.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

တိကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. ဗာလဝဂ္ဂေါ

၁. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁. တိကနိပါတဿ ပဌမေ ဘယန္တိ ဘီတိ စေတသော ဗျဓောတိ အာဟ ‘‘စိတ္တုတြာသော’’တိ. ဥပဒ္ဒဝေါတိ အန္တရာယော. တဿ ပန ဝိက္ခေပကာရဏတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အနေကဂ္ဂတာကာရော’’တိ. ဥပသဂ္ဂေါတိ ဥပသဇ္ဇနံ၊ ဒေဝတောပပီဠာဒိနာ အပ္ပဋိကာရဝိဃာတာပတ္တိ. သာ ပန ယသ္မာ ပဋိကာရာဘာဝေန ဝိဟညမာနဿ ကိဉ္စိ ကာတုံ အသမတ္ထဿ ဩသီဒနကာရဏံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနာကာရော’’တိ. ယထာဝုတ္တေ ဒိဝသေ အနာဂစ္ဆန္တေသူတိ ဝဉ္စေတွာ အာဂန္တုံ နိယမိတဒိဝသေ အနာဂစ္ဆန္တေသု. ဒွါရေ အဂ္ဂိံ ဒတွာတိ ဗဟိ အနိက္ခမနတ္ထာယ ဒွါရေ အဂ္ဂိံ ဒတွာ.

နဠေဟိ ဆန္နပဋိစ္ဆန္နာတိ နဠေဟိ တိဏစ္ဆဒနသင်္ခေပေန ဥပရိ ဆာဒေတွာ တေဟိယေဝ ဒါရုကုဋိကနိယာမေန ပရိတောပိ ဆာဒိတာ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ တိဏေဟိ ဆန္နတံ သေသသမ္ဘာရာနံ ရုက္ခမယတဉ္စ အတိဒိသတိ.

ဝိဓဝပုတ္တေတိ အန္တဘာဝေါပလက္ခဏံ. တေ ဟိ နိပ္ပိတိကာ အဝိနီတာ အသံယတာ ယံ ကိဉ္စိ ကာရိနော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂. ဒုတိယေ လက္ခီယတိ ဗာလော အယန္တိ ဉာယတိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ၊ ကမ္မံ လက္ခဏမေတဿာတိ ကမ္မလက္ခဏောတိ အာဟ ‘‘ကာယဒွါရာဒိပဝတ္တံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိ. အပဒီယန္တိ ဒေါသာ ဧတေန ရက္ခီယန္တိ၊ လူယန္တိ ဆိဇ္ဇန္တိ ဝါတိ အပဒါနံ၊ သတ္တာနံ သမ္မာ၊ မိစ္ဆာ ဝါ ပဝတ္တပ္ပယောဂေါ. တေန သောဘတီတိ အပဒါနသောဘနီ. တေနာဟ ‘‘ပညာ နာမာ’’တိအာဒိ. အတ္တနော စရိတေနေဝါတိ အတ္တနော စရိယာယ ဧဝ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃-၄. စိန္တီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃-၄. တတိယေ ဧတေဟီတိ ဒုစ္စိန္တိတစိန္တိတာဒီဟိ. ဧတေန လက္ခဏသဒ္ဒဿ သရဏတ္ထတမာဟ. တာနေဝါတိ လက္ခဏာနိ ဧဝ. အဿာတိ ဗာလဿ. ဗာလော အယန္တိ နိမီယတိ သဉ္ဇာနီယတိ ဧတေဟီတိ ဗာလနိမိတ္တာနိ. အပဒါနံ ဝုစ္စတိ၊ ဝိချာတံ ကမ္မံ၊ ဒုစ္စိန္တိတစိန္တိတာဒီနိ စ ဗာလေ ဝိချာတာနိ အသာဓာရဏဘာဝေန. တသ္မာ ‘‘ဗာလဿ အပဒါနာနီ’’တိ. အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒုဋ္ဌံ ဒူသိတံ စိန္တိတံ ဒုစ္စိန္တိတံ၊ တံ စိန္တေတီတိ ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီ. လောဘာဒီဟိ ဒုဋ္ဌံ ဘာသိတံ မုသာဝါဒါဒိံ ဘာသတီတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ. တေသံယေဝ ဝသေန ကတ္တဗ္ဗတော ဒုက္ကဋကမ္မံ ပါဏာတိပါတာဒိံ ကရောတီတိ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ. တေနာဟ ‘‘စိန္တယန္တော’’တိအာဒိ. ဝုတ္တာနုသာရေနာတိ ‘‘ဗာလော အယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ အတ္ထဝစနဿ ‘‘ပဏ္ဍိတော အယန္တိ ဧတေဟိ လက္ခီယတီ’’တိအာဒိနာ အနုဿရဏေန. မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေနာတိ ‘‘စိန္တယန္တော အနဘိဇ္ဈာဗျာပါဒသမ္မာဒဿနဝသေန သုစိန္တိတမေဝ စိန္တေတီ’’တိအာဒိနာ မနောသုစရိတာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. စတုတ္ထံ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

စိန္တီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅-၁၀. အယောနိသောသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅-၁၀. ပဉ္စမေ ကတိ နု ခေါ အနုဿတိဋ္ဌာနာနီတိအာဒိ ဆက္ကေ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ. ဧဝံ စိန္တိတန္တိ အယောနိသော စိန္တိတံ. အပဉှမေဝ ပဉှန္တိ ကထေသီတိ အပဉှမေဝ ပဉှော အယန္တိ မညမာနော ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိံ အပရိဟာပေတွာတိ –

‘‘သိထိလံ ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ၊ ဂရုကံ လဟုကဉ္စ နိဂ္ဂဟီတံ၊

သမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ၊ ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၁၊ ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၈၅၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၅၂) –

ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိံ အပရိဟာပေတွာ.

တတ္ထ ဌာနကရဏာနိ သိထိလာနိ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ အက္ခရံ သိထိလံ၊ တာနိယေဝ ဓနိတာနိ အသိထိလာနိ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ အက္ခရံ ဓနိတံ. ဒွိမတ္တကာလံ ဒီဃံ၊ ဧကမတ္တကာလံ ရဿံ. ဂရုကန္တိ ဒီဃမေဝ၊ ယံ ဝါ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရဿာ’’တိ သံယောဂပရံ ကတွာ ဝုစ္စတိ၊ လဟုကန္တိ ရဿမေဝ၊ ယံ ဝါ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတထေရဿာ’’တိ ဧဝံ ဝိသံယောဂပရံ ကတွာ ဝုစ္စတိ. နိဂ္ဂဟီတန္တိ ယံ ကရဏာနိ နိဂ္ဂဟေတွာ အဝိဿဇ္ဇေတွာ အဝိဝဋေန မုခေန သာနုနာသိကံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. သမ္ဗန္ဓန္တိ ယံ ပရပဒေန သမ္ဗန္ဓိတွာ ‘‘တုဏှဿာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝဝတ္ထိတန္တိ ယံ ပရပဒေန အသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘တုဏှီ အဿာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိမုတ္တန္တိ ယံ ကရဏာနိ အနိဂ္ဂဟေတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋေန မုခေန သာနုနာသိကံ အကတွာ ဝုစ္စတိ. ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါတိ ဧဝံ သိထိလာဒိဝသေန ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ အက္ခရုပ္ပါဒကစိတ္တဿ ဒသပ္ပကာရေန ပဘေဒေါ. သဗ္ဗာနိ ဟိ အက္ခရာနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထဗျဉ္ဇနတော ဗျဉ္ဇနာနိ စ.

‘‘အဋ္ဌာနံ ခေါ ဧတံ၊ အာဝုသော သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိ ပဉ္စကေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ‘‘ကတိ နု ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ အနုဿတိဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိ ပန ဆက္ကေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဆဋ္ဌာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

အယောနိသောသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဗာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ရထကာရဝဂ္ဂေါ

၁. ဉာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ ဉာတောယေဝ ပညာတောတိ အာဟ ‘‘ဉာတော ပညာတော’’တိ. ကဿ အနနုလောမိကေတိ အာဟ ‘‘သာသနဿာ’’တိ၊ သာသနဿ အနနုလောမိကေ အပ္ပတိရူပေတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ အနနုလောမိကသဒ္ဒဿ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေန္တော ‘‘န အနုလောမေတီတိ အနနုလောမိက’’န္တိ အာဟ. သာသနဿာတိ ဝါ သာသနန္တိ အတ္ထော. သာသနံ န အနုလောမေတီတိ အနနုလောမိကန္တိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဘာဂဝိသဘာဂန္တိ လိင်္ဂတော သဘာဂဝိသဘာဂံ. ‘‘ဝိယပုဂ္ဂလေ’’တိ အာဟာတိ လိင်္ဂသဘာဂေဟိ အဝိသေသေတွာ အာဟ. ဥမ္မာဒံ ပါပုဏီတိ သော ကိရ သီလံ အဓိဋ္ဌာယ ပိဟိတဒွါရဂဗ္ဘေ သယနပိဋ္ဌေ နိသီဒိတွာ ဘရိယံ အာရဗ္ဘ မေတ္တံ ဘာဝေန္တော မေတ္တာမုခေန ဥပ္ပန္နေန ရာဂေန အန္ဓီကတော ဘရိယာယ သန္တိကံ ဂန္တုကာမော ဒွါရံ အသလ္လက္ခေတွာ ဘိတ္တိံ ဘိန္ဒိတွာပိ နိက္ခမိတုကာမတာယ ဘိတ္တိံ ပဟရန္တော သဗ္ဗရတ္တိံ ဘိတ္တိယုဒ္ဓမကာသိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ဉာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂. ဒုတိယေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမ္ပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတမေဝါတိ ဣမိနာ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတသမနန္တရမေဝ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမ္ပိ သမာဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. မဂ္ဂသန္နိဿိတာနေဝ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ကသိဏပရိကမ္မာဒီနိ မဂ္ဂသန္နိဿိတာနေဝ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏေနေဝ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ တေဟိ ဝိနာ မဂ္ဂါဓိဂမဿ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပါယော.

အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အသမ္မောဟပ္ပဋိဝေဓဿ သိခါပတ္တတ္တာ မဂ္ဂဓမ္မေသု ဝိယ ဖလဓမ္မေသုပိ သာတိသယော အသမ္မောဟောတိ ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ သာမံ ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. တထာ ဇာနနာ ပနဿ သစ္ဆိကရဏံ အတ္တပစ္စက္ခကိရိယာတိ ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာဝ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ပစ္စက္ခံ ကတွာ’’တိ. တထာ သစ္ဆိကိရိယာ စဿ အတ္တနိ ပဋိလာဘောတိ ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိလဘိတွာ’’တိ.

သာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. အာသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃. တတိယေ သန္တောတိ ဧတ္ထ သန္တ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇန’’န္တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၆၀) ကိလန္တဘာဝေ အာဂတော. ‘‘အယဉ္စ ဝိတက္ကော၊ အယဉ္စ ဝိစာရော သန္တော ဟောန္တိ သမိတာ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၅၇၆) နိရုဒ္ဓဘာဝေ. ‘‘အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော၊ ဂမ္ဘီရော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော သန္တော ပဏီတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၇၊ မ. နိ. ၁.၂၈၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၇-၈) သန္တဉာဏဂေါစရတာယံ. ‘‘ဥပသန္တဿ သဒါ သတိမတော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၇) ကိလေသဝူပသမေ. ‘‘သန္တော ဟဝေ သဗ္ဘိ ပဝေဒယန္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၅၁) သာဓူသု. ‘‘ပဉ္စိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာစောရာ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၉၅) အတ္ထိဘာဝေ. ဣဓာပိ အတ္ထိဘာဝေယေဝါတိ အာဟ ‘‘သန္တောတိ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တီ’’တိ. တတ္ထ အတ္ထီတိ လောကသင်္ကေတဝသေန သံဝိဇ္ဇန္တိ. အတ္ထိဘာဝေါ ဟေတ္ထ ပုဂ္ဂလသမ္ဗန္ဓေန ဝုတ္တတ္တာ လောကသမညာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ပရမတ္ထဝသေန. အတ္ထီတိ စေတံ နိပါတပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၁၀) ဝိယ.

သံဝိဇ္ဇမာနာတိ ဥပလဗ္ဘမာနာ. ယဉှိ သံဝိဇ္ဇတိ၊ တံ ဥပလဗ္ဘတိ. တေနာဟ ‘‘သံဝိဇ္ဇမာနာတိ တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. အနာသောတိ ပတ္ထနာရဟိတော. တေနာဟ ‘‘အပတ္ထနော’’တိ. အာသံသတိ ပတ္ထေတီတိ အာသံသော. ဝေဏုဝေတ္တာဒိဝိလီဝေဟိ သုပ္ပါဒိဘာဇနကာရကာ ဝိလီဝကာရကာ. မိဂမစ္ဆာဒီနံ နိသာဒနတော နေသာဒါ၊ မာဂဝိကမစ္ဆဗန္ဓာဒယော. ရထေသု စမ္မေန နဟနကရဏတော ရထကာရာ၊ ဓမ္မကာရာ. ပုဣတိ ကရီသဿ နာမံ၊ တံ ကုသေန္တိ အပနေန္တီတိ ပုက္ကုသာ၊ ပုပ္ဖစ္ဆဍ္ဍကာ.

ဒုဗ္ဗဏ္ဏောတိ ဝိရူပေါ. ဩကောဋိမကောတိ အာရောဟာဘာဝေန ဟေဋ္ဌိမကော၊ ရဿကာယောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘လကုဏ္ဍကော’’တိ. လကု ဝိယ ဃဋိကာ ဝိယ ဍေတိ ပဝတ္တတီတိ ဟိ လကုဏ္ဍကော၊ ရဿော. ကဏတိ နိမီလတီတိ ကာဏော. တံ ပနဿ နိမီလနံ ဧကေန အက္ခိနာ ဒွီဟိပိ စာတိ အာဟ ‘‘ဧကက္ခိကာဏော ဝါ ဥဘယက္ခိကာဏော ဝါ’’တိ. ကုဏနံ ကုဏော၊ ဟတ္ထဝေကလ္လံ. တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကုဏီ. ခဉ္ဇော ဝုစ္စတိ ပါဒဝိကလော. ဟေဋ္ဌိမကာယသင်္ခါတော သရီရဿ ပက္ခော ပဒေသော ဟတော အဿာတိ ပက္ခဟတော. တေနာဟ ‘‘ပီဌသပ္ပီ’’တိ. ပဒီပေ ပဒီပနေ ဧတဗ္ဗံ နေတဗ္ဗန္တိ ပဒီပေယျံ၊ တေလာဒိဥပကရဏံ.

အာသံ န ကရောတီတိ ရဇ္ဇာဘိသေကေ ကနိဋ္ဌော ပတ္ထနံ န ကရောတိ ဇေဋ္ဌေ သတိ ကနိဋ္ဌဿ အနဓိကာရတ္တာ. အဘိသေကံ အရဟတီတိ အဘိသေကာရဟော၊ န အဘိသေကာရဟော ကာဏကုဏိအာဒိဒေါသသမန္နာဂတော.

သီလဿ ဒုဋ္ဌု နာမ နတ္ထိ၊ တသ္မာ အဘာဝတ္ထော ဣဓ ဒု-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘နိဿီလော’’တိ. ‘‘ပါပံ ပါပေန သုကရ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၄၈၊ စူဠဝ. ၃၄၃) ဝိယ ပါပ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘လာမကဓမ္မော’’တိ. သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ ဒုဿီလော. ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိယာ ပါပဓမ္မော. ကာယဝါစာသံဝရဘေဒေန ဝါ ဒုဿီလော၊ မနောသံဝရဘေဒေန၊ သတိသံဝရာဒိဘေဒေန ဝါ ပါပဓမ္မော. အသုဒ္ဓပ္ပယောဂတာယ ဒုဿီလော၊ အသုဒ္ဓါသယတာယ ပါပဓမ္မော. ကုသလသီလဝိရဟေန ဒုဿီလော၊ အကုသလသီလသမန္နာဂမေန ပါပဓမ္မော. အသုစီဟီတိ အပရိသုဒ္ဓေဟိ. သင်္ကာဟိ သရိတဗ္ဗသမာစာရောတိ ‘‘ဣမဿ မညေ ဣဒံ ကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ပရေဟိ သင်္ကာယ သရိတဗ္ဗသမာစာရော. တေနာဟ ‘‘ကိဉ္စိဒေဝါ’’တိအာဒိ. အတ္တနာယေဝ ဝါ သင်္ကာဟိ သရိတဗ္ဗသမာစာရောတိ ဧတေနပိ ကမ္မသာဓနတံယေဝ သင်္ကဿရသဒ္ဒဿ ဒဿေတိ. အတ္တနော သင်္ကာယ ပရေသံ သမာစာရကိရိယံ သရတိ အာသင်္ကတိ ဝိဓာဝတီတိပိ သင်္ကဿရသမာစာရောတိ ဧဝမေတ္ထ ကတ္တုသာဓနတာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဿ ဟိ ဒွေ တယော ဇနေ ကထေန္တေ ဒိသွာ ‘‘မမ ဒေါသံ မညေ ကထေန္တီ’’တိ တေသံ သမာစာရံ သင်္ကာယ သရတိ ဓာဝတိ.

ဧဝံပဋိညောတိ သလာကဂ္ဂဟဏာဒီသု ‘‘ကိတ္တကာ ဝိဟာရေ သမဏာ’’တိ ဂဏနာယ အာရဒ္ဓါယ ‘‘အဟမ္ပိ သမဏော၊ အဟမ္ပိ သမဏော’’တိ ပဋိညံ ဒတွာ သလာကဂ္ဂဟဏာဒီနိ ကရောတီတိ သမဏော အဟန္တိ ဧဝံသမဏပ္ပဋိညော. သုမ္ဘကပတ္တဓရေတိ မတ္တိကာပတ္တဓရေ. ပူတိနာ ကမ္မေနာတိ သံကိလိဋ္ဌကမ္မေန၊ နိဂ္ဂုဏတာယ ဝါ ဂုဏသာရဝိရဟိတတ္တာ အန္တောပူတိ. ကသမ္ဗုကစဝရော ဇာတော သဉ္ဇာတော အဿာတိ ကသမ္ဗုဇာတောတိ အာဟ ‘‘သဉ္ဇာတရာဂါဒိကစဝရော’’တိ. အထ ဝါ ကသမ္ဗု ဝုစ္စတိ တိန္တကုဏပကသဋံ ဥဒကံ၊ ဣမသ္မိဉ္စ သာသနေ ဒုဿီလော နာမ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ တိန္တကုဏပဥဒကသဒိသော၊ တသ္မာ ကသမ္ဗု ဝိယ ဇာတောတိ ကသမ္ဗုဇာတော. လောကုတ္တရဓမ္မဥပနိဿယဿ နတ္ထိတာယာတိ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌိတေန သက္ကာ ဘဝေယျ အရဟတ္တံ လဒ္ဓုံ၊ တဿာ ပတိဋ္ဌာယ ဘိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. မဟာသီလသ္မိံ ပရိပူရကာရိတာယာတိ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌိတေန သက္ကာ ဘဝေယျ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ၊ တသ္မိံ ပရိပူရကာရိတာယ.

အာသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. စတုတ္ထေ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟီတိ ဒါနပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟကာရဏေဟိ. စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ အာဏာစက္ကံ ပဝတ္တေတိ. စက္ကန္တိ ဝါ ဣဓ ရတနစက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉှိ စက္ကသဒ္ဒေါ သမ္ပတ္တိယံ၊ လက္ခဏေ၊ ရထင်္ဂေ၊ ဣရိယာပထေ၊ ဒါနေ၊ ရတနဓမ္မခုရစက္ကာဒီသု စ ဒိဿတိ. ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ၊ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၃၁) ဟိ သမ္ပတ္တိယံ ဒိဿတိ. ‘‘ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၊ ၃.၂၀၄) ဧတ္ထ လက္ခဏေ. ‘‘စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁) ဧတ္ထ ရထင်္ဂေ. ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၉) ဧတ္ထ ဣရိယာပထေ. ‘‘ဒဒံ ဘုဉ္ဇ မာ စ ပမာဒေါ၊ စက္ကံ ဝတ္တယ သဗ္ဗပါဏိန’’န္တိ (ဇာ. ၁.၇.၁၄၉) ဧတ္ထ ဒါနေ. ‘‘ဒိဗ္ဗံ စက္ကရတနံ ပါတုရဟောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၃) ဧတ္ထ ရတနစက္ကေ. ‘‘မယာ ပဝတ္တိတံ စက္က’’န္တိ (သု. နိ. ၅၆၂) ဧတ္ထ ဓမ္မစက္ကေ. ‘‘ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ၊ စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ (ဇာ. ၁.၅.၁၀၃) ဧတ္ထ ခုရစက္ကေ. ‘‘ခုရပရိယန္တေန စက္ကေနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧတ္ထ ပဟရဏစက္ကေ. ‘‘အသနိဝိစက္က’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၆၁) ဧတ္ထ အသနိမဏ္ဍလေ. ဣဓ ပနာယံ ရတနစက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ကိတ္တာဝတာ ပနာယံ စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတိ? ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ စက္ကရတနံ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တတိ. သဗ္ဗစက္ကဝတ္တီနဉှိ နိသိန္နာသနတော ဥဋ္ဌဟိတွာ စက္ကရတနသမီပံ ဂန္တွာ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသပနာဠိံ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ ဥက္ခိပိတွာ ဥဒကေန အဗ္ဘုက္ကိရိတွာ ‘‘အဘိဝိဇိနာတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ စက္ကရတနံ ပဝတ္တတီတိ. ယဿ ပဝတ္တိသမကာလမေဝ၊ သော ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတိ.

ဓမ္မောတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မော၊ ဒသဝိဓံ ဝါ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ. ဒသဝိဓေ ဝါ ကုသလဓမ္မေ အဂရဟိတေ ဝါ ရာဇဓမ္မေ နိယုတ္တောတိ ဓမ္မိကော. တေန စ ဓမ္မေန သကလလောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ဓမ္မရာဇာ. ဓမ္မေန ဝါ လဒ္ဓရဇ္ဇတ္တာ ဓမ္မရာဇာ. စက္ကဝတ္တီဟိ ဓမ္မေန ဉာယေန ရဇ္ဇံ အဓိဂစ္ဆတိ၊ န အဓမ္မေန. ဒသဝိဓေန စက္ကဝတ္တိဝတ္တေနာတိ ဒသပ္ပဘေဒေန စက္ကဝတ္တီနံ ဝတ္တေန.

ကိံ ပန တံ ဒသဝိဓံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ –

‘‘ကတမံ ပန တံ၊ ဒေဝ၊ အရိယံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တန္တိ? တေန ဟိ တွံ၊ တာတ၊ ဓမ္မံယေဝ နိဿာယ ဓမ္မံ သက္ကရောန္တော ဓမ္မံ ဂရုံ ကရောန္တော ဓမ္မံ မာနေန္တော ဓမ္မံ ပူဇေန္တော ဓမ္မံ အပစာယမာနော ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတု ဓမ္မာဓိပတေယျော ဓမ္မိကံ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိံ သံဝိဒဟဿု အန္တောဇနသ္မိံ ဗလကာယသ္မိံ ခတ္တိယေသု အနုယန္တေသု ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု နေဂမဇာနပဒေသု သမဏဗြာဟ္မဏေသု မိဂပက္ခီသု. မာ စ တေ၊ တာတ၊ ဝိဇိတေ အဓမ္မကာရော ပဝတ္တိတ္ထ. ယေ စ တေ၊ တာတ၊ ဝိဇိတေ အဓနာ အဿု၊ တေသဉ္စ ဓနမနုပ္ပဒေယျာသိ. ယေ စ တေ၊ တာတ၊ ဝိဇိတေ သမဏဗြာဟ္မဏာ မဒပ္ပမာဒါ ပဋိဝိရတာ ခန္တိသောရစ္စေ နိဝိဋ္ဌာ ဧကမတ္တာနံ ဒမေန္တိ၊ ဧကမတ္တာနံ သမေန္တိ၊ ဧကမတ္တာနံ ပရိနိဗ္ဗာပေန္တိ. တေ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆေယျာသိ ပရိဂ္ဂဏှေယျာသိ – ‘ကိံ၊ ဘန္တေ၊ ကုသလံ ကိံ အကုသလံ၊ ကိံ သာဝဇ္ဇံ ကိံ အနဝဇ္ဇံ၊ ကိံ သေဝိတဗ္ဗံ ကိံ န သေဝိတဗ္ဗံ၊ ကိံ မေ ကရိယမာနံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အဿ၊ ကိံ ဝါ ပန မေ ကရိယမာနံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ အဿာ’တိ. တေသံ သုတွာ ယံ အကုသလံ၊ တံ အဘိနိဝဇ္ဇေယျာသိ၊ ယံ ကုသလံ၊ တံ သမာဒါယ ဝတ္တေယျာသိ. ဣဒံ ခေါ၊ တာတ၊ တံ အရိယံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တ’’န္တိ –

ဧဝံ စက္ကဝတ္တိသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၃.၈၄) အာဂတနယေန အန္တောဇနသ္မိံ ဗလကာယေ ဧကံ၊ ခတ္တိယေသု ဧကံ၊ အနုယန္တေသု ဧကံ၊ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု ဧကံ၊ နေဂမဇာနပဒေသု ဧကံ၊ သမဏဗြာဟ္မဏေသု ဧကံ၊ မိဂပက္ခီသု ဧကံ၊ အဓမ္မကာရပ္ပဋိက္ခေပေါ ဧကံ၊ အဓနာနံ ဓနာနုပ္ပဒါနံ ဧကံ၊ သမဏဗြာဟ္မဏေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှပုစ္ဆနံ ဧကန္တိ ဧဝမေဝံ တံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ဒသဝိဓံ ဟောတိ. ဂဟပတိကေ ပန ပက္ခိဇာတေ စ ဝိသုံ ကတွာ ဂဏှန္တဿ ဒွါဒသဝိဓံ ဟောတိ.

အညထာ ဝတ္တိတုံ အဒေန္တော သော ဓမ္မော အဓိဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနံ. တေန တဒဓိဋ္ဌာနေန စေတသာ. သက္ကရောန္တောတိ အာဒရကိရိယာဝသေန ကရောန္တော. တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဂရုံ ကရောန္တောတိ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုကရဏဝသေန ဂရုံ ကရောန္တော. တေနေဝါဟ ‘‘တသ္မိံ ဂါရဝုပ္ပတ္တိယာ’’တိ. ဓမ္မာဓိပတိဘူတာဂတဘာဝေနာတိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တဓမ္မဿ ဇေဋ္ဌကဘာဝေန ပုရိမတရံ အတ္တဘာဝေသု သက္ကစ္စံ သမုပစိတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဓမ္မဝသေနေဝ စ သဗ္ဗကိရိယာနံ ကရဏေနာတိ ဧတေန ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ယထာဝုတ္တဓမ္မနိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝံ ဒဿေတိ. အဿာတိ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိယာ. ပရံ ရက္ခန္တောတိ အညံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအနတ္ထတော ရက္ခန္တော. တေနေဝ ပရရက္ခသာဓနေန ခန္တိအာဒိဂုဏေန အတ္တာနံ တတော ဧဝ ရက္ခတိ. မေတ္တစိတ္တတာတိ မေတ္တစိတ္တတာယ. နိဝါသနပါရုပနဂေဟာဒီနိ သီတုဏှာဒိပ္ပဋိဗာဟနေန အာဝရဏံ.

အန္တောဇနသ္မိန္တိ အဗ္ဘန္တရဘူတေ ပုတ္တဒါရာဒိဇနေ. သီလသံဝရေ ပတိဋ္ဌာပေန္တောတိ ဣမိနာ ရက္ခံ ဒဿေတိ. ဝတ္ထဂန္ဓမာလာဒီနိ စဿ ဒဒမာနောတိ ဣမိနာ အာဝရဏံ၊ ဣတရေန ဂုတ္တိံ. သမ္ပဒါနေနပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန သီလသံဝရေသု ပတိဋ္ဌာပနာဒီနံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဧသ နယော ပရေသုပိ ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏေ. နိဂမော နိဝါသော ဧတေသန္တိ နေဂမာ. ဧဝံ ဇာနပဒါတိ အာဟ ‘‘တထာ နိဂမဝါသိနော’’တိအာဒိနာ.

ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒီသု သံဝိဒဟနံ ဌပနံ နာမ တဒုပဒေသောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကထေတွာ’’တိ. ဧတေသူတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တေသု သမဏာဒီသု. ပဋိဝတ္တေတုံ န သက္ကာ ခီဏာနံ ကိလေသာနံ ပုန အနုပ္ပဇ္ဇနတော. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. သစေတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၅. ပဉ္စမေ ဣသယော ပတန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ဣသိပတနန္တိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသင်္ခါတာန’’န္တိအာဒိ. သဗ္ဗူပကရဏာနိ သဇ္ဇေတွာတိ သဗ္ဗာနိ ရုက္ခဿ ဆေဒနတစ္ဆနာဒိသာဓနာနိ ဥပကရဏာနိ ရညာ အာဏတ္တဒိဝသေယေဝ သဇ္ဇေတွာ. နာနာ ကရီယတိ ဧတေနာတိ နာနာကရဏံ၊ နာနာဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘နာနတ္တ’’န္တိ. နေသန္တိ သရလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘န ဧသ’’န္တိ. တထာ အတ္ထေသန္တိ ဧတ္ထာပီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထိ ဧသ’’န္တိ. ပဝတ္တနတ္ထံ အဘိသင်္ခရဏံ အဘိသင်္ခါရော၊ တဿ ဂတိ ဝေဂသာ ပဝတ္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပယောဂဿ ဂမန’’န္တိ.

သဂဏ္ဍာတိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကဂဏ္ဍာ. တေနာဟ ‘‘ဥဏ္ဏတောဏတဋ္ဌာနယုတ္တာ’’တိ. သကသာဝါတိ သကသဋာ. တေနာဟ ‘‘ပူတိသာရေနာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဂုဏပတနေန ပတိတာတိ ယထာ တံ စက္ကံ နာဘိအရနေမီနံ သဒေါသတာယ န ပတိဋ္ဌာသိ၊ ဧဝမေကစ္စေ ပုဂ္ဂလာ ကာယဝင်္ကာဒိဝသေန သဒေါသတာယ ဂုဏပတနေန ပတိတာ သကဋ္ဌာနေ န တိဋ္ဌန္တိ. ဧတ္ထ စ ဖရုသဝါစာဒယောပိ အပါယဂမနီယာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ ပဟီယန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

သစေတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဝိရဇ္ဈနကိရိယာ နာမ ပစ္ဆာ သမာဒါတဗ္ဗတာယ အပဏ္ဏကပ္ပယောဂသမာဒါနာ ဝိယ ဟောတိ၊ အဝိရဇ္ဈနကိရိယာ ပန ပစ္ဆာ အသမာဒါတဗ္ဗတာယ အနူနာတိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော အပဏ္ဏကော၊ တဿ ဘာဝေါ အပဏ္ဏကတာတိ အာဟ ‘‘အပဏ္ဏကပဋိပဒန္တိ အဝိရဒ္ဓပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ. ယသ္မာ သာ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနေန ဧကံသိကာ ဝဋ္ဋတော နိယျာနာဝဟာ၊ တတ္ထ စ ယုတ္တိယုတ္တာ အသာရာပဂတာ အဝိရုဒ္ဓတာယ အပစ္စနီကာ အနုလောမိကာ အနုဓမ္မဘူတာ စ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကံသပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ. န တက္ကဂ္ဂါဟေန ဝါ နယဂ္ဂါဟေန ဝါတိ တက္ကဂ္ဂါဟေန ဝါ ပဋိပန္နော န ဟောတိ နယဂ္ဂါဟေန ဝါ အပဏ္ဏကပဋိပဒံ ပဋိပန္နော. တတ္ထ တက္ကဂ္ဂါဟေန ဝါတိ အာစရိယံ အလဘိတွာ ‘‘ဧဝံ မေ သုဂတိ၊ နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ အတ္တနော တက္ကဂ္ဂဟဏမတ္တေန. နယဂ္ဂါဟေနာတိ ပစ္စက္ခတော အဒိသွာ နယတော အနုမာနတော ဂဟဏေန. ဧဝံ ဂဟေတွာ ပဋိပန္နောတိ တက္ကမတ္တေန၊ နယဂ္ဂါဟေန ဝါ ပဋိပန္နော. ပဏ္ဍိတသတ္ထဝါဟော ဝိယ သမ္ပတ္တီဟိ န ပရိဟာယတီတိ ယောဇနာ.

ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ပရိဟာနဉ္စ အပရိဟာနဉ္စ သန္ဓာယ ဇာတကေ (ဇာ. ၁.၁.၁) ဝုတ္တံ. အယံ ပနေတ္ထ ဂါထာယ အတ္ထယောဇနာ – အပဏ္ဏကံ ဌာနံ အဝိရဒ္ဓကာရဏံ နိယျာနိကကာရဏံ ဧကေ ဗောဓိသတ္တပ္ပမုခါ ပဏ္ဍိတမနုဿာ ဂဏှိံသု. ယေ ပန တေ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တပ္ပမုခါ တက္ကိကာ အာဟု၊ တေ ဒုတိယံ သာပရာဓံ အနေကံသိကံ ဌာနံ အနိယျာနိကံ ကာရဏံ အဂ္ဂဟေသုံ၊ တေ ကဏှပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. တတ္ထ သုက္ကပဋိပဒါ အပရိဟာနိပဋိပဒါ၊ ကဏှပဋိပဒါ ပရိဟာနိပဋိပဒါ၊ တသ္မာ ယေ သုက္ကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ၊ တေ အပရိဟီနာ သောတ္ထိဘာဝံ ပတ္တာ. ယေ ပန ကဏှပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ၊ တေ ပရိဟီနာ အနယဗျသနံ အာပန္နာတိ ဣမမတ္ထံ ဘဂဝါ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဂဟပတိနော ဝတွာ ဥတ္တရိ ဣဒမာဟ ‘‘ဧတဒညာယ မေဓာဝီ၊ တံ ဂဏှေ ယဒပဏ္ဏက’’န္တိ.

တတ္ထ ဧတဒညာယ မေဓာဝီတိ မေဓာတိ လဒ္ဓနာမာယ ဝိသုဒ္ဓါယ ဥတ္တမာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ကုလပုတ္တော ဧတံ အပဏ္ဏကံ ဌာနံ ဒုတိယဉ္စာတိ ဒွီသု အတက္ကဂ္ဂါဟတက္ကဂ္ဂါဟသင်္ခါတေသု ဌာနေသု ဂုဏဒေါသံ ဝုဒ္ဓိဟာနိံ အတ္ထာနတ္ထံ ဉတွာတိ အတ္ထော. တံ ဂဏှေ ယဒပဏ္ဏကန္တိ ယံ အပဏ္ဏကံ ဧကံသိကံ သုက္ကပဋိပဒါအပရိဟာနိယပဋိပဒါသင်္ခါတံ နိယျာနိကကာရဏံ၊ တဒေဝ ဂဏှေယျ. ကသ္မာ? ဧကံသိကာဒိဘာဝတောယေဝ. ဣတရံ ပန န ဂဏှေယျ. ကသ္မာ? အနေကံသိကာဒိဘာဝတောယေဝ.

ယဝန္တိ တာယ သတ္တာ အမိဿိတာပိ သမာနဇာတိတာယ မိဿိတာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ယောနိ. သာ ပန အတ္ထတော အဏ္ဍာဒိဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝိသိဋ္ဌော ခန္ဓာနံ ဘာဂသော ပဝတ္တိဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနိ နာမာ’’တိ. ကာရဏံ ယောနိ နာမ၊ ယောနီတိ တံ တံ ဖလံ အနုပစိတဉာဏသမ္ဘာရေဟိ ဒုရဝဂါဓဘေဒတာယ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ. ယတော ဧကတ္တနယေန သော ဧဝါယန္တိ ဗာလာနံ မိစ္ဆာဂါဟော. ပဿာဝမဂ္ဂေါ ယောနိ နာမ ယဝန္တိ တာယ သတ္တာ ယောနိသမ္ဗန္ဓေန မိဿိတာ ဟောန္တီတိ. ပဂ္ဂဟိတာ အနုဋ္ဌာနေန၊ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝနာယ ပရိပုဏ္ဏာ.

‘‘စက္ခုတောပီ’’တိအာဒိမှိ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနံ ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရနကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရနကအသုစိမှိ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘူတိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န၊ တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ၊ တတော ပရံ ပန မဂ္ဂဖလသမာနတာယ အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ သမာပတ္တိဝီထီယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ အာသဝါနံ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အဝဓိအတ္ထော အာ-ကာရော၊ အဝဓိ စ မရိယာဒါဘိဝိဓိဘေဒတော ဒုဝိဓော. တတ္ထ မရိယာဒံ ကိရိယံ ဗဟိ ကတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာပါဋလီပုတ္တံ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အဘိဝိဓိ ပန ကိရိယံ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာဘဝဂ္ဂံ ဘဂဝတော ယသော ပဝတ္တတီ’’တိ. အဘိဝိဓိအတ္ထော စာယမာ-ကာရော ဣဓ ဂဟိတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ.

မဒိရာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သိန္ဓဝကာဒမ္ဗရိကာပေါတိကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုဋ္ဌတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီတိအာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနံ စိရပရိဝုဋ္ဌတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝိနော ကာမာသဝဿ စိရပရိဝုဋ္ဌတာ ဒဿိတာဝ ဟောတိ. အညေသု စ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ၊ န အညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ အနာဒိကာလိကတ္တာ. ပသဝန္တီတိ ဖလန္တိ. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အတ္ထိ၊ ယံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ပုရိမာနိ စေတ္ထာတိ ဧတေသု စတူသု အတ္ထဝိကပ္ပေသု ပုရိမာနိ တီဏိ. ယတ္ထာတိ ယေသု သုတ္တာဘိဓမ္မပ္ပဒေသေသု. တတ္ထ ယုဇ္ဇန္တိ ကိလေသေသုယေဝ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထတ္တယဿ သမ္ဘဝတော. ပစ္ဆိမံ ကမ္မေပီတိ ပစ္ဆိမံ ‘‘အာယတံ ဝါ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တနိဗ္ဗစနံ ကမ္မေပိ ယုဇ္ဇတိ ဒုက္ခပ္ပသဝနဿ ကိလေသကမ္မသာဓာရဏတ္တာ.

ဒိဋ္ဌဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ပစ္စက္ခဘူတာ ခန္ဓာ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. ဝိဝါဒမူလဘူတာတိ ဝိဝါဒဿ မူလကာရဏဘူတာ ကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိမာနာ. ယေန ဒေဝူပပတျဿာတိ ယေန ကမ္မကိလေသပ္ပကာရေန အာသဝေန ဒေဝေသု ဥပပတ္တိ နိဗ္ဗတ္တိ အဿ မယှန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော အာကာသစာရီ အဿန္တိ ဝိဘတ္တိံ ဝိပရိဏာမေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ယက္ခဂန္ဓဗ္ဗဝိနိမုတ္တာ သဗ္ဗာ ဒေဝတာ ဒေဝဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ. နဠော ဝုစ္စတိ မူလံ၊ တသ္မာ ဝိနဠီကတာတိ ဝိဂတနဠာ ဝိဂတမူလာ ကတာတိ အတ္ထော. အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာတိ အကုသလကမ္မတော အဝသေသာ အကုသလာ ဓမ္မာ အာသဝါတိ အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ပဋိဃာတာယာတိ ပဋိသေဓနာယ. ပရူပဝါဒ။ပေ။ ဥပဒ္ဒဝါတိ ဣဒံ ယဒိ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒံ န ပညာပေယျ၊ တတော အသဒ္ဓမ္မပ္ပဋိသေဝနအဒိန္နာဒါနပါဏာတိပါတာဒိဟေတု ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ ပရူပဝါဒါဒယော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ နာနပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ ယေ စ တန္နိမိတ္တမေဝ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တဿ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာဒိဝသေန မဟာဒုက္ခာနုဘဝါဒိပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

တေ ပနေတေတိ ဧတေ ကာမရာဂါဒိကိလေသတေဘူမကကမ္မပရူပဝါဒါဒိဥပ္ပဒ္ဒဝပ္ပကာရာ အာသဝါ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝိနယာဒိပါဠိပ္ပဒေသေ. ယထာတိ ယေန ဒုဝိဓာဒိပ္ပကာရေန အဝသေသေသု စ သုတ္တန္တေသု တိဓာ အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော. နိရယံ ဂမေန္တီတိ နိရယဂါမိနိယာ. ဆက္ကနိပါတေတိ ဆက္ကနိပါတေ အာဟုနေယျသုတ္တေ (အ. နိ. ၆.၅၈). တတ္ထ ဟိ အာသဝါ ဆဓာ အာဂတာ.

သရသဘေဒေါတိ ခဏိကနိရောဓော. ခီဏာကာရောတိ အစ္စန္တာယ ခီဏတာ. အာသဝါ ခီယန္တိ ပဟီယန္တိ ဧတေနာတိ အာသဝက္ခယော၊ မဂ္ဂေါ. အာသဝါနံ ခယန္တေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အာသဝက္ခယော၊ ဖလံ. အာသဝက္ခယေန ပတ္တဗ္ဗတော အာသဝါ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ အာသဝက္ခယော၊ နိဗ္ဗာနံ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၅၇-၅၆၀) ဝိတ္ထာရိတော၊ တသ္မာ တတ္ထ၊ တံ သံဝဏ္ဏနာယ စ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

တထာတိ ဣမိနာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတတံ ဥပသံဟရတိ. ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဝရန္တိ နိဝါရေန္တီတိ အာဝရဏီယာ. ပုရိမပ္ပဝတ္တိဝသေနာတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနတော ပုဗ္ဗေ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပဝတ္တိဝသေန. ဌပေတွာတိ ဟတ္ထဂတံ ကိဉ္စိ ဌပေန္တော ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနံ သတိသမ္ပဇညဝသေန ဌပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိကရောန္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမတိ၊ ဈာနသမာပန္နော ဝိယ ယထာပရိစ္ဆိန္နေနေဝ ကာလေန ပဗုဇ္ဈမာနော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဌပိတဋ္ဌာနေ ဂဏှန္တောယေဝ ပဗုဇ္ဈတိ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မာ။ပေ။ နာမ ဟောတီ’’တိ. မူလကမ္မဋ္ဌာနေတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိဟရိယမာနကမ္မဋ္ဌာနေ. ပရိဂ္ဂဟကမ္မဋ္ဌာနဝသေနာတိ သယနံ ဥပဂစ္ဆန္တေန ပရိဂ္ဂဟမာနကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဝသေန. သော ပန ဓာတုမနသိကာရဝသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

အပဏ္ဏကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. အတ္တဗျာဗာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇. သတ္တမေ ဗျာဗာဓနံ ဒုက္ခာပနန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တဗျာဗာဓာယာတိ အတ္တဒုက္ခာယာ’’တိ. မဂ္ဂဖလစိတ္တုပ္ပါဒါပိ ကာယသုစရိတာဒိသင်္ဂဟော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဝါရိတာနေဝါ’’တိ.

အတ္တဗျာဗာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဒေဝလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈. အဋ္ဌမေ ဣတီတိ ပဒသန္ဓိဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာတိ ပုရိမပဒါနံ ပစ္ဆိမပဒေဟိ အတ္ထတော သဟိတတာယ ဗျဉ္ဇနာနံ ဝါကျာနံ သိလိဋ္ဌတာယ ဒီပနေ နိပါတော.

ဒေဝလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ပဌမပါပဏိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉. နဝမေ ဥဂ္ဃါဋေတွာတိ အာသနဒွါရဉ္စေဝ ဘဏ္ဍပသိဗ္ဗကေ စ ဝိဝရိတွာ. နာဓိဋ္ဌာတီတိ တံတံကယဝိက္ကယေ အတ္တနာ ဝေါယောဂံ နာပဇ္ဇတိ. ဒိဝါကာလေတိ မဇ္ဈနှိကသမယေ. အဿာမိကော ဟောတိ တီသုပိ ကာလေသု လဒ္ဓဗ္ဗလာဘဿ အလဘနတော. အပတိဝါတာဗာဓံ ရတ္တိဋ္ဌာနံ. ဆာယုဒကသမ္ပန္နံ ဒိဝါဋ္ဌာနံ. ဝိပဿနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဝိပဿနာကမ္မိကောယေဝ. တေနပိ ဟိ နဝဓာ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခတ္တံ အာပါဒေန္တေန သမာဓိနိမိတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ဝိပဿနာနိမိတ္တံ သမာဟိတာကာရသလ္လက္ခဏာယ.

ပဌမပါပဏိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဒုတိယပါပဏိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၀. ဒသမေ ဝိသိဋ္ဌဓုရောတိ ဝိသိဋ္ဌဓုရသမ္ပဂ္ဂါဟော ဝီရိယသမ္ပန္နော. ဉာဏဝီရိယာယတ္တာ ဟိ အတ္ထသိဒ္ဓိယော. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တမဓုရော’’တိအာဒိ. ဝိက္ကာယိကဘဏ္ဍန္တိ ဝိက္ကယေတဗ္ဗဘဏ္ဍံ. နိက္ခိတ္တဓနေနာတိ နိဒဟိတွာ ဌပိတဓနဝသေန. ဝဠဉ္ဇနကဝသေနာတိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒါနူပဘောဂဝသေန ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗဓနဝသေန. ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍေနာတိ ဥပဘောဂပရိဘောဂူပကရဏေန. နိပတန္တီတိ နိပါတေန္တိ၊ အတ္တနော ဓနဂ္ဂဟေန နိပါတဝုတ္တိကေ ကရောန္တိ. တေနာဟ ‘‘နိမန္တေန္တီ’’တိ.

ဉာဏထာမေနာတိ ဉာဏဿ ထိရဘာဝေန. ဉာဏပရက္ကမေနာတိ ဉာဏသဟိတေန ဝီရိယေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဘေဒဉှိ ယေန သုတေန ဣဇ္ဈတိ၊ တံ သုတံ နာမ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဧကနိကာယ။ပေ။ ဗဟုဿုတာ’’တိ အာဟ. အာဂတောတိ သုပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သွာဂတော. တေနာဟ ‘‘ပဂုဏော ပဝတ္တိတော’’တိ. အဘိဓမ္မေ အာဂတာ ကုသလာဒိက္ခန္ဓာဒိဘေဒဘိန္နာ ဓမ္မာ သုတ္တန္တပိဋကေပိ ဩတရန္တီတိ ‘‘ဓမ္မဓရာတိ သုတ္တန္တပိဋကဓရာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ဟိ အာဘိဓမ္မိကဘာဝေန ဝိနာ နိပ္ပရိယာယတော သုတ္တန္တပိဋကညုတာ သမ္ဘဝတိ. ဒွေမာတိကာဓရာတိ ဘိက္ခုဘိက္ခုနိမာတိကာဝသေန ဒွေမာတိကာဓရာတိ ဝဒန္တိ၊ ‘‘ဝိနယာဘိဓမ္မမာတိကာဓရာ’’တိ ယုတ္တံ. ပရိပုစ္ဆတီတိ သဗ္ဗဘာဂေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ပုစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ပုစ္ဆတီ’’တိ. ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ ဝိစာရေတိ.

န ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဧဝံ ဒေသနာနုက္ကမေန အတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော. အညော ဟိ ဒေသနာက္ကမော ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ပဝတ္တနတော၊ အညော ပဋိပတ္တိက္ကမော. ဟေဋ္ဌိမေန ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါတိ သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတေသု တီသု ဘာဂေသု ကတ္ထစိ ဟေဋ္ဌိမနယေန ဒေသနာယ ပရိစ္ဆေဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ သီလေန၊ ကတ္ထစိ ဥပရိမေန ဘာဂေန ပညာယ၊ ကတ္ထစိ ဒွီဟိပိ ဘာဂေဟိ သီလပညာဝသေန. ဣဓ ပန သုတ္တေ ဥပရိမေန ဘာဂေန ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဝတွာ တံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ ဝါ ဘဂဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ပဌမံ ကလျာဏမိတ္တံ ဒဿေန္တော အရဟတ္တံ ပဝေဒေတွာ ‘‘တယိဒံ အရဟတ္တံ ဣမာယ အာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဟောတီ’’တိ ဒဿေန္တော ဝီရိယာရမ္ဘံ ပဝေဒေတွာ ‘‘သွာယံ ဝီရိယာရမ္ဘော ဣမိနာ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန ဘဝတီ’’တိ ဒဿေန္တော နိဿယသမ္ပတ္တိံ ပဝေဒေတိ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနိဒဿနာနုရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဒုတိယပါပဏိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ရထကာရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ပုဂ္ဂလဝဂ္ဂေါ

၁. သမိဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ ရုစ္စတီတိ ကာယသက္ခိအာဒီသု ပုဂ္ဂလေသု အတိဝိယ သုန္ဒရတရပဏီတတရဘာဝေန တေ စိတ္တဿ အဘိရုစိဥပ္ပါဒကော ကတမောတိ ပုစ္ဆတိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဓုရံ အဟောသိ သဒ္ဓါဓုရံ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ၊ သေသိန္ဒြိယာနိ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘သေသာနီ’’တိအာဒိ. ပဋိဝိဒ္ဓမဂ္ဂေါဝါတိ တီဟိပိ ထေရေဟိ အတ္တနော အတ္တနော ပဋိဝိဒ္ဓအရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဧဝ ကထိတော၊ တသ္မာ န သုကရံ ဧကံသေန ဗျာကာတုံ ‘‘အယံ။ပေ။ ပဏီတတရော စာ’’တိ. ဘုမ္မန္တရေနေဝ ကထေသိ ‘‘တီသုပိ ပုဂ္ဂလေသု အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌောဝ ပဏီတတရော’’တိ.

သမိဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂. ဒုတိယေ ဟိတာနီတိ ဘဗျာနိ. ဝုဒ္ဓိကရာနီတိ အာရောဂျာဒိဝုဒ္ဓိကရာနိ. အနုစ္ဆဝိကန္တိ ဥပဋ္ဌာနကိရိယာယ အနုရူပံ. ဝါတာပမာရရောဂေနာတိ ဝါတရောဂေန စ အပမာရရောဂေန စ၊ ဝါတနိဒါနေန ဝါ အပမာရရောဂေန. နိဋ္ဌပ္ပတ္တဂိလာနောတိ ‘‘ဣမိနာ ရောဂေန န စိရဿေဝ မရိဿတီ’’တိ နိဋ္ဌံ ပတ္တော ဂိလာနော. ခိပိတကံ နာမ ဝမထုရောဂေါ. ကစ္ဆူတိ ထုလ္လကစ္ဆုအာဗာဓော. တိဏပုပ္ဖကဇရော ဝိသမဝါတသမ္ဖဿဇရောဂေါ. ယေသန္တိ ယေသံ ရောဂါနံ. ပဋိဇဂ္ဂနေနာတိ ပဋိကာရမတ္တေန. ဖာသုကန္တိ ဗျာဓိဝူပသမနေန သရီရဿ ဖာသုဘာဝေါ. ဗျာဓိနိဒါနသမုဋ္ဌာနဇာနနေန ပဏ္ဍိတော၊ ပဋိကာရကိရိယာယ ယုတ္တကာရိတာယ ဒက္ခော၊ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အနလသော.

ပဒပရမော ပုဂ္ဂလော ကထိတော သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနဿ အယောဂ္ဂဘာဝတော. အလဘန္တောဝ တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ သဝနာယ ဩက္ကမတိ နိယာမံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ ပစ္စေကဗောဓိံ. ယန္တိ၊ ယတော. ဩဝါဒံ လဘိတွာတိ အာဘိသမာစာရိကဝတ္တံ ဩဝါဒမတ္တံ. ဧတ္တကောပိ ဟိ တဿ ဟိတာဝဟောတိ. တန္နိဿိတောဝါတိ ဝိပဉ္စိတညုနိဿိတောဝ ဟောတိ. ပုနပ္ပုနံ ဒေသေတဗ္ဗောဝ သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနဿ ယောဂ္ဂဘာဝတော.

ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သင်္ခါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃. တတိယေ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ အာဗာဓနတော ဗျာဗာဓောဝ ဗျာဗဇ္ဈံ၊ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ ဒုက္ခံ. သဟ ဗျာဗဇ္ဈေန ဝတ္တတီတိ သဗျာဗဇ္ဈံ. တေနာဟ ‘‘သဒုက္ခ’’န္တိ. စေတနာရာသိန္တိ ပုဗ္ဗစေတနာဒိရာသိံ. စေတနံ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တေန္တော ‘‘ရာသိံ ကရောတိ ပိဏ္ဍံ ကရောတီ’’တိ စ ဝုတ္တော. သဒုက္ခန္တိ နိရန္တရဒုက္ခံ. တေနာဟ ‘‘သာဗာဓံ နိရဿာဒ’’န္တိ. အတ္ထီတိ ဥဇုကံ ဒုက္ခဝေဒနာ နတ္ထီတိ အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ. အနိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ အနိဋ္ဌာရမ္မဏတ္တာ စ ဒုက္ခပက္ခိကာဝ သာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. န ဟိ အကုသလဝိပါကာ ဣဋ္ဌာ နာမ အတ္ထီ၊ ကုသလဝိပါကာ ပန ဥပေက္ခာဝေဒနာ တတ္ထ အပ္ပါဝသရာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နိရယဿ ဒုက္ခဗဟုလတ္တာ ဒုက္ခဿ စ တတ္ထ ဗလဝတာယ သာ အဗ္ဗောဟာရိကဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ ဝုတ္တံ. ဥပမံ ကတွာ အာဟဋော ဝိသေသော ဝိယ သာမညဿ ယထာ အယောပိဏ္ဍိရောဟိနော ဝိယ ရူပါနန္တိ. ပဋိဘာဂဥပမာတိ ပဋိဗိမ္ဗဥပမာ.

တေ အဂ္ဂဟေတွာတိ ဟေဋ္ဌိမဗြဟ္မလောကေ အဂ္ဂဟေတွာ. ဝေါမိဿကသုခဒုက္ခန္တိ ဝိမိဿကသုခဒုက္ခံ ပီတိမိဿကဘာဝတော. ကမ္မန္တိ ပါပကမ္မံ. ကမ္မသီသေန ဖလံ ဝဒတိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ အာဂတံ၊ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ ဖဿာ ဖုသန္တီ’’တိ ပန ဝစနေန လောကုတ္တရဖဿာပိ သင်္ဂယှန္တီတိ ‘‘တီဏိ သုစရိတာနိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနိ ကထိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

သင်္ခါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဗဟုကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄. စတုတ္ထေ အဝဿယံ ဂတောတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိမုတ္တိယာ အဝဿယော မယှန္တိ သရဏဂမနက္ကမေန ဥပဂတော ဟောတိ. သတန္တိကန္တိ သပရိယတ္တိဓမ္မံ. အဂ္ဂဟိတသရဏပုဗ္ဗဿာတိ အဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗသရဏဿ. အကတာဘိနိဝေသဿ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ န ကတော သရဏဂမနာဘိနိဝေသော ယေနာတိ အကတာဘိနိဝေသော၊ တဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. ကာမံ ပုဗ္ဗေပိ သရဏဒါယကော အာစရိယော ဝုတ္တော၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒါယကောပိ သရဏဒါယကောဝ. ပုဗ္ဗေ ပန ဥပါသကဘာဝါပါဒကဝသေန သရဏဒါယကော အဓိပ္ပေတော. ဣဒံ ပန ဂဟိတပဗ္ဗဇ္ဇဿ သရဏဂမနံ. ပဗ္ဗဇာ ဟိ သဝိသေသံ သရဏဂမနန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒါယကော ပုန ဝုတ္တော. ဧတေတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒါယကာဒယော. ဒုဝိဓေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ လောကိယဓမ္မသမ္ပာပကော လောကုတ္တရဓမ္မသမ္ပာပကောတိ ဒွိပ္ပကာရေန ပရိစ္ဆိန္နာ၊ ကတာဘိနိဝေသအကတာဘိနိဝေသဝသေန ဝါ. ဥပရီတိ ပဌမမဂ္ဂတော ဥပရိ. နေဝ သက္ကောတီတိ အာစရိယေန ကတဿ ဥပကာရဿ မဟာနုဘာဝတ္တာ တဿ ပတိကာရံ နာမ ကာတုံ န သက္ကောတိ.

ဗဟုကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ဝဇိရူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅. ပဉ္စမေ အရုဣတိ ပုရာဏံ ဒုဋ္ဌဝဏံ ဝုစ္စတိ. က-ကာရော ပဒသန္ဓိကရောတိ အရုကူပမံ စိတ္တံ ဧတဿာတိ အရုကူပမစိတ္တော အပ္ပမတ္တကဿပိ ဒုက္ခဿ အသဟနတော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣတ္တရကာလောဘာသေနာတိ ပရိတ္တမေဝ ကာလော ဉာဏောဘာသဝိရဟေန. လဂတီတိ ကောဓာသင်္ဂဝသေန ကုပ္ပန္တော ပုဂ္ဂလော သမ္မုခါ၊ ‘‘ကိံ ဝဒသီ’’တိအာဒိနာ ပရမ္မုခါ စ ဥပနယှနဝသေန လဂတိ၊ န တဏှာသင်္ဂဝသေန. ကုပ္ပတီတိ ကုဇ္ဈတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဝိပန္နစိတ္တော ဟောတိ. ထဒ္ဓဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ ဤသကမ္ပိ မုဒုတ္တာဘာဝတော. ဒုဋ္ဌာရုကောတိ မံသလောဟိတာနံ ဒုဋ္ဌဘာဝေန ပကတိဘာဝံ ဇဟိတွာ ဌိတော ဒုဋ္ဌဝဏော. ‘‘ဒုဋ္ဌာရုတာ’’တိပိ ပဌန္တိ၊ တတ္ထာပိ တာကာရော ပဒသန္ဓိကရော.

တဿာတိ ဒုဋ္ဌာရုကဿ. သဝနန္တိ အသုစိဝိသန္ဒနံ. ဥဒ္ဓုမာတဿ ဝိယာတိ ကောဓေန ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဓုမာတကဿ ဝိယ ကောဓူပါယာသဿ အဝိဿဇ္ဇနတော. စဏ္ဍိကတဿာတိ ကုပိတဿ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာပိ ကိလေသာ တေဟိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတတ္တာ သမုစ္ဆိန္နာ၊ တထာပိ တသ္မိံ သန္တာနေ အဂ္ဂမဂ္ဂဿ အနုပ္ပန္နတ္တာ တတ္ထ အပ္ပဟီနာပိ ကိလေသာ အတ္ထေဝါတိ ကတွာ တေသံ ဉာဏာနံ ဝိဇ္ဇူပမတာ ဝုတ္တာ၊ န တေဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟီနာနံ ကိလေသာနံ အတ္ထိဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝဇိရူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၆. ဆဋ္ဌေ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော. အလ္လီယိတဗ္ဗောတိ ဆာယာယ ဝိယ ဝိနာ ဘာဝနာယ နိလ္လီယိတဗ္ဗော. ပုနပ္ပုနံ ဥပါသိတဗ္ဗောတိ အဘိဏှသော ဥပနိသီဒိတဗ္ဗော. အနုဒ္ဒယာတိ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါ. ဥပသင်္ကမိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဧတဿ သီလေန အဘိဝုဒ္ဓိ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပကာရတ္ထံ ဥပသေဝနာဒိ ဝဋ္ဋတိ.

န ပဋိဟညိဿတီတိ ‘‘အပေဟိ၊ ကိံ ဧတေနာ’’တိ ပဋိက္ခေပါဘာဝတော ပိယသီလတ္တာ န ပဋိဟညိဿတိ. ဖာသု ဘဝိဿတီတိ ဒွီသု ဟိ သီလဝန္တေသု ဧကေန သီလဿ ဝဏ္ဏေ ကထိတေ ဣတရော အနုမောဒတိ. တေန တေသံ ကထာ ဖာသု စေဝ ဟောတိ ပဝတ္တိနီ စ. ဧကသ္မိံ ပန ဒုဿီလေ သတိ ဒုဿီလဿ သီလကထာ ဒုက္ကထာ၊ နေဝ သီလကထာ ဟောတိ၊ န ဖာသု ဟောတိ၊ န ပဝတ္တိနီ. ဒုဿီလဿ ဟိ သီလကထာ အဖာသု ဘဝိဿတိ. သီလကထာယ ဝုတ္တမတ္ထံ သမာဓိပညာကထာသုပိ အတိဒိသတိ ‘‘သမာဓိပညာကထာသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ဒွေ ဟိ သမာဓိလာဘိနော သမာဓိကထံ သပ္ပညာ စ ပညာကထံ ကထေန္တာ ရတ္တိံ ဝါ ဒိဝသံ ဝါ အတိက္ကမန္တမ္ပိ န ဇာနန္တိ.

တတ္ထ တတ္ထ ပညာယ အနုဂ္ဂဟေဿာမီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ ပညာယ သောဓေတဗ္ဗေ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗေ စ အဓိကသီလံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နပညာယ အနုဂ္ဂဟေဿာမီတိ အတ္ထော. တဉ္စ အနုဂ္ဂဏှနံ သီလဿ အသပ္ပါယာနုပကာရဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ တပ္ပဋိပက္ခသေဝနေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သီလဿ အသပ္ပါယေ’’တိအာဒိ. သီလဿ အသပ္ပါယာနုပကာရဓမ္မာ နာမ အနာစာရာဂေါစရာဒယော၊ တပ္ပဋိပက္ခတော ဥပကာရဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေတိ တံတံသိက္ခာကောဋ္ဌာသပဒဋ္ဌာနေ. အနုဂ္ဂဏှာတိ နာမာတိ အဘိန္နံ အသံကိလိဋ္ဌံ ကတွာ အနုဂ္ဂဏှာတိ နာမ. ခါရပရိဿာဝနေတိ ရဇကာနံ ဦသခါရာဒိခါရပရိဿာဝနပဋေ. ဟာယတီတိ သီလာဒိနာ ပရိဟာယတိ. သေဋ္ဌံ ပုဂ္ဂလန္တိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တရိတရံ ဥတ္တမံ ပုဂ္ဂလံ.

သေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇. သတ္တမေ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ ‘‘န’’န္တိ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဿာ’’တိ ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဝန္တ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ လာမကဘာဝေန ကထေတဗ္ဗသဒ္ဒေါ. ဂူထကူပေါ ဝိယ ဒုဿီလျန္တိ ဧတေန ဒုဿီလဿ ဂူထသဒိသတ္တမေဝ ဒဿေတိ. ဝစနန္တိ အနိဋ္ဌဝစနံ. ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘ဂူထကူပေါ ဝိယ ဒုဿီလျ’’န္တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန. သုစိမိတ္တောတိ သီလာစာရသုဒ္ဓိယာ သုစိမိတ္တော. သဟ အယန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ သဟာယာတိ အာဟ ‘‘သဟဂါမိနော’’တိ.

ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဂူထဘာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၈. အဋ္ဌမေ ဂူထဘာဏီတိ ဂူထသဒိသဝစနတ္တာ ဂူထဘာဏီ. ယထာ ဟိ ဂူထံ နာမ မဟာဇနဿ အနိဋ္ဌံ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝစနံ ဒေဝမနုဿာနံ အနိဋ္ဌံ ဟောတိ. ဒုဂ္ဂန္ဓကထန္တိ ကိလေသာသုစိသံကိလိဋ္ဌတာယ ဂူထံ ဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓဝါယနကထံ. ပုပ္ဖဘာဏီတိ သုပုပ္ဖသဒိသဝစနတ္တာ ပုပ္ဖဘာဏီ. ယထာ ဟိ ဖုလ္လာနိ ဝဿိကာနိ ဝါ အဓိမုတ္တိကာနိ ဝါ မဟာဇနဿ ဣဋ္ဌာနိ ကန္တာနိ ဟောန္တိ၊ ဧဝမေဝ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝစနံ ဒေဝမနုဿာနံ ဣဋ္ဌံ ဟောတိ ကန္တံ. ပုပ္ဖါနိ ဝိယာတိ စမ္ပကသုမနာဒိသုဂန္ဓပုပ္ဖါနိ ဝိယ. သုဂန္ဓကထန္တိ သုစိဂန္ဓဝါယနကထံ ကိလေသဒုဂ္ဂန္ဓာဘာဝတော. မဓုဘာဏီတိ ဧတ္ထ ‘‘မုဒုဘာဏီ’’တိပိ ပဌန္တိ. ဥဘယတ္ထာပိ ဟိ မဓုရဝစနောတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ စတုမဓုရံ နာမ မဓုရံ ပဏီတံ၊ ဧဝမေဝ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝစနံ ဒေဝမနုဿာနံ မဓုရံ ဟောတိ. မဓုရကထန္တိ ကဏ္ဏသုခတာယ ပေမနီယတာယ စ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ မဓုရသဘာဝကထံ. အတ္တဟေတု ဝါတိ အတ္တနော ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒိစ္ဆေဒနဟရဏဟေတု. ပရဟေတု ဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ဝါ’’တိအာဒိ.

‘‘နေလင်္ဂေါတိ ခေါ၊ ဘန္တေ၊ သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ သုတ္တေ (သံ. နိ. ၄.၃၄၇) အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ ဝုတ္တသီလံ ဝိယာ’’တိ. ပူရေတိ ဂုဏာနံ ပါရိပူရိယံ. သုကုမာရာတိ အဖရုသတာယ မုဒုကာ ကောမလာ. ပုရဿာတိ ဧတ္ထ ပုရ-သဒ္ဒေါ တန္နိဝါသိဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေနာဟ ‘‘နဂရဝါသီန’’န္တိ. မနံ အပ္ပါယတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနာပါ. တေနာဟ ‘‘စိတ္တဝုဒ္ဓိကရာ’’တိ.

ဂူထဘာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. အန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉. နဝမေ အန္ဓောတိအာဒီသု ပါဠိပဒေသု ပဌမော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဘောဂသံဟရဏပညာစက္ခုနော စ သမ္ပရာယိကတ္ထသာဓနပညာစက္ခုနော စ အဘာဝါ ‘‘အန္ဓော’’တိ ဝုစ္စတိ ဒုတိယောပိ၊ တတိယော ပန ဒွိန္နမ္ပိ ဘာဝါ ‘‘ဒွိစက္ခူ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပညာစက္ခူတိ အာယကောသလ္လဘူတာ ပညာစက္ခု. တေနာဟ ‘‘ဖာတိံ ကရေယျာ’’တိ. အဓမုတ္တမေတိ အဓမေ စေဝ ဥတ္တမေ စ. ပဋိပက္ခဝသေနာတိ ပဋိပက္ခဿ အတ္ထိတာဝသေန. သုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါတိ သုက္ကဓမ္မေဟိ ပဟာယကေဟိ သပ္ပဋိဘာဂါတိ ဇာနေယျ. ကဏှသပ္ပဋိဘာဂါတိ ကဏှဓမ္မေဟိ ပဟာတဗ္ဗေဟိ သပ္ပဋိဘာဂါတိ ဇာနေယျ.

တထာဇာတိကာတိ ယာဒိသေဟိ သပုတ္တဒါရပရိဇနသဉာတိမိတ္တဗန္ဓဝဂ္ဂံ အတ္တာနံ သုခေတိ ပီဏေတိ၊ တာဒိသာ ဘောဂါပိ န သန္တိ. ပုညာနိ စ န ကရောတီတိ သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကယာစကာနံ သန္တပ္ပနဝသေန ပုညာနိ န ကရောတိ. ဥဘယတ္ထာတိ ဥဘယသ္မိံ လောကေ၊ ဥဘယသ္မိံ ဝါ အတ္ထေတိ ဝိဂ္ဂဟောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓလောကေ’’တိအာဒိမာဟ. ဥဘယေနာတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ဌာနေတိ ယသ္မိံယေဝ ဌာနေ. န သောစတီတိ သောကဟေတူနံ တတ္ထ အဘာဝတော န သောစတိ.

အန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. အဝကုဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၀. ဒသမေ အဝကုဇ္ဇပညောတိ နိက္ကုဇ္ဇပညော. တေနာဟ ‘‘အဓောမုခပညော’’တိ. ပုဗ္ဗပဋ္ဌပနာတိ ပဌမာရမ္ဘော. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ ကထာပရိယောသာနံ. အပ္ပနာတိ ဒေသနာယ နိဋ္ဌာပနံ. အနေကေ ဝါ အနုသန္ဓိယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမာဓိ ဝါတိအာဒီသု လောကုတ္တရဓမ္မာ ပရမတ္ထတော သာသနန္တိ တဒတ္ထောပါဒကသမာဓိ တဿ အာဒီတိ ဝုတ္တော၊ တဒါသန္နတ္တာ ဝိပဿနာ၊ တဿ မူလဘာဝေန ဧကဒေသတ္တာ မဂ္ဂေါ.

သာသနဿ ပါရိပူရိသုဒ္ဓိယော နာမ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ သိဒ္ဓါ၊ တာ ပနေတ္ထ ကထေန္တဿ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနူနံ ကတွာ ဒေသေန္တီ’’တိ၊ ‘‘နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ဒေသေန္တီ’’တိ စ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိဇ္ဇဋန္တိ နိဂ္ဂုမ္ဗံ အနာကုလံ. နိဂ္ဂဏ္ဌိန္တိ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနရဟိတံ သုဝိညေယျံ ကတွာ.

အာကိဏ္ဏာနီတိ အာကိရိတွာ သံကိရိတွာ ဌပိတာနီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပက္ခိတ္တာနီ’’တိ. ဥစ္ဆင်္ဂေါ ဝိယ ဥစ္ဆင်္ဂပညော ပုဂ္ဂလော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဥစ္ဆင်္ဂသဒိသပညတာယ ဥစ္ဆင်္ဂပညော. ဧဝံ ပညာ ဝိယ ပုဂ္ဂလောပိ ဥစ္ဆင်္ဂေါ ဝိယ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဓမ္မာနံ အစိရဋ္ဌာနတောတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ. ယထာ စ ဥစ္ဆင်္ဂသဒိသာ ပညာ၊ ဧဝံ နိက္ကုဇ္ဇကုမ္ဘသဒိသာ ပညာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

သံဝိဒဟနပညာယာတိ ‘‘ဧဝံ ကတေ ဣဒံ နာမ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ တံတံအတ္ထကိစ္စံ သံဝိဓာတုံ သမတ္ထတာယ ဝိစာရဏပညာယ ရဟိတော. သေယျောတိ သေဋ္ဌော ပါသံသော. ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒန္တိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိအာဒိကံ အရိယမဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိံ.

အဝကုဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပုဂ္ဂလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဒေဝဒူတဝဂ္ဂေါ

၁. သဗြဟ္မကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သဗြဟ္မကာနီတိ သသေဋ္ဌကာနိ. ယေသန္တိ ယေသံ ကုလာနံ. ပုတ္တာနန္တိ ပုတ္တေဟိ. ပူဇိတသဒ္ဒယောဂေန ဟိ ဣဒံ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ. တေနာတိ အာဟာရာဒိနာ. ပဋိဇဂ္ဂိတာ ဂေါပိတာတိ ယထာကာလံ တဿ တဿ ဒါတဗ္ဗဿ ဒါနေန ဝေယျာဝစ္စဿ စ ကရဏေန ပဋိဇဂ္ဂိတာ စေဝ ဥပ္ပန္နာနတ္ထပ္ပဟရဏေန ဂေါပိတာ စ ဟောန္တိ. တေသန္တိ မာတာပိတူနံ. ဗြဟ္မာဒိဘာဝသာဓနတ္ထန္တိ တေသံ ဂုဏာနံ အတ္ထိတာယ လောကေ ဗြဟ္မာ နာမ ဝုစ္စတိ၊ အာစရိယော နာမ ဝုစ္စတိ၊ အာဟုနေယျော နာမ ဝုစ္စတိ၊ တေ မာတာပိတူနံ ပုတ္တကံ ပဋိလဘန္တီတိ ဒဿနဝသေန နေသံ ဗြဟ္မာဒိဘာဝသာဓနတ္ထံ ‘‘ဗဟုကာရာ’’တိ၊ ဝတွာ တံ တေသံ ဗဟုကာရတံ နာနာကာရတော ဒဿေတုံ ‘‘အာပါဒကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တာနံ ဇီဝိတဿ အာပါဒကာ၊ သရီရဿ ပေါသကာ၊ အာစာရသမာစာရာနံ သိက္ခာပကာ သကလဿပိ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော. တေနာဟ ‘‘ပုတ္တာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ တာဝ တေ ဒဿေန္တု၊ အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ကထန္တိ? တမ္ပိ ဒဿေတဗ္ဗမေဝ ဝဇ္ဇနီယဘာဝဇာနာပနတ္ထံ.

အဝိဇဟိတာ ဟောန္တီတိ တာသံ ဘာဝနာယ ဗြဟ္မာနံ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဝိဇဟိတာ ဟောန္တိ ဘာဝနာ. လောဘနီယဝယသ္မိံ ပဌမယောဗ္ဗနေ အတိဝိယ မုဒုဘာဝပ္ပတ္တဒဿနတ္ထံ သတဝိဟတဂ္ဂဟဏံ. ပါဋိယေက္ကန္တိ ဝိသုံ. ဣမိနာ ကာရဏေနာတိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တေန ပုတ္တေသု ပဝတ္တိတေဟိ အတိက္ကမေန မေတ္တာဒိသမုပ္ပတ္တိသင်္ခါတေန ကာရဏေန.

ထရုသိပ္ပန္တိ အသိသတ္တိကုန္တကလာပါဒိအာယုဓသိပ္ပံ. မုဒ္ဒါဂဏနာတိ အင်္ဂုလိသံကောစနာဒိနာ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဂဏနာ. အာဒိသဒ္ဒေန ပါဏာဒီနံ သင်္ဂဟော. ပစ္ဆာစရိယာ နာမ မာတာပိတူနံ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတဂဟဋ္ဌဝတ္တဿေဝ ပုဂ္ဂလဿ ယထာသကံ ဟတ္ထာစရိယာဒီနံ သိပ္ပဂ္ဂါဟာပနန္တိ ကတွာ သဗ္ဗပဌမံ အာစရိယာ နာမာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အာနီယ ဟုတံ အာဟုတံ. ပကာရေဟိ ဟုတံ ပါဟုတံ. အဘိသင်္ခတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

နမော ကရေယျာတိ သာယံ ပါတံ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒံ မယှံ ဥတ္တမပုညက္ခေတ္တ’’န္တိ နမက္ကာရံ ကရေယျ. တာယ နံ ပါရိစရိယာယာတိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တပရိစရဏေနာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပါရိစရိယာယာတိ ဘရဏကိစ္စကရဏကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာနာပနာဒိနာ ပဉ္စဝိဓဥပဋ္ဌာနေန. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ပဉ္စဟိ ခေါ၊ ဂဟပတိပုတ္တ၊ ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌာတဗ္ဗာ – ‘ဘတော နေသံ ဘရိဿာမိ၊ ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမိ၊ ကုလဝံသံ ဌပေဿာမိ၊ ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာမိ၊ အထ ဝါ ပန ပေတာနံ ကာလကတာနံ ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿာမီ’တိ. ဣမေဟိ ခေါ၊ ဂဟပတိပုတ္တ၊ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တံ အနုကမ္ပန္တိ၊ ပါပါ နိဝါရေန္တိ၊ ကလျာဏေ နိဝေသေန္တိ၊ သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ၊ ပတိရူပေန ဒါရေန သံယောဇေန္တိ၊ သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၇).

အပိစ ယော မာတာပိတရော တီသု ဝတ္ထူသု အဘိပ္ပသန္နေ ကတွာ သီလေသု ဝါ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါ နိယောဇေတွာ ဥပဋ္ဌဟတိ၊ အယံ မာတာပိတူပဋ္ဌာကာနံ အဂ္ဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သာ ပနာယံ ပါရိစရိယာ ပုတ္တဿ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓေဝ နံ ပသံသန္တိ၊ ပေစ္စ သဂ္ဂေ ပမောဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပသံသန္တီတိ ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော မတ္တေယျော ပေတ္တေယျော သဂ္ဂသံဝတ္တနိယံ ပဋိပဒံ ပူရေတီ’’တိ ဣဓေဝ နံ ပသံသန္တိ. အာမောဒတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မောဒပ္ပတ္တိယာ. ပမောဒတိ နာနပ္ပကာရမောဒသမ္ပဝတ္တိယာ.

သဗြဟ္မကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၂. ဒုတိယေ တထာဇာတိကောတိ တထာသဘာဝေါ. စိတ္တေကဂ္ဂတာလာဘောတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ အဓိဂမော. ရူပမေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော ရူပနိမိတ္တံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သဿတာဒိနိမိတ္တန္တိ သဿတုစ္ဆေဒဘာဝနိမိတ္တံ. ပုဂ္ဂလနိမိတ္တန္တိ ပုဂ္ဂလာဘိနိဝေသနနိမိတ္တံ. ဓမ္မနိမိတ္တန္တိ ဓမ္မာရမ္မဏသင်္ခါတံ နိမိတ္တံ. ‘‘သိယာ နု ခေါ၊ ဘန္တေ’’တိ ထေရေန ပုဋ္ဌော ဘဂဝါ ‘‘သိယာ’’တိ အဝေါစ လောကုတ္တရသမာဓိပ္ပဋိလာဘံ သန္ဓာယ. သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ သန္တံ ပဏီတန္တိ စ ပဿတိ. တေနာဟ ‘‘ဣဓာနန္ဒာ’’တိအာဒိ.

နိဗ္ဗာနံ သန္တန္တိ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာတိ နိဗ္ဗာနံ သန္တန္တိ အာဘုဇိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ. ဒိဝသမ္ပီတိအာဒိနာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အစ္စန္တသန္တပဏီတာဒိဘာဝံ ဒဿေတိ. အဋ္ဌဝိဓေတိ ‘‘သန္တံ ပဏီတံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဧဝံ အဋ္ဌဝိဓေ အာဘောဂသညိတေ သမန္နာဟာရေ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မံ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ။ပေ။ လဗ္ဘန္တေဝါတိ ‘‘ဣဓာနန္ဒ၊ ဘိက္ခုနော ဧဝံ ဟောတီ’’တိ အာဂတေ ဣမသ္မိံ သုတ္တပ္ပဒေသေ ဧကောပိ အာဘောဂသမန္နာဟာရော စေပိ သဗ္ဗေ အဋ္ဌပိ အာဘောဂသမန္နာဟာရာ လဗ္ဘန္တေဝ သမန္နာဟရတံ အတ္ထာဝဟတ္တာ.

ဉာဏေန ဇာနိတွာတိ ဝိပဿနာဉာဏသဟိတေန မဂ္ဂဉာဏေန ဇာနိတွာ. ပရာနိ စ ဩပရာနိ စ စက္ခာဒီနိ အာယတနာနိ. သန္တတာယာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိတာယ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိဓူမဝိရဟိတောတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိ ဧဝ သန္တာပနဋ္ဌေန ဓူမော၊ တေန ဝိရဟိတော. အနီဃောတိ အပါပေါ. ဇာတိဇရာဂဟဏေနေဝ ဗျာဓိမရဏမ္ပိ ဂဟိတမေဝါတိ တဗ္ဘာဝဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ.

အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၃. တတိယေ၊ ‘‘သာရိပုတ္တ၊ မယာ သံခိတ္တေန ဒေသိတံ ဓမ္မံ တာဒိသေနပိ န သုကရံ ဝိညာတု’’န္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနေဝ ဝဒန္တော ထေရဿ ဉာဏံ သဗ္ဗမတိက္ကမံ. အညာတာရော စ ဒုလ္လဘာတိ ဟိ ဣမိနာ သာမညဝစနေန သာရိပုတ္တတ္ထေရမ္ပိ အန္တောဂဓံ ကတွာ ဒဿေန္တော တေနပိ အတ္တနော ဒေသနာယ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝံ ဒဿေတိ.

သမ္မာတိ ဟေတုနာ ကာရဏေန. တေနာဟ ‘‘ဥပါယေနာ’’တိအာဒိ. မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ ဒဿနာဘိသမယာ. ပဟာနာဘိသမယောတိ စ ဒဿနာဘိသမယောတိ စ ပရိညာဘိသမယော ဝုတ္တော. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ပရိညာကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ကိစ္စဝသေန မာနံ ပဿတိ၊ အသမ္မောဟပ္ပဋိဝေဓဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. တေန ဒိဋ္ဌော ပန ပဟာနာဘိသမယော စ. ဒဿနာဘိသမယေန ဟိ ပရိညာဘိသမယမေဝ ပဟီယတိ. ဒိဋ္ဌဝိသေန ဒိဋ္ဌသတ္တာနံ ဇီဝိတံ ဝိယ အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ပဟာနာဘိသမယဿ ဒဿနာဘိသမယနာနန္တရိယကတ္တာ ‘‘ပဟာနာဘိသမယေန’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ပဟာနာဘိသမယေ ဟိ ဂဟိတေ ဒဿနာဘိသမယော ဂဟိတောဝ ဟောတိ.

အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ပဟီနတ္တာ ယေ ဣမေ ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ အန္တော ဇီရတိ (စူဠဝ. ၂၇၈)၊ ဟရိတန္တံ ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၄) ဧဝံ ဝုတ္တအန္တိမမရိယာဒန္တော စ ‘‘အန္တမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဇီဝိကာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၀၊ ဣတိဝု. ၉၁) ဧဝံ ဝုတ္တလာမကန္တော စ ‘‘သက္ကာယော ဧကော အန္တော’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၃) ဧဝံ ဝုတ္တကောဋ္ဌာသန္တော စ ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿ သပစ္စယသင်္ခယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တကောဋ္ဌာသန္တော စာတိ စတ္တာရော အန္တာ၊ တေသု သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အဒုံ စတုတ္ထကောဋိသင်္ခါတံ အန္တမကာသိ၊ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိဝဋုမံ အကာသိ၊ အန္တိမသမုဒယမတ္တာဝသေသံ ဒုက္ခမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တမကာသီ’’တိ.

နနု စ ‘‘ပဟာန’’န္တိ ဣမဿ နိဒ္ဒေသေ နိဗ္ဗာနံ အာဂတံ? ဣဓ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနသင်္ခါတံ အရဟတ္တဖလံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ နိဒ္ဒေသေနာယံ ဝဏ္ဏနာ ဝိရုဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘နိဒ္ဒေသေ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တာနိ ပဒါနိ အာဂတာနီတိ တသ္မိံ နိဒ္ဒေသေ ‘‘ပဟာနံ ဝူပသမံ ပဋိနိဿဂ္ဂ’’န္တိအာဒီနိ (စူဠနိ. ၇၅ ဥဒယမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော) ပဒါနိ အာဂတာနိ.

ဓမ္မတက္ကပုရေဇဝန္တိ ဣမိနာ တသ္မိံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ ဌတွာ ဈာနင်္ဂါနိ ဝိပဿိတွာ အဓိဂတံ အရဟတ္တဝိမောက္ခံ ဝဒတိ. အရဟတ္တဝိမောက္ခဿ ဟိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တသမ္မာသင်္ကပ္ပသင်္ခါတော ဓမ္မတက္ကော ပုရေဇဝေါ ဟောတိ.

သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. နိဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၄. စတုတ္ထေ ပိဏ္ဍကရဏတ္ထာယာတိ အာယူဟနဝသေန ရာသိကရဏတ္ထာယ. အဘိန္နာနီတိ ဧကဒေသေနပိ အခဏ္ဍိတာနိ. ဘိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ဗီဇံ ဗီဇကိစ္စာယ န ဥပကပ္ပတိ. အပူတီနီတိ ဥဒကတေမနေန ပူတိဘာဝံ န ဥပဂတာနိ. ပူတိဗီဇဉှိ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. တေနာဟ ‘‘ပူတိဘာဝေန အဗီဇတ္တံ အပ္ပတ္တာနီ’’တိ. န ဝါတေန န စ အာတပေန ဟတာနီတိ ဝါတေန စ အာတပေန စ န ဟတာနိ၊ နိရောဇတံ န ပါပိတာနိ. နိရောဇဉှိ ကသဋဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. သာရာဒါနီတိ တဏ္ဍုလသာရဿ အာဒါနတော သာရာဒါနိ. နိဿာရဉှိ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. တေနာဟ ‘‘ဂဟိတသာရာနီ’’တိ၊ ပတိဋ္ဌိတသာရာနီတိ အတ္ထော. သန္နိစယဘာဝေန သုခံ သယိတာနီတိ စတ္တာရော မာသေ ကောဋ္ဌပက္ခိတ္တနိယာမေနေဝ သုခသယိတာနိ.

ကမ္မဝိဘတ္တီတိ ကမ္မဝိဘာဂေါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ၊ တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. ပစ္စုပန္နဘဝတော အနန္တရံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ. အပရပရိယာယဝေဒနီယန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မာနန္တရဘဝတော အညသ္မိံ အတ္တဘာဝပရိယာယေ အတ္တဘာဝပရိဝတ္တေ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ. ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ ပစ္စယဝိသေသေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသတာယ စ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တာ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ ဝသေန သာတိသယာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ပဌမဇဝနစေတနာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖလဒါယိနီ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကမ္မံ နာမ. သာ ဟိ ဝုတ္တာကာရေန ဗလဝတီ ဇဝနသန္တာနေ ဂုဏဝိသေသယုတ္တေသု ဥပကာရာနုပကာရဝသပ္ပဝတ္တိယာ အာသေဝနာလာဘေန အပ္ပဝိပါကတာယ စ ပဌမဇဝနစေတနာ ဣတရဒွယံ ဝိယ ပဝတ္တသန္တာနုပရမာပေက္ခံ ဩကာသလာဘာပေက္ခဉ္စ ကမ္မံ န ဟောတီတိ ဣဓေဝ ပုပ္ဖမတ္တံ ဝိယ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တံ ဖလံ ဒေတိ. တထာ အသက္ကောန္တန္တိ ကမ္မဿ ဝိပါကဒါနံ နာမ ဥပဓိပ္ပယောဂါဒိပစ္စယန္တရသမဝါယေနေဝ ဟောတီတိ တဒဘာဝတော တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒါတုံ အသက္ကောန္တံ. အဟောသိကမ္မန္တိ အဟောသိ ဧဝ ကမ္မံ၊ န တဿ ဝိပါကော အဟောသိ အတ္ထိ ဘဝိဿတိ စာတိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ကမ္မံ.