.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

ဒုကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. ကမ္မကာရဏဝဂ္ဂေါ

၁. ဝဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁. ဒုကနိပါတဿ ပဌမေ ပဟာရသာဓနတ္ထန္တိ ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဿ သုခသိဒ္ဓိ-အတ္ထံ. ကဉ္ဇိတော နိဗ္ဗတ္တံ ကဉ္ဇိယံ၊ အာရနာလံ၊ ယံ ဗိလင်္ဂန္တိပိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ယတ္ထ သိဉ္စတိ၊ သာ ကဉ္ဇိယဥက္ခလိကာ ဗိလင်္ဂထာလိကာ၊ တံသဒိသံ ကာရဏံ ဗိလင်္ဂထာလိကံ. သီသကဋာဟံ ဥပ္ပါဋေတွာတိ အယောဂုဠပ္ပဝေသပ္ပမာဏံ ဆိဒ္ဒံ ကတွာ. သင်္ခမုဏ္ဍကမ္မကာရဏန္တိ သင်္ခံ ဝိယ မုဏ္ဍကရဏံ ကမ္မကာရဏံ. ရာဟုမုခကမ္မကာရဏန္တိ ရာဟုမုခဂတသူရိယသဒိသကမ္မကာရဏံ.

ဇောတိမာလိကန္တိ ဇောတိမာလဝန္တံ ကမ္မကာရဏံ. ဟတ္ထပဇ္ဇောတိကန္တိ ဟတ္ထဿ ပဇ္ဇောတနကမ္မကာရဏံ. ဧရကဝတ္တကမ္မကာရဏန္တိ ဧရကဝတ္တသဒိသေ သရီရတော စမ္မဝတ္တေ ဥပ္ပါဋနကမ္မကာရဏံ. စီရကဝါသိကကမ္မကာရဏန္တိ သရီရတော ဥပ္ပါဋိတဝတ္တစီရကေဟိ နိဝါသာပနကမ္မကာရဏံ. တံ ကရောန္တာ ယထာ ဂီဝတော ပဋ္ဌာယ ဝဒ္ဓေ ကန္တိတွာ ကဋိယံ ဌပေန္တိ၊ ဧဝံ ဂေါပ္ဖကတော ပဋ္ဌာယ ကန္တိတွာပိ ကဋိယမေဝ ဌပေန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကဋိတော ပဋ္ဌာယ ကန္တိတွာ ဂေါပ္ဖကေသု ဌပေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဏေယျကကမ္မကာရဏန္တိ ဧဏိမိဂသဒိသကမ္မကာရဏံ. အယဝလယာနိ ဒတွာတိ အယဝလယာနိ ပဋိမုဉ္စိတွာ. အယသူလာနိ ကောဋ္ဋေန္တီတိ ကပ္ပရဇဏ္ဏုကကောဋီသု အယသူလာနိ ပဝေသေန္တိ. တန္တိ တံ တထာကတကမ္မကာရဏံ သတ္တံ.

ဗဠိသမံသိကန္တိ ဗလိသေဟိ မံသုပ္ပါဋနကမ္မကာရဏံ. ကဟာပဏိကန္တိ ကဟာပဏမတ္တသော ဆိန္ဒနကမ္မကာရဏံ. ကောဋ္ဋေန္တီတိ ဆိန္ဒန္တိ. ခါရာပတစ္ဆိကန္တိ တစ္ဆေတွာ ခါရာပသိဉ္စနကမ္မကာရဏံ. ပလိဃပရိဝတ္တိကန္တိ ပလိဃဿ ဝိယ ပရိဝတ္တနကမ္မကာရဏံ. ဧကာဗဒ္ဓံ ကရောန္တိ အယသူလဿ ကောဋ္ဋနေန. ပလာလပီဌကန္တိ ပလာလပီဌဿ ဝိယ သရီရဿ သံဝေလ္လနကမ္မကာရဏံ. ကာရဏိကာတိ ဃာတနကာရကာ. ပလာလဝဋ္ဋိံ ဝိယ ကတွာတိ ယထာ ပလာလပီဌံ ကရောန္တာ ပလာလံ ဝဋ္ဋိံ ကတွာ သံဝေလ္လနဝသေန ပုန ဝေဌေန္တိ၊ ဧဝံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ဆာတကသုနခေဟီတိ ခုဒ္ဒကေဟိ ကောလေယျကသုနခေဟိ. တေ ဟိ ဗလဝန္တာ ဇဝယောဂါ သူရာ စ ဟောန္တိ. သဟဿဘဏ္ဍိကန္တိ သဟဿတ္ထဝိကံ.

ယာဟန္တိ ယံ အဟံ. ယန္တိ စ ကာရဏဝစနံ. တေနာဟ ‘‘ယေန အဟ’’န္တိ. ဆိန္နမူလကေတိ တဏှာမူလဿ ဥစ္ဆိန္နတ္တာ သဉ္ဆိန္နမူလကေ.

ဝဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂. ဒုတိယေ ဥဘတောဗျူဠှသင်္ဂါမပ္ပဝေသနသဒိသန္တိ ယုဒ္ဓတ္ထာယ ဥဘတောရာသိကတစတုရင်္ဂိနိသေနာမဇ္ဈပ္ပဝေသနသဒိသံ. ဒါနဉ္စ ယုဒ္ဓဉ္စ သမာနမာဟူတိ ဧတ္ထ ကထံ ပနီဒမုဘယံ သမာနံ? ဇီဝိတဝိနာသဘီရုကော ဟိ ယုဇ္ဈိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဘောဂက္ခယဘီရုကော ဒါနံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ. ‘‘ဇီဝိတဉ္စ ရက္ခိဿာမိ၊ ယုဇ္ဈိဿာမီ’’တိ ဟိ ဝဒန္တော န ယုဇ္ဈတိ၊ ဇီဝိတေ ပန အာလယံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ‘‘ဟတ္ထပါဒါဒိစ္ဆေဒေါ ဝါ ဟောတု မရဏံ ဝါ၊ ဂဏှိဿာမေတံ ဣဿရိယ’’န္တိ ဥဿဟန္တောဝ ယုဇ္ဈတိ. ‘‘ဘောဂေ စ ရက္ခိဿာမိ၊ ဒါနဉ္စ ဒဿာမီ’’တိ ဝဒန္တောပိ န ဒဒါတိ၊ ဘောဂေသု ပန အာလယံ ပိဿဇ္ဇေတွာ ‘‘မဟာဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ ဥဿဟန္တောဝ ဒေတိ. ဧဝံ ဒါနဉ္စ ယုဒ္ဓဉ္စ သမံ ဟောတိ. ကိဉ္စ ဘိယျော – အပ္ပါပိ သန္တာ ဗဟုကေ ဇိနန္တိ၊ ယထာ စ ယုဒ္ဓေ အပ္ပကာပိ ဝီရပုရိသာ ဗဟုကေ ဘီရုပုရိသေ ဇိနန္တိ၊ ဧဝံ သဒ္ဓါဒိသမ္ပန္နော အပ္ပကမ္ပိ ဒါနံ ဒဒန္တော ဗဟုဝိဓံ လောဘဒေါသဣဿာမစ္ဆရိယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိဘေဒံ တပ္ပဋိပက္ခံ အဘိဘဝတိ၊ ဗဟုဉ္စ ဒါနဝိပါကံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဧဝမ္ပိ ဒါနဉ္စ ယုဒ္ဓဉ္စ သမာနံ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမ္ပိ စေ သဒ္ဒဟာနော ဒဒါတိ၊ တေနေဝ သော ဟောတိ သုခီ ပရတ္ထာ’’တိ.

အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဂေါရက္ခာဒိ အဂါရိယံ၊ တံ နတ္ထိ ဧတ္ထာတိ အနဂါရိယံ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ အာဟ ‘‘အဂါရဿ။ပေ။ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇ’’န္တိ. သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂတ္ထာယာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရော ဥပဓီ – ကာမုပဓိ၊ ခန္ဓုပဓိ၊ ကိလေသုပဓိ၊ အဘိသင်္ခါရုပဓီတိ. ကာမာပိ ဟိ ‘‘ယံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ၊ အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃၄) ဧဝံ ဝုတ္တဿ သုခဿ၊ တဒဿာဒနိမိတ္တဿ ဝါ ဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ သုခန္တိ ဣမိနာ ဝစနတ္ထေန ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ခန္ဓာပိ ခန္ဓမူလကဿ ဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော၊ ကိလေသာပိ အပါယဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော၊ အဘိသင်္ခါရာပိ ဘဝဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သဗ္ဗေသံ ဥပဓီနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ပဟာနံ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂံ၊ နိဗ္ဗာနံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ ခန္ဓူပဓိ။ပေ။ နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထာယာ’’တိ.

ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. တပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃. တတိယေ တပနီယာတိ ဧတ္ထ ကတ္တုအတ္ထေ အနီယ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘တပန္တီတိ တပနီယာ’’တိ. တပန္တီတိ ဝိဗာဓေန္တိ၊ ဝိဟေဌေန္တီတိ အတ္ထော. တပနံ ဝါ ဒုက္ခံ၊ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စ တဿ ဥပ္ပါဒနေန စေဝ အနုဗလပ္ပဒါနေန စ ဟိတာတိ တပနီယာ. အထ ဝါ တပန္တိ တေနာတိ တပနံ၊ အနုတာပေါ၊ ဝိပ္ပဋိသာရောတိ အတ္ထော. တဿ ဟေတုဘာဝတော ဟိတာတိ တပနီယာ. အနုသောစတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ကတာကတံ အနုဂမ္မ သောစတိ. သောစနဉှိ ကတတ္တာ စ ဟောတိ အကတတ္တာ စ. တထာ စေဝ ပါဠိယံ ဝိဘတ္တံ. နန္ဒယက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနိ ပါကဋာနီတိ တာနိ အဒဿေတွာ ဒွေဘာတိကဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တေ ကိရာ’’တိ အာဒိမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဒွေ ဘာတရော. ပုန ကိံ မဂ္ဂသီတိ ပုန ကိံ ဣစ္ဆသိ.

တပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ဥပညာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅. ပဉ္စမေ ဣမဉှိ ဓမ္မဒွယန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အသန္တုဋ္ဌိတာ၊ ပဓာနသ္မိံ အနောသက္ကနသင်္ခါတံ ဓမ္မဒွယံ. ဣမိနာတိ ‘‘အသန္တုဋ္ဌိတာ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ဝစနေန. ဣမံ ဒီပေတီတိ ‘‘ယာဝ သော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န တာဝါဟံ သန္တုဋ္ဌော အဟောသိ’’န္တိ ဧတံ ပရိယန္တံ ကတွာ ဝက္ခမာနတ္ထံ ဒီပေတိ. ပဓာနသ္မိန္တိ ဝီရိယာရမ္ဘေ. ဣမမတ္ထန္တိ ‘‘ပဓာနသ္မိဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ၊ တဒဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ၊ န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ၊ တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ၊ အနောသက္ကနာတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဋိဝါနိတာတိ အပ္ပဋိက္ကမနာ အနောသက္ကနာ’’တိ. တတ္ထ အနောသက္ကနာတိ အပ္ပဋိနိဝတ္တိ.

အာဂမနီယပဋိပဒါတိ သမထဝိပဿနာသင်္ခါတာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိ. သာ ဟိ အာဂစ္ဆန္တိ ဝိသေသမဓိဂစ္ဆန္တိ ဧတာယ၊ အာဂစ္ဆတိ ဝါ ဝိသေသာဓိဂမော ဧတာယာတိ အာဂမနီယာ၊ သာ ဧဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပဋိပဒါတိ အာဂမနီယပဋိပဒါ. အပ္ပဋိဝါနပဓာနန္တိ ဩသက္ကနာရဟိတပ္ပဓာနံ၊ အန္တရာ အနောသက္ကိတွာ ကတဝီရိယန္တိ အတ္ထော.

ဥပညာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆. ဆဋ္ဌေ သံယောဇနာနံ ဟိတာ ပစ္စယဘာဝေနာတိ သံယောဇနိယာ၊ တေဘူမကာ ဓမ္မာ. တေနာဟ ‘‘ဒသန္နံ သံယောဇနာန’’န္တိအာဒိ. သံယောဇနိယေ ဓမ္မေ အဿာဒတော အနုပဿတိ သီလေနာတိ အဿာဒါနုပဿီ၊ တဿ ဘာဝေါ အဿာဒါနုပဿိတာ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿိတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဥက္ကဏ္ဌနဝသေနာတိ သံယောဇနိယေသု တေဘူမကဓမ္မေသု နိဗ္ဗိန္ဒနဝသေန. ဇနနံ ဇာတိ၊ ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဇာတိယာတိ ခန္ဓနိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ၊ ခန္ဓာနံ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ အပရာပရံ နိဗ္ဗတ္တိတောတိ အတ္ထော. ခန္ဓပရိပါကော ဧကဘဝပရိယာပန္နာနံ ခန္ဓာနံ ပုရာဏဘာဝေါ. ဧကဘဝပရိယာပန္နဇီဝိတိန္ဒြိယပ္ပဗန္ဓဝိစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ ဣဓ မရဏန္တိ အာဟ ‘‘မရဏေနာတိ ခန္ဓဘေဒတော’’တိ. အန္တောနိဇ္ဈာနံ စိတ္တသန္တာပေါ. ပရိဒေဝေါ နာမ ဉာတိဗျသနာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ. သော စ သောကသမုဋ္ဌာနောတိ အာဟ ‘‘တန္နိဿိတလာလပ္ပိတလက္ခဏေဟိ ပရိဒေဝေဟီ’’တိ. လာလပ္ပိတံ ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ၊ သော စ အတ္ထတော သဒ္ဒေါယေဝ.

ဒုက္ခန္တိ ဣဓ ကာယိကံ ဒုက္ခံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ကာယပဋိပီဠနဒုက္ခေဟီ’’တိ. မနောဝိဃာတဒေါမနဿေဟီတိ မနသော ဝိဃာတကရေဟိ ဒေါမနဿေဟိ. ဗျာပါဒသမ္ပယောဂေန မနသော ဝိဟနနရသဉှိ ဒေါမနဿံ. ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော ယထာ ‘‘ဘုသမာဒါနံ ဥပါဒါန’’န္တိ၊ သော စ အတ္ထတော ဉာတိဗျသနာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ အဓိမတ္တစေတောဒုက္ခပ္ပဘာဝိတော ဒေါသောယေဝ. ကာယစိတ္တာနဉှိ အာယာသနဝသေန ဒေါသဿေဝ ပဝတ္တိအာကာရော ဥပါယာသောတိ ဝုစ္စတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နော. တံ စုဒ္ဒသဟိ အကုသလစေတသိကေဟိ အညော ဧကော စေတသိကဓမ္မောတိ ဧကေ. ယံ ဝိသာဒေါတိ စ ဝဒန္တိ.

သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ကဏှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇. သတ္တမေ ယထာ ‘‘ကဏှာ ဂါဝီ’’တိအာဒီသု ကာဠဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတာ ‘‘ကဏှာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ န ဧဝံ ကာဠဝဏ္ဏတာယ ဓမ္မာ ‘‘ကဏှာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ အထ ခေါ ကဏှာဘိဇာတိနိဗ္ဗတ္တိဟေတုတော အပ္ပဘဿရဘာဝကရဏတော ဝါ ‘‘ကဏှာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကာဠဝဏ္ဏတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ကဏှတာယာတိ ကဏှာဘိဇာတိတာယ. ကဏှာဘိဇာတီတိ စ အပါယာ ဝုစ္စန္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ. သရသေနာတိ သဘာဝေန. န ဟိရီယတိ န လဇ္ဇတီတိ အဟိရိကော၊ ပုဂ္ဂလော၊ စိတ္တံ၊ တံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မသမုဒါယော ဝါ. တဿ ဘာဝေါ အဟိရိက္ကန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဿ က-ကာရဿ လောပံ ကတွာ အဟိရိကန္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဟိရိကန္တိ အဟိရိကဘာဝေါ’’တိ. န ဩတ္တပ္ပတီတိ အနောတ္တာပီ၊ ပုဂ္ဂလော၊ ယထာဝုတ္တဓမ္မသမုဒါယော ဝါ၊ တဿ ဘာဝေါ အနောတ္တပ္ပန္တိ အာဟ ‘‘အနောတ္တာပိဘာဝေါ’’တိ.

ကဏှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. သုက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈. အဋ္ဌမေ ‘‘သုက္ကံ ဝတ္ထ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ န ဝဏ္ဏသုက္ကတာယ ဓမ္မာနံ သုက္ကတာ၊ အထ ခေါ သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော ပဘဿရဘာဝကရဏတော စာတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဝဏ္ဏသုက္ကတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. သုက္ကတာယာတိ သုက္ကာဘိဇာတိတာယ. ဟိရီ ပါပဓမ္မေ ဂူထံ ဝိယ ပဿန္တီ ဇိဂုစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ပါပတော ဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ ဟိရီ’’တိ. ဩတ္တပ္ပံ တေ ဥဏှံ ဝိယ ပဿန္တံ တတော ဘာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာယနလက္ခဏံ ဩတပ္ပ’’န္တိ. ဣဒဉ္စ ဟိရောတ္တပ္ပံ အညမညဝိပ္ပယောဂီ ပါပတော ဝိမုခဘူတဉ္စ၊ တသ္မာ နေသံ ဣဒံ နာနာကရဏံ – အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ၊ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတိ ဟိရီ၊ လောကာဓိပတိ ဩတပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ၊ ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ၊ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပန္တိ.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ၊ ဝယံ၊ သူရဘာဝံ၊ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ကထံ? ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ န ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကမ္မံ၊ ဟီနဇစ္စာနံ ကေဝဋ္ဋာဒီနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ တာဝ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒဟရေဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဝယေ ဌိတဿ ဣဒံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒုဗ္ဗလဇာတိကာနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ သူရဘာဝသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကမ္မံ နာမေတံ အန္ဓဗာလာနံ ကမ္မံ၊ န ပဏ္ဍိတာနံ၊ မာဒိသဿ ပဏ္ဍိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဣဒံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ သမုဋ္ဌာပေန္တော စ ဟိရိံ နိဿာယ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ.

ကထံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ? ‘‘သစေ တွံ ပါပကမ္မံ ကရိဿသိ၊ စတူသု ပရိသာသု ဂရဟပ္ပတ္တော ဘဝိဿသိ၊ တတော တံ သီလဝန္တော သဗြဟ္မစာရီ ဝိဝဇ္ဇိဿန္တီ’’တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ နိဿာယ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ.

ကထံ အတ္တာဓိပတိ ဟိရီ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော အတ္တာနံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘မာဒိသဿ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဓုတဓရဿ န ယုတ္တံ ပါပကမ္မံ ကာတု’’န္တိ ပါပံ န ကရောတိ. ဧဝံ အတ္တာဓိပတိ ဟိရီ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သော အတ္တာနံယေဝ အဓိပတိံ ကရိတွာ အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတိ၊ သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ၊ အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ၊ သုဒ္ဓံ အတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).

ကထံ လောကာဓိပတိ ဩတ္တပ္ပံ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော လောကံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘သစေ ခေါ တွံ ပါပကမ္မံ ကရေယျာသိ၊ သဗြဟ္မစာရိနော တာဝ တံ ဇာနိဿန္တိ၊ မဟိဒ္ဓိကာ မဟာနုဘာဝါ လောကေ စ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဒေဝတာ စ၊ တသ္မာ တေ န ယုတ္တံ ပါပံ ကာတု’’န္တိ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ယထာဟ – ‘‘မဟာ ခေါ ပနာယံ လောကသန္နိဝါသော၊ မဟန္တသ္မိံ ခေါ ပန လောကသန္နိဝါသေ သန္တိ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော. တေ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ၊ အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ၊ စေတသာပိ စိတ္တံ ဇာနန္တိ၊ တေပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ၊ ဘော၊ ဣမံ ကုလပုတ္တံ၊ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ. သန္တိ ဒေဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တိနိယော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော၊ တာ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ၊ အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ၊ စေတသာပိ စိတ္တံ ဇာနန္တိ၊ တာပိ မံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ၊ ဘော၊ ဣမံ ကုလပုတ္တံ၊ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ။ပေ။ သော လောကံယေဝ အဓိပတိံ ကရိတွာ အကုသလံ။ပေ။ ပရိဟရတီ’’တိ. ဧဝံ လောကာဓိပတိ ဩတ္တပ္ပံ.

လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ လဇ္ဇာတိ လဇ္ဇနာကာရော၊ တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတာ ဟိရီ. ဘယန္တိ အပါယဘယံ၊ တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. တဒုဘယံ ပါပပရိဝဇ္ဇနေ ပါကဋံ ဟောတိ. တတ္ထ ယထာ ဒွီသု အယောဂုဠေသု ဧကော သီတလော ဘဝေယျ ဂူထမက္ခိတော၊ ဧကော ဥဏှော အာဒိတ္တော. တေသု ယထာ သီတလံ ဂူထမက္ခိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိညုဇာတိကော န ဂဏှာတိ၊ ဣတရံ ဍာဟဘယေန. ဧဝံ ပဏ္ဍိတော လဇ္ဇာယ ဇိဂုစ္ဆန္တော ပါပံ န ကရောတိ၊ ဩတ္တပ္ပေန အပါယဘယဘီတော ပါပံ န ကရောတိ၊ ဧဝံ လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ၊ ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ.

ကထံ သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ၊ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ? ဧကစ္စော ဟိ ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ တတ္ထ ဂါရဝေန သပ္ပတိဿဝလက္ခဏံ ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ. ဧကစ္စော အတ္တာနုဝါဒဘယံ၊ ပရာနုဝါဒဘယံ၊ ဒဏ္ဍဘယံ၊ ဒုဂ္ဂတိဘယန္တိ ဧဝံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝဇ္ဇတော ဘာယန္တော ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧတ္ထ စ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ဟိရောတ္တပ္ပါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ န ပန နေသံ ကဒါစိ အညမညဝိပ္ပယောဂေါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ၊ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဝိတ္ထာရတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

သုက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. စရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉. နဝမေ လောကန္တိ သတ္တလောကံ. သန္ဓာရေန္တီတိ အာစာရသန္ဓာရဏဝသေန ဓာရေန္တိ. ဌပေန္တီတိ မရိယာဒါယံ ဌပေန္တိ. ရက္ခန္တီတိ အာစာရသန္ဓာရဏေန မရိယာဒါယံ ဌပေတွာ ရက္ခန္တိ. ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ပညာယေထာတိ ဂရုံ ကတွာ စိတ္တေ ကရဏဝသေန န ပညာယေထ၊ အယမာစာရော န လဗ္ဘေယျ. မာတုစ္ဆာတိ ဝါတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော. တေန မာတုလာနီတိ ဝါ အာစရိယဘရိယာတိ ဝါ ဂရူနံ ဒါရာတိ ဝါတိ ဣမေ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ မာတု ဘဂိနီ မာတုစ္ဆာ. မာတုလဘရိယာ မာတုလာနီ. ဂရူနံ ဒါရာ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတုအာဒီနံ ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ ဘရိယာ. ယထာ အဇေဠကာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ အဇေဠကာဒယော တိရစ္ဆာနာ ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာ မာတာတိ သညံ အကတွာ ဘိန္နမရိယာဒါ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တန္တိ၊ ဧဝမယံ မနုဿလောကော ယဒိ လောကပါလဓမ္မာ န ဘဝေယျုံ၊ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တေယျ. ယသ္မာ ပနိမေ လောကပါလကဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ သမ္ဘေဒေါတိ.

စရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဝဿူပနာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀. ဒသမေ အပညတ္တာတိ အနနုညာတာ၊ အဝိဟိတာ ဝါ. ဝဿေတိ ဝဿာရတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ၊ ဥတုဝဿေတိ ဟေမန္တံ သန္ဓာယ. ဧကိန္ဒြိယံ ဇီဝံ ဝိဟေဌေန္တာတိ ရုက္ခလတာဒီသု ဇီဝသညိတာယ ဧဝမာဟံသု. ဧကိန္ဒြိယန္တိ စ ကာယိန္ဒြိယံ အတ္ထီတိ မညမာနာ ဝဒန္တိ. သင်္ဃာတံ အာပါဒေန္တာတိ ဝိနာသံ အာပါဒေန္တာ. သံကသာယိဿန္တီတိ အပ္ပေါဿုက္ကာ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိဿန္တိ. အပရဇ္ဇုဂတာယ အာသာဠှိယာ ဥပဂန္တဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ အပရဇ္ဇု ဂတာယ အဿာတိ အပရဇ္ဇုဂတာ၊ တဿာ အပရဇ္ဇုဂတာယ အတိက္ကန္တာယ၊ အပရသ္မိံ ဒိဝသေတိ အတ္ထော၊ တသ္မာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဥပဂန္တဗ္ဗာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာသဂတာယ အာသာဠှိယာ ဥပဂန္တဗ္ဗာတိ မာသော ဂတာယ အဿာတိ မာသဂတာ၊ တဿာ မာသဂတာယ အတိက္ကန္တာယ၊ မာသေ ပရိပုဏ္ဏေတိ အတ္ထော. တသ္မာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမတော ပရာယ ပုဏ္ဏမာယ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဥပဂန္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝဿူပနာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ကမ္မကာရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. အဓိကရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အပ္ပဋိသင်္ခါနေ န ကမ္ပတီတိ ပဋိသင်္ခါနဗလံ၊ ဥပပရိက္ခနပညာယေတံ နာမံ. ဝီရိယသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နံ ဗလံ ဘာဝနာဗလံ. ဝီရိယုပတ္ထမ္ဘေန ဟိ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝတီ ထိရာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တထာ ဥပ္ပန္နာ ဗလဝတီ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝန္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ ဝုစ္စန္တိ. အတ္ထတော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဘာဝနာဗလံ? ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မံ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာဗလံ. သတ္တပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာဗလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၆၁).

အကမ္ပိယဋ္ဌေနာတိ ပဋိပက္ခေဟိ အကမ္ပနီယဋ္ဌေန. ဒုရဘိဘဝနဋ္ဌေနာတိ ဒုရဘိဘဝနီယဋ္ဌေန. အနဇ္ဈောမဒ္ဒနဋ္ဌေနာတိ အဓိဘဝိတွာ အနဝမဒ္ဒနဋ္ဌေန. ဧတာနီတိ ဧတာနိ ယထာဝုတ္တာနိ ဒွေပိ ဗလာနိ. ဧတဒဂ္ဂံ နာဂတန္တိ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွိန္နံ ဗလာနံ ယဒိဒံ ဘာဝနာဗလ’’န္တိ ဧဝမေတ္ထ ဧတဒဂ္ဂံ နာဂတန္တိ အတ္ထော.

၁၂. ဒုတိယေ ဝိဝေကံ နိဿိတန္တိ ဝိဝေကနိဿိတံ၊ ယထာ ဝါ ဝိဝေကဝသေန ပဝတ္တံ ဈာနံ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ဝိဝေကဝသေန ပဝတ္တော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတော’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိဿယဋ္ဌော စ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ဝသေန မဂ္ဂဖလာနံ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ အသတိပိ ဝါ ပုဗ္ဗာပရဘာဝေ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ပစ္စယေန သမုပ္ပါဒနံ ဝိယ အဝိနာဘာဝိဓမ္မဗျာပါရာ နိဿယနဘာဝနာ သမ္ဘဝန္တီတိ. ‘‘တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒနိဿရဏဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝတွာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတဿ အဝစနံ ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ ဣဓ ဘာဝေတဗ္ဗာနံ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဝုတ္တတ္တာ. ဘာဝိတဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဟိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ တေသံ ကိစ္စံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကော. အဇ္ဈာသယတောတိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿာမီ’’တိ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယတော. ယဒိပိ ဟိ ဝိပဿနာက္ခဏေ သင်္ခါရာရမ္မဏံ စိတ္တံ၊ သင်္ခါရေသု ပန အာဒီနဝံ ဒိသွာ တပ္ပဋိပက္ခေ နိဗ္ဗာနေ နိန္နတာယ အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတော ဟောတိ ဥဏှာဘိဘူတဿ ပုဂ္ဂလဿ သီတနိန္နစိတ္တတာ ဝိယ.

‘‘ပဉ္စဝိဓဝိဝေကနိဿိတမ္ပီတိ ဧကေ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ယထာဝုတ္တဝိဝေကတ္တယတော အညံ ဝိဝေကဒွယံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဈာနက္ခဏေ တာဝ ကိစ္စတော ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ၊ ဝိပဿနာက္ခဏေ အဇ္ဈာသယတော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတံ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ဧဝါဟံ အနုတ္တရံ ဝိမောက္ခံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ တတ္ထ နိန္နဇ္ဈာသယတာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ တေသံ မတေနာ’’တိအာဒိ. ဟေဋ္ဌာ ကသိဏဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏေန အာရုပ္ပါနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧတေသံ ဈာနာန’’န္တိ ဣမိနာပိ တေသံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပဟာနဝိနယော ဝိယ ဝိရာဂနိရောဓာပိ ဣဓာဓိပ္ပေတဝိဝေကေန အတ္ထတော နိဗ္ဗိသိဋ္ဌာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧသ နယော ဝိရာဂနိဿိတန္တိအာဒီသူ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိဝေကတ္ထာ ဧဝ ဟိ ဝိရာဂါဒယော’’တိ.

ဝေါဿဂ္ဂ-သဒ္ဒေါ ပရိစ္စာဂတ္ထော ပက္ခန္ဒနတ္ထော စာတိ ဝေါဿဂ္ဂဿ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. ဝေါဿဇ္ဇနဉှိ ပဟာနံ ဝိဿဋ္ဌဘာဝေန နိရောဓနပက္ခန္ဒနမ္ပိ စ. တသ္မာ ဝိပဿနာက္ခဏေ တဒင်္ဂဝသေန မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဋိပက္ခဿ ပဟာနံ ဝေါဿဂ္ဂေါ၊ တထာ ဝိပဿနာက္ခဏေ တန္နိန္နဘာဝေန၊ မဂ္ဂက္ခဏေ အာရမ္မဏကရဏေန ဝိဿဋ္ဌသဘာဝတာ ဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ’’တိအာဒိ. အယံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ အယံ မိဿကဝသေန ဝုတ္တော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယထာဝုတ္တေန ပကာရေနာတိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနပ္ပကာရေန တန္နိန္နတဒါရမ္မဏပ္ပကာရေန စ. ပုဗ္ဗေ ဝေါဿဂ္ဂဝစနဿေဝ အတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘သကလေန ဝစနေနာ’’တိ. ပရိဏမန္တန္တိ ဝိပဿနာက္ခဏေ တဒင်္ဂတန္နိန္နပ္ပကာရေန ပရိဏမန္တံ. ပရိဏတန္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒတဒါရမ္မဏပ္ပကာရေန ပရိဏတံ. ပရိဏာမော နာမ ဣဓ ပရိပါကောတိ အာဟ ‘‘ပရိပစ္စန္တံ ပရိပက္ကဉ္စာ’’တိ. ပရိပါကော စ အာသေဝနလာဘေန လဒ္ဓသာမတ္ထိယဿ ကိလေသေ ပရိစ္စဇိတုံ နိဗ္ဗာနံ ပက္ခန္ဒိတုံ တိက္ခဝိသဒဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယောတိ ယွာယံ နယော ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဝုတ္တော၊ သေသေသု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော၊ ဧဝံ တတ္ထ နေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒီသု လဗ္ဘမာနမတ္ထံ သာမညတော ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဣဓာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗသင်္ခတေဟီတိ သဗ္ဗေဟိ ပစ္စယသမုပ္ပန္နဓမ္မေဟိ. သဗ္ဗေသန္တိ သင်္ခတဓမ္မာနံ. ဝိဝေကံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဝိဝေကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ. တဉ္စ ခေါတိ တဒေဝ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ.

၁၃. တတိယေ စိတ္တေကဂ္ဂတ္ထာယာတိ စိတ္တသမာဓာနတ္ထာယ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ သုခဝိဟာရာယာတိ အတ္ထော. စိတ္တေကဂ္ဂတာသီသေန ဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရော ဝုတ္တော. သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝါနံ ဝသေန ဟေတံ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ သမာပဇ္ဇိတွာ ‘‘ဧကဂ္ဂစိတ္တာ သုခံ ဒိဝသံ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ ဣစ္စေဝ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ဝိပဿနာပါဒကတ္ထာယာတိအာဒီသု ပန သေက္ခပုထုဇ္ဇနာ ‘‘သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သမာဟိတေန စိတ္တေန ဝိပဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တာ ဝိပဿနာပါဒကတ္ထာယ ဘာဝေန္တိ.

ယေ ပန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၈၊ မ. နိ. ၁.၁၄၇၊ သံ. နိ. ၂.၇၀၊ ၅.၈၃၄၊ ၈၄၂) ဝုတ္တနယာ အဘိညာယော ပတ္ထေန္တာ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ၊ တေ အဘိညာပါဒကတ္ထာယ ဘာဝေန္တိ. ယေ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ‘‘သတ္တာဟံ အစိတ္တာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ၊ တေ နိရောဓပါဒကတ္ထာယ ဘာဝေန္တိ. ယေ ပန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘အပရိဟီနဇ္ဈာနာ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ၊ တေ ဘဝဝိသေသတ္ထာယ ဘာဝေန္တိ.

ယုတ္တံ တာဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဘဝဝိသေသတ္ထတာ ဝိယ ဝိပဿနာပါဒကတ္ထတာပိ စတုက္ကဇ္ဈာနသာဓာရဏာတိ တေသံ ဝသေန ‘‘စတ္တာရိ ဈာနာနီ’’တိ ဝစနံ၊ အဘိညာပါဒကတ္ထတာ ပန နိရောဓပါဒကတ္ထတာ စ စတုတ္ထဿေဝ ဈာနဿ အာဝေဏိကာ၊ သာ ကထံ စတုက္ကဇ္ဈာနသာဓာရဏာ ဝုတ္တာတိ? ပရမ္ပရာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. ပဒဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနမ္ပိ ဟိ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ ကာရဏကာရဏန္တိ ယထာ ‘‘တိဏေဟိ ဘတ္တံ သိဒ္ဓ’’န္တိ.

၁၄. စတုတ္ထေ သသကဿ ဥပ္ပတနံ ဝိယ ဟောတီတိ ပထဝိဇိဂုစ္ဆနသသကဿ ဥပ္ပတနံ ဝိယ ဟောတိ. တတ္ထာယံ အတ္ထသလ္လာပိကာ ဥပမာ – ပထဝီ ကိရ သသကံ အာဟ – ‘‘ဟေ သသကာ’’တိ. သသကော အာဟ – ‘‘ကော ဧသော’’တိ. ကသ္မာ မမေဝ ဥပရိ သဗ္ဗဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တော ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တော မံ န ဇာနာသီတိ? သုဋ္ဌု တယာ အဟံ ဒိဋ္ဌော၊ မယာ အက္ကန္တဋ္ဌာနဉှိ အင်္ဂုလဂ္ဂေဟိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ၊ ဝိဿဋ္ဌဥဒကံ အပ္ပမတ္တကံ၊ ကရီသံ ကဋကဖလမတ္တံ၊ ဟတ္ထိအဿာဒီဟိ ပန အက္ကန္တဋ္ဌာနမ္ပိ မဟန္တံ၊ ပဿာဝေါပိ နေသံ ဃဋမတ္တော၊ ဥစ္စာရောပိ ပစ္ဆိမတ္တော ဟောတိ၊ အလံ မယှံ တယာတိ ဥပ္ပတိတွာ အညသ္မိံ ဌာနေ ပတိတော. တတော နံ ပထဝီ အာဟ – ‘‘အဟော ဒူရံ ဂတောပိ နနု မယှံယေဝ ဥပရိ ပတိတောသီ’’တိ? သော ပုန တံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဥပ္ပတိတွာ အညတ္ထ ပတိတော. ဧဝံ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဥပ္ပတိတွာ ဥပ္ပတိတွာ ပတမာနော သသကော နေဝ ပထဝိယာ အန္တံ ပါပုဏိတုံ သက္ကောတိ. န ကောဋိန္တိ န ပုဗ္ဗကောဋိံ. ဣတရေသန္တိ ဝိပဉ္စိတညုနေယျပဒပရမာနံ.

၁၅. ပဉ္စမေ သမထေဟိ အဓိကရီယတိ ဝူပသမ္မတီတိ အဓိကရဏံ၊ အဋ္ဌာရသ ဘေဒကရဝတ္ထူနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒေါယေဝ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုံ အနုဝဒန္တိ သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ’’တိအာဒိနာ (စူဠဝ. ၂၁၅) စတဿော ဝိပတ္တိယော နိဿာယ ဥပ္ပန္နော အနုဝါဒေါယေဝ အနုဝါဒါဓိကရဏံ. ပဉ္စပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တာဓိကရဏံ. ‘‘သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တာဓိကရဏ’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၁၅) ဝစနတော အာပတ္တိယေဝ အာပတ္တာဓိကရဏံ. ‘‘ယာ သံဃဿ ကိစ္စယတာ ကရဏီယတာ အပလောကနကမ္မံ ဉတ္တိကမ္မံ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မ’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၁၅) ဧဝမာဂတံ စတုဗ္ဗိဓံ သံဃကိစ္စံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

၁၆. ဆဋ္ဌေ အပါကဋနာမောတိ ‘‘သေလော၊ ကူဋဒန္တော’’တိအာဒိနာ အနဘိညာတော. ယေန ဝါ ကာရဏေနာတိ ဟေတုမှိ ဣဒံ ကရဏဝစနံ. ဟေတုအတ္ထော ဟိ ကိရိယာကာရဏံ၊ န ကရဏံ ဝိယ ကိရိယတ္ထော၊ တသ္မာ နာနပ္ပကာရဂုဏဝိသေသာဓိဂမတ္ထာ ဣဓ ဥပသင်္ကမနကိရိယာတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ အဇ္ဈေနေန ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟေတုအတ္ထမေဝေတံ ကရဏဝစနံ ယုတ္တံ၊ န ကရဏတ္ထံ တဿ အယုဇ္ဇမာနတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန ဝါ ကာရဏေနာ’’တိ. အဝိဘာဂတော သတတံ ပဝတ္တိတနိရတိသယသာဒုဝိပုလာမတရသသဒ္ဓမ္မဖလတာယ သာဒုဖလနိစ္စဖလိတမဟာရုက္ခေန ဘဂဝါ ဥပမိတော. သာဒုဖလူပဘောဂါဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ ရုက္ခဿ သာဒုဖလတာ ဂဟိတာတိ. ဥပသင်္ကမီတိ ဥပသင်္ကန္တော. သမ္ပတ္တကာမတာယ ဟိ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော တံတံပဒေသာတိက္ကမနေန ဥပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကန္တောတိ စ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. တေနာဟ ‘‘ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ၊ ဥပဂတောတိ အတ္ထော. ဥပသင်္ကမိတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဥပသင်္ကမနပရိယောသာနဒီပန’’န္တိ. တတောတိ ယံ ဌာနံ ပတ္တော ‘‘ဥပသင်္ကမီ’’တိ ဝုတ္တော၊ တတော ဥပဂတဋ္ဌာနတော.

ယထာ ခမနီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တောတိ ယထာ ဘဂဝါ ‘‘ကစ္စိ တေ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ခမနီယံ၊ ကစ္စိ ယာပနီယ’’န္တိအာဒိနာ ခမနီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော တေန ဗြာဟ္မဏေန သဒ္ဓိံ သမပ္ပဝတ္တမောဒေါ အဟောသိ ပုဗ္ဗဘာသိတာယ၊ ဧဝံ သောပိ ဗြာဟ္မဏော တဒနုကရဏေန ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမပ္ပဝတ္တမောဒေါ အဟောသီတိ ယောဇနာ. တံ ပန သမပ္ပဝတ္တမောဒတံ ဥပမာယ ဒဿေတုံ ‘‘သီတောဒကံ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမ္မောဒိတန္တိ သံသန္ဒိတံ. ဧကီဘာဝန္တိ သမ္မောဒနကိရိယာယ သမာနတံ. ခမနီယန္တိ ‘‘ဣဒံ စတုစက္ကံ နဝဒွါရံ သရီရယန္တံ ဒုက္ခဗဟုလတာယ သဘာဝတော ဒုဿဟံ၊ ကစ္စိ ခမိတုံ သက္ကုဏေယျ’’န္တိ ပုစ္ဆတိ. ယာပနီယန္တိ အာဟာရာဒိပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကံ စိရပ္ပဗန္ဓသင်္ခါတာယ ယာပနာယ ကစ္စိ ယာပေတုံ သက္ကုဏေယျံ. သီသရောဂါဒိအာဗာဓာဘာဝေန ကစ္စိ အပ္ပါဗာဓံ. ဒုက္ခဇီဝိကာဘာဝေန ကစ္စိ အပ္ပါတင်္ကံ. တံတံကိစ္စကရဏေ ဥဋ္ဌာနသုခတာယ ကစ္စိ လဟုဋ္ဌာနံ. တဒနုရူပဗလယောဂတော ကစ္စိ ဗလံ. သုခဝိဟာရသမ္ဘဝေန ကစ္စိ ဖာသုဝိဟာရော အတ္ထီတိ သဗ္ဗတ္ထ ကစ္စိ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဗလပ္ပတ္တာ ပီတိ ပီတိယေဝ. တရုဏပီတိ ပါမောဇ္ဇံ. သမ္မောဒံ ဇနေတိ ကရောတီတိ သမ္မောဒနီကံ၊ တဒေဝ သမ္မောဒနီယံ. သမ္မောဒိတဗ္ဗတော သမ္မောဒနီယန္တိ ဣမံ ပန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မောဒိတုံ ယုတ္တဘာဝတော’’တိ အာဟ. သရိတဗ္ဗဘာဝတောတိ အနုဿရိတဗ္ဗဘာဝတော. ‘‘သရဏီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ ‘‘သာရဏီယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုယျမာနသုခတောတိ အာပါထဂတမဓုရတံ အာဟ၊ အနုဿရိယမာနသုခတောတိ ဝိမဒ္ဒရမဏီယတံ. ဗျဉ္ဇနပရိသုဒ္ဓတာယာတိ သဘာဝနိရုတ္တိဘာဝေန တဿာ ကထာယ ဝစနစာတုရိယမာဟ. အတ္ထပရိသုဒ္ဓတာယာတိ အတ္ထဿ နိရုပက္ကိလေသတံ. အနေကေဟိ ပရိယာယေဟီတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ.

အတိဒူရအစ္စာသန္နပ္ပဋိက္ခေပေန နာတိဒူရံ နစ္စာသန္နံ နာမ ဂဟိတံ၊ တံ ပန အဝကံသတော ဥဘိန္နံ ပသာရိတဟတ္ထာသင်္ဃဋ္ဋနေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဂီဝံ ပသာရေတွာတိ ဂီဝံ ပရိဝဋ္ဋနဝသေန ပသာရေတွာ.

ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘ကော နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ဟေတူ’’တိအာဒိပုစ္ဆာဝစနံ အဝေါစ. တေနေဝ ‘‘ဧတဒဝေါစာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒုဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာတိအာဒိနာ ပုစ္ဆာဝိဘာဂံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အဂါရေ နိယုတ္တော အဂါရိကော၊ တဿ ပုစ္ဆာ အဂါရိကပုစ္ဆာ. အဂါရိကတော အညော အနဂါရိကော ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတော၊ တဿ ပုစ္ဆာ အနဂါရိကပုစ္ဆာ. ကိဉ္စာပိ အညတ္ထ ‘‘ဇနကော ဟေတု၊ ပဂ္ဂါဟကော ပစ္စယော. အသာဓာရဏော ဟေတု၊ သာဓာရဏော ပစ္စယော. သဘာဂေါ ဟေတု၊ အသဘာဂေါ ပစ္စယော. ပုဗ္ဗကာလိကော ဟေတု၊ သဟပဝတ္တော ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ ဟေတုပစ္စယာ ဝိဘဇ္ဇ ဝုစ္စန္တိ. ဣဓ ပန ‘‘စတ္တာရော ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာဘူတာ ဟေတု စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၈၆) ဝိယ ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါ သမာနတ္ထာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဘယမ္ပေတံ ကာရဏဝေဝစနမေဝါ’’တိ အာဟ. ဝိသမစရိယာတိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော.

အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ၊ ဝိဂတာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ခယေ ဒိဿတီ’’တိ. တထာ ဟိ ‘‘နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော’’တိ ဥပရိ ဝုတ္တံ. အဘိက္ကန္တတရောတိ အတိဝိယ ကန္တတရော မနောရမော၊ တာဒိသော စ သုန္ဒရော ဘဒ္ဒကော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရေ ဒိဿတီ’’တိ. ကောတိ ဒေဝနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီသု ကော ကတမော? မေတိ မမ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. ဣဒ္ဓိယာတိ ဣမာယ ဧဝရူပါယ ဒေဝိဒ္ဓိယာ. ယသသာတိ ဣမိနာ ဧဒိသေန ပရိဝါရေန ပရိစ္ဆေဒေန စ. ဇလန္တိ ဝိဇ္ဇောတမာနော. အဘိက္ကန္တေနာတိ အတိဝိယ ကန္တေန ကမနီယေန အဘိရူပေန. ဝဏ္ဏေနာတိ ဆဝိဝဏ္ဏေန သရီရဝဏ္ဏနိဘာယ. သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာတိ ဒသ ဒိသာ ပဘာသေန္တော၊ စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကာလောကံ ကရောန္တောတိ ဂါထာယ အတ္ထော. အဘိရူပေတိ ဥဠာရရူပေ သမ္ပန္နရူပေ.

‘‘စောရော၊ စောရော၊ သပ္ပေါ၊ သပ္ပေါ’’တိအာဒီသု ဘယေ အာမေဍိတံ. ‘‘ဝိဇ္ဈ၊ ဝိဇ္ဈ၊ ပဟရ၊ ပဟရာ’’တိအာဒီသု ကောဓေ. ‘‘သာဓု၊ သာဓူ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃၂၇.သံ. နိ. ၂.၁၂၇၊ ၃.၃၅၊ ၅.၁၀၈၅) ပသံသာယံ. ‘‘ဂစ္ဆ၊ ဂစ္ဆ၊ လုနာဟိ၊ လုနာဟီ’’တိအာဒီသု တုရိတေ. ‘‘အာဂစ္ဆ၊ အာဂစ္ဆာ’’တိအာဒီသု ကောတူဟလေ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ၊ ဗုဒ္ဓေါတိ စိန္တေန္တော’’တိအာဒီသု (ဗု. ဝံ. ၂.၄၄) အစ္ဆရေ. ‘‘အဘိက္ကမထာယသ္မန္တော၊ အဘိက္ကမထာယသ္မန္တော’’တိအာဒီသု ဟာသေ. ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တက၊ ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၅၃၊ သံ. နိ. ၂.၆၃) သောကေ. ‘‘အဟော သုခံ၊ အဟော သုခ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀၊ ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ စူဠဝ. ၃၃၂) ပသာဒေ. စ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္တော. တေန ဂရဟာအသမ္မာနာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ ‘‘ပါပေါ၊ ပါပေါ’’တိအာဒီသု ဂရဟာယံ. ‘‘အဘိရူပက၊ အဘိရူပကာ’’တိအာဒီသု အသမ္မာနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

နယိဒံ အာမေဍိတဝသေန ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တံ၊ အထ ခေါ အတ္ထဒွယဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အဘိက္ကန္တ’’န္တိ ဝစနံ အပေက္ခိတွာ နပုံသကဝသေန ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ဘဂဝတော ဝစနံ ဓမ္မဿ ဒေသနာတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘောတော ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာ’’တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဒေါသနာသနတောတိ ရာဂါဒိကိလေသဝိဓမနတော. ဂုဏာဓိဂမနတောတိ သီလာဒိဂုဏာနံ သမ္ပာပနတော. ယေ ဂုဏေ ဒေသနာ အဓိဂမေတိ၊ တေသု ပဓာနဘူတေ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဓါဇနနတော ပညာဇနနတော’’တိ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓါပမုခါ ဟိ လောကိယာ ဂုဏာ၊ ပညာပမုခါ လောကုတ္တရာ.

သီလာဒိအတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထတော၊ သဘာဝနိရုတ္တိသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနတော. သုဝိညေယျသဒ္ဒပ္ပယောဂတာယ ဥတ္တာနပဒတော၊ သဏှသုခုမဘာဝေန ဒုဝိညေယျတ္ထတာယ ဂမ္ဘီရတ္ထတော. သိနိဒ္ဓမုဒုမဓုရသဒ္ဒပ္ပယောဂတာယ ကဏ္ဏသုခတော၊ ဝိပုလဝိသုဒ္ဓပေမနီယတ္ထတာယ ဟဒယင်္ဂမတော. မာနာတိမာနဝိဓမနေန အနတ္တုက္ကံသနတော၊ ထမ္ဘသာရမ္ဘနိမ္မဒ္ဒနေန အပရဝမ္ဘနတော. ဟိတာဓိပ္ပါယပ္ပဝတ္တိယာ ပရေသံ ရာဂပရိဠာဟာဒိဝူပသမနေန ကရုဏာသီတလတော၊ ကိလေသန္ဓကာရဝိဓမနေန ပညာဝဒါတတော. ကရဝီကရုတမဉ္ဇုတာယ အာပါထရမဏီယတော၊ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓသုဝိသုဒ္ဓတ္ထတာယ ဝိမဒ္ဒက္ခမတော. အာပါထရမဏီယတာယ ဧဝံ သုယျမာနသုခတော၊ ဝိမဒ္ဒက္ခမတာယ ဟိတဇ္ဈာသယပ္ပဝတ္တိတတာယ စ ဝီမံသိယမာနဟိတတော. ဧဝမာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သံသာရစက္ကနိဝတ္တနတော၊ သဒ္ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော၊ မိစ္ဆာဝါဒဝိဂမနတော၊ သမ္မာဝါဒပတိဋ္ဌာပနတော၊ အကုသလမူလသမုဒ္ဓရဏတော၊ ကုသလမူလသံရောပနတော၊ အပါယဒွါရပိဓာနတော၊ သဂ္ဂမောက္ခဒွါရဝိဝရဏတော၊ ပရိယုဋ္ဌာနဝူပသမနတော၊ အနုသယသမုဂ္ဃါတနတောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အဓောမုခဋ္ဌပိတန္တိ ကေနစိ အဓောမုခံ ဌပိတံ. ဟေဋ္ဌာမုခဇာတန္တိ သဘာဝေနေဝ ဟေဋ္ဌာမုခဇာတံ. ဥပရိမုခန္တိ ဥဒ္ဓံမုခံ. ဥဂ္ဃါဋေယျာတိ ဝိဝဋံ ကရေယျ. ဟတ္ထေ ဂဟေတွာတိ ‘‘ပုရတ္ထာဘိမုခေါ ဥတ္တရာဘိမုခေါ ဝါ ဂစ္ဆာ’’တိအာဒီနိ အဝတွာ ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ ‘‘နိဿန္ဒေဟံ ဧသ မဂ္ဂေါ၊ ဧဝံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဝဒေယျ. ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီတိ ကာဠပက္ခေ စာတုဒ္ဒသီ.

နိက္ကုဇ္ဇိတံ အာဓေယျဿ အနာဓာရဘူတံ ဘာဇနံ အာဓာရဘာဝါပါဒနဝသေန ဥက္ကုဇ္ဇေယျ. ဟေဋ္ဌာမုခဇာတတာယ သဒ္ဓမ္မဝိမုခံ၊ အဓောမုခဌပိတတာယ အသဒ္ဓမ္မေ ပတိတန္တိ ဧဝံ ပဒဒွယံ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ န ယထာသင်္ချံ. ကာမံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယောပိ ပဋိစ္ဆာဒကာ နီဝရဏဘာဝတော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပန သဝိသေသံ ပဋိစ္ဆာဒိကာ သတ္တေ မိစ္ဆာဘိနိဝေသနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂဟနပဋိစ္ဆန္န’’န္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀). သဗ္ဗော အပါယဂါမိမဂ္ဂေါ ကုမ္မဂ္ဂေါ ‘‘ကုစ္ဆိတော မဂ္ဂေါ’’တိ ကတွာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခတာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယော အဋ္ဌ မိစ္ဆတ္တဓမ္မာ မိစ္ဆာမဂ္ဂေါ. တေနေဝ ဟိ တဒုဘယပ္ပဋိပက္ခတံ သန္ဓာယ ‘‘သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂံ အာဝိကရောန္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သပ္ပိအာဒိသန္နိဿယော ပဒီပေါ န တထာ ဥဇ္ဇလော၊ ယထာ တေလသန္နိဿယောတိ တေလပဇ္ဇောတဂ္ဂဟဏံ.ဧတေဟိ ပရိယာယေဟီတိ ဧတေဟိ နိက္ကုဇ္ဇိတုက္ကုဇ္ဇနပ္ပဋိစ္ဆန္နဝိဝရဏာဒိဥပမောပမိတဗ္ဗာကာရေဟိ.

ပသန္နကာရန္တိ ပသန္နေဟိ ကာတဗ္ဗံ သက္ကာရံ. သရဏန္တိ ပဋိသရဏံ. တေနာဟ ‘‘ပရာယဏ’’န္တိ. ပရာယဏဘာဝေါ စ အနတ္ထနိသေဓနေန အတ္ထသမ္ပဋိပါဒနေန စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဃဿ၊ တာတာ၊ ဟိတဿ စ ဝိဓာတာ’’တိ. အဃဿာတိ ဒုက္ခတောတိ ဝဒန္တိ၊ ပါပတောတိ ပန အတ္ထော ယုတ္တော. နိဿက္ကေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဧတ္ထ စ နာယံ ဂမိ-သဒ္ဒေါ နီ-သဒ္ဒါဒယော ဝိယ ဒွိကမ္မကော၊ တသ္မာ ယထာ ‘‘အဇံ ဂါမံ နေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ‘‘ဘဂဝန္တံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. ‘‘သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. တဿ စာယမတ္ထော – ဂမနဉ္စ တဒဓိပ္ပါယေန ဘဇနံ ဇာနနံ ဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘဇာမီတိအာဒီသု ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. ဘဇနံ ဝါ သရဏာဓိပ္ပါယေန ဥပသင်္ကမနံ. သေဝနံ သန္တိကာဝစရတာ. ပယိရုပါသနံ ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တကရဏေန ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အနညသရဏတံယေဝ ဒီပေတိ. ‘‘ဂစ္ဆာမီ’’တိ ပဒဿ ဗုဇ္ဈာမီတိ အယမတ္ထော ကထံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ယေသံ ဟီ’’တိအာဒိ.

အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေတိ ပဒဒွယေနပိ ဖလဋ္ဌာ ဧဝ ဒဿိတာ၊ န မဂ္ဂဋ္ဌာတိ တေ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စာ’’တိ အာဟ. နနု စ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနောပိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ ဝုစ္စတီတိ? ကိဉ္စာပိ ဝုစ္စတိ၊ နိပ္ပရိယာယေန ပန မဂ္ဂဋ္ဌာ ဧဝ တထာ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ န ဣတရေ သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနာဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဧဝ ဝုတ္တာ ‘‘အပါယေသု အပတမာနေ ဓာရေတီ’’တိ. သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနေန ဟိ အပါယဝိနိမုတ္တိသမ္ဘဝေါ. အက္ခာယတီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော၊ ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ၊ ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀၊ အ. နိ. ၄.၃၄) သုတ္တပဒံ သင်္ဂဏှာတိ၊ ‘‘ဝိတ္ထာရော’’တိ ဝါ ဣမိနာ. ဧတ္ထ စ အရိယမဂ္ဂေါ နိယျာနိကတာယ၊ နိဗ္ဗာနံ တဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိဟေတုတာယာတိ ဥဘယမေဝ နိပ္ပရိယာယေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော. နိဗ္ဗာနဉှိ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတံ လဘိတွာ အရိယမဂ္ဂေါ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ သံဝတ္တတိ၊ တထာပိ ယသ္မာ အရိယဖလာနံ ‘‘တာယ သဒ္ဓါယ အဝူပသန္တာယာ’’တိအာဒိဝစနတော မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနကိစ္စတာယ နိယျာနာနုဂုဏတာယ နိယျာနပရိယောသာနတာယ စ. ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ပန နိယျာနိကဓမ္မသမဓိဂမဟေတုတာယာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဝုတ္တနယေန ဓမ္မဘာဝေါ လဗ္ဘတိ ဧဝ. သွာယမတ္ထော ပါဌာရုဠှော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိမာဟ.

ကာမရာဂေါ ဘဝရာဂေါတိ ဧဝမာဒိဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ ရာဂေါ ဝိရဇ္ဇတိ ပဟီယတိ ဧတေနာတိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော. ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ အန္တောနိဇ္ဈာနလက္ခဏဿ သောကဿ စ တဒုပ္ပတ္တိယံ သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏတ္တာ အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ ကထိတံ. အပ္ပဋိကူလန္တိ အဝိရောဓဒီပနတော ကေနစိ အဝိရုဒ္ဓံ၊ ဣဋ္ဌံ ပဏီတန္တိ ဝါ အတ္ထော. ပဂုဏရူပေန ပဝတ္တိတတ္တာ၊ ပကဋ္ဌဂုဏဝိဘာဝနတော ဝါ ပဂုဏံ. သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ ကထိတာတိ ယောဇနာ.

ဒိဋ္ဌိသီလသင်္ဃာတေနာတိ ‘‘ယာယံ ဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ၊ တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၇၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄၊ အ. နိ. ၆.၁၂၊ ပရိ. ၂၇၄) ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ၊ ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ ဘုဇိဿာနိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ အပရာမဋ္ဌာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ၊ တထာရူပေဟိ သီလေဟိ သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄၊ အ. နိ. ၆.၁၂၊ ပရိ. ၂၇၄) စ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ သီလာနဉ္စ သံဟတဘာဝေန၊ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေနာတိ အတ္ထော. သံဟတောတိ ဃဋိတော၊ သမေတောတိ အတ္ထော. အရိယပုဂ္ဂလာ ဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒူရေ ဌိတာပိ အတ္တနော ဂုဏသာမဂ္ဂိယာ သံဟတာ ဧဝ. အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေတိ တေ ပုရိသယုဂဝသေန စတ္တာရောပိ ပုဂ္ဂလဝသေန အဋ္ဌေဝ အရိယဓမ္မဿ ပစ္စက္ခဒဿာဝိတာယ ဓမ္မဒသာ. တီဏိ ဝတ္ထူနိ သရဏန္တိ ဂမနေန တိက္ခတ္တုံ ဂမနေန စ တီဏိ သရဏဂမနာနိ. ပဋိဝေဒေသီတိ အတ္တနော ဟဒယဂတံ ဝါစာယ ပဝေဒေသိ.

သရဏဂမနဿ ဝိသယပ္ပဘေဒဖလသံကိလေသဘေဒါနံ ဝိယ ကတ္တုဝိဘာဝနာ တတ္ထ ကောသလ္လာယ ဟောတီတိ သရဏဂမနေသု အတ္ထကောသလ္လတ္ထံ ‘‘သရဏံ၊ သရဏဂမနံ၊ ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတိ၊ သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါ၊ သရဏဂမနဖလံ၊ သံကိလေသော၊ ဘေဒေါတိ အယံ ဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ တေန ဝိနာ သရဏဂမနဿေဝ အသမ္ဘဝတော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝေါဒါနံ န ဂဟိတံ၊ နနု ဝေါဒါနဝိဘာဝနာပိ တတ္ထ ကောသလ္လာယ ဟောတီတိ? သစ္စမေတံ၊ တံ ပန သံကိလေသဂ္ဂဟဏေန အတ္ထတော ဒီပိတံ ဟောတီတိ န ဂဟိတံ. ယာနိ ဟိ နေသံ သံကိလေသကာရဏာနိ အညာဏာဒီနိ၊ တေသံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနုပ္ပန္နာနံ အနုပ္ပါဒနေန၊ ဥပ္ပန္နာနဉ္စ ပဟာနေန ဝေါဒါနံ ဟောတီတိ.

ဟိံသတ္ထဿ ဓာတုသဒ္ဒဿ ဝသေနေတံ ပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ‘‘ဟိံသတီတိ သရဏ’’န္တိ ဝတွာ တံ ပန ဟိံသနံ ကေသံ၊ ကထံ၊ ကဿ ဝါတိ စောဒနံ သောဓေန္တော ‘‘သရဏဂတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘယန္တိ ဝဋ္ဋဘယံ. သန္တာသန္တိ စိတ္တုတြာသံ. တေနေဝ စေတသိကဒုက္ခဿ ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ခန္တိ ကာယိကံ ဒုက္ခံ. ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသန္တိ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခံ. တယိဒံ သဗ္ဗံ ပရတော ဖလကထာယ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဧတန္တိ သရဏန္တိ ပဒံ. ဧဝံ အဝိသေသတော သရဏသဒ္ဒဿ ပဒတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိသေသတော ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟိတေ ပဝတ္တနေနာတိ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိဟရထာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၆၄၊ ၆၉) အတ္ထေ နိယောဇနေန. အဟိတာ နိဝတ္တနေနာတိ ‘‘ပါဏာတိပါတဿ ခေါ ပါပကော ဝိပါကော အဘိသမ္ပရာယ’’န္တိအာဒိနာ အာဒီနဝဒဿနာဒိမုခေန အနတ္ထတော နိဝတ္တနေန. ဘယံ ဟိံသတီတိ ဟိတာဟိတေသု အပ္ပဝတ္တိပ္ပဝတ္တိဟေတုကံ ဗျသနံ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန ဝိနာသေတိ ဗုဒ္ဓေါ. ဘဝကန္တာရာ ဥတ္တာရဏေန မဂ္ဂသင်္ခါတော ဓမ္မော. ဣတရော အဿာသဒါနေန သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ယောဇနာ. ကာရာနန္တိ ဒါနဝသေန ပူဇာဝသေန စ ဥပနီတာနံ သက္ကာရာနံ. ဝိပုလဖလပ္ပဋိလာဘကရဏေန သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတိ သံဃော အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော. ဣမိနာပိ ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာပိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တေန ကာရဏေန.

‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ၊ သွာက္ခာတော ဓမ္မော၊ သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တတ္ထ ရတနတ္တယေ ပသာဒေါ တပ္ပသာဒေါ၊ တဒေဝ ရတ္တနတ္တယံ ဂရု ဧတဿာတိ တဂ္ဂရု၊ တဗ္ဘာဝေါ တဂ္ဂရုတာ၊ တပ္ပသာဒေါ စ တဂ္ဂရုတာ စ တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာ. တာဟိ တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ. ဝိဓုတဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသမ္မောဟအဿဒ္ဓိယာဒိတာယ ဝိဟတကိလေသော. တဒေဝ ရတနတ္တယံ ပရာယဏံ ဂတိ တာဏံ လေဏန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိယာ တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ သရဏဂမနံ သရဏန္တိ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ. တံသမင်္ဂီတိ တေန ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒေန သမန္နာဂတော. ဧဝံ ဥပေတီတိ ဧဝံ ဘဇတိ သေဝတိ ပယိရုပါသတိ၊ ဧဝံ ဝါ ဇာနာတိ ဗုဇ္ဈတီတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဧတ္ထ စ ပသာဒဂ္ဂဟဏေန လောကိယသရဏဂမနမာဟ. တဉှိ ပသာဒပ္ပဓာနံ. ဂရုတာဂဟဏေန လောကုတ္တရံ. အရိယာ ဟိ ရတနတ္တယဂုဏာဘိညတာယ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ပိယ ဂရုံ ကတွာ ပဿန္တိ၊ တသ္မာ တပ္ပသာဒေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝိဟတကိလေသော၊ တဂ္ဂရုတာယ သမုစ္ဆေဒဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အဂါရဝကရဏဟေတူနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတော. တပ္ပရာယဏတာ ပနေတ္ထ တဂ္ဂတိကတာတိ တာယ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဝက္ခမာနံ သရဏဂမနံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝိသေသေန ဝါ ပသာဒဂရုတာ ဇောတိတာတိ ပသာဒဂ္ဂဟဏေန အဝေစ္စပ္ပသာဒဿ ဣတရဿ စ ဂဟဏံ၊ တထာ ဂရုတာဂဟဏေနာတိ ဥဘယေနပိ ဥဘယံ သရဏဂမနံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

မဂ္ဂက္ခဏေ ဣဇ္ဈတီတိ ယောဇနာ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာတိ ဧတေန အတ္ထတော စတုသစ္စာဓိဂမော ဧဝ လောကုတ္တရသရဏဂမနန္တိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ နိဗ္ဗာနဓမ္မော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန၊ မဂ္ဂဓမ္မော ဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနောယေဝ သရဏဂမနတ္တံ သာဓေတိ၊ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပန သာဝကဂေါစရဘူတာ ပရိညာဘိသမယဝသေန၊ တထာ အရိယသံဃဂုဏာ. တေနာဟ ‘‘ကိစ္စတော သကလေပိ ရတနတ္တယေ ဣဇ္ဈတီ’’တိ. ဣဇ္ဈန္တဉ္စ သဟေဝ ဣဇ္ဈတိ၊ န လောကိယံ ဝိယ ပဋိပါဋိယာ အသမ္မောဟပ္ပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘န သရဏဂမနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ၊ မဂ္ဂဿ အဓိဂတတ္တာ ပန အဓိဂတမေဝ ဟောတိ ဧကစ္စာနံ တေဝိဇ္ဇာဒီနံ လောကိယဝိဇ္ဇာဒယော ဝိယာ’’တိ၊ တေသံ လောကိယမေဝ သရဏဂမနံ သိယာ၊ န လောကုတ္တရံ၊ တဉ္စ အယုတ္တံ ဒုဝိဓဿပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ.

တန္တိ လောကိယသရဏဂမနံ. သဒ္ဓါပဋိလာဘော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ. သဒ္ဓါမူလိကာတိ ယထာဝုတ္တသဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ၊ ဓမ္မသုဓမ္မတံ၊ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိဉ္စ လောကိယာဝဗောဓဝသေနေဝ သမ္မာ ဉာယေန ဒဿနတော. သဒ္ဓါမူလိကာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဧတေန သဒ္ဓူပနိဿယာ ယထာဝုတ္တလက္ခဏာ ပညာ လောကိယသရဏဂမနန္တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥဇု ကရီယတီတိ ကတွာ၊ ဒိဋ္ဌိ ဝါ ဥဇု ကရီယတိ ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ၊ တထာပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ’’တိ ဣဒဉ္စ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ၊ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမသမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ပန စိတ္တုပ္ပါဒဿ တပ္ပဓာနတာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဒ္ဓါပဋိလာဘောတိ ဣမိနာ မာတာဒီဟိ ဥဿာဟိတဒါရကာဒီနံ ဝိယ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ သရဏဂမနံ ဒဿေတိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဣမိနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ သရဏဂမနံ.

တယိဒံ လောကိယံ သရဏဂမနံ. အတ္တာ သန္နိယျာတီယတိ အပ္ပီယတိ ပရိစ္စဇီယတိ ဧတေနာတိ အတ္တသန္နိယျာတနံ၊ ယထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. တံ ရတနတ္တယံ ပရာယဏံ ပဋိသရဏံ ဧတဿာတိ တပ္ပရာယဏော၊ ပုဂ္ဂလော စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဝါ၊ တဿ ဘာဝေါ တပ္ပရာယဏတာ၊ ယထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မမေဝ. သရဏန္တိ အဓိပ္ပါယေန သိဿဘာဝံ အန္တေဝါသိကဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ သိဿဘာဝူပဂမနံ. သရဏဂမနာဓိပ္ပါယေနေဝ ပဏိပတတိ ဧတေနာတိ ပဏိပါတော. သဗ္ဗတ္ထ ယထာဝုတ္တဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တပရိစ္စဇနန္တိ သံသာရဒုက္ခနိဿရဏတ္ထံ အတ္တနော အတ္ထဘာဝဿ ပရိစ္စဇနံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဗုဒ္ဓါဒီနံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ အတ္တသန္နိယျာတနာဒီသုပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တဒညနိဝတ္တနံ ကတံ ဟောတိ.

ဧဝံ အတ္တသန္နိယျာတနာဒီနိ ဧကေန ပကာရေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အပရေဟိပိ ပကာရေဟိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တေန ပရိယာယန္တရေဟိပိ အတ္တသန္နိယျာတနံ ကတမေဝ ဟောတိ အတ္ထဿ အဘိန္နတ္တာတိ ဒဿေတိ. အာဠဝကာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သာတာဂိရိဟေမဝတာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေတေ အာဠဝကာဒယော မဂ္ဂေနေဝ အာဂတသရဏဂမနာ၊ ကထံ တေသံ တပ္ပရာယဏတာသရဏဂမနံ ဝုတ္တန္တိ? မဂ္ဂေနာဂတသရဏဂမနေဟိပိ ‘‘သော အဟံ ဝိစရိဿာမိ။ပေ။ သုဓမ္မတံ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. ၁၉၄). တေ မယံ ဝိစရိဿာမ၊ ဂါမာ ဂါမံ နဂါ နဂံ။ပေ။ သုဓမ္မတ’’န္တိ (သု. နိ. ၁၈၂) စ တေဟိ တပ္ပရာယဏတာကာရဿ ပဝေဒိတတ္တာ တထာ ဝုတ္တံ.

သော ပနေသ ဉာတိ။ပေ။ ဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဉာတိဝသေန၊ ဘယဝသေန၊ အာစရိယဝသေန၊ ဒက္ခိဏေယျဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ‘‘ဝသေနာ’’တိ ပဒံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဉာတိဝသေနာတိ ဉာတိဘာဝဝသေန. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတေနာတိ ဒက္ခိဏေယျတာဟေတုကေန ပဏိပတနေနာတိ အတ္ထော. ဣတရေဟီတိ ဉာတိဘာဝါဒိဝသပ္ပဝတ္တေဟိ တီဟိ ပဏိပါတေဟိ. ဣတရေဟီတိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝန္ဒတီတိ ပဏိပါတဿ လက္ခဏဝစနံ. ဧဝရူပန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သမ္ပရာယိကဉှိ နိယျာနိကံ ဝါ အနိယျာနိကံ ဝါ အနုသာသနိံ ပစ္စာသီသန္တော ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတမေဝ ကရောတီတိ အဓိပ္ပါယော. သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါတိ သရဏဂမနဝိဘာဂေါ.

အရိယမဂ္ဂေါ ဧဝ လောကုတ္တရံ သရဏဂမနန္တိ အာဟ ‘‘စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဝိပါကဖလ’’န္တိ. သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယောတိ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အနုပ္ပါဒနိရောဓော. ဧတန္တိ ‘‘စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ၊ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၉၀) ဧဝံ ဝုတ္တံ အရိယသစ္စာနံ ဒဿနံ.

နိစ္စတော အနုပဂမနာဒိဝသေနာတိ နိစ္စန္တိ အဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန. အဋ္ဌာနန္တိ ဟေတုပ္ပဋိက္ခေပေါ. အနဝကာသောတိ ပစ္စယပ္ပဋိက္ခေပေါ. ဥဘယေနပိ ကာရဏမေဝ ပဋိက္ခိပတိ. ယန္တိ ယေန ကာရဏေန. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နောတိ မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော သောတာပန္နော. ကဉ္စိ သင်္ခါရန္တိ စတုဘူမကေသု သင်္ခတသင်္ခါရေသု ဧကသင်္ခါရမ္ပိ. နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ နိစ္စောတိ ဂဏှေယျ. သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၇၆၊ ၇၉) ဧဝံ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန သုခတော ဂါဟံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ပန အရိယသာဝကော ပရိဠာဟဝူပသမနတ္ထံ မတ္တဟတ္ထိပရိတာသိတော ဝိယ စောက္ခဗြာဟ္မဏော ဥက္ကာရဘူမိံ ကဉ္စိ သင်္ခါရံ သုခတော ဥပဂစ္ဆတိ. အတ္တဝါရေ ကသိဏာဒိပညတ္တိသင်္ဂဟတ္ထံ ‘‘သင်္ခါရ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ကဉ္စိ ဓမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမေသုပိ ဌာနေသု စတုဘူမကဝသေနေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော တေဘူမကဝသေနေဝ ဝါ. ယံ ယဉှိ ပုထုဇ္ဇနော ဂါဟဝသေန ဂဏှာတိ၊ တတော တတော အရိယသာဝကော ဂါဟံ ဝိနိဝေဌေတိ.

မာတရန္တိအာဒီသု ဇနိကာ မာတာ၊ ဇနကော ပိတာ၊ မနုဿဘူတော ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော. ကိံ ပန အရိယသာဝကော အညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ? ဧတမ္ပိ အဋ္ဌာနံ၊ ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ ပန မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ အရိယဘာဝဿ စ ဖလဒဿနတ္ထံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ ဝဓကစိတ္တေန ပဒုဋ္ဌစိတ္တော. လောဟိတံ ဥပ္ပါဒေယျာတိ ဇီဝမာနကသရီရေ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ လောဟိတံ ဥပ္ပါဒေယျ. သံဃံ ဘိန္ဒေယျာတိ သမာနသံဝါသကံ သမာနသီမာယံ ဌိတံ သံဃံ ‘‘ကမ္မေန ဥဒ္ဒေသေန ဝေါဟရန္တော အနုဿာဝနေန သလာကဂ္ဂါဟေနာ’’တိ (ပရိ. ၄၅၈) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဘိန္ဒေယျ. အညံ သတ္ထာရန္တိ အညံ တိတ္ထကရံ ‘‘အယံ မေ သတ္ထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယန္တိ တေ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ တန္နိမိတ္တံ အပါယံ န ဂမိဿန္တိ၊ ဒေဝကာယံ ပန ပရိပူရေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒသဟိ ဌာနေဟီတိ ဒသဟိ ကာရဏေဟိ. အဓိဂဏှန္တီတိ အဓိဘဝန္တိ.

ဝေလာမသုတ္တာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ ‘‘ကရီသဿ စတုတ္ထဘာဂပ္ပမာဏာနံ စတုရာသီတိသဟဿသင်္ခါနံ သုဝဏ္ဏပါတိရူပိယပါတိကံသပါတီနံ ယထာက္ကမံ ရူပိယသုဝဏ္ဏဟိရညပူရာနံ သဗ္ဗာလင်္ကာရပ္ပဋိမဏ္ဍိတာနံ စတုရာသီတိယာ ဟတ္ထိသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ အဿသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ ရထသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ ဓေနုသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ ကညာသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ ပလ္လင်္ကသဟဿာနံ၊ စတုရာသီတိယာ ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနံ၊ အပရိမာဏဿ စ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇာဒိဘေဒဿ အာဟာရဿ ပရိစ္စဇနဝသေန သတ္တမာသာဓိကာနိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ နိရန္တရံ ပဝတ္တဝေလာမမဟာဒါနတော ဧကဿ သောတာပန္နဿ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ. တတော သတံ သောတာပန္နာနံ ဒိန္နဒါနတော ဧကဿ သကဒါဂါမိနော၊ တတော ဧကဿ အနာဂါမိနော၊ တတော ဧကဿ အရဟတော၊ တတော ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ၊ တတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ၊ တတော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ၊ တတော စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိဟာရကရဏံ၊ တတော သရဏဂမနံ မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ပကာသေန္တဿ ဝေလာမသုတ္တဿ (အ. နိ. ၉.၂၀) ဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ၊ ဂဟပတိ၊ ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနံ၊ ယော ဧကံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ၊ ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရ’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၉.၂၀). ဝေလာမသုတ္တာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီနံ (အ. နိ. ၄.၃၄၊ ဣတိဝု. ၉၀) သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အညာဏံ ဝတ္ထုတ္တယဿ ဂုဏာနံ အဇာနနံ တတ္ထ သမ္မောဟော၊ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ၊ န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိစိကိစ္ဆာ သံသယော. မိစ္ဆာဉာဏံ တဿ ဂုဏာနံ အဂုဏဘာဝပရိကပ္ပနေန ဝိပရီတဂ္ဂါဟော. အာဒိ-သဒ္ဒေန အနာဒရာဂါရဝါဒီနံ သင်္ဂဟော. န မဟာဇုတိကန္တိ န ဥဇ္ဇလံ၊ အပရိသုဒ္ဓံ အပရိယောဒါတန္တိ အတ္ထော. န မဟာဝိပ္ဖါရန္တိ အနုဠာရံ. သာဝဇ္ဇောတိ ဒိဋ္ဌိတဏှာဒိဝသေန သဒေါသော. လောကိယံ သရဏဂမနံ သိက္ခာသမာဒါနံ ဝိယ အဂ္ဂဟိတကာလပရိစ္ဆေဒံ ဇီဝိတပရိယန္တမေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ တဿ ခန္ဓဘေဒေန ဘေဒေါတိ အာဟ ‘‘အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယာ’’တိ. သောတိ အနဝဇ္ဇော သရဏဂမနဘေဒေါ. သတိပိ အနဝဇ္ဇတ္တေ ဣဋ္ဌဖလောပိ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဖလော’’တိ. ကသ္မာ? အဝိပါကတ္တာ. န ဟိ တံ အကုသလန္တိ.

ကော ဥပါသကောတိ သရူပပုစ္ဆာ၊ တသ္မာ ‘‘ကိံလက္ခဏော ဥပါသကော’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာတိ ဟေတုပုစ္ဆာ. တေန ကေန ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ဥပါသကသဒ္ဒေါ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ နိရုဠှောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ ဥပါသကောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. သဒ္ဒဿ အဘိဓေယျော ပဝတ္တိနိမိတ္တံ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝကာရဏံ. ကိမဿ သီလန္တိ ကီဒိသံ အဿ ဥပါသကဿ သီလံ၊ ကိတ္တကေန သီလေနာယံ သီလသမ္ပန္နော နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကော အာဇီဝေါတိ ကော အဿ သမ္မာအာဇီဝေါ? သော ပန မိစ္ဆာဇီဝဿ ပရိဝဇ္ဇနေန ဟောတီတိ သောပိ ဝိဘဇီယတီတိ. ကာ ဝိပတ္တီတိ ကာ သီလဿ၊ အာဇီဝဿ ဝါ ဝိပတ္တိ. အနန္တရဿ ဟိ ဝိဓိ ဝါ ပဋိသေဓော ဝါတိ. ကာ သမ္ပတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ယော ကောစီတိ ခတ္တိယာဒီသု ယော ကောစိ. တေန သရဏဂမနမေဝေတ္ထ ကာရဏံ၊ န ဇာတိအာဒိဝိသေသောတိ ဒဿေတိ. ဥပါသနတောတိ တေနေဝ သရဏဂမနေန တတ္ထ စ သက္ကစ္စကိရိယာယ အာဒရဂါရဝဗဟုမာနာဒိယောဂေန ပယိရုပါသနတော. ဝေရမဏိယောတိ ဝေရံ ဝုစ္စတိ ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျံ၊ တဿ မဏနတော ဟနနတော ဝိနာသနတော ဝေရမဏိယော၊ ပဉ္စ ဝိရတိယော ဝိရတိပ္ပဓာနတ္တာ တဿ သီလဿ. တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ.

မိစ္ဆာဝဏိဇ္ဇာတိ န သမ္မာဝဏိဇ္ဇာ အယုတ္တဝဏိဇ္ဇာ အသာရုပ္ပဝဏိဇ္ဇာ. ပဟာယာတိ အကရဏေနေဝ ပဇဟိတွာ. ဓမ္မေနာတိ ဓမ္မတော အနပေတေန. တေန အညမ္ပိ အဓမ္မိကံ ဇီဝိကံ ပဋိက္ခိပတိ. သမေနာတိ အဝိသမေန. တေန ကာယဝိသမာဒိဒုစ္စရိတံ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယသမာဒိနာ သုစရိတေန အာဇီဝံ ဒဿေတိ. သတ္ထဝဏိဇ္ဇာတိ အာယုဓဘဏ္ဍံ ကတွာ ဝါ ကာရေတွာ ဝါ ယထာကတံ ဝါ ပဋိလဘိတွာ တဿ ဝိက္ကယော. သတ္တဝဏိဇ္ဇာတိ မနုဿဝိက္ကယော. မံသဝဏိဇ္ဇာတိ သူနကာရာဒယော ဝိယ မိဂသူကရာဒိကေ ပေါသေတွာ မံသံ သမ္ပာဒေတွာ ဝိက္ကယော. မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာတိ ယံ ကိဉ္စိ မဇ္ဇံ ယောဇေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဝိသဝဏိဇ္ဇာတိ ဝိသံ ယောဇေတွာ ဝိသံ ဂဟေတွာ ဝါ တဿ ဝိက္ကယော. တတ္ထ သတ္ထဝဏိဇ္ဇာ ပရောပရောဓနိမိတ္တတာယ အကရဏီယာ ဝုတ္တာ. သတ္တဝဏိဇ္ဇာ အဘုဇိဿဘာဝကရဏတော၊ မံသဝိသဝဏိဇ္ဇာ ဝဓဟေတုတော၊ မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာ ပမာဒဋ္ဌာနတော.

တဿေဝါတိ ပဉ္စဝေရမဏိလက္ခဏဿ သီလဿ စေဝ ပဉ္စမိစ္ဆာဝဏိဇ္ဇာလက္ခဏဿ အာဇီဝဿ စ. ဝိပတ္တီတိ ဘေဒေါ ပကောပေါ စ. ယာယာတိ ယာယ ပဋိပတ္တိယာ. စဏ္ဍာလောတိ ဥပါသကစဏ္ဍာလော. မလန္တိ ဥပါသကမလံ. ပဋိကုဋ္ဌောတိ ဥပါသကနိဟီနော. ဗုဒ္ဓါဒီသု ကမ္မကမ္မဖလေသု စ သဒ္ဓါဝိပရိယာယော အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော၊ ယထာဝုတ္တေန အဿဒ္ဓိယေန သမန္နာဂတော အဿဒ္ဓေါ. ယထာဝုတ္တသီလဝိပတ္တိအာဇီဝဝိပတ္တိဝသေန ဒုဿီလော. ‘‘ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိနာ ဣဒံ နာမ မင်္ဂလံ ဟောတီ’’တိ – ဧဝံ ဗာလဇနပရိကပ္ပိတကောတူဟလသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန သမန္နာဂတော ကောတူဟလမင်္ဂလိကော. မင်္ဂလံ ပစ္စေတီတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာဒိဘေဒံ မင်္ဂလမေဝ ပတ္တိယာယတိ. နော ကမ္မန္တိ ကမ္မဿကတံ နော ပတ္တိယာယတိ. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣတော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဗာဟိရကသမယေ. ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသတီတိ ဒုပ္ပဋိပန္နံ ဒက္ခိဏာရဟသညီ ဂဝေသတိ. ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ ဒါနမာနနာဒိကံ ကုသလကိရိယံ ပဌမတရံ ကရောတိ. ဧတ္ထ စ ဒက္ခိဏေယျပရိယေသနပုဗ္ဗကာရေ ဧကံ ကတွာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဝိပတ္တိယံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သမ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော – စတုန္နမ္ပိ ပရိသာနံ ရတိဇနနဋ္ဌေန ဥပါသကောဝ ရတနံ ဥပါသကရတနံ. ဂုဏသောဘာကိတ္တိသဒ္ဒသုဂန္ဓတာဟိ ဥပါသကောဝ ပဒုမံ ဥပါသကပဒုမံ. တထာ ဥပါသကပုဏ္ဍရီကော.

အာဒိမှီတိ အာဒိအတ္ထေ. ကောဋိယန္တိ ပရိယန္တကောဋိယံ. ဝိဟာရဂ္ဂေနာတိ ဩဝရကကောဋ္ဌာသေန၊ ‘‘ဣမသ္မိံ ဂဗ္ဘေ ဝသန္တာနံ ဣဒံ နာမ ဖလံ ပါပုဏာတီ’’တိအာဒီနာ တံ တံ ဝသနဋ္ဌာနကောဋ္ဌာသေနာတိ အတ္ထော. အဇ္ဇတန္တိ အဇ္ဇ ဣစ္စေဝ အတ္ထော.

ပါဏေဟိ ဥပေတန္တိ ဣမိနာ တဿ သရဏဂမနဿ အာပါဏကောဋိကတံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာဝ မေ ဇီဝိတံ ပဝတ္တတီ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ပုန ဇီဝိတေနပိ တံ ဝတ္ထုတ္တယံ ပဋိပူဇေန္တော သရဏဂမနံ ရက္ခာမီတိ ဥပ္ပန္နံ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အဟဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ပါဏေဟိ ဥပေတန္တိ ဟိ ယာဝ မေ ပါဏာ ဓရန္တိ၊ တာဝ သရဏံ ဥပေတံ. ဥပေန္တော စ န ဝါစာမတ္တေန န ဧကဝါရံ စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တေန၊ အထ ခေါ ပါဏာနံ ပရိစ္စဇနဝသေနပိ ယာဝဇီဝံ ဥပေတန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၁၇-၁၉. သတ္တမေ ဇာဏုဿောဏီတိ နေတံ တဿ မာတာပိတူဟိ ကတံ နာမံ၊ အပိစ ခေါ ဌာနန္တရပ္ပဋိလာဘလဒ္ဓန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဇာဏုဿောဏီတိ ဌာနန္တရံ ကိရာ’’တိအာဒိ. ဧကံ ဌာနန္တရန္တိ ဧကံ ပုရောဟိတဋ္ဌာနံ. ဥဏှီသအာဒိကကုဓဘဏ္ဍေဟိ သဒ္ဓိံ လဒ္ဓံ တထာ စဿ ရညာ ဒိန္နန္တိ ဝဒန္တိ. တေနာဟ ‘‘ရညော သန္တိကေ စ လဒ္ဓဇာဏုဿောဏိသက္ကာရတ္တာ’’တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. အဋ္ဌမနဝမေသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

၂၀-၂၁. ဒသမေ ဒုန္နိက္ခိတ္တန္တိ ဒုဋ္ဌု နိက္ခိတ္တံ ပဒပစ္စာဘဋ္ဌံ ကတွာ မနသိ ဌပိတံ. ပဇ္ဇတိ ဉာယတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ၊ အတ္ထံ ဗျဉ္ဇယတိ ပကာသေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ၊ ပဒမေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥပ္ပဋိပါဋိယာ။ပေ။ ဗျဉ္ဇနန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဒသမုဒါယဗျတိရေကေန ဝိသုံ ပါဠိ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဥဘယမေတံ ပါဠိယာဝ နာမ’’န္တိ. ပကဋ္ဌာနဉှိ ဝစနပ္ပဗန္ဓာနံ အာဠိယေဝ ပါဠီတိ ဝုစ္စတိ. သေသမေတ္ထ ဧကာဒသမဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

အဓိကရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဗာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၂၂-၂၄. တတိယဿ ပဌမဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

၂၅. စတုတ္ထေ နေတဗ္ဗောတိ အညတော အာဟရိတွာ ဗောဓေတဗ္ဗော၊ ဉာပေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

၂၇. ဆဋ္ဌေ နော စေပိ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ကရောန္တီတိ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ကရောန္တော သစေပိ အပ္ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ကရောန္တိ. ပဋိစ္ဆန္နမေဝါတိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝတော ပဋိစ္ဆာဒနာရဟတ္တာ ပဋိစ္ဆန္နမေဝါတိ ဝုစ္စတိ. အဝီစိအာဒယော ပဒေသဝိသေသာ တတ္ထူပပန္နာ သတ္တာ စ နိရယဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘နိရယောတိ သဟောကာသကာ ခန္ဓာ’’တိ. တိရစ္ဆာနယောနိ နာမ ဝိသုံ ပဒေသဝိသေသော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘တိရစ္ဆာနယောနိယံ ခန္ဓာဝ လဗ္ဘန္တီ’’တိ.

၃၁. ဒသမေ အတ္ထော ဖလံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝသော ဧတဿာတိ အတ္ထဝသော၊ ဟေတူတိ အာဟ ‘‘အတ္ထဝသေတိ ကာရဏာနီ’’တိ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညလက္ခဏပ္ပတ္တာနိ ဝနပတ္ထာနိ. ဝနပတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဏ္ဍဘူတေ ရုက္ခသမူဟေပိ ဝတ္တတီတိ အရညဂ္ဂဟဏံ. ဝနီယတိ ဝိဝေကကာမေဟိ ဘဇီယတိ၊ ဝနုတေ ဝါ တေ အတ္တသမ္ပတ္တိယာ ဝသနတ္ထာယ ယာစန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဝနံ၊ ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထ ဝိဝေကကာမာ ယထာဓိပ္ပေတဝိသေသာဓိဂမေနာတိ ပတ္ထံ၊ ဝနေသု ပတ္ထံ ဂဟနဋ္ဌာနေ သေနာသနံ ဝနပတ္ထံ. ကိဉ္စာပီတိ အနုဇာနနသမ္ဘာဝနတ္ထေ နိပါတော. ကိံ အနုဇာနာတိ? နိပ္ပရိယာယတော အရညဘာဝံ ဂါမတော ဗဟိ အရညန္တိ. တေနာဟ ‘‘နိပ္ပရိယာယေနာ’’တိအာဒိ. ကိံ သမ္ဘာဝေတိ? အာရညကင်္ဂနိပ္ဖါဒကတ္တံ. ယဉှိ အာရညကင်္ဂနိပ္ဖါဒကံ၊ တံ ဝိသေသတော အရညန္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. တေနာဟ ‘‘ယံ တံ ပဉ္စဓနုသတိက’’န္တိအာဒိ. နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာတိ ဣန္ဒခီလတော ဗဟိ နိက္ခမိတွာ၊ တတော ဗဟိ ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော. ဗဟိ ဣန္ဒခီလာတိ ဝါ ယတ္ထ ဒွေ တီဏိ ဣန္ဒခီလာနိ၊ တတ္ထ ဗဟိဒ္ဓါ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ. ယတ္ထ တံ နတ္ထိ၊ တဒရဟဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝဒန္တိ. ဂါမန္တန္တိ ဂါမသမီပံ. အနုပစာရဋ္ဌာနန္တိ နိစ္စကိစ္စဝသေန န ဥပစရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ယတ္ထ န ကသီယတိ န ဝပီယတီ’’တိ.

အတ္တနော စ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရန္တိ ဧတေန သတ္ထာ အတ္တနော ဝိဝေကာဘိရတိံ ပကာသေတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မော နာမ အယံ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါ၊ သုခဝိဟာရော နာမ စတုန္နံ ဣရိယာပထဝိဟာရာနံ ဖာသုတာ. ဧကကဿ ဟိ အရညေ အန္တမသော ဥစ္စာရဝဿာဝကိစ္စံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေ ဣရိယာပထာ ဖာသုကာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ သုခဝိဟာရံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရန္တိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ပစ္ဆိမဉ္စ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောတိ ကထံ အရညဝါသေန ပစ္ဆိမာ ဇနတာ အနုကမ္ပိတာ ဟောတိ? သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတာ ဟိ ကုလပုတ္တာ ဘဂဝတော အရညဝါသံ ဒိသွာ ‘‘ဘဂဝါပိ နာမ အရညသေနာသနာနိ န မုဉ္စတိ၊ ယဿ နေဝတ္ထိ ပရိညာတဗ္ဗံ န ပဟာတဗ္ဗံ န ဘာဝေတဗ္ဗံ န သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ၊ ကိမင်္ဂံ ပန မယ’’န္တိ စိန္တေတွာ တတ္ထ ဝသိတဗ္ဗမေဝ မညိဿန္တိ၊ ဧဝံ ခိပ္ပမေဝ ဒုက္ခဿန္တကရာ ဘဝိဿန္တိ. ဧဝံ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ အနုကမ္ပိတာ ဟောတိ. ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမေ မမ သာဝကေ အနုကမ္ပန္တော’’တိ.

၃၂. ဧကာဒသမေ ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ၊ ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ပဒံ ပစ္ဆိန္ဒတီတိ မဂ္ဂစိတ္တဿ ပတိဋ္ဌံ ဥပစ္ဆိန္ဒတိ၊ မဂ္ဂစိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ န ဒေတီတိ အတ္ထော. ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန သမူလံ ဥဒ္ဓရိတွာ. အဋ္ဌသု ဌာနေသူတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု အဋ္ဌသု ဌာနေသု. ရာဂဿ ခယဝိရာဂေနာတိ ရာဂဿ ခယသင်္ခါတေန ဝိရာဂေန၊ ရာဂဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဗာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. သမစိတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၃၃. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌဟန္တီတိ ဘူမိ၊ အသပ္ပုရိသာနံ ဘူမိ အသပ္ပုရိသဘူမိ. သပ္ပုရိသဘူမိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ကတံ န ဇာနာတီတိ အကတညူ၊ အသမတ္ထသမာသောယံ ဂမကတ္တာ ‘‘အသူရိယပဿာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေနာဟ ‘‘ကတံ န ဇာနာတီ’’တိ. အကတဝေဒီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပါကဋံ ကတွာ န ဇာနာတီတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ မယှံ ဣမိနာ ကတ’’န္တိ သံဃမဇ္ဈဂဏမဇ္ဈာဒီသု ပါကဋံ ကတွာ န ဇာနာတိ၊ န ပကာသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပညာတန္တိ ထောမနာဝသေန ဥပဂန္တွာ ဉာတံ. တေနာဟ ‘‘ဝဏ္ဏိတ’’န္တိအာဒိ.

၃၄. ဒုတိယေ ဝဿသတပရိမာဏမာယု အဿာတိ ဝဿသတာယုကော၊ ဝဿသတာယုကတဉ္စ ဝဿသတာယုကကာလေ ဇာတဿေဝ ဟောတိ၊ နာညဿာတိ အာဟ ‘‘ဝဿသတာယုကကာလေ ဇာတော’’တိ. ဝဿသတံ ဇီဝတိ သီလေနာတိ ဝဿသတဇီဝီ. ဝဿသတန္တိ စ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. တေနာဟ ‘‘သကလံ ဝဿသတံ ဇီဝန္တော’’တိ. မာတာပိတူနံ မာတာဝ ဗဟူပကာရတရာတိ တဿာယေဝ ပဓာနဘာဝေန ပဋိကာတဗ္ဗတ္တာ ဒက္ခိဏံ အံသကူဋံ ဝဒန္တိ. ဟဒယလောဟိတံ ပါယေတွာတိ ခီရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. လောဟိတဉှိ ခီရဘာဝေန ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတိ. တျာဿာတိ တေ အဿ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

၃၅. တတိယေ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧတ္ထ ယေနာဓိပ္ပါယေန သော ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိ၊ တံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သော ဟိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒိမာဟ. ဝိရဇ္ဈနပဉှန္တိ ယံ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဝိရဇ္ဈိတွာ ကထေသိ၊ အဝိပရီတံ ကတွာ သမ္ပာဒေတုံ န သက္ကောတိ၊ တာဒိသံ ပဉှန္တိ အတ္ထော. ဥဘတောကောဋိကံ ပဉှန္တိ ဥဘောဟိ ကောဋီဟိ ယုတ္တံ ပဉှံ. ‘‘ကိံဝါဒီ ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ ဟိ ပုဋ္ဌော ‘‘ကိရိယဝါဒိမှီ’’တိ ဝါ ဝဒေယျ ‘‘အကိရိယဝါဒိမှီ’’တိ ဝါ၊ တသ္မာ ဣမဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ကိရိယဝါဒိမှီ’’တိ ဧကာ ကောဋိ၊ ‘‘အကိရိယဝါဒိမှီ’’တိ ဒုတိယာတိ ကောဋိဒွယယုတ္တော အယံ ပဉှော. ဥဂ္ဂိလိတုန္တိ ဒွေ ကောဋိယော မောစေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တော ဗဟိ နီဟရိတုံ အတ္ထတော အပနေတုံ န သက္ခိဿတိ. ဒွေ ကောဋိယော မောစေန္တော ဟိ တံ ဗဟိ နီဟရတိ နာမ. နိဂ္ဂိလိတုန္တိ ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒတွာ ဟာရေတုံ အသက္ကောန္တော ပဝေသေတုံ န သက္ခိဿတိ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒတွာ ဟာရေန္တော ဟိ ဂိလိတွာ ဝိယ အဒဿနံ ဂမေန္တော ပဝေသေတိ နာမ. ကိံလဒ္ဓိကောတိ ကိံဒ္ဒိဋ္ဌိကော. ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ၊ ဒိဋ္ဌိ. ကော ဝါဒေါ ဧတဿာတိ ကိံဝါဒီ. ကိမက္ခာယီတိ ကိမဘိဓာယီ၊ ကီဒိသီ ဓမ္မကထာ. တေနာဟ ‘‘ကိံ နာမ။ပေ။ ပုစ္ဆတီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

၃၆. စတုတ္ထေ ဒက္ခိဏံ အရဟန္တီတိ ဒက္ခိဏေယျာ. အာဟုနံ ဝုစ္စတိ ဒါနံ၊ တံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ.

၃၇. ပဉ္စမေ ကထမယံ မိဂါရမာတာ နာမ ဇာတာတိ အာဟ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗဇေဋ္ဌကဿ ပုတ္တဿာတိ အတ္တနော ပုတ္တေသု သဗ္ဗပဌမံ ဇာတဿ ပုတ္တဿ. အယျကသေဋ္ဌိနောဝ သမာနနာမကတ္တာတိ မိဂါရသေဋ္ဌိနာ ဧဝ သဒိသနာမကတ္တာ. တဿာ ကိရ သဗ္ဗဇေဋ္ဌဿ ပုတ္တဿ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ အယျကဿ မိဂါရသေဋ္ဌိဿေဝ နာမံ အကံသု. အနိဗဒ္ဓဝါသော ဟုတွာတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဝိဟာရေ နိဗဒ္ဓဝါသော အဟုတွာ. ဓုဝပရိဘောဂါနီတိ နိယတပရိဘောဂါနိ. နနု ဘဂဝါ ကဒါစိ စာရိကမ္ပိ ပက္ကမတိ၊ ကထံ တာနိ သေနာသနာနိ ဓုဝပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇီတိ အာဟ ‘‘ဥတုဝဿံ စာရိကံ စရိတွာပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဥတုဝဿန္တိ ဟေမန္တဂိမှေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. မဂ္ဂံ ဌပေတွာတိ ထေရဿ အာဂမနမဂ္ဂံ ဌပေတွာ. ဥဏှဝလာဟကာတိ ဥဏှဥတုနော ပစ္စယဘူတမေဃမာလာသမုဋ္ဌာပကာ ဒေဝပုတ္တာ. တေသံ ကိရ တထာစိတ္တုပ္ပါဒသမကာလမေဝ ယထိစ္ဆိတံ ဌာနံ ဥဏှံ ဖရမာနာ၊ ဝလာဟကမာလာ နာတိဗဟလာ ဣတော စိတော နဘံ ဆာဒေန္တီ ဝိဓာဝတိ. ဧသ နယော သီတဝလာဟကဝဿဝလာဟကာသု. အဗ္ဘဝလာဟကာ ပန ဒေဝတာ သီတုဏှဝဿေဟိ ဝိနာ ကေဝလံ အဗ္ဘပဋလဿေဝ သမုဋ္ဌာပကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေဝလံ ဝါ ဝါတဿေဝ၊ တေနေဝ ဒေဝတာ ဝါတဝလာဟကာ.

ဧတ္ထ စ ယံ ဝဿာနေ စ သိသိရေ စ အဗ္ဘံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ပါကတိကမေဝ. ယံ ပန အဗ္ဘမှိယေဝ အတိအဗ္ဘံ သတ္တာဟမ္ပိ စန္ဒသူရိယေ ဆာဒေတွာ ဧကန္ဓကာရံ ကရောတိ၊ ယဉ္စ စိတ္တဝေသာခမာသေသု အဗ္ဘံ၊ တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ အဗ္ဘန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော စ တသ္မိံ တသ္မိံ ဥတုမှိ ဥတ္တရဒက္ခိဏာဒိပကတိဝါတော ဟောတိ၊ အယံ ဥတုသမုဋ္ဌာနော. ဝါတေပိ ဝနရုက္ခက္ခန္ဓာဒိပ္ပဒါလနော အတိဝါတော နာမ အတ္ထိ. အယဉ္စေဝ၊ ယော စ အညောပိ အကာလဝါတော၊ အယဉ္စ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တော. ယံ ဂိမှာနေ ဥဏှံ၊ တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကံ ပါကတိမေဝ. ယံ ပန ဥဏှေပိ အတိဥဏှံ သီတကာလေ စ ဥပ္ပန္နံ ဥဏှံ၊ တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တံ. ယံ ဝဿာနေ စ ဟေမန္တေ စ သီတံ ဟောတိ၊ တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနမေဝ. ယံ ပန သီတေပိ အတိသီတံ၊ ဂိမှေ စ ဥပ္ပန္နံ သီတံ၊ တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တံ. ယံ ဝဿိကေ စတ္တာရော မာသေ ဝဿံ၊ တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနမေဝ၊ ယံ ပန ဝဿေယေဝ အတိဝဿံ၊ ယဉ္စ စိတ္တဝေသာခမာသေသု ဝဿံ၊ တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တံ.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တော တဂရကူဋဝါသိခီဏာသဝတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော – ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ဝဿဝလာဟကော ဒေဝပုတ္တောတိ. တုမှာကံ ကိရ စိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတီတိ? အာမ၊ ဘန္တေတိ. ပဿိတုကာမာ မယန္တိ. တေမိဿထ၊ ဘန္တေတိ. မေဃသီသံ ဝါ ဂဇ္ဇိတံ ဝါ န ပညာယတိ၊ ကထံ တေမိဿာမာတိ? ဘန္တေ၊ အမှာကံ စိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတိ၊ တုမှေ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသထာတိ. သာဓု ဒေဝပုတ္တာတိ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပါဝိသိ. ဒေဝပုတ္တော တသ္မိံ ပဝိသန္တေယေဝ ဧကံ ဂီတံ ဂါယိတွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိ၊ သမန္တာ တိယောဇနဋ္ဌာနံ ဧကမေဃံ အဟောသိ. ထေရော အဍ္ဎတိန္တော ပဏ္ဏသာလံ ပဝိဋ္ဌောတိ.

ကာမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာပိ ဒေဝတာ စာတုမဟာရာဇိကာဝ၊ တာ ပန တေန တေန ဝိသေသေန ဝတွာ ဣဒါနိ တဒညေ ပဌမဘူမိကေ ကာမာဝစရဒေဝေ သာမညတော ဂဏှန္တော ‘‘စာတုမဟာရာဇိကာ’’တိ အာဟ. ဓတရဋ္ဌဝိရူဠှကဝိရူပက္ခကုဝေရသင်္ခါတာ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဧတေသန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာ၊ တေ သိနေရုဿ ပဗ္ဗတဿ ဝေမဇ္ဈေ ဟောန္တိ. တေသု ပဗ္ဗတဋ္ဌကာပိ အတ္ထိ အာကာသဋ္ဌကာပိ. တေသံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ပတ္တာ. ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ မနောပဒေါသိကာ စန္ဒိမာ ဒေဝပုတ္တော သူရိယော ဒေဝပုတ္တောတိ ဧတေ သဗ္ဗေပိ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝလောကဋ္ဌာ ဧဝ.

တာဝတိံသာတိ တာဝတိံသာနံ ဒေဝါနံ နာမံ၊ တေပိ အတ္ထိ ပဗ္ဗတဋ္ဌကာ၊ အတ္ထိ အာကာသဋ္ဌကာ၊ တေသံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ပတ္တာ. တထာ ယာမာဒီနံ. ဧကဒေဝလောကေပိ ဟိ ဒေဝါနံ ပရမ္ပရာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ အပ္ပတ္တာ နာမ နတ္ထိ. တတ္ထ မဃေန မာဏဝေန သဒ္ဓိံ မစလဂါမေ ကာလံ ကတွာ တေတ္တိံသ သဟပုညကာရိနော ဧတ္ထ နိဗ္ဗတ္တာတိ တံ သဟစာရိတံ ဌာနံ တေတ္တိံသံ၊ တဒေဝ တာဝတိံသံ၊ တံ နိဝါသော ဧတေသန္တိ တာဝတိံသာတိ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ ပန သေသစက္ကဝါဠေသုပိ ဆကာမာဝစရဒေဝလောကာ အတ္ထိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘သဟဿံ စာတုမဟာရာဇိကာနံ သဟဿံ တာဝတိံသာန’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၈၁). တသ္မာ နာမပဏ္ဏတ္တိယေဝေသာ တဿ ဒေဝလောကဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒုက္ခတော ယာတာ အပယာတာတိ ယာမာ. အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိယာ တုသံ ဣတာ ဂတာတိ တုသိတာ. နိမ္မာနေ ရတိ ဧတေသန္တိ နိမ္မာနရတိနော. ဝသဝတ္တီ ဒေဝတာတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနော ဒေဝါ. ပရနိမ္မိတေသု ဘောဂေသု ဝသံ ဝတ္တေန္တီတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနော.

ဗြူဟိတော ပရိဝုဒ္ဓေါ တေဟိ တေဟိ ဈာနာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌေဟိ ဂုဏေဟီတိ ဗြဟ္မာ. ဝဏ္ဏဝန္တတာယ စေဝ ဒီဃာယုကတာယ စ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒီဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ. တဿ ပရိသာယံ ဘဝါ ပရိစာရိကာတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ. တဿေဝ ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ ဗြဟ္မပုရောဟိတာ. အာဘဿရေဟိ ပရိတ္တာ အာဘာ ဧတေသန္တိ ပရိတ္တာဘာ. အပ္ပမာဏာ အာဘာ ဧတေသန္တိ အပ္ပမာဏာဘာ. ဒီပိကာယ အစ္စိ ဝိယ ဧတေသံ သရီရတော အာဘာ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တီ ဝိယ သရတိ ဝိဿရတီတိ အာဘဿရာ၊ ယထာဝုတ္တပ္ပဘာယ အာဘာသနသီလာ ဝါ အာဘဿရာ. သုဘာတိ သောဘနာ ပဘာ. သုဘာတိ ဟိ ဧကဂ္ဃနာ နိစ္စလာ သရီရာဘာ ဝုစ္စတိ၊ သာ ပရိတ္တာ သုဘာ ဧတေသန္တိ ပရိတ္တသုဘာ. အပ္ပမာဏာ သုဘာ ဧတေသန္တိ အပ္ပမာဏသုဘာ. သုဘေန ဩကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ၊ သုဘေန သရီရပ္ပဘာဝဏ္ဏေန ဧကဂ္ဃနာ သုဝဏ္ဏမဉ္ဇူသာယ ဌပိတသမ္ပဇ္ဇလိတကဉ္စနပိဏ္ဍသဿိရိကာတိ သုဘကိဏ္ဏာ. တတ္ထ သောဘနာယ ပဘာယ ကိဏ္ဏာ သုဘာကိဏ္ဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ အန္တိမ ဏ-ကာရဿ ဟ-ကာရဉ္စ ကတွာ ‘‘သုဘကိဏှာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပုလဖလာ ဝေဟပ္ဖလာ. ဝိပုလဖလာတိ စ ဝိပုလသန္တသုခဝဏ္ဏာဒိဖလာ. အပ္ပကေန ကာလေန အတ္တနော ဌာနံ န ဝိဇဟန္တီတိ အဝိဟာ. ကေနစိ န တပနီယာတိ အတပ္ပါ. အကိစ္ဆေန သုခေန ပဿိတဗ္ဗာ မနုညရူပတာယာတိ သုဒဿာ. သုပရိသုဒ္ဓဒဿနတာယ သမ္မာ ပဿန္တိ သီလေနာတိ သုဒဿီ. ဥက္ကဋ္ဌသမ္ပတ္တီဟိ ယောဂတော နတ္ထိ ဧတေသံ ကနိဋ္ဌာ သမ္ပတ္တီတိ အကနိဋ္ဌာ.

ကာယသက္ခီဟီတိ နာမကာယေန ဒေသနာယ သမ္ပဋိစ္ဆနဝသေန သက္ခိဘူတေဟိ. ဟလာဟလန္တိ ကောလာဟလံ. မဟဂ္ဂတစိတ္တေနာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနပါဒကေန အဘိညာစိတ္တေန.

နနု စ ‘‘အဇ္ဈတ္တန္တိ ကာမဘဝေါ၊ ဗဟိဒ္ဓါတိ ရူပါရူပဘဝေါ’’တိ စ အယုတ္တမေတံ? ယသ္မိဉှိ ဘဝေ သတ္တာ ဗဟုတရံ ကာလံ ဝသန္တိ၊ သော နေသံ အဇ္ဈတ္တံ. ယသ္မိဉ္စ အပ္ပတရံ ကာလံ ဝသန္တိ၊ သော နေသံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. ရူပါရူပဘဝေ စ သတ္တာ စိရတရံ ဝသန္တိ၊ အပ္ပတရံ ကာမဘဝေ၊ တသ္မာ ‘‘အဇ္ဈတ္တန္တိ ကာမဘဝေါ၊ ဗဟိဒ္ဓါတိ ရူပါရူပဘဝေါ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. စတုတ္ထမေဝ ကောဋ္ဌာသန္တိ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိသင်္ခါတံ စတုတ္ထံ အသင်္ချေယျကပ္ပံ. ဣတရေသူတိ သံဝဋ္ဋသံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိဝိဝဋ္ဋသင်္ခါတေသု တီသု အသင်္ချေယျကပ္ပေသု. အာလယောတိ သင်္ဂေါ. ပတ္ထနာတိ ‘‘ကထံ နာမ တတြူပပန္နာ ဘဝိဿာမာ’’တိ အဘိပတ္ထနာ. အဘိလာသောတိ တတြူပပဇ္ဇိတုကာမတာ. တသ္မာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမေတိ.

ဧတ္ထာယံ အဓိပ္ပါယော – ကဿစိပိ ကိလေသဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ကေနစိပိ ပကာရေန ဝိက္ခမ္ဘနမတ္တေနပိ အဝိမုတ္တော ကာမဘဝေါ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တဂ္ဂါဟဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ အဇ္ဈတ္တံ နာမ. တတ္ထ ဗန္ဓနံ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနံ၊ တေန သံယုတ္တော အဇ္ဈတ္တသံယောဇနော. တဗ္ဗိပရိယာယတော ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနောတိ.

ဆန္ဒရာဂဝသေနေဝ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနံ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနဉ္စ ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဩရမ္ဘာဂိယဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနဝသေနပိ ဒဿေတုံ ‘‘ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု၊ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယဘာဝေန တံ ဩရံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တတ္ထ စ ကမ္မုနာ ဝိပါကံ သတ္တေန စ ဒုက္ခံ သံယောဇေန္တီတိ သံယောဇနာနိ၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသကာမရာဂပဋိဃာ. ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတိ ရူပါရူပဓာတု၊ ဝုတ္တနယေနေတံ ဥဒ္ဓံ ဘဇန္တီတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ၊ သံယောဇနာနိ. ရူပရာဂါရူပရာဂမာနုဒ္ဓစ္စာဝိဇ္ဇာ. အထ ဝါ ဩရမ္ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု ရူပါရူပဘဝတော ဟေဋ္ဌာဘူတတ္တာ၊ တတြူပပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝတော ဩရမ္ဘာဂဿ ဟိတာနီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ယထာ ‘‘ဝစ္ဆာယောဂေါ ဒုဟကော’’တိ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂေါ နာမ မဟဂ္ဂတဘာဝေါ၊ တဿ ဟိတာနိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ. ပါဒေသု ဗဒ္ဓပါသာဏော ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ဟေဋ္ဌာ အာကဍ္ဎမာနာကာရာနိ ဟောန္တိ. ဟတ္ထေဟိ ဂဟိတရုက္ခသာခါ ဝိယ ပဉ္စုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ဥပရိ အာကဍ္ဎမာနာကာရာနိ. ယေသဉှိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အပ္ပဟီနာနိ၊ တေ ဘဝဂ္ဂေပိ နိဗ္ဗတ္တေ ဧတာနိ အာကဍ္ဎိတွာ ကာမဘဝေယေဝ ပါတေန္တိ၊ တသ္မာ ဧတာနိ ပဉ္စ ဂစ္ဆန္တံ ဝါရေန္တိ၊ ဂတံ ပုန အာနေန္တိ. ရူပရာဂါဒီနိ ပဉ္စ ဂစ္ဆန္တံ န ဝါရေန္တိ၊ အာဂန္တုံ ပန န ဒေန္တိ.

အသမုစ္ဆိန္နေသု ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနေသု လဒ္ဓပစ္စယေသု ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အဂဏနူပဂါနိ ဟောန္တီတိ လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝသေန အဝိဘဇိတွာ အရိယာနံ ယောဂဝသေန ဝိဘဇိတုကာမော ‘‘ဥဘယမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝဋ္ဋနိဿိတမဟာဇနဿာတိ ပုထုဇ္ဇနေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဒွေဓာ ပရိစ္ဆိန္နောတိ ကာမသုဂတိရူပါရူပဘဝဝသေန ဒွီဟိ ပကာရေဟိ ပရိစ္ဆိန္နော.

ဝစ္ဆကသာလောပမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဩပမ္မသံသန္ဒနေ ပန ကဿစိ ကိလေသဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ၊ ကထဉ္စိပိ အဝိမုတ္တော ကာမဘဝေါ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ၊ ဣမေသံ သတ္တာနံ အဗ္ဘန္တရဋ္ဌေန အန္တော နာမ. ရူပါရူပဘဝေါ တဗ္ဗိပရိယာယတော ဗဟိ နာမ. တထာ ဟိ ယဿ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အပ္ပဟီနာနိ၊ သော အဇ္ဈတ္တသံယောဇနော ဝုတ္တော. ယဿ တာနိ ပဟီနာနိ၊ သော ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနော. တသ္မာ အန္တော အသမုစ္ဆိန္နဗန္ဓနတာယ ဗဟိ စ ပဝတ္တမာနဘဝင်္ဂသန္တာနတာယ အန္တောဗဒ္ဓေါ ဗဟိသယိတော နာမ. နိရန္တရပ္ပဝတ္တဘဝင်္ဂသန္တာနဝသေန ဟိ သယိတဝေါဟာရော. ကာမံ နေသံ ဗဟိဗန္ဓနမ္ပိ အသမုစ္ဆိန္နံ၊ အန္တောဗန္ဓနဿ ပန မူလတာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သံယောဇနံ ပန တေသံ ကာမာဝစရူပနိဗဒ္ဓမေဝါ’’တိ. ဣမိနာ နယေန သေသတ္တယေပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဧတ္တာဝတာ စ ကိရာတိ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသံသူစနတ္ထော. တေနေတ္ထ အာစရိယဝါဒဿ အတ္တနော အရုစ္စနဘာဝံ ဒီပေတိ. ‘‘သီလဝါ’’တိ အနာမဋ္ဌဝိသေသသာမညတော သီလသင်္ခေပေန ဂဟိတံ၊ တဉ္စ စတုဗ္ဗိဓန္တိ အာစရိယတ္ထေရော ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ’’တိ အာဟ. တတ္ထာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေသု. ဇေဋ္ဌကသီလန္တိ ပဓာနသီလံ. ဥဘယတ္ထာတိ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသေသု၊ နိဒ္ဒေသေ ဝိယ ဥဒ္ဒေသေပိ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ ထေရေန ဝုတ္တော ‘‘သီလဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. သီလဂ္ဂဟဏဉှိ ပါဠိယံ ပါတိမောက္ခသံဝရဝသေနေဝ အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရောယေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဝဓာရဏေန ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဧကဒေသေန ပါတိမောက္ခန္တောဂဓဘာဝံ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ အနောလောကိယောလောကနေ အာဇီဝဟေတု စ သိက္ခာပဒဝီတိက္ကမေ ဂိလာနပစ္စယဿ အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေ စ အာပတ္တိ ဝိဟိတာတိ. တီဏီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလာဒီနိ. သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီတိ သီလပရိယာယေန တေသံ ကတ္ထစိ သုတ္တေ ဂဟိတဋ္ဌာနံ နာမ ကိံ အတ္ထိ ယထာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရော’’တိ? အာစရိယဿ သမ္မုခတာယ အပ္ပဋိက္ခိပန္တော ဥပစာရေန ပုစ္ဆန္တော ဝိယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘အနနုဇာနန္တော’’တိ. ဆဒွါရရက္ခာမတ္တကမေဝါတိ တဿ သလ္လဟုကဘာဝမာဟ စိတ္တာဓိဋ္ဌာနဘာဝမတ္တေန ပဋိပါကတိကဘာဝါပတ္တိတော. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကန္တိ ဖလေန ဟေတုံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပါဒနဟေတုကာ ဟိ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပတ္တိ. ဣဒမတ္ထန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ ဣမဿ ပစ္စယဿ ပရိဘုဉ္ဇနေတိ အဓိပ္ပါယော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ တီဏိ ပဓာနဿ သီလဿ ပရိပါလနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပရိယာယသီလာနိ နာမာတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ပါတိမောက္ခသံဝရဿေဝ ပဓာနဘာဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သော ပါတိမောက္ခသံဝရော. သေသာနိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ.

ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ ယော ဟိ နံ ပါတိ ရက္ခတိ၊ တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခန္တိ လဒ္ဓနာမေန သိက္ခာပဒသီလေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရော. သော ပန ယသ္မာ ဧဝံဘူတော တေန သမန္နာဂတော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတီမောက္ခသံဝရေန သမန္နာဂတော’’တိ.

အပရော နယော – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော၊ ပါပကိရိယာယ စ သုကရဘာဝတော၊ ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ၊ ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တော ဃဋိယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ၊ မရဏဝသေန တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပါတနသီလော ဝါ ပါတီ၊ သတ္တသန္တာနော၊ စိတ္တမေဝ ဝါ. တံ ပါတိံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ၊ ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၈) စ.

အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိနာ ဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတိ၊ ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄) ဟိ ဝုတ္တံ၊ တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ‘‘ကဏ္ဌေကာဠော’’တိအာဒီနံ ဝိယဿ သမာသသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ၊ စိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘စိတ္တေန နီယတေ လောကော၊ စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ၊ (သံ. နိ. ၁.၆၂)၊

တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတိ၊ တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘တဏှာ ဇနေဟိ ပုရိသံ၊ (သံ. နိ. ၁.၅၆-၅၇) တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (ဣတိဝု. ၁၅၊ ၁၀၅၊ အ. နိ. ၄.၉) စ အာဒိ၊

တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော.

အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတိ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော၊ ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၇၀၊ သု. နိ. ၁၇၁)၊

တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော.

အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ၊ သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော.

အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ‘‘ပတီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော၊ ပတိနော မောက္ခော ပတိမောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တဋ္ဌေန မောက္ခော စာတိ ပတိမောက္ခော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ အာဒိမေတံ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

အထ ဝါ ပ-ဣတိ ပကာရေ၊ အတီတိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ဣဒဉှိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန၊ သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ ပတိမောက္ခော၊ တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမဒေါသတော ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော. ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. မောက္ခော ဝါ နိဗ္ဗာနံ၊ တဿ မောက္ခဿ ပတိဗိမ္ဗဘူတောတိ ပတိမောက္ခော. သီလသံဝရော ဟိ သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါ ဝိယ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတော ပတိမောက္ခံ၊ ပတိမောက္ခံယေဝ ပါတိမောက္ခံ.

အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ၊ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ဝါ ပတိမောက္ခံ၊ ပတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝမေတ္ထ ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ကာယိကဝါစသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန၊ နဝေသိယာဒိဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန သမ္ပန္နော၊ သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရောတိ အတ္ထော. အပ္ပမတ္တကေသူတိ ပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု. ‘‘ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူ’’တိ အပရေ. ဝဇ္ဇေသူတိ ဂါရယှေသု. တေ ပန ဧကန္တတော အကုသလသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အကုသလဓမ္မေသူ’’တိ. ဘယဒဿီတိ ဘယတော ဒဿနသီလော၊ ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဘာယနသီလော. သမ္မာ အာဒိယိတွာတိ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသောဝ အာဒိယိတွာ. သိက္ခာပဒေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ သမုဒါယတော အဝယဝနိဒ္ဓါရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခတီ’’တိ အတ္ထမာဟ၊ သိက္ခာပဒမေဝ ဟိ သမာဒါတဗ္ဗံ သိက္ခိတဗ္ဗဉ္စာတိ အဓိပ္ပါယော. ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိသဗ္ဗတ္ထပညတ္တိပဒေသပညတ္တိအာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ယံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ သီလံ၊ တံ ပန ဒွါရဝသေန ဒုဝိဓမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ သိက္ခာပဒေသူတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ သိက္ခာဘာဂေသု ကဿစိ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏတော. တေနာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗ’’န္တိ.

အညတရံ ဒေဝဃဋန္တိ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ. အာဂါမီ ဟောတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂမနသီလော ဟောတိ. အာဂန္တာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ အင်္ဂေနာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန.

သုက္ခဝိပဿကော ယေဘုယျေန စတုဓာတုဝဝတ္ထာနမုခေန ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသီ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုက္ခဝိပဿကဿ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဘိက္ခုနော’’တိ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ နိဂမေန္တော ‘‘ပဌမေန အင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ.

စိတ္တဿ သုခုမဘာဝေါ ဣဓ သုခမတ္တဘာဝမာပန္နေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗာပိ ဟိ တာ’’တိအာဒိ. တန္တိဝသေနာတိ ကေဝလံ တန္တိဋ္ဌပနဝသေန၊ န ပန ထေရဿ ကဿစိ မဂ္ဂဿ ဝါ ဖလဿ ဝါ ဥပ္ပါဒနတ္ထာယ၊ နာပိ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ယောဇနတ္ထာယာတိ အဓိပ္ပါယော.

၃၈. ဆဋ္ဌေ မဟာကစ္စာနောတိ ဂိဟိကာလေ ဥဇ္ဇေနိရညော ပုရောဟိတပုတ္တော အဘိရူပေါ ဒဿနီယော ပါသာဒိကော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော စ. ဝရဏာ နာမ ရုက္ခော၊ တဿ အဝိဒူရေ ဘဝတ္တာ နဂရမ္ပိ ဝရဏသဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဝရဏာ နာမ ဧကံ နဂရ’’န္တိ. ဒွန္ဒပဒဿ ပစ္စေကံ အဘိသမ္ဗန္ဓော ဟောတီတိ ဟေတုသဒ္ဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမရာဂါဘိနိဝေသဟေတူ’’တိအာဒိမာဟ. ဟေတုသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓေ သတိ ယော အတ္ထော သမ္ဘဝတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာမရာဂေန အဘိနိဝိဋ္ဌတ္တာတိ ဧတေန ကာမရာဂါဘိနိဝေသဟေတူတိ ဣမဿ အတ္ထံ ဒီပေတိ၊ တထာ ဝိနိဗဒ္ဓတ္တာတိအာဒီဟိ ကာမရာဂဝိနိဗဒ္ဓဟေတူတိအာဒီနံ. တတော မုခေါတိ တဒဘိမုခေါ. မာနန္တိ အာဠှကာဒိမာနဘဏ္ဍံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

၃၉. သတ္တမေ မဓုရာယန္တိ ဥတ္တရမဓုရာယံ. ဂုန္ဒာဝနေတိ ကဏှဂုန္ဒာဝနေ၊ ကာဠပိပ္ပလိဝနေတိ အတ္ထော. ဇရာဇိဏ္ဏေတိ ဇရာယ ဇိဏ္ဏေ၊ န ဗျာဓိအာဒီနံ ဝသေန ဇိဏ္ဏသဒိသေ နာပိ အကာလိကေန ဇရာယ အဘိဘူတေ. ဝယောဝုဒ္ဓေတိ ဇိဏ္ဏတ္တာ ဧဝ စဿ ဝယောဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ ဝုဒ္ဓေန သီလာဒိဝုဒ္ဓိယာ. ဇာတိမဟလ္လကေတိ ဇာတိယာ မဟန္တတာယ စိရရတ္တတာယ မဟလ္လကေ၊ န ဘောဂပရိဝါရာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဒ္ဓဂတေတိ ဧတ္ထ အဒ္ဓ-သဒ္ဒေါ ဒီဃကာလဝါစီတိ အာဟ ‘‘ဒီဃကာလဒ္ဓါနံ အတိက္ကန္တေ’’တိ. ဝယောတိ ပုရိမပဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝယ’’န္တိ၊ ဝဿသတဿ တတိယကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တေတိ အတ္ထော.

ဘဝတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဘူမိ၊ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ. ပရိပက္ကောတိ ပရိဏတော၊ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ ပတ္တောတိ အတ္ထော. မောဃဇိဏ္ဏောတိ အန္တော ထိရကရဏာနံ ဓမ္မာနံ အဘာဝေန တုစ္ဆဇိဏ္ဏော နာမ. ဗာလဒါရကောပိ ဒဟရောတိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ယုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အတိက္ကန္တပဌမဝယာ ဧဝ သတ္တာ သဘာဝေန ပလိတသိရာ ဟောန္တီတိ ပဌမဝယေ ဌိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သုသုကာဠကေသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဘဒြေနာတိ လဒ္ဓကေန. ဧကစ္စော ဟိ ဒဟရောပိ သမာနော ကာဏော ဝါ ဟောတိ ကုဏိအာဒီနံ ဝါ အညတရော၊ သော န ဘဒြေန ယောဗ္ဗနေန သမန္နာဂတော နာမ ဟောတိ. ယော ပန အဘိရူပေါ ဟောတိ ဒဿနီယော ပါသာဒိကော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နော ယံ ယဒေဝ အလင်္ကာရပရိဟာရံ ဣစ္ဆတိ၊ တေန တေန အလင်္ကတော ဒေဝပုတ္တော ဝိယ စရတိ၊ အယံ ဘဒြေန ယောဗ္ဗနေန သမန္နာဂတော နာမ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ယေန ယောဗ္ဗနေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိ.

ယမှိ သစ္စဉ္စ ဓမ္မော စာတိ ယမှိ ပုဂ္ဂလေ သောဠသဟာကာရေဟိ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ စတုဗ္ဗိဓံ သစ္စံ၊ ဉာဏေန သစ္ဆိကတတ္တာ နဝဝိဓလောကုတ္တရဓမ္မော စ အတ္ထိ. အဟိံသာတိ ဒေသနာမတ္တမေတံ၊ ယမှိ ပန စတုဗ္ဗိဓာပိ အပ္ပမညာဘာဝနာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သံယမော ဒမောတိ သီလဉ္စေဝ ဣန္ဒြိယသံဝရော စ. ဝန္တမလောတိ မဂ္ဂဉာဏေန နီဟဋမလော. ဓီရောတိ ဓိတိသမ္ပန္နော. ထေရောတိ သော ဣမေဟိ ထိရဘာဝကာရဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရောတိ ပဝုစ္စတီတိ အတ္ထော.

၄၀. အဋ္ဌမေ ‘‘စောရာ ဗလဝန္တော ဟောန္တီ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယေဟိ ကာရဏေဟိ တေ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ၊ တေသံ သဗ္ဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ပက္ခသမ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိဝါသဋ္ဌာနသမ္ပန္နတာ ဂိရိဒုဂ္ဂါဒိသဗ္ဘာဝတော. အတိယာတုန္တိ အန္တော ယာတုံ၊ ဂန္တုံ ပဝိသိတုန္တိ အတ္ထော. တံ ပန အန္တောပဝိသနံ ကေနစိ ကာရဏေန ဗဟိဂတဿ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ဇနပဒစာရိကံ စရိတွာ’’တိအာဒိ. နိယျာတုန္တိ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ. တဉ္စ ဗဟိနိက္ခမနံ ဗဟိဒ္ဓါကရဏီယေ သတိ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘စောရာ ဇနပဒံ ဝိလုမ္ပန္တီ’’တိအာဒိ. အနုသညာတုန္တိ အနုသဉ္စရိတုံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

၄၁. နဝမေ မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ အနတ္ထကောတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာပဋိပတ္တိယာ ကရဏဟေတူ’’တိ. န အာရာဓကောတိ န သမ္ပာဒကော န ပရိပူရကော. ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဉာယော၊ သော ဧဝ တံသမင်္ဂိနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပါတတော ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ ဉာယော ဓမ္မော၊ အရိယမဂ္ဂေါ. သော ပနေတ္ထ သဟ ဝိပဿနာယ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘သဟဝိပဿနကံ မဂ္ဂ’’န္တိ. အာရာဓနံ နာမ သံသိဒ္ဓိ၊ သာ ပန ယသ္မာ သမ္ပာဒနေန ပရိပူရဏေန ဣစ္ဆိတာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပာဒေတုံ ပူရေတု’’န္တိ.

၄၂. ဒသမေ ဒုဂ္ဂဟိတေဟီတိ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ဒုဋ္ဌု ဂဟိတေဟိ၊ ဦနာဓိကဝိပရီတပဒပစ္စာဘဋ္ဌာဒိဝသေန ဝိလောမေတွာ ဂဟိတေဟီတိ အတ္ထော. ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဂဟိတေဟီတိ ဣဒံ ပန နိဒဿနမတ္တံ ဒုဂ္ဂဟဿ ဦနာဓိကာဒိဝသေနပိ သမ္ဘဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္တနော ဒုဂ္ဂဟိတသုတ္တန္တာနံယေဝ အတ္ထဉ္စ ပါဠိဉ္စ ဥတ္တရိတရံ ကတွာ ဒဿေန္တီ’’တိ.