သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂမာတိကတ္ထဝဏ္ဏနာ

သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂမာတိကာယ ပန အတ္ထတော တာဝ – စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ၊ တေန န တတော ဟေဋ္ဌာ၊ န ဥဒ္ဓန္တိ ဒီပေတိ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဧတ္ထ ဒွေ သတိပဋ္ဌာနာ သတိဂေါစရောပိ သတိပိ. ‘‘စတုန္နံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ဟိ သတိဂေါစရော ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တဿတ္ထော ပတိဋ္ဌာတိ တသ္မိန္တိ ပဋ္ဌာနံ၊ ကာ ပတိဋ္ဌာတိ? သတိ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ပဓာနံ ဌာနန္တိ ဝါ ပဋ္ဌာနံ၊ သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၄၇) ပန သတိ. တဿတ္ထော ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာနံ၊ ဥပဋ္ဌာတိ ဩက္ကန္တိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ ပဋ္ဌာနတ္ထေန သတိပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ သရဏဋ္ဌေန သတိ၊ သာ စ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဋ္ဌာနန္တိ သတိပဋ္ဌာနံ၊ ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ. ယဒိ ဧဝံ၊ ကသ္မာ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဗဟုဝစနံ ကတံ? သတိယာ ဗဟုတ္တာ. အာရမ္မဏဘေဒေန ဟိ ဗဟုကာ တာ သတိယော.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ၊ တေန အဇ္ဈတ္တာဒိဝသေန သဗ္ဗပ္ပကာရစတုစတ္တာလီသဝိဓသတိပဋ္ဌာနနိဗ္ဗတ္တကဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဿယဘူတံ သာသနမေဝ၊ နာညံ သာသနန္တိ ဒီပေတိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော။ပေ။ သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဟိ အညေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄၊ မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ အ. နိ. ၄.၂၄၁).

ဘိက္ခူတိ သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခနကော. တေန ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတော ဒေဝလောကေ နိသီဒိတွာ သတိပဋ္ဌာနံ ဒေသေန္တဿ သန္တိကေ ဒေဝဂဏံ မုဉ္စိတွာ ဧကဘိက္ခုပိ နိသိန္နော နာမ နတ္ထိ၊ တထာပိ ဒေဝေါ ဝါ ဟောတု မနုဿော ဝါ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ၊ သံသာရေ ဘယန္တိ သမ္မာ ဣက္ခမာနော ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနောဝ ဘိက္ခု နာမ ဟောတိ၊ နာညောတိ ဒဿေတိ. ယထာဟ ‘‘အလင်္ကတော စေပီ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၄၂).

အဇ္ဈတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တံ. ကာယေတိ ဧတ္ထ အာယန္တိ တတောတိ အာယော. ကေ အာယန္တိ? ကုစ္ဆိတာ ကေသာဒယော၊ ဣတိ ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိ ကာယော. အထ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ၊ ကေသာဒီနဉ္စ သမူဟဋ္ဌေနပိ ကာယော၊ ရူပကာယော၊ တသ္မိံ အတ္တနော ကာယေတိ အတ္ထော. ကာယာနုပဿီတိ ကာယံ အနုပဿနသီလော. ‘‘ကာယေ’’တိ စ ဝတွာ ပုန ‘‘ကာယာနုပဿီ’’တိ ဒုတိယကာယ-ဂ္ဂဟဏံ ‘‘ဧဝံ န ကာယေ အင်္ဂပစ္စင်္ဂဝိနိမုတ္တဧကဓမ္မာနုပဿီ၊ နာပိ ကေသလောမာဒိဝိနိမုတ္တဣတ္ထိပုရိသာနုပဿီ၊ န စ ဘူတုပါဒါယဝိနိမုတ္တဧကဓမ္မာနုပဿီ၊ အထ ခေါ ရထသမ္ဘာရနဂရာဝယဝကဒလိက္ခန္ဓဝိဘာဂါနုပဿကော ဝိယ ယထာက္ကမံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟာနုပဿီ ဧဝါ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ကတံ. တထာ ဟေတ္ထ ယထာဝုတ္တဓမ္မသမူဟဝိနိမုတ္တော ဣတ္ထိပုရိသာဒိကော၊ အညော ဝါ ကောစိ ဓမ္မော န ဒိဿတိ၊ ယထာဝုတ္တဓမ္မသမူဟမတ္တေယေဝ ပန ဗာလာ တထာ တထာ သုဘာဒိတော စ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ကရောန္တိ၊ အယံ ပန ယောဂီ တတ္ထ ကာယာနုပဿီ ဧဝ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တာသုဘာနုပဿီ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယွာယံ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ အဿာသပဿာသာဒိကော စုဒ္ဒသဝိဓော ကာယော ဝုတ္တော၊ တဿ သဗ္ဗဿ ဣမသ္မိံယေဝ ကာယေ အနုပဿနတော ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ’’တိ ဧဝမာဒိနာပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ၊ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကေနာဂတံ သရီရဗာဓနံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပတမာနံ အတ္တဘာဝံ ဟရတိ၊ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဗဟိဒ္ဓါ ကာယေတိ ပရဿ ကာယေ. အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ ကာယေတိ ကာလေန အတ္တနော၊ ကာလေန ပရဿ ကာယေ. ကာလေန ဟိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါကာယေသုပိ ဧကသ္မိံ ခဏေ ကာယာနုပဿနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဂုဏကမ္မဋ္ဌာနဿ ပန အပရာပရံ သဉ္စရဏကာလော ဧတ္ထ ကထိတော. အာတာပီတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟကဝီရိယေန ဝီရိယဝါ. သော ဟိ ယသ္မာ ကိလေသာနံ အာတာပနတော အာတာပေါ ဝုစ္စတိ ဝီရိယံ၊ သော စဿ အတ္ထိ၊ တသ္မာ အာတာပီတိ ဝုစ္စတိ. သမ္ပဇာနောတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟကေန သမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော. သတိမာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. အယံ ပန ယသ္မာ သတိယာ အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပညာယ အနုပဿတိ၊ ဝီရိယေန စ အန္တရာ ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ အာနုဘာဝေန တံ သတိပဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ၊ သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိနေယျာတိ တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ ဝိနယိတွာ. လောကေတိ ယွာယံ အဇ္ဈတ္တာဒိဘေဒေါ ကာယော ဝုတ္တော၊ သွေဝ ဣဓ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော နာမ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ယသ္မာ ရူပကာယေ ပဟီနအဘိဇ္ဈာဒယော ဝေဒနာဒီသုပိ ပဟီယန္တိ ဧဝ၊ တသ္မာ ပဉ္စပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ‘‘လောကော’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿသင်္ခါတံ ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒံ ဝိနေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမဿ စ နီဝရဏေသု ဗလဝဓမ္မဒွယဿ ပဟာနဒဿနေန သေသနီဝရဏာနမ္ပိ ပဟာနံ ဝုတ္တံယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသေသေန စေတ္ထ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဝိနယေန ယထာက္ကမံ ကာယသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိမူလာနံ အနုရောဓဝိရောဓာနံ၊ အတ္တအဘိရတိတဒသုဘာကာရာဒိဘာဝနာနဘိရတီနံ၊ အဘူတဂုဏပက္ခေပဘူတဒေါသာပနယနာနဉ္စ ပဟာနံ ဝုတ္တံ၊ တေန ယောဂါဝစရဿ ယောဂါနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တဖလံ၊ ယောဂသမတ္ထတာ စ ဒီပိတာ ဟောတိ.

အဇ္ဈတ္တံ ဝေဒနာသူတိအာဒီသုပိ အဇ္ဈတ္တာဒီနိ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္ထ ပန ဝေဒနာတိ တိဿော ဝေဒနာ လောကိယာ၊ တထာ စိတ္တံ၊ ဓမ္မာ စ၊ တေသံ ဝိဘာဂေါ ဝိဘင်္ဂနယေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ကေဝလံ ပနေတ္ထ ယထာ ဝေဒနာဒယော အနုပဿန္တော ဝေဒနာဒိအနုပဿီ နာမ ဟောတိ၊ သော နယော ဒဿေတဗ္ဗော. သေယျထိဒံ – ဝေဒနာသု တာဝ သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော၊ ဒုက္ခာ သလ္လတော၊ ဣတရာ စ အနိစ္စတော အနုပဿိတဗ္ဗာ. ယထာဟ –

‘‘ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒ၊ ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတော၊

အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ၊ အဒ္ဒက္ခိ နံ အနိစ္စတော’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၃၊ ဣတိဝု. ၅၃).

သဗ္ဗာ ဧဝ ဧတာ ဒုက္ခတော အနုပဿိတဗ္ဗာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉) ဝစနတော. ဧဝံ အနုပဿန္တော ပန အနိစ္စာဒိသတ္တာနုပဿနာဝသေန ဝါ အနုပဿန္တောပိ ‘‘ဣမံ ဝေဒနံ ကော ဝေဒယတိ၊ ကဿာယံ ဝေဒနာ၊ ကိံ ကာရဏာယံ ဝေဒနာ’’တိ ဥပပရိက္ခိတွာ ‘‘န ကောစိ သတ္တာဒိကော ဝေဒယတိ၊ န ကေသဉ္စိ သတ္တာဒီနံ ဝေဒနာ၊ ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိကာရဏာ ပနာယံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အနုပဿန္တောပိ ဝေဒနာနုပဿီ နာမ ဟောတိ. အထ ဝါ သုခါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏေ ဒုက္ခာဒီနံ အသမ္ဘဝါ အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ ဧဝံ ဝါ အနုပဿန္တော ဝေဒနာနုပဿီ နာမ ဟောတိ. ဣမိနာဝ နယေန ပါဠိနယာနုသာရေန သေသစိတ္တဓမ္မာနမ္ပိ အနုပဿနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိသေသတော ပနေတ္ထ စိတ္တေသု အနိစ္စတာဝသေန၊ ဓမ္မေသု အနတ္တတာဝသေန စ အနုပဿန္တော စိတ္တာနုပဿီ၊ ဓမ္မာနုပဿီ စ နာမ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဒတ္ထော.

ဓမ္မဘေဒေါ ပနေတ္ထ နတ္ထိ၊ သရဏဝသေန စ ဧကာဝ သတိ အာရမ္မဏဝသေန ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တာတိ.

ဝိဘင်္ဂနယတော ပနေတ္ထ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ တာဝ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါတဒုဘယကာယေ ကေသာဒိကောဋ္ဌာသဘာဝနာဝသေန ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ဝိတ္ထာရိတံ. တထာ အဇ္ဈတ္တာဒီသု ပစ္စေကံ သာမိသနိရာမိသဝသေန ဒုဝိဓာနံ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဝေဒနာနံ ဝသေန ဒုတိယံ၊ သရာဂဝီတရာဂသဒေါသဝီတဒေါသသမောဟဝီတမောဟသံခိတ္တဝိက္ခိတ္တမဟဂ္ဂတအမဟဂ္ဂတသဥတ္တရာနုတ္တရသမာဟိတာသမာဟိတဝိမုတ္တာဝိမုတ္တဘေဒတော သောဠသဝိဓေဟိ စိတ္တပဇာနနဝသေန တတိယံ၊ ပဉ္စနီဝရဏာနံ၊ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါနဉ္စ သမ္ဘဝါသမ္ဘဝဥပ္ပါဒပဟာနပဟီနာနုပ္ပတ္တိဘာဝနာပါရိပူရိဟေတုဇ္ဈာနဝသေန စတုတ္ထံ သတိပဋ္ဌာနံ ဝိတ္ထာရိတံ. အယံ သုတ္တန္တဘာဇနီယနယော.

အဘိဓမ္မဘာဇနီယေ ပန တာဝ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ဣဓ ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ ဝေဒနာသု။ပေ။ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၃၈၀) ဧဝံ မာတိကံ ဌပေတွာ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ဝုတ္တနယဿ ဝိတ္ထာရေသု အဋ္ဌသု လောကုတ္တရစိတ္တေသု သမ္ပယုတ္တသတိဝသေနေဝ ဝိတ္ထာရတော ဝိဘတ္တာ.

ပဉှာပုစ္ဆကနယေပိ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ ကတိ ကုသလာ။ပေ။ ကတိ အရဏာ? သိယာ ကုသလာ၊ သိယာ အဗျာကတာ။ပေ။ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာဝ၊ အသံကိလိဋ္ဌအသံကိလေသိကာဝ။ပေ။ အနိဒဿနအပ္ပဋိဃာဝ. န ဟေတူ အဟေတုကာဝ။ပေ။ အနုတ္တရာ အရဏာဝါတိ လောကုတ္တရဝသေနေဝ ဝိဘတ္တာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယသ္မိညေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ သတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ၊ အဘိဓမ္မဘာဇနီယပဉှာပုစ္ဆကေသု ပန လောကုတ္တရာယေဝ. တေသု စ လောကိယာ နာနာစိတ္တေသု ဧဝ လဗ္ဘန္တိ. အညေနေဝ ဟိ စိတ္တေန ကာယံ ပဂ္ဂဏှန္တိ၊ အညေန ဝေဒနာဒယောတိ. လောကုတ္တရာ ပန စတ္တာရောပိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကစိတ္တေယေဝ လဗ္ဘန္တိ. ဧကသ္မိဉှိ မဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေ အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ ဧကာဝ သတိ ကာယာဒီသု သုဘသုခနိစ္စအတ္တဝိပလ္လာသသမုစ္ဆေဒကတာယ စတုကိစ္စသာဓနဋ္ဌေန စတ္တာရိပိ နာမာနိ လဘတီတိ အယမေတ္ထ ဝိဘင်္ဂနယော.

ကမတော သတိပဋ္ဌာနေ၊ အနူနာဓိကတောပိ စ၊

ပါဠိမုတ္တနယော ဉေယျော၊ တတ္ထ ကောသလ္လမိစ္ဆတာ.

တတ္ထ ကမတော တာဝ အယမ္ပိ ဒေသနာက္ကမောဝ၊ သောပိ ပါကဋာပါကဋဝသေန ဝုတ္တော. ဣမာသု ဟိ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ပါကဋန္တိ ပဌမံ ကာယာနုပဿနာ ဝုတ္တာ. တတော အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ. တတ္ထာပိ အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝေဒနာ ပါကဋာတိ အနန္တရာ ဝေဒနာနုပဿနာ၊ တတော အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ ဝိညာဏံ ပါကဋန္တိ စိတ္တာနုပဿနာ၊ စိတ္တေ ပါကဋေ တန္နိဿိတာ သုခုမာပိ ဓမ္မာ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ အန္တေ ဓမ္မာနုပဿနာ ဝုတ္တာ. အယံ တာဝေတ္ထ ကမော.

အနူနာဓိကတောတိ ဧတ္ထ ပန ကသ္မာ ဘဂဝတာ စတ္တာရောဝ သတိပဋ္ဌာနာ ဝုတ္တာ၊ အနူနာ အနဓိကာတိ? တဏှာစရိတဒိဋ္ဌိစရိတသမထယာနိကဝိပဿနာယာနိကာနံ မန္ဒတိက္ခဝသေန ဒွိဓာ ပဝတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝသေန. မန္ဒဿ ဟိ တဏှာစရိတဿ ဩဠာရိကံ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ၊ တိက္ခဿ သုခုမံ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ၊ ဒိဋ္ဌိစရိတဿာပိ မန္ဒဿ နာတိပ္ပဘေဒဂတံ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ၊ တိက္ခဿ အတိပ္ပဘေဒဂတံ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ. သမထယာနိကဿ စ မန္ဒဿ အကိစ္ဆေန အဓိဂန္တဗ္ဗနိမိတ္တံ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ၊ တိက္ခဿ ဒုတိယံ၊ ဝိပဿနာယာနိကဿာပိ မန္ဒဿ တတိယံ၊ တိက္ခဿ စတုတ္ထံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော စတ္တာရော ဝုတ္တာ. သုဘသုခနိစ္စအတ္တဘာဝဝိပလ္လာသပ္ပဟာနတ္ထံ ဝါ စတုရောဃယောဂါသဝဂန္ထဥပါဒါနအဂတိပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓာဟာရပရိညတ္ထဉ္စ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာ၊ အနူနာ အနဓိကာတိ အယမေတ္ထ အနူနာဓိကတာ. ဧဝံ ပါဠိမုတ္တနယော ဉေယျော.

သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂမာတိကတ္ထဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.