတိဿော၊ ပတိဿယရဟိတော၊ ဂရုပဿယရဟိတောတိ အတ္ထော.

သဒေဝကေတိ အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော သမုဒါယော သမာသတ္ထော. သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပါရိသေသဉာယေန ဣတရေသံ ပဒန္တရေဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ. သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပစ္စာသတ္တိဉာယေန. တတ္ထ ဟိ မာရော ဇာတော တန္နိဝါသီ စ ဟောတိ. သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ ပစ္စာသတ္တိဉာယေနေဝ. သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယာတိ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အပစ္စတ္ထိကာနံ အသမိတာဗာဟိတပါပါနဉ္စ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တေနေဝ ဝစနေန ဂဟိတတ္တာ. ကာမံ ‘‘သဒေဝကေ’’တိအာဒိဝိသေသနာနံ ဝသေန သတ္တဝိသယော လောကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာယတိ တုလျယောဂဝိသယတ္တာ တေသံ၊ ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ပန အတုလျယောဂေ အယံ သမာသော လဗ္ဘတီတိ ဗျဘိစာရဒဿနတော ပဇာဂဟဏန္တိ ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ.

ဒေဝဘာဝသာမညေန မာရဗြဟ္မေသု ဂဟိတေသုပိ ဣတရေဟိ တေသံ လဗ္ဘမာနဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘မာရော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. မာရော ဗြဟ္မာနမ္ပိ ဝိစက္ခုကမ္မာယ ပဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ. ဥပရီတိ ဥပရိဘာဂေ. ဗြဟ္မာတိ ဒသသဟဿိဗြဟ္မာနံ သန္ဓာယာဟ. တထာ စာဟ ‘‘ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟီ’’တိအာဒိ. ဣဓ ဒီဃနိကာယာဒယော ဝိယ ဗာဟိရကာနမ္ပိ ဂန္ထနိကာယော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဧကနိကာယာဒိဝသေနာ’’တိ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာနိ သင်္ဂယှန္တိ. ယထာသကံ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာတတ္တာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပဇာ၊ သတ္တနိကာယော၊ တဿာ ပဇာယ. သဒေဝမနုဿာယာတိ ဝါ ဣမိနာ သမ္မုတိဒေဝဂ္ဂဟဏံ တဒဝသိဋ္ဌမနုဿလောကဂ္ဂဟဏဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧဝံ ဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. လောကဝသေန ဝုတ္တာနိ ‘‘လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မံ ကမ္မဖလာနီ’’တိ ကတွာ. ပဇာဝသေန ‘‘ဟေတုပစ္စယေဟိ ပဇာတာ’’တိ ကတွာ. သီလသမ္ပန္နတရန္တိ ဧတ္ထ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နတာ အဓိပ္ပေတာ ‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၄.၁) ဝိယ. တေနာဟ ‘‘အဓိကတရန္တိ အတ္ထော’’တိ. ပရိပုဏ္ဏဉှိ အဓိကတရန္တိ ဝတ္တုံ အရဟတိ. ကာရဏန္တိ ယုတ္တိံ. အတ္ထန္တိ အဝိပရီတတ္ထံ. ဝဍ္ဎိန္တိ အတိဝဍ္ဎိနိမိတ္တံ.

ဣမိနာ ဝစနေနာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနန္တရံ ဝုတ္တဝစနေန. န ကေဝလံ ဣမိနာဝ၊ သုတ္တန္တရမ္ပိ အာနေတွာ ပဋိဗာဟိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န မေ အာစရိယော အတ္ထီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထိ. ကိဉ္စာပိ လောကိယဓမ္မာနမ္ပိ ယာဒိသော လောကနာထဿ အဓိဂမော၊ န တာဒိသော အဓိဂမော ပရူပဒေသော အတ္ထိ. လောကုတ္တရဓမ္မေ ပနဿ လေသောပိ နတ္ထိ. နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလောတိ မယှံ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပဋိနိဓိဘူတော ပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထိ. သရန္တိ ကရဏေ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သရန္တေနာ’’တိ၊ သရန္တိ ဝါ သရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော.

ယတောတိ ဘုမ္မတ္ထေ တောသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိ. ရတ္တိယော ဇာနန္တီတိ ရတ္တညူ၊ အတ္တနော ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တိ၊ စိရပဗ္ဗဇိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရတ္တညူနံ မဟန္တဘာဝေါ ရတ္တညုမဟန္တံ. ဘာဝပ္ပဓာနော ဧသ နိဒ္ဒေသော. ‘‘ရတ္တညုမဟတ္တ’’န္တိ ဝါ ပါဌော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဝသေန ဝိပုလဘာဝေါ ဝေပုလ္လမဟန္တံ. သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတဿ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ ဈာနာဘိညာဒိဝသေန ဝိပုလဘာဝေါ ဗြဟ္မစရိယမဟန္တံ. ဝိသိဋ္ဌဿ ပစ္စယလာဘဿ ဝိပုလဘာဝေါ လာဘဂ္ဂမဟန္တံ. စတုဗ္ဗိဓေန မဟန္တေနာတိ စတုဗ္ဗိဓေန မဟန္တဘာဝေန. မဟာပဇာပတိယာ ဒုဿယုဂဒါနကာလေတိ ဘဂဝတော သံဃေ ဂါရဝဿ ပါကဋကာလဒဿနမတ္တံ. န ဟိ ဘဂဝါ တတော ပုဗ္ဗေ သံဃေ ဂါရဝရဟိတော ဝိဟာသိ.

ပဌမဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂.ဒုတိယဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂. ဒုတိယေ ဟုဟုင်္ကဇာတိကေနာတိ သော ကိရ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကော မာနဝသေန ကောဓဝသေန စ ‘‘ဟုဟု’’န္တိ ကရောန္တော ဝိစရတိ၊ တသ္မာ ဟုဟုင်္ကဇာတိကောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဟုဟုက္ကဇာတိကော’’တိပိ ပဌန္တိ၊ တေန သဒ္ဓိံ အာဂတာတိ အတ္ထော. ဇရာဇိဏ္ဏာတိ ဇရာယ ခဏ္ဍဒန္တပလိတကေသာဒိဘာဝံ အာပါဒိတာ. ဝယောဝုဒ္ဓါတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝုဒ္ဓိမရိယာဒပ္ပတ္တာ. ဇာတိမဟလ္လကာတိ ဥပပတ္တိယာ မဟလ္လကဘာဝေန သမန္နာဂတာ. မဟတ္တံ လန္တိ ဂဏှန္တီတိ မဟလ္လကာ၊ ဇာတိယာ မဟလ္လကာ၊ န ဝိဘဝါဒိနာတိ ဇာတိမဟလ္လကာ. ဝယောအနုပ္ပတ္တာတိ ပစ္ဆိမဝယံ သမ္ပတ္တာ၊ ပစ္ဆိမဝယော နာမ ဝဿသတဿ ပစ္ဆိမော တတိယော ဘာဂေါ. ဇိဏ္ဏာတိ ဝါ ပေါရာဏာ၊ စိရကာလပ္ပဝတ္တကုလနွယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုဒ္ဓါတိ သီလာစာရာဒိဂုဏဝုဒ္ဓိယုတ္တာ. မဟလ္လကာတိ ဝိဘဝမဟန္တတာယ သမန္နာဂတာ. မဟဒ္ဓနာတိ မဟာဘောဂါ. အဒ္ဓဂတာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နာ ဗြာဟ္မဏာနံ ဝတစရိယာဒိမရိယာဒံ အဝီတိက္ကမ္မ စရမာနာ. ဝယောအနုပ္ပတ္တာတိ ဇာတိဝုဒ္ဓဘာဝံ အန္တိမဝယံ အနုပ္ပတ္တာ. သုတံ နေတန္တိ ဧတ္ထ သုတံ နော ဧတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. နောတိ စ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ. တေနာဟ ‘‘အမှေဟိ သုတ’’န္တိ.

အကာလေတိ အယုတ္တကာလေ. အသဘာဝံ ဝဒတီတိ ယံ နတ္ထိ၊ တံ ဝဒတိ. အနတ္ထံ ဝဒတီတိ အကာရဏနိဿိတံ ဝဒတိ. အကာရဏနိဿိတန္တိ စ နိပ္ဖလန္တိ အတ္ထော. ဖလဉှိ ကာရဏနိဿိတံ. အကာရဏနိဿိတတာ စ တဒဝိနာဘာဝတော အကာရဏေ နိဿိတံ၊ နိပ္ဖလံ သမ္ဖန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိနယံ ဝဒတီတိ န သံဝရဝိနယပ္ပဋိသံယုတ္တံ ဝဒတိ၊ အတ္တနော သုဏန္တဿ စ န သံဝရဝိနယာဝဟံ ဝဒတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟဒယေ နိဓေတဗ္ဗယုတ္တကန္တိ အဟိတသံဟိတတ္တာ စိတ္တံ အနုပ္ပဝေသေတွာ နိဓေတုံ အယုတ္တံ. ကထေတုံ အယုတ္တကာလေနာတိ ဓမ္မံ ကထေန္တေန ယော အတ္ထော ယသ္မိံ ကာလေ ဝတ္တဗ္ဗော၊ တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ စ တဿ အကာလော၊ တသ္မိံ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ. အပဒေသရဟိတန္တိ သုတ္တာပဒေသရဟိတံ. သာပဒေသံ သကာရဏံ ကတွာ န ကထေတီတိ ‘‘ဘဂဝတာ အသုကေ သုတ္တေ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သာပဒေသံ ကာရဏသဟိတံ ကတွာ န ကထေတိ.

ပရိယန္တရဟိတန္တိ ပရိစ္ဆေဒရဟိတံ၊ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တဿ အနုယောဂံ ဥပမံ ဝါ ဝတ္ထုံ ဝါ အာဟရိတွာ ယံ သုတ္တံ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတံ၊ တဿ သရီရဘူတံ ကထံ အနာမသိတွာ ဗာဟိရကထံယေဝ ကထေတိ၊ နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမတ္တမေဝ ဟောတိ၊ ‘‘သုတ္တံ နု ခေါ ကထေတိ ဇာတကံ နု ခေါ၊ နာဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ ပဿာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ယထာ ဝဋရုက္ခသာခါနံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပါရောဟာ ဩတရန္တိ၊ ဩတိဏ္ဏော-တိဏ္ဏဋ္ဌာနေ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇိတွာ ပုန ဝဍ္ဎန္တိယေဝ၊ ဧဝံ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဂစ္ဆတိယေဝ. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ပန မူလရုက္ခော ဝိနဿတိ၊ အနုဇာတပါရောဟမူလာနိယေဝ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဧဝံ အယမ္ပိ နိဂြောဓဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ. နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမေဝ ကတွာ ပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ဂစ္ဆတိ. ယော ပန ဗဟုမ္ပိ ဘဏန္တော ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ နိက္ခိတ္တသုတ္တတော အညမ္ပိ အနုယောဂူပမာဝတ္ထုဝသေန တဒုပယောဂီနံ အာဟရိတွာ အာဟရိတွာ ဇာနာပေတုံ သက္ကောတိ၊ တထာရူပဿ ဓမ္မကထိကဿ ဗဟုမ္ပိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. န လောကိယလောကုတ္တရအတ္ထနိဿိတန္တိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ န လောကိယလောကုတ္တရဟိတာဝဟံ.

ပကဋ္ဌာနံ ဥက္ကဋ္ဌာနံ သီလာဒိအတ္ထာနံ ဗောဓနတော သဘာဝနိရုတ္တိဝသေန စ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဘာသိတတ္တာ ပကဋ္ဌာနံ ဝစနပ္ပဗန္ဓာနံ အာဠီတိ ပါဠိ၊ ပရိယတ္တိဓမ္မော. ပုရိမဿ အတ္ထဿ ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန အနုသန္ဓာနံ အနုသန္ဓိ၊ အတ္ထမုခေန ပန ပါဠိပ္ပဒေသာနမ္ပိ အနုသန္ဓိ ဟောတိယေဝ. သွာယံ အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိယထာနုသန္ဓိအာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော၊ တံတံဒေသနာနံ ပန ပုဗ္ဗာပရပါဠိဝသေန အနုသန္ဓိဝသေန ပုဗ္ဗာပရဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဗျဉ္ဇနသော အတ္ထသော စ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဂဟိတံ၊ ပရိယာပုဏနဝသေန စေဝ ပရိပုစ္ဆာဝသေန စ ဟဒယေန ဂဟိတန္တိ အတ္ထော. ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ သောတဗ္ဗတော သုတံ၊ ပရိယတ္တိဓမ္မော. တံ ဓာရေတီတိ သုတဓရော. ယော ဟိ သုတဓရော၊ သုတံ တသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ အရောဂိကံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သုတဿ အာဓာရဘူတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧကံ ပဒံ ဧကက္ခရမ္ပိ အဝိနဋ္ဌံ ဟုတွာ သန္နိစီယတီတိ သန္နိစယော၊ သုတံ သန္နိစယော ဧတသ္မိန္တိ သုတသန္နိစယော. အဇ္ဈောသာယာတိ အနုပ္ပဝိသိတွာ. တိဋ္ဌတီတိ န သမ္မုဿတိ.

ပဂုဏာတိ ဝါစုဂ္ဂတာ. နိစ္စလိကန္တိ အဝိပရိဝတ္တံ. သံသန္ဒိတွာတိ အညေဟိ သံသန္ဒိတွာ. သမနုဂ္ဂါဟိတွာတိ ပရိပုစ္ဆာဝသေန အတ္ထံ ဩဂါဟိတွာ. ပဗန္ဓဿ ဝိစ္ဆေဒါဘာဝတော ဂင်္ဂါသောတသဒိသံ. ‘‘ဘဝင်္ဂသောတသဒိသ’’န္တိ ဝါ ပါဌော၊ အကိတ္တိမံ သုခပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. သုတ္တေကဒေသဿ သုတ္တမတ္တဿ စ ဝစသာ ပရိစယော ဣဓ နာဓိပ္ပေတော၊ ဝဂ္ဂါဒိဝသေန ပန အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘သုတ္တဒသက။ပေ။ သဇ္ဈာယိတာ’’တိ၊ ‘‘ဒသသုတ္တာနိ ဂတာနိ၊ ဒသဝဂ္ဂါနိ ဂတာနီ’’တိအာဒိနာ သလ္လက္ခေတွာ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာတိ အတ္ထော. မနသာ အနု အနု ပေက္ခိတာ ဘာဂသော နိဇ္ဈာယိတာ စိန္တိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ. ရူပဂတံ ဝိယ ပညာယတီတိ ရူပဂတံ ဝိယ စက္ခုဿ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ပညာယတိ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂုမ္ဗံ ကတွာ သုဋ္ဌု ယာထာဝတော ပဋိဝိဒ္ဓါ.

အဓိကံ စေတောတိ အဘိစေတော၊ ဥပစာရဇ္ဈာနစိတ္တံ. တဿ ပန အဓိကတာ ပါကတိကကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သုန္ဒရတာယ၊ သာ ပဋိပက္ခတော သုဒ္ဓိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တ’’န္တိ. အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိမာဟ. သောပိ ဥပစာရသမာဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ၊ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ၊ အပီတိဇံ ကာယသုခံ၊ သတိပါရိသုဒ္ဓိဇံ ဉာဏသုခန္တိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဈာနသုခံ ပဋိပက္ခတော နိက္ခန္တတံ ဥပါဒါယ နေက္ခမ္မသုခန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နေက္ခမ္မသုခံ ဝိန္ဒတီ’’တိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထောတိ ဣမိနာ တေသု ဈာနေသု သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝမာဟ. နိကာမလာဘီတိ ပန ဝစနတော အာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနပစ္စဝေက္ခဏဝသိယောပိ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခေနေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ဧတေန တေသံ ဈာနာနံ သုခပ္ပဋိပဒတံ ခိပ္ပါဘိညတဉ္စ ဒဿေတိ.

ဝိပုလာနန္တိ ဝေပုလ္လံ ပါပိတာနံ ဈာနာနံ. ဝိပုလတာ နာမ သုဘာဝိတဘာဝေန စိရတရပ္ပဝတ္တိယာ၊ သာ စ ပရိစ္ဆေဒါနုရူပါဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ‘‘ဝိပုလာန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ သမတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ပရိစ္ဆေဒကာလဉှိ အပ္ပတွာဝ ဝုဋ္ဌဟန္တော အကသိရလာဘီ န ဟောတိ ယာဝဒိစ္ဆိတံ ပဝတ္တေတုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တေ သမာပဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝေ ဗျတိရေကဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လာဘီယေဝ ဟောတီတိ ဣဒံ ပဋိလဒ္ဓမတ္တဿ ဈာနဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. တထာတိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ. ပါရိပန္ထိကေတိ ဝသီဘာဝဿ ပစ္စနီကဓမ္မေ. ဈာနာဓိဂမဿ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတာ၊ အညထာ ဈာနာဓိဂမော ဧဝ န သိယာ. ကိစ္ဆေန ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ကိစ္ဆေန ဝိသောဓေတိ. ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိယ အညေသမ္ပိ သမာဓိပါရိပန္ထိကာနံ ဒူရသမုဿာရဏံ ဣဓ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိသောဓနဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာဠိကယန္တန္တိ ကာလမာနနာဠိကယန္တမာဟ.

အဋ္ဌပိတသင်္ကပ္ပေါတိ န သမ္မာပဏိဟိတသင်္ကပ္ပေါ. အဘိညာပါရဂူတိ သဗ္ဗေသံ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မာနံ အဘိညာယ ပါရံ ဂတော၊ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ပရိညာပါရဂူတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ပရိညာယ ပါရံ ဂတော၊ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပရိဇာနိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဘာဝနာပါရဂူတိ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ဘာဝနာယ ပါရံ ဂတော၊ စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ပဟာနပါရဂူတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟာနေန ပါရံ ဂတော၊ သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူတိ နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာယ ပါရံ ဂတော၊ နိရောဓံ သစ္ဆိကတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. သမာပတ္တိပါရဂူတိ သဗ္ဗသမာပတ္တီနံ သမာပဇ္ဇနေန ပါရံ ဂတော၊ သဗ္ဗာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မစရိယဿ ကေဝလီတိ ယံ ဗြဟ္မစရိယဿ ကေဝလံ သကလဘာဝေါ၊ တေန သမန္နာဂတော၊ သကလစတုမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သကလဗြဟ္မစရိယော’’တိ၊ ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ဒုတိယဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃. တတိယေ လောကောတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. အတ္ထတော ပုရိမသ္မိံ အရိယသစ္စဒွယံ၊ ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘လောကောတိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ. ဝိသံယုတ္တောတိ ဝိသံသဋ္ဌော န ပဋိဗဒ္ဓေါ၊ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ သမ္မဒေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ တတော ဝိပ္ပမုတ္တောတိ အတ္ထော. လောကသမုဒယောတိ သုတ္တန္တနယေန တဏှာ၊ အဘိဓမ္မနယေန ပန အဘိသင်္ခါရေဟိ သဒ္ဓိံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ. လောကနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. သစ္ဆိကတောတိ အတ္တပစ္စက္ခော ကတော. လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သော ဟိ လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ၊ တဒတ္ထံ အရိယေဟိ ပဋိပဇ္ဇီယတိ စာတိ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဝုစ္စတိ.

ဧတ္တာဝတာ တထာနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယာထာဝတော ဂတောတိ တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. စတ္တာရိ ဟိ အရိယသစ္စာနိ တထာနိ နာမ. ယထာဟ –

‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀၊ ပဋိ. မ. ၂.၈) ဝိတ္ထာရော.

အပိစ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော၊ ဂတောတိ စ အဝဂတော အတီတော ပတ္တော ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ ဘဂဝါ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ အဝိပရီတာယ ဂတော အဝဂတော၊ တသ္မာ လောကော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော ပတ္တောတိ တထာဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ အဝိပရီတံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတောတိ. ဧဝံ ဣမိဿာ ပါဠိယာ တထာဂတဘာဝဒီပနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စာဘိသမ္ဗောဓဝသေန အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒိဋ္ဌာဒိအဘိသမ္ဗောဓဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတူဟိ သစ္စေဟိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ကထေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ တထာဂတသဒ္ဒဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တထာ စေဝ ဟိ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ. ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတော. တေန ယံ ဒိဋ္ဌံ ယံ ဒိဿတိ၊ ယံ ဒက္ခတိ၊ ယံ သမဝါယေ ပဿေယျ၊ တံ သဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌန္တေဝ ဂဟိတံ ကာလဝိသေသဿ အနာမဋ္ဌဘာဝတော ယထာ ‘‘ဒုဒ္ဓ’’န္တိ ဒဿေတိ. သုတန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ သောတဗ္ဗတော. မုတန္တိ သနိဿယေ ဣန္ဒြိယေ နိဿယံ မုဉ္စိတွာ ပါပုဏိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော’’တိ. ဝိညာတန္တိ ဝိဇာနိတဗ္ဗံ. တံ ပန ဒိဋ္ဌာဒိဝိနိမုတ္တံ ဝိညေယျန္တိ အာဟ ‘‘သုခဒုက္ခာဒိ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ. ပတ္တန္တိ ယထာ တထာ ပတွာ ဟတ္ထဂတံ၊ အဓိဂတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ’’တိ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တိယာ အတ္ထံ ပရိယိဋ္ဌံ. တံ ပန ပတ္တံ ဝါ သိယာ အပ္ပတ္တံ ဝါ၊ ဥဘယထာပိ ပရိယေသိတမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ’’တိ. ဒွယေနပိ ဒွိပ္ပကာရမ္ပိ ပတ္တံ ဒွိပ္ပကာရမ္ပိ ပရိယေသိတံ တေန တေန ပကာရေန တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဒဿေတိ. စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတန္တိ တေ ပန အပါပေတွာ စိတ္တေနေဝ အနု အနု သဉ္စရိတံ၊ ဝိပရိတက္ကိတန္တိ အတ္ထော.

ပီတကန္တိအာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောဟိတဩဒါတာဒိသဗ္ဗံ ရူပါရမ္မဏဘာဂံ သင်္ဂဏှာတိ. သုမနောတိ ရာဂဝသေန လောဘဝသေန သဒ္ဓါဒိဝသေန ဝါ သုမနော. ဒုမ္မနောတိ ဗျာပါဒဝိတက္ကဝသေန ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကဝသေန ဝါ ဒုမ္မနော. မဇ္ဈတ္တောတိ အညာဏဝသေန၊ ဉာဏဝသေန ဝါ မဇ္ဈတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. တတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ခသဒ္ဒေါ၊ ပဏဝသဒ္ဒေါ၊ ပတ္တဂန္ဓော၊ ပုပ္ဖဂန္ဓော၊ ပုပ္ဖရသော၊ ဖလရသော၊ ဥပါဒိန္နံ၊ အနုပါဒိန္နံ၊ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ကုသလကမ္မံ အကုသလကမ္မန္တိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အပ္ပတ္တန္တိ ဉာဏေန အသမ္ပတ္တံ၊ အဝိဒိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဉာဏေန အသစ္ဆိကတ’’န္တိ. လောကေန ဂတန္တိ လောကေန ဉာတံ. တထေဝ ဂတတ္တာတိ တထေဝ ဉာတတ္တာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ၊ ဂတသဒ္ဒေန ဧကတ္တံ ဗုဒ္ဓိအတ္ထန္တိ အတ္ထော. ဂတိအတ္ထော ဟိ ဓာတဝေါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဘဝန္တီတိ အက္ခရစိန္တကာ.

ယဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရတိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယံ တထာအာဂတတ္တာဒိအတ္ထေန တထာဂတော ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အဓိဂစ္ဆတိ. ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယံယေဝ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတူနံ မဇ္ဈေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ မဇ္ဈိမဗောဓိယမ္ပိ ပစ္ဆိမဗောဓိယမ္ပိ ယံ သုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒံ ဓမ္မံ ဘာသတိ နိဒဿနဝသေန၊ လပတိ ဥဒ္ဒိသနဝသေန၊ နိဒ္ဒိသတိ ပရိနိဒ္ဒိသနဝသေန. သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတီတိ တံ ဧတ္ထန္တရေ ဒေသိတံ သဗ္ဗံ သုတ္တဂေယျာဒိနဝင်္ဂံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အနူနံ အနဓိကံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒနိမ္မဒနံ ဒေါသမဒနိမ္မဒနံ မောဟမဒနိမ္မဒနံ၊ နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ၊ ဧကမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတံ ဝိယ ဧကာယ နာဠိယာ မိတံ ဝိယ ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ စ တံ တထေဝ ဟောတိ ယဿတ္ထာယ ဘာသိတံ၊ ဧကန္တေနေဝ တဿ သာဓနတော၊ နော အညထာ၊ တသ္မာ တထံ အဝိတထံ အနညထံ. ဧတေန တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ ဒဿေတိ. ဂဒအတ္ထော အယံ ဂတသဒ္ဒေါ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ၊ တသ္မာ တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အာဂဒနံ အာဂဒေါ၊ ဝစနန္တိ အတ္ထော. တတော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ယထာဝါဒီတိ ယေ ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ ဝိညုဂရဟိတာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝဒတိ၊ တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ပဟာသိ. ယေ ပန ဓမ္မေ ဘဂဝါ – ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒတိ၊ တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ တသ္မာ ယထာဝါဒီ ဘဂဝါ တထာကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ သမ္မဒေဝ သီလာဒိပရိပူရဏဝသေန သမ္မာပဋိပဒါယံ ယထာကာရီ ဘဂဝါ၊ တထေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ပရေသံ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တထာဝါဒီ. ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ၊ ကာယဿပိ ဝါစာ၊ တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ၊ ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ. ဧဝံဘူတဿ စ ယထာ ဝါစာ၊ ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော. ယထာ စ ကာယော၊ ဝါစာပိ တထာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော.

အဘိဘူ အနဘိဘူတောတိ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ၊ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ၊ န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ. အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဓမ္မရာဇာ ဒေဝဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ၊ တတော ဧဝ အယံ န ကေနစိ အဘိဘူတော. ဒက္ခတီတိ သဗ္ဗံ ပဿတိ. ဝိသေသဝစနိစ္ဆာယပိ အဘာဝတော အနဝသေသဝိသယော ဒသသဒ္ဒေါ. တေန ယံ ကိဉ္စိ နေယျံ နာမ၊ သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ ပဿတီတိ ဒီပေတိ. အဝိပရီတံ အာသယာဒိအဝဗောဓေန ဟိတူပသံဟာရာဒိနာ စ သတ္တေ၊ ဘာဝညတ္ထတ္တူပနယဝသေန သင်္ခါရေ၊ သဗ္ဗာကာရေန သုစိဏ္ဏဝသိတာယ သမာပတ္တိယော၊ စိတ္တဉ္စ ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ဝိသံယုတ္တော. တေနာဟ ‘‘စတုန္နံ ယောဂါနံ ပဟာနေန ဝိသံယုတ္တော’’တိ. တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေဟိ ဝိရဟိတောတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကေ တဏှာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေဟိ ဥပယေဟိ ဝိရဟိတော.

အဘိဘဝိတွာ ဌိတောတိ တဗ္ဗိသယကိလေသပ္ပဟာနေန အဘိဘုယျ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော. စတ္တာရောပိ ဂန္ထေ မောစေတွာ ဌိတောတိ သဗ္ဗေ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိကေ သကသန္တာနတော မောစေတွာ ဌိတော. ဝေနေယျသန္တာနေ ဝါ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန တေသံ ပမောစနောတိ သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနော. ဖုဋ္ဌဿ ပရမာ သန္တီတိ အဿ အနေန ခီဏာသဝေန ဗုဒ္ဓေန ပရမာ သန္တိ ဉာဏဖုသနေန ဖုဋ္ဌာတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဖုဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိ. နိဗ္ဗာနေ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထီတိ ကုတောစိ ဘယကာရဏတော နိဗ္ဗာနေ ဘယံ နတ္ထိ အသင်္ခတဘာဝေန သဗ္ဗသော ခေမတ္တာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ခေမဉ္စ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ ခေမဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၃၇၉-၄၀၈). နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တဿ ဝါ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထီတိ နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ န ကုတောစိ ဘယံ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေတိ အကုတောဘယံ၊ နိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ နိဗ္ဗစနဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အနီဃော နိဒ္ဒုက္ခော. သဗ္ဗကမ္မက္ခယံ ပတ္တောတိ သဗ္ဗေသံ ကမ္မာနံ ခယံ ပရိယောသာနံ အစ္စန္တဘာဝံ ပတ္တော. ဥပဓီ သမ္မဒေဝ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပဓိသင်္ခယော၊ နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပဓိသင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. ပဝတ္တယီတိ တေပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ပဝတ္တေသိ. မဟန္တေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟန္တံ. ဝီတသာရဒန္တိ စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန ဝီတသာရဒံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ကာဠကာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄. စတုတ္ထေ ဗာဠှံ ခေါ နေ ပသံသသီတိ နေ သမဏေ ဗာဠှံ ကတွာ ပသံသသိ ဝဏ္ဏယသိ. ကီဒိသံ သီလံ ဧတေသန္တိ ကိံသီလာ. ကော သမာစာရော ဧတေသန္တိ ကိံသမာစာရာ. ဂုဏမဂ္ဂသဏ္ဌိတာတိ ဂုဏဂ္ဂသဏ္ဌိတာ. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော၊ အဂ္ဂဂုဏေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သန္တိန္ဒြိယာ သန္တမာနသာ၊ ‘‘သန္တံ တေသံ ဂတံ ဌိတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ဧကကိယာတိ ဧကကာ၊ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကကာ ဟုတွာ ဝိဟရန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝါဟ ‘‘အဒုတိယာ’’တိ. တာဒိသာ သမဏာ မမာတီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန –

‘‘ကာယကမ္မံ သုစိ နေသံ၊ ဝါစာကမ္မံ အနာဝိလံ၊

မနောကမ္မံ သုဝိသုဒ္ဓံ၊ တာဒိသာ သမဏာ မမ.

‘‘ဝိမလာ သင်္ခမုတ္တာဘာ၊ သုဒ္ဓါ အန္တရဗာဟိရာ၊

ပုဏ္ဏာ သုဒ္ဓေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ တာဒိသာ သမဏာ မမ.

‘‘လာဘေန ဥန္နတော လောကော၊ အလာဘေန စ ဩနတော၊

လာဘာလာဘေန ဧကဋ္ဌာ၊ တာဒိသာ သမဏာ မမ.

‘‘ယသေန ဥန္နတော လောကော၊ အယသေန စ ဩနတော၊

ယသာယသေန ဧကဋ္ဌာ၊ တာဒိသာ သမဏာ မမ.

‘‘ပသံသာယုန္နတော လောကော၊ နိန္ဒာယပိ စ ဩနတော၊

သမာ နိန္ဒာပသံသာသု၊ တာဒိသာ သမဏာ မမ.

‘‘သုခေန ဥန္နတော လောကော၊ ဒုက္ခေနပိ စ ဩနတော၊

အကမ္ပာ သုခဒုက္ခေသု၊ တာဒိသာ သမဏာ မမာ’’တိ. (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၃၀၃ စူဠသုဘဒ္ဒါဝတ္ထု) –