သာသနပဋ္ဌာနံ

၈၉. တတ္ထ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါ ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ? သာသနပဋ္ဌာနေ. တတ္ထ ကတမံ သာသနပဋ္ဌာနံ? သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ အသေက္ခဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ၊ တဏှာသံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ ဒုစ္စရိတသံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ တဏှာဝေါဒါနဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ ဒိဋ္ဌိဝေါဒါနဘာဂိယံ သုတ္တံ၊ ဒုစ္စရိတဝေါဒါနဘာဂိယံ သုတ္တံ.

တတ္ထ သံကိလေသော တိဝိဓော – တဏှာသံကိလေသော ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော ဒုစ္စရိတသံကိလေသော. တတ္ထ တဏှာသံကိလေသော သမထေန ဝိသုဇ္ဈတိ၊ သော သမထော သမာဓိက္ခန္ဓော. ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော ဝိပဿနာယ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ သာ ဝိပဿနာ ပညာက္ခန္ဓော. ဒုစ္စရိတသံကိလေသော သုစရိတေန ဝိသုဇ္ဈတိ၊ တံ သုစရိတံ သီလက္ခန္ဓော. တဿ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ယဒိ အာသတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဘဝေသု၊ ဧဝံ သာယံ သမထဝိပဿနာ ဘာဝနာမယံ ပုညကြိယဝတ္ထု ဘဝတိ တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ သုတ္တာနိ၊ သာဓာရဏာနိ ကတာနိ အဋ္ဌ ဘဝန္တိ၊ တာနိယေဝ အဋ္ဌ သုတ္တာနိ သာဓာရဏာနိ ကတာနိ သောဠသ ဘဝန္တိ.

ဣမေဟိ သောဠသဟိ သုတ္တေဟိ ဘိန္နေဟိ နဝဝိဓံ သုတ္တံ ဘိန္နံ ဘဝတိ. ဂါထာယ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ၊ ဝေယျာကရဏေန ဝေယျာကရဏံ အနုမိနိတဗ္ဗံ. သုတ္တေန သုတ္တံ အနုမိနိတဗ္ဗံ.

၉၀. တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ?

‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ၊ တဏှာဆဒနဆာဒိတာ၊

ပမတ္တဗန္ဓနာ [ပမတ္တဗန္ဓုနာ (ဥဒါ. ၇၄)] ဗဒ္ဓါ၊ မစ္ဆာဝ ကုမိနာမုခေ၊

ဇရာမရဏမနွေန္တိ၊ ဝစ္ဆော ခီရပကောဝ [ခီရူပကောဝ (က.) ပဿ ဥဒါ. ၆၄] မာတရ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဂတိဂမနာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဆန္ဒာဂတိံ [ဆန္ဒာ အဂတိံ (သီ. က.) ပဿ အ. နိ. ၄.၁၇] ဂစ္ဆတိ၊ ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆတိ၊ မောဟာဂတိံ ဂစ္ဆတိ၊ ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆတိ. ဣမာနိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စတ္တာရိ အဂတိဂမနာနိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ၊ ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော၊ အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

‘‘ဆန္ဒာ ဒေါသာ ဘယာ မောဟာ၊ ယော ဓမ္မံ အတိဝတ္တတိ၊

နိဟီယတိ တဿ ယသော၊ ကာဠပက္ခေဝ စန္ဒိမာ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ၊

မနသာ စေ ပဒုဋ္ဌေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ၊

တတော နံ ဒုက္ခမနွေတိ၊ စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘မိဒ္ဓီ [ပဿ ဓ. ပ. ၃၂၅] ယဒါ ဟောတိ မဟဂ္ဃသော စ၊ နိဒ္ဒါယိတာ သမ္ပရိဝတ္တသာယီ၊

မဟာဝရာဟောဝ နိဝါပပုဋ္ဌော၊ ပုနပ္ပုနံ ဂဗ္ဘမုပေတိ မန္ဒော’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘အယသာဝ မလံ သမုဋ္ဌိတံ၊ တတုဋ္ဌာယ [တဒုဋ္ဌာယ (သီ.) ပဿ ဓ. ပ. ၂၄၀] တမေဝ ခါဒတိ၊

ဧဝံ အတိဓောနစာရိနံ၊ သာနိ [တာနိ (သီ.) ပဿ ဓ. ပ. ၂၄၀] ကမ္မာနိ နယန္တိ ဒုဂ္ဂတိ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘စောရော ယထာ သန္ဓိမုခေ ဂဟီတော၊ သကမ္မုနာ ဟညတိ ဗဇ္ဈတေ စ၊

ဧဝံ အယံ ပေစ္စ ပဇာ ပရတ္ထ၊ သကမ္မုနာ ဟညတိ ဗဇ္ဈတေ စာ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန ဝိဟိံသတိ၊

အတ္တနော သုခမေသာနော၊ ပေစ္စ သော န လဘတေ [လဘေ (က.) ပဿ ဓ. ပ. ၁၃၁] သုခ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ဂုန္နံ စေ တရမာနာနံ၊ ဇိမှံ ဂစ္ဆတိ ပုင်္ဂဝေါ၊

သဗ္ဗာ တာ ဇိမှံ ဂစ္ဆန္တိ၊ နေတ္တေ ဇိမှံ ဂတေ [ဇိမှဂတေ (သီ. က.) ပဿ အ. နိ. ၄.၇၀] သတိ.

‘‘ဧဝမေဝ မနုဿေသု၊ ယော ဟောတိ သေဋ္ဌသမ္မတော၊

သော စေ အဓမ္မံ စရတိ၊ ပဂေဝ ဣတရာ ပဇာ၊

သဗ္ဗံ ရဋ္ဌံ ဒုက္ခံ သေတိ၊ ရာဇာ စေ ဟောတိ အဓမ္မိကော’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘သုကိစ္ဆရူပါဝတိမေ မနုဿာ၊ ကရောန္တိ ပါပံ ဥပဓီသု ရတ္တာ၊

ဂစ္ဆန္တိ တေ ဗဟုဇနသန္နိဝါသံ၊ နိရယံ အဝီစိံ ကဋုကံ ဘယာနက’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ဖလံ ဝေ [ပဿ အ. နိ. ၄.၆၈] ကဒလိံ ဟန္တိ၊ ဖလံ ဝေဠုံ ဖလံ နဠံ၊

သက္ကာရော ကာပုရိသံ ဟန္တိ၊ ဂဗ္ဘော အဿတရိံ ယထာ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ကောဓမက္ခဂရု ဘိက္ခု၊ လာဘသက္ကာရဂါရဝေါ [လာဘသက္ကာရကာရဏာ (သီ. က.) ပဿ အ. နိ. ၄.၄၃]၊

သုခေတ္တေ ပူတိဗီဇံဝ၊ သဒ္ဓမ္မေ န ဝိရူဟတီ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

၉၁. ‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကစ္စံ ပုဂ္ဂလံ ပဒုဋ္ဌစိတ္တံ ဧဝံ စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ပဇာနာမိ၊ (ယထာ ခေါ အယံ ပုဂ္ဂလော ဣရိယတိ၊ ယဉ္စ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော၊ ယဉ္စ မဂ္ဂံ သမာရူဠှော) [( ) နတ္ထိ အ. နိ. ၁.၄၃-၄၄၊ ဣတိဝု. ၂၀]. ဣမမှိ စာယံ သမယေ ကာလံ ကရေယျ၊ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော၊ ဧဝံ နိရယေ. တံ ကိဿ ဟေတု? စိတ္တံ ဟိဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဒုဋ္ဌံ [ပဒေါသိတံ (သီ. က.) အ. နိ. ၁.၄၃၊ ဣတိဝု. ၂၀ ပဿိတဗ္ဗံ]၊ စေတောပဒေါသဟေတု [စိတ္တပဒေါသဟေတု (သီ. က.)] ခေါ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ၊ တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပဒုဋ္ဌစိတ္တံ ဉတွာန၊ ဧကစ္စံ ဣဓ ပုဂ္ဂလံ၊

ဧတမတ္ထဉ္စ ဗျာကာသိ၊ ဗုဒ္ဓေါ [သတ္ထာ (သီ. က.)] ဘိက္ခူန သန္တိကေ၊

ဣမမှိ စာယံ သမယေ၊ ကာလံ ကယိရာထ ပုဂ္ဂလော၊

နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျ၊ စိတ္တံ ဟိဿ ပဒူသိတံ၊

စေတောပဒေါသဟေတု ဟိ၊ သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိံ.

ယထာဘတံ နိက္ခိပေယျ၊ ဧဝမေဝ တထာဝိဓော၊

ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော၊ နိရယံ သောပပဇ္ဇတီ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ ဣတိ မေ သုတန္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘သစေ ဘာယထ ဒုက္ခဿ၊ သစေ ဝေါ ဒုက္ခမပ္ပိယံ၊

မာကတ္ထ ပါပကံ ကမ္မံ၊ အာဝိ [အာဝီ (သီ.) ပဿ ဥဒါ. ၄၄] ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော.

‘‘သစေ စ ပါပကံ ကမ္မံ၊ ကရိဿထ ကရောထ ဝါ၊

န ဝေါ ဒုက္ခာ ပမုတျတ္ထိ၊ ဥပေစ္စပိ ပလာယတ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘အဓမ္မေန ဓနံ လဒ္ဓါ၊ မုသာဝါဒေန စူဘယံ၊

မမေတိ ဗာလာ မညန္တိ၊ တံ ကထံ နု ဘဝိဿတိ.

‘‘အန္တရာယာ သု ဘဝိဿန္တိ၊ သမ္ဘတဿ ဝိနဿတိ၊

မတာ သဂ္ဂံ န ဂစ္ဆန္တိ၊ နနု ဧတ္တာဝတာ ဟတာ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ကထံ ခဏတိ အတ္တာနံ၊ ကထံ မိတ္တေဟိ ဇီရတိ၊

ကထံ ဝိဝဋ္ဋတေ ဓမ္မာ၊ ကထံ သဂ္ဂံ န ဂစ္ဆတိ.

‘‘လောဘာ ခဏတိ အတ္တာနံ၊ လုဒ္ဓေါ မိတ္တေဟိ ဇီရတိ၊

လောဘာ ဝိဝဋ္ဋတေ ဓမ္မာ၊ လောဘာ သဂ္ဂံ န ဂစ္ဆတီ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘စရန္တိ ဗာလာ ဒုမ္မေဓာ၊ အမိတ္တေနေဝ အတ္တနာ၊

ကရောန္တာ ပါပကံ ကမ္မံ၊ ယံ ဟောတိ ကဋုကပ္ဖလံ [ကဋကံ ဖလံ (က.) ပဿ ဓ. ပ. ၆၆].

‘‘န တံ ကမ္မံ ကတံ သာဓု၊ ယံ ကတွာ အနုတပ္ပတိ၊

ယဿ အဿုမုခေါ ရောဒံ၊ ဝိပါကံ ပဋိသေဝတီ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ဒုက္ကရံ ဒုတ္တိတိက္ခဉ္စ၊ အဗျတ္တေန စ [အဝိယတ္တေန (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၁.၁၇] သာမညံ၊

ဗဟူ ဟိ တတ္ထ သမ္ဗာဓာ၊ ယတ္ထ ဗာလော ဝိသီဒတိ.

‘‘ယော ဟိ အတ္ထဉ္စ ဓမ္မဉ္စ၊ ဘာသမာနေ တထာဂတေ၊

မနံ ပဒေါသယေ ဗာလော၊ မောဃံ ခေါ တဿ ဇီဝိတံ.

‘‘ဧတဉ္စာဟံ အရဟာမိ၊ ဒုက္ခဉ္စ ဣတော စ ပါပိယတရံ ဘန္တေ၊

ယော အပ္ပမေယျေသု တထာဂတေသု၊ စိတ္တံ ပဒေါသေမိ အဝီတရာဂေါ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘အပ္ပမေယျံ ပမိနန္တော၊ ကောဓ ဝိဒွါ ဝိကပ္ပယေ၊

အပ္ပမေယျံ ပမာယိနံ [ပမာယန္တံ (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၁.၁၇၉]၊ နိဝုတံ တံ မညေ အကိဿဝ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ပုရိသဿ ဟိ ဇာတဿ၊ ကုဌာရီ [ကုဓာရီ (က.) ပဿ သံ. နိ. ၁.၁၈၀] ဇာယတေ မုခေ၊

ယာယ ဆိန္ဒတိ အတ္တာနံ၊ ဗာလော ဒုဗ္ဘာသိတံ ဘဏံ.

‘‘န ဟိ သတ္ထံ သုနိသိတံ၊ ဝိသံ ဟလာဟလံ ဣဝ၊

ဧဝံ ဝိရဒ္ဓံ ပါတေတိ၊ ဝါစာ ဒုဗ္ဘာသိတာ ယထာ’’တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

၉၂. ‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ၊ တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော၊

ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ၊ ကလိနာ တေန သုခံ န ဝိန္ဒတိ.

‘‘အပ္ပမတ္တော အယံ ကလိ၊ ယော အက္ခေသု ဓနပရာဇယော၊

သဗ္ဗဿာပိ သဟာပိ အတ္တနာ၊ အယမေဝ မဟန္တတရော [မဟတ္တရော (က.) ပဿ အ. နိ. ၄.၃၊ သံ. နိ. ၁.၁၈၀] ကလိ၊

ယော သုဂတေသု မနံ ပဒေါသယေ.

‘‘သတံ သဟဿာနံ နိရဗ္ဗုဒါနံ၊ ဆတ္တိံသတီ ပဉ္စ စ အဗ္ဗုဒါနိ၊

ယမရိယဂရဟီ နိရယံ ဥပေတိ၊ ဝါစံ မနဉ္စ ပဏိဓာယ ပါပက’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ယော လောဘဂုဏေ အနုယုတ္တော၊ သော ဝစသာ [ဝစသာ စ (က.) ပဿ သု. နိ. ၆၆၈] ပရိဘာသတိ အညေ၊

အဿဒ္ဓေါ ကဒရိယော [အနရိယော (သီ. က.)] အဝဒညူ၊ မစ္ဆရိ ပေသုဏိယံ အနုယုတ္တော.

‘‘မုခဒုဂ္ဂ ဝိဘူတ အနရိယ၊ ဘူနဟု ပါပက ဒုက္ကဋကာရိ၊

ပုရိသန္တ ကလီ အဝဇာတပုတ္တ [အဝဇာတကပုတ္တ (သီ. က.) ပဿ သု. နိ. ၆၆၉]၊ မာ ဗဟုဘာဏိဓ နေရယိကောသိ.

‘‘ရဇမာကိရသီ အဟိတာယ၊ သန္တေ ဂရဟသိ ကိဗ္ဗိသကာရီ၊

ဗဟူနိ ဒုစ္စရိတာနိ စရိတွာ၊ ဂစ္ဆသိ ခေါ ပပတံ စိရရတ္တ’’န္တိ.

ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ.

တတ္ထ ကတမံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ?

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ၊

မနသာ စေ ပသန္နေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ၊

တတော နံ သုခမနွေတိ၊ ဆာယာဝ အနပါယိနီ’’တိ [အနုပါယိနီတိ (က.) ပဿ ဓ. ပ. ၂].

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

၉၃. မဟာနာမော သက္ကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဣဒံ၊ ဘန္တေ၊ ကပိလဝတ္ထု ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဗာဟုဇညံ [ဗဟုဇနံ (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၅.၁၀၁၈] အာကိဏ္ဏမနုဿံ သမ္ဗာဓဗျူဟံ၊ သော ခေါ အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝန္တံ ဝါ ပယိရုပါသိတွာ မနောဘာဝနီယေ ဝါ ဘိက္ခူ သာယနှသမယံ ကပိလဝတ္ထုံ ပဝိသန္တော ဘန္တေနပိ ဟတ္ထိနာ သမာဂစ္ဆာမိ၊ ဘန္တေနပိ အဿေန သမာဂစ္ဆာမိ၊ ဘန္တေနပိ ရထေန သမာဂစ္ဆာမိ၊ ဘန္တေနပိ သကဋေန သမာဂစ္ဆာမိ၊ ဘန္တေနပိ ပုရိသေန သမာဂစ္ဆာမိ၊ တဿ မယှံ၊ ဘန္တေ၊ တသ္မိံ သမယေ မုဿတေဝ ဘဂဝန္တံ အာရဗ္ဘ သတိ၊ မုဿတိ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘ သတိ၊ မုဿတိ သံဃံ အာရဗ္ဘ သတိ. တဿ မယှံ၊ ဘန္တေ၊ ဧဝံ ဟောတိ ‘ဣမမှိ စာဟံ သာယနှသမယေ ကာလံ ကရေယျံ၊ ကာ မယှံ [မမဿ (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၅.၁၀၁၈] ဂတိ၊ ကော အဘိသမ္ပရာယော’’’တိ.

‘‘မာ ဘာယိ၊ မဟာနာမ၊ မာ ဘာယိ၊ မဟာနာမ၊ အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ၊ အပါပိကာ [အပါပိကာ တေ (သီ.)] ကာလင်္ကိရိယာ. စတူဟိ ခေါ၊ မဟာနာမ၊ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော နိဗ္ဗာနနိန္နော ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏော နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရော. ကတမေဟိ စတူဟိ? ဣဓ၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတိ၊ ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ။ပေ။ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ. ဓမ္မေ။ပေ။ သံဃေ။ပေ။ အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ အခဏ္ဍေဟိ။ပေ။ သမာဓိသံဝတ္တနိကေဟိ. သေယျထာပိ၊ မဟာနာမ၊ ရုက္ခော ပါစီနနိန္နော ပါစီနပေါဏော ပါစီနပဗ္ဘာရော၊ သော မူလစ္ဆိန္နော [မူလေဟိ ဆိန္နော (သီ. က.)] ကတမေန ပပတေယျာ’’တိ? ‘‘ယေန၊ ဘန္တေ၊ နိန္နော ယေန ပေါဏော ယေန ပဗ္ဘာရော’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ မဟာနာမ၊ ဣမေဟိ စတူဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော နိဗ္ဗာနနိန္နော ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏော နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရော. မာ ဘာယိ၊ မဟာနာမ၊ မာ ဘာယိ၊ မဟာနာမ၊ အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ၊ အပါပိကာ ကာလင်္ကိရိယာ’’တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘သုခကာမာနိ ဘူတာနိ၊ ယော ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတိ၊

အတ္တနော သုခမေသာနော၊ ပေစ္စ သော လဘတေ သုခ’’န္တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ဂုန္နဉ္စေ တရမာနာနံ၊ ဥဇုံ ဂစ္ဆတိ ပုင်္ဂဝေါ၊

သဗ္ဗာ တာ ဥဇုံ ဂစ္ဆန္တိ၊ နေတ္တေ ဥဇုံ ဂတေ သတိ.

‘‘ဧဝမေဝ မနုဿေသု၊ ယော ဟောတိ သေဋ္ဌသမ္မတော၊

သော သစေ [သော စေဝ (သီ.) ပဿ (သီ.) ပဿ အ. နိ. ၄.၇၀] ဓမ္မံ စရတိ၊ ပဂေဝ ဣတရာ ပဇာ၊

သဗ္ဗံ ရဋ္ဌံ သုခံ သေတိ၊ ရာဇာ စေ ဟောတိ ဓမ္မိကော’’တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

၉၄. ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော စီဝရကမ္မံ ကရောန္တိ ‘‘နိဋ္ဌိတစီဝရော ဘဂဝါ တေမာသစ္စယေန စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’’တိ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော သာကေတေ [သာဓုကေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၀၂)] ပဋိဝသန္တိ ကေနစိ ဒေဝ ကရဏီယေန. အဿောသုံ ခေါ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော ‘‘သမ္ဗဟုလာ ကိရ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော စီဝရကမ္မံ ကရောန္တိ. နိဋ္ဌိတစီဝရော ဘဂဝါ တေမာသစ္စယေန စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’’တိ.

အထ ခေါ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော မဂ္ဂေ ပုရိသံ ဌပေသုံ ‘‘ယဒါ တွံ အမ္ဘော ပုရိသ ပဿေယျာသိ ဘဂဝန္တံ အာဂစ္ဆန္တံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ၊ အထ အမှာကံ အာရောစေယျာသီ’’တိ. ဒွီဟတီဟံ ဌိတော ခေါ သော ပုရိသော အဒ္ဒသ ဘဂဝန္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ၊ ဒိသွာန ယေန ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော တေနုပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကမိတွာ ဣသိဒတ္တပုရာဏေ ထပတယော ဧတဒဝေါစ ‘‘အယံ သော ဘန္တေ [အယံ ဘန္တေ (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၅.၁၀၀၂] ဘဂဝါ အာဂစ္ဆတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ ယဿဒါနိ ကာလံ မညထာ’’တိ.

အထ ခေါ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု၊ ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဘဂဝန္တံ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိံသု. အထ ခေါ ဘဂဝါ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ယေန အညတရံ ရုက္ခမူလံ တေနုပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကမိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု၊ ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ ထပတယော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ –

‘‘ယဒါ မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘သာဝတ္ထိယာ ကောသလေသု စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’တိ၊ ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အနတ္တမနတာ ဟောတိ ဒေါမနဿံ ‘ဒူရေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီ’တိ. ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘သာဝတ္ထိယာ ကောသလေသု စာရိကံ ပက္ကန္တော’တိ၊ ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အနတ္တမနတာ ဟောတိ ဒေါမနဿံ ‘ဒူရေ နော ဘဂဝါ’တိ။ပေ။.

‘‘ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘ကာသီသု မဂဓေသု [ကာသီဟိ မာဂဓေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၀၂)] စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’တိ၊ ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အနတ္တမနတာ ဟောတိ ဒေါမနဿံ ‘ဒူရေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီ’တိ. ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘ကာသီသု မဂဓေသု စာရိကံ ပက္ကန္တော’တိ၊ အနပ္ပကာ နော တသ္မိံ သမယေ အနတ္တမနတာ ဟောတိ အနပ္ပကံ ဒေါမနဿံ ‘ဒူရေ နော ဘဂဝါ’တိ.

‘‘ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘မဂဓေသု ကာသီသု စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’တိ၊ ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အတ္တမနတာ ဟောတိ သောမနဿံ ‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီ’တိ. ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘မဂဓေသု ကာသီသု စာရိကံ ပက္ကန္တော’တိ၊ ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အတ္တမနတာ ဟောတိ သောမနဿံ ‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ’တိ။ပေ။.

‘‘ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘ကောသလေသု သာဝတ္ထိံ [သာဝတ္ထိယံ (သီ. က.)] စာရိကံ ပက္ကမိဿတီ’တိ. ဟောတိ နော တသ္မိံ သမယေ အတ္တမနတာ ဟောတိ သောမနဿံ ‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီ’တိ.

‘‘ယဒါ ပန မယံ ဘန္တေ ဘဂဝန္တံ သုဏောမ ‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’တိ ဟောတိ အနပ္ပကာ နော တသ္မိံ သမယေ အတ္တမနတာ၊ ဟောတိ အနပ္ပကံ သောမနဿံ ‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ’’’တိ.

‘‘တသ္မာတိဟ၊ ထပတယော၊ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇာပထော၊ အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ၊ အလဉ္စ ပန ဝေါ၊ ထပတယော၊ အပ္ပမာဒါယာ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ခေါ နော၊ ဘန္တေ၊ ဧတမှာ သမ္ဗာဓာ အညော သမ္ဗာဓော သမ္ဗာဓတရော စေဝ သမ္ဗာဓသင်္ခါတတရော စာ’’တိ? ‘‘ကတမော ပန ဝေါ၊ ထပတယော၊ ဧတမှာ သမ္ဗာဓာ အညော သမ္ဗာဓော သမ္ဗာဓတရော စေဝ သမ္ဗာဓသင်္ခါတတရော စာ’’တိ?

‘‘ဣဓ မယံ၊ ဘန္တေ၊ ယဒါ ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ဥယျာနဘူမိံ နိယျာတုကာမော [ဂန္တုကာမော (သီ. က.) ပဿ သံ. နိ. ၅.၁၀၀၂] ဟောတိ၊ ယေ တေ ရညော ပသေနဒိဿ ကောသလဿ နာဂါ ဩပဝယှာ၊ တေ ကပ္ပေတွာ ယာ တာ ရညော ပသေနဒိဿ ကောသလဿ ပဇာပတိယော ပိယာ မနာပါ၊ တာ [တာသံ (သီ. က.)] ဧကံ ပုရတော ဧကံ ပစ္ဆတော နိသီဒါပေမ၊ တာသံ ခေါ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဘဂိနီနံ ဧဝရူပေါ ဂန္ဓော ဟောတိ. သေယျထာပိ နာမ ဂန္ဓကရဏ္ဍကဿ တာဝဒေဝ ဝိဝရိယမာနဿ၊ ယထာ တံ ရာဇကညာနံ [ရာဇာရဟေန (သီ. က.)] ဂန္ဓေန ဝိဘူသိတာနံ. တာသံ ခေါ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဘဂိနီနံ ဧဝရူပေါ ကာယသမ္ဖဿော ဟောတိ၊ သေယျထာပိ နာမ တူလပိစုနော ဝါ ကပ္ပါဟပိစုနော ဝါ၊ ယထာ တံ ရာဇကညာနံ သုခေဓိတာနံ. တသ္မိံ ခေါ ပန၊ ဘန္တေ၊ သမယေ နာဂေါပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. တာပိ ဘဂိနိယော ရက္ခိတဗ္ဗာ ဟောတိ. အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗာ ဟောတိ. န ခေါ ပန မယံ၊ ဘန္တေ၊ အဘိဇာနာမ တာသု ဘဂီနိသု ပါပကံ စိတ္တံ ဉပ္ပါဒေန္တာ၊ အယံ ခေါ နော၊ ဘန္တေ၊ ဧတမှာ သမ္ဗာဓာ အညော သမ္ဗာဓော သမ္ဗာဓတရော စေဝ သမ္ဗာဓသင်္ဃာတတရော စာတိ.

‘‘တသ္မာတိဟ၊ ထပတယော၊ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇာပထော၊ အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ. အလဉ္စ ပန ဝေါ၊ ထပတယော၊ အပ္ပမာဒါယ. စတူဟိ ခေါ ထပတယော၊ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော.

‘‘ကတမေဟိ စတူဟိ? ဣဓ၊ ထပတယော၊ သုတဝါ အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတိ ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ။ပေ။ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ၊ ဓမ္မေ။ပေ။ သံဃေ။ပေ။ ဝိဂတမလမစ္ဆေရေန စေတသာ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ၊ မုတ္တစာဂေါ ပယတပါဏိ ဝေါဿဂ္ဂရတော ယာစယောဂေါ ဒါနသံဝိဘာဂရတော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ. ဣမေဟိ ခေါ၊ ထပတယော၊ စတူဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော.

‘‘တုမှေ ခေါ၊ ထပတယော၊ ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ။ပေ။ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ၊ ဓမ္မေ။ပေ။ သံဃေ။ပေ။ ယံ ခေါ ပန ကိဉ္စိ ကုလေ ဒေယျဓမ္မံ၊ သဗ္ဗံ တံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ သီလဝန္တေဟိ ကလျာဏဓမ္မေဟိ၊ တံ ကိံ မညထ၊ ထပတယော၊ ကတိဝိဓာ တေ ကောသလေသု မနုဿာ ယေ တုမှာကံ သမသမာ ယဒိဒံ ဒါနသံဝိဘာဂေဟီ’’တိ? ‘‘လာဘာ နော၊ ဘန္တေ၊ သုလဒ္ဓံ နော၊ ဘန္တေ၊ ယေသံ နော ဘဂဝါ ဧဝံ ပဇာနာတီ’’တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

၉၅. ‘‘ဧကပုပ္ဖံ စဇိတွာန [ယဇိတွာန (က.) ပဿ ထေရဂါ. ၉၆]၊ သဟဿံ ကပ္ပကောဋိယော၊

ဒေဝေ စေဝ မနုဿေ စ၊ သေသေန ပရိနိဗ္ဗုတော’’တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘အဿတ္ထေ ဟရိတောဘာသေ၊ သံဝိရူဠှမှိ ပါဒပေ၊

ဧကံ ဗုဒ္ဓဂတံ [ဗုဒ္ဓကတံ (က.) ပဿ ထေရဂါ. ၂၁၇] သညံ၊ အလဘိံတ္ထံ [အလဘိံဟံ (သီ. က.)] ပတိဿတော.

‘‘အဇ္ဇ တိံသံ တတော ကပ္ပါ၊ နာဘိဇာနာမိ ဒုဂ္ဂတိံ၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ သစ္ဆိကတာ၊ တဿာ သညာယ ဝါသနာ’’တိ.

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ.

‘‘ပိဏ္ဍာယ ကောသလံ ပုရံ၊ ပါဝိသိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊

အနုကမ္ပကော ပုရေဘတ္တံ၊ တဏှာနိဃာတကော မုနိ.

‘‘ပုရိသဿ ဝဋံသကော ဟတ္ထေ၊ သဗ္ဗပုပ္ဖေဟိလင်္ကတော၊

သော အဒ္ဒသာသိ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ ဘိက္ခုသံဃပုရက္ခတံ.

‘‘ပဝိသန္တံ ရာဇမဂ္ဂေန၊ ဒေဝမာနုသပူဇိတံ၊

ဟဋ္ဌော စိတ္တံ ပသာဒေတွာ၊ သမ္ဗုဒ္ဓမုပသင်္ကမိ.

‘‘သော တံ ဝဋံသကံ သုရဘိံ၊ ဝဏ္ဏဝန္တံ မနောရမံ၊