၄. ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရော

၁. ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂေါ

၅. တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရော? ‘‘အဿာဒါဒီနဝတာ’’တိ ဂါထာ အယံ ဒေသနာဟာရော. ကိံ ဒေသယတိ? အဿာဒံ အာဒီနဝံ နိဿရဏံ ဖလံ ဥပါယံ အာဏတ္တိံ. ဓမ္မံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏံ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေဿာမီတိ.

တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါ?

‘‘ကာမံ [ကာမမာဒိကာ ဣမာ ဆ ဂါထာ သု. နိ. ၇၇၂ ပဿိတဗ္ဗာ] ကာမယမာနဿ၊ တဿ စေတံ သမိဇ္ဈတိ၊

အဒ္ဓါ ပီတိမနော ဟောတိ၊ လဒ္ဓါ မစ္စော ယဒိစ္ဆတီ’’တိ.

အယံ အဿာဒေါ.

တတ္ထ ကတမော အာဒီနဝေါ?

‘‘တဿ စေ ကာမယာနဿ၊ ဆန္ဒဇာတဿ ဇန္တုနော၊

တေ ကာမာ ပရိဟာယန္တိ၊ သလ္လဝိဒ္ဓေါဝ ရုပ္ပတီ’’တိ.

အယံ အာဒီနဝေါ.

တတ္ထ ကတမံ နိဿရဏံ?

‘‘ယော ကာမေ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ သပ္ပဿေဝ ပဒါ သိရော၊

သောမံ ဝိသတ္တိကံ လောကေ၊ သတော သမတိဝတ္တတီ’’တိ.

ဣဒံ နိဿရဏံ.

တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါ?

‘‘ခေတ္တံ ဝတ္ထုံ ဟိရညံ ဝါ၊ ဂဝါဿံ ဒါသပေါရိသံ၊

ထိယော ဗန္ဓူ ပုထူ ကာမေ၊ ယော နရော အနုဂိဇ္ဈတီ’’တိ.

အယံ အဿာဒေါ.

တတ္ထ ကတမော အာဒီနဝေါ?

‘‘အဗလာ နံ ဗလီယန္တိ၊ မဒ္ဒန္တေ နံ ပရိဿယာ၊

တတော နံ ဒုက္ခမနွေတိ၊ နာဝံ ဘိန္နမိဝေါဒက’’န္တိ.

အယံ အာဒီနဝေါ.

တတ္ထ ကတမံ နိဿရဏံ?

‘‘တသ္မာ ဇန္တု သဒါ သတော၊ ကာမာနိ ပရိဝဇ္ဇယေ၊

တေ ပဟာယ တရေ ဩဃံ၊ နာဝံ သိတွာဝ ပါရဂူ’’တိ.

ဣဒံ နိဿရဏံ.

တတ္ထ ကတမံ ဖလံ?

‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိံ၊ ဆတ္တံ မဟန္တံ ယထ ဝဿကာလေ၊

ဧသာနိသံသော ဓမ္မေ သုစိဏ္ဏေ၊ န ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မစာရီ’’တိ.

ဣဒံ ဖလံ.

တတ္ထ ကတမော ဥပါယော?

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ။ပေ။

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ [ပဿ ဓ. ပ. ၂၇၇] ဒုက္ခာ’’တိ။ပေ။

‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ၊ ယဒါ ပညာယ ပဿတိ၊

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ၊ ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ.

အယံ ဥပါယော.

တတ္ထ ကတမာ အာဏတ္တိ?

‘‘စက္ခုမာ [ပဿ ဥဒါ. ၄၃] ဝိသမာနီဝ၊ ဝိဇ္ဇမာနေ ပရက္ကမေ၊

ပဏ္ဍိတော ဇီဝလောကသ္မိံ၊ ပါပါနိ ပရိဝဇ္ဇယေ’’တိ.

အယံ အာဏတ္တိ.

‘‘‘သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု၊

မောဃရာဇာ’တိ အာဏတ္တိ၊ ‘သဒါ သတော’တိ ဥပါယော၊

‘အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စ [ဥဟစ္စ (က.) ပဿ သု. နိ. ၁၁၂၅]၊ ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ’’’.

ဣဒံ ဖလံ.

၆. တတ္ထ ဘဂဝါ ဥဂ္ဃဋိတညုဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဿရဏံ ဒေသယတိ၊ ဝိပဉ္စိတညုဿ ပုဂ္ဂလဿ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ဒေသယတိ၊ နေယျဿ ပုဂ္ဂလဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ဒေသယတိ.

တတ္ထ စတဿော ပဋိပဒါ၊ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ. တဏှာစရိတော မန္ဒော သတိန္ဒြိယေန ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ နိယျာတိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ နိဿယေဟိ. တဏှာစရိတော ဥဒတ္တော [ဥဒတ္ထော (သီ.) ဥ + အာ + ဒါ + တ] သမာဓိန္ဒြိယေန ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပါဘိညာယ နိယျာတိ ဈာနေဟိ နိဿယေဟိ. ဒိဋ္ဌိစရိတော မန္ဒော ဝီရိယိန္ဒြိယေန သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ နိယျာတိ သမ္မပ္ပဓာနေဟိ နိဿယေဟိ. ဒိဋ္ဌိစရိတော ဥဒတ္တော ပညိန္ဒြိယေန သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပါဘိညာယ နိယျာတိ သစ္စေဟိ နိဿယေဟိ.

ဥဘော တဏှာစရိတာ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပဿနာ နိယျန္တိ ရာဂဝိရာဂါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ. ဥဘော ဒိဋ္ဌိစရိတာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမေ သမထေန နိယျန္တိ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါယ ပညာဝိမုတ္တိယာ.

တတ္ထ ယေ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာဟိ ပဋိပဒါဟိ နိယျန္တိ၊ တေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋေန နယေန ဟာတဗ္ဗာ၊ ယေ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမာဟိ ပဋိပဒါဟိ နိယျန္တိ၊ တေ သီဟဝိက္ကီဠိတေန နယေန ဟာတဗ္ဗာ.

၇. သွာယံ ဟာရော ကတ္ထ သမ္ဘဝတိ၊ ယဿ သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသယတိ အညတရော ဝါ ဂရုဋ္ဌာနီယော သဗြဟ္မစာရီ၊ သော တံ ဓမ္မံ သုတွာ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ. တတ္ထ ယာ ဝီမံသာ ဥဿာဟနာ တုလနာ ဥပပရိက္ခာ၊ အယံ သုတမယီ ပညာ. တထာ သုတေန နိဿယေန ယာ ဝီမံသာ တုလနာ ဥပပရိက္ခာ မနသာနုပေက္ခဏာ၊ အယံ စိန္တာမယီ ပညာ. ဣမာဟိ ဒွီဟိ ပညာဟိ မနသိကာရသမ္ပယုတ္တဿ ယံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒဿနဘူမိယံ ဝါ ဘာဝနာဘူမိယံ ဝါ၊ အယံ ဘာဝနာမယီ ပညာ.

၈. ပရတောဃောသာ သုတမယီ ပညာ. ပစ္စတ္တသမုဋ္ဌိတာ ယောနိသော မနသိကာရာ စိန္တာမယီ ပညာ. ယံ ပရတော စ ဃောသေန ပစ္စတ္တသမုဋ္ဌိတေန စ ယောနိသောမနသိကာရေန ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အယံ ဘာဝနာမယီ ပညာ. ယဿ ဣမာ ဒွေ ပညာ အတ္ထိ သုတမယီ စိန္တာမယီ စ၊ အယံ ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယဿ သုတမယီ ပညာ အတ္ထိ၊ စိန္တာမယီ နတ္ထိ၊ အယံ ဝိပဉ္စိတညူ [ဝိပစ္စိတညူ (သီ.)]. ယဿ နေဝ သုတမယီ ပညာ အတ္ထိ န စိန္တာမယီ၊ အယံ နေယျော.

၉. သာယံ ဓမ္မဒေသနာ ကိံ ဒေသယတိ? စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒုက္ခံ သမုဒယံ နိရောဓံ မဂ္ဂံ. အာဒီနဝေါ စ ဖလဉ္စ ဒုက္ခံ၊ အဿာဒေါ သမုဒယော၊ နိဿရဏံ နိရောဓော၊ ဥပါယော အာဏတ္တိ စ မဂ္ဂေါ. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ. ဣဒံ ဓမ္မစက္ကံ.

ယထာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိံ၊ သဗ္ဗံ ဓမ္မစက္ကံ.

တတ္ထ အပရိမာဏာ ပဒါ၊ အပရိမာဏာ အက္ခရာ၊ အပရိမာဏာ ဗျဉ္ဇနာ၊ အပရိမာဏာ အာကာရာ နေရုတ္တာ နိဒ္ဒေသာ. ဧတဿေဝ အတ္ထဿ သင်္ကာသနာ ပကာသနာ ဝိဝရဏာ ဝိဘဇနာ ဥတ္တာနီကမ္မံ [ဥတ္တာနိကမ္မံ (က.)] ပညတ္တိ၊ ဣတိပိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ.

‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ။ပေ။ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ။ပေ။ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိံ.

တတ္ထ အပရိမာဏာ ပဒါ၊ အပရိမာဏာ အက္ခရာ၊ အပရိမာဏာ ဗျဉ္ဇနာ၊ အပရိမာဏာ အာကာရာ နေရုတ္တာ နိဒ္ဒေသာ. ဧတဿေဝ အတ္ထဿ သင်္ကာသနာ ပကာသနာ ဝိဝရဏာ ဝိဘဇနာ ဥတ္တာနီကမ္မံ ပညတ္တိ ဣတိပိဒံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ.

တတ္ထ ဘဂဝါ အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ၊ ပဒေဟိ ပကာသေတိ၊ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရတိ၊ အာကာရေဟိ ဝိဘဇတိ၊ နိရုတ္တီဟိ ဥတ္တာနီကရောတိ [ဥတ္တာနိံ ကရောတိ (က.)]၊ နိဒ္ဒေသေဟိ ပညပေတိ. တတ္ထ ဘဂဝါ အက္ခရေဟိ စ ပဒေဟိ စ ဥဂ္ဃဋေတိ [ဥဂ္ဃါဋေတိ (သီ.)]၊ ဗျဉ္ဇနေဟိ စ အာကာရေဟိ စ ဝိပဉ္စယတိ၊ နိရုတ္တီဟိ စ နိဒ္ဒေသေဟိ စ ဝိတ္ထာရေတိ. တတ္ထ ဥဂ္ဃဋနာ [ဥဂ္ဃါဋနာ (သီ.)] အာဒိ၊ ဝိပဉ္စနာ မဇ္ဈေ၊ ဝိတ္ထာရဏာ ပရိယောသာနံ. သောယံ ဓမ္မဝိနယော ဥဂ္ဃဋီယန္တော ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂလံ ဝိနေတိ၊ တေန နံ အာဟု ‘‘အာဒိကလျာဏော’’တိ. ဝိပဉ္စီယန္တော ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂလံ ဝိနေတိ၊ တေန နံ အာဟု ‘‘မဇ္ဈေကလျာဏော’’တိ. ဝိတ္ထာရီယန္တော နေယျံ ပုဂ္ဂလံ ဝိနေတိ၊ တေန နံ အာဟု ‘‘ပရိယောသာနကလျာဏော’’တိ.

၁၀. တတ္ထ ဆပ္ပဒါနိ အတ္ထော သင်္ကာသနာ ပကာသနာ ဝိဝရဏာ ဝိဘဇနာ ဥတ္တာနီကမ္မံ ပညတ္တိ၊ ဣမာနိ ဆပ္ပဒါနိ အတ္ထော. ဆပ္ပဒါနိ ဗျဉ္ဇနံ အက္ခရံ ပဒံ ဗျဉ္ဇနံ အာကာရော နိရုတ္တိ နိဒ္ဒေသော၊ ဣမာနိ ဆပ္ပဒါနိ ဗျဉ္ဇနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ဓမ္မံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏံ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇန’’န္တိ.

ကေဝလန္တိ လောကုတ္တရံ၊ န မိဿံ လောကိယေဟိ ဓမ္မေဟိ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ ပရိပူရံ အနူနံ အနတိရေကံ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိမ္မလံ သဗ္ဗမလာပဂတံ ပရိယောဒါတံ ဥပဋ္ဌိတံ သဗ္ဗဝိသေသာနံ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ တထာဂတပဒံဣတိပိ တထာဂတနိသေဝိတံဣတိပိ တထာဂတာရဉ္ဇိတံဣတိပိ၊ အတောစေတံ ဗြဟ္မစရိယံ ပညာယတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေဿာမီ’’တိ.

ကေသံ အယံ ဓမ္မဒေသနာ၊ ယောဂီနံ. တေနာဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာယနော –

‘‘အဿာဒါဒီနဝတာ၊ နိဿရဏမ္ပိ စ ဖလံ ဥပါယော စ၊

အာဏတ္တီ စ ဘဂဝတော၊ ယောဂီနံ ဒေသနာဟာရော’’တိ.

နိယုတ္တော ဒေသနာဟာရော.

၂. ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂေါ

၁၁. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော? ‘‘ယံ ပုစ္ဆိတဉ္စ ဝိဿဇ္ဇိတဉ္စာ’’တိ ဂါထာ၊ အယံ ဝိစယော ဟာရော.

ကိံ ဝိစိနတိ? ပဒံ ဝိစိနတိ၊ ပဉှံ ဝိစိနတိ၊ ဝိသဇ္ဇနံ [ဝိဿဇ္ဇနံ (သီ. က.)] ဝိစိနတိ၊ ပုဗ္ဗာပရံ ဝိစိနတိ၊ အဿာဒံ ဝိစိနတိ၊ အာဒီနဝံ ဝိစိနတိ၊ နိဿရဏံ ဝိစိနတိ၊ ဖလံ ဝိစိနတိ၊ ဥပါယံ ဝိစိနတိ၊ အာဏတ္တိံ ဝိစိနတိ၊ အနုဂီတိံ ဝိစိနတိ၊ သဗ္ဗေ နဝ သုတ္တန္တေ ဝိစိနတိ. ယထာ ကိံ ဘဝေ၊ ယထာ အာယသ္မာ အဇိတော ပါရာယနေ ဘဂဝန္တံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ –

‘‘ကေနဿု [ပဿ သု. နိ. ၁၀၃၈] နိဝုတော လောကော၊ [ဣစ္စာယသ္မာ အဇိတော၊]

ကေနဿု နပ္ပကာသတိ၊

ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသိ၊ ကိံ သု တဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ.

ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ပုစ္ဆိတာနိ၊ သော ဧကော ပဉှော. ကသ္မာ? ဧကဝတ္ထု ပရိဂ္ဂဟာ၊ ဧဝဉှိ အာဟ ‘‘ကေနဿု နိဝုတော လောကော’’တိ လောကာဓိဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ၊ ‘‘ကေနဿု နပ္ပကာသတီ’’တိ လောကဿ အပ္ပကာသနံ ပုစ္ဆတိ၊ ‘‘ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသီ’’တိ လောကဿ အဘိလေပနံ ပုစ္ဆတိ၊ ‘‘ကိံသု တဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ တဿေဝ လောကဿ မဟာဘယံ ပုစ္ဆတိ. လောကော တိဝိဓော ကိလေသလောကော ဘဝလောကော ဣန္ဒြိယလောကော.

တတ္ထ ဝိသဇ္ဇနာ –

‘‘အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော၊ [အဇိတာတိ ဘဂဝါ၊]

ဝိဝိစ္ဆာ [ဝေဝိစ္ဆာ (သု. နိ. ၁၀၃၉)] ပမာဒါ နပ္ပကာသတိ၊

ဇပ္ပါဘိလေပနံ ဗြူမိ၊ ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ.

ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဣမေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ ဝိသဇ္ဇိတာနိ ပဌမံ ပဌမေန၊ ဒုတိယံ ဒုတိယေန၊ တတိယံ တတိယေန၊ စတုတ္ထံ စတုတ္ထေန.

‘‘ကေနဿု နိဝုတော လောကော’’တိ ပဉှေ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ. နီဝရဏေဟိ နိဝုတော လောကော၊ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာ ဟိ သဗ္ဗေ သတ္တာ. ယထာဟ ဘဂဝါ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗပါဏာနံ သဗ္ဗဘူတာနံ ပရိယာယတော ဧကမေဝ နီဝရဏံ ဝဒါမိ ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာ၊ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာ ဟိ သဗ္ဗေ သတ္တာ. သဗ္ဗသောဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာယ နိရောဓာ စာဂါ ပဋိနိဿဂ္ဂါ နတ္ထိ သတ္တာနံ နီဝရဏန္တိ ဝဒါမီ’’တိ. တေန စ ပဌမဿ ပဒဿ ဝိသဇ္ဇနာ ယုတ္တာ.

‘‘ကေနဿု နပ္ပကာသတီ’’တိ ပဉှေ ‘‘ဝိဝိစ္ဆာ ပမာဒါ နပ္ပကာသတီ’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ. ယော ပုဂ္ဂလော နီဝရဏေဟိ နိဝုတော၊ သော ဝိဝိစ္ဆတိ. ဝိဝိစ္ဆာ နာမ ဝုစ္စတိ ဝိစိကိစ္ဆာ. သော ဝိစိကိစ္ဆန္တော နာဘိသဒ္ဒဟတိ၊ န အဘိသဒ္ဒဟန္တော ဝီရိယံ နာရဘတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သစ္ဆိကိရိယာယ. သော ဣဓပ္ပမာဒမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ ပမတ္တော၊ သုက္ကေ ဓမ္မေ န ဥပ္ပါဒိယတိ၊ တဿ တေ အနုပ္ပါဒိယမာနာ နပ္ပကာသန္တိ၊ ယထာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသန္တိ [ပကာသေန္တိ ဓ. ပ. ၃၀၄]၊ ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော၊

အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ၊ ရတ္တိံ ခိတ္တာ [ရတ္တိ ခိတ္တာ (သီ.)၊ ပဿ ဓ. ပ. ၃၀၄] ယထာ သရာ၊

တေ ဂုဏေဟိ ပကာသန္တိ၊ ကိတ္တိယာ စ ယသေန စာ’’တိ.

တေန စ ဒုတိယဿ ပဒဿ ဝိသဇ္ဇနာ ယုတ္တာ.

‘‘ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသီ’’တိ ပဉှေ ‘‘ဇပ္ပါဘိလေပနံ ဗြူမီ’’တိ ဝိသဇ္ဇနာ. ဇပ္ပါ နာမ ဝုစ္စတိ တဏှာ. သာ ကထံ အဘိလိမ္ပတိ? ယထာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ရတ္တော အတ္ထံ န ဇာနာတိ၊ ရတ္တော ဓမ္မံ န ပဿတိ၊

အန္ဓန္တမံ [အန္ဓတမံ (က.)] တဒါ ဟောတိ၊ ယံ ရာဂေါ သဟတေ နရ’’န္တိ.

သာယံ တဏှာ အာသတ္တိဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ ‘‘ဧဝံ အဘိဇပ္ပါ’’တိ ကရိတွာ တတ္ထ လောကော အဘိလိတ္တော နာမ ဘဝတိ၊ တေန စ တတိယဿ ပဒဿ ဝိသဇ္ဇနာ ယုတ္တာ.

‘‘ကိံ သု တဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ ပဉှေ ‘‘ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယ’’န္တိ ဝိသဇ္ဇနာ. ဒုဝိဓံ ဒုက္ခံ – ကာယိကဉ္စ စေတသိကဉ္စ. ယံ ကာယိကံ ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ ယံ စေတသိကံ ဣဒံ ဒေါမနဿံ. သဗ္ဗေ သတ္တာ ဟိ ဒုက္ခဿ ဥဗ္ဗိဇ္ဇန္တိ၊ နတ္ထိ ဘယံ ဒုက္ခေန သမသမံ၊ ကုတော ဝါ ပန တဿ ဥတ္တရိတရံ? တိဿော ဒုက္ခတာ – ဒုက္ခဒုက္ခတာ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ. တတ္ထ လောကော ဩဓသော ကဒါစိ ကရဟစိ ဒုက္ခဒုက္ခတာယ မုစ္စတိ. တထာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဟောန္တိ လောကေ အပ္ပါဗာဓာပိ ဒီဃာယုကာပိ. သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ပန လောကော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ မုစ္စတိ၊ တသ္မာ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဒုက္ခံ လောကဿာတိ ကတွာ ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယန္တိ. တေန စ စတုတ္ထဿ ပဒဿ ဝိသဇ္ဇနာ ယုတ္တာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော’’တိ.

သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာ၊ [ဣစ္စာယသ္မာ အဇိတော၊]

သောတာနံ ကိံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူဟိ၊ ကေန သောတာ ပိဓီယရေ [ပိထီယရေ (သီ.)၊ ပိဓိယျရေ (က.)၊ ပဿ သု. နိ. ၁၀၄၀].

ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ပုစ္ဆိတာနိ. တေ ဒွေ ပဉှာ. ကသ္မာ? ဣမေဟိ ဗတွာဓိဝစနေန ပုစ္ဆိတာ. ဧဝံ သမာပန္နဿ လောကဿ ဧဝံ သံကိလိဋ္ဌဿ ကိံ လောကဿ ဝေါဒါနံ ဝုဋ္ဌာနမိတိ၊ ဧဝဉှိ အာဟ.

သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာတိ. အသမာဟိတဿ သဝန္တိ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒပ္ပမာဒဗဟုလဿ. တတ္ထ ယာ အဘိဇ္ဈာ အယံ လောဘော အကုသလမူလံ၊ ယော ဗျာပါဒေါ အယံ ဒေါသော အကုသလမူလံ၊ ယော ပမာဒေါ အယံ မောဟော အကုသလမူလံ. တဿေဝံ အသမာဟိတဿ ဆသု အာယတနေသု တဏှာ သဝန္တိ ရူပတဏှာ သဒ္ဒတဏှာ ဂန္ဓတဏှာ ရသတဏှာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ ဓမ္မတဏှာ၊ ယထာဟ ဘဂဝါ –

‘‘သဝတီ’’တိ စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာနံ အဓိဝစနံ. စက္ခု သဝတိ မနာပိကေသု ရူပေသု၊ အမနာပိကေသု [အမနာပိယေသု (က.)] ပဋိဟညတီတိ. သောတံ။ပေ။ ဃာနံ။ ဇိဝှါ။ ကာယော။ မနော သဝတိ မနာပိကေသု ဓမ္မေသု အမနာပိကေသု ပဋိဟညတီတိ. ဣတိ သဗ္ဗာ စ သဝတိ၊ သဗ္ဗထာ စ သဝတိ. တေနာဟ ‘‘သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာ’’တိ.

‘‘သောတာနံ ကိံ နိဝါရဏ’’န္တိ ပရိယုဋ္ဌာနဝိဃာတံ ပုစ္ဆတိ၊ ဣဒံ ဝေါဒါနံ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူဟိ၊ ကေန သောတာ ပိဓီယရေ’’တိ အနုသယသမုဂ္ဃါတံ ပုစ္ဆတိ၊ ဣဒံ ဝုဋ္ဌာနံ.

တတ္ထ ဝိသဇ္ဇနာ –

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ၊ [အဇိတာတိ ဘဂဝါ၊]

သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊ ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ.

ကာယဂတာယ သတိယာ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ စက္ခု နာဝိဉ္ဆတိ မနာပိကေသု ရူပေသု၊ အမနာပိကေသု န ပဋိဟညတိ၊ သောတံ။ပေ။ ဃာနံ။ ဇိဝှါ။ ကာယော။ မနော နာဝိဉ္ဆတိ မနာပိကေသု ဓမ္မေသု၊ အမနာပိကေသု န ပဋိဟညတိ. ကေန ကာရဏေန? သံဝုတနိဝါရိတတ္တာ ဣန္ဒြိယာနံ. ကေန တေ သံဝုတနိဝါရိတာ? သတိအာရက္ခေန. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သတိ တေသံ နိဝါရဏ’’န္တိ.

ပညာယ အနုသယာ ပဟီယန္တိ၊ အနုသယေသု ပဟီနေသု ပရိယုဋ္ဌာနာ ပဟီယန္တိ. ကိဿ [တဿ (သီ.)]၊ အနုသယဿ ပဟီနတ္တာ? တံ ယထာ ခန္ဓဝန္တဿ ရုက္ခဿ အနဝသေသမူလုဒ္ဓရဏေ ကတေ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝင်္ကုရသန္တတိ သမုစ္ဆိန္နာ ဘဝတိ. ဧဝံ အနုသယေသု ပဟီနေသု ပရိယုဋ္ဌာနသန္တတိ သမုစ္ဆိန္နာ ဘဝတိ ပိဒဟိတာ ပဋိစ္ဆန္နာ. ကေန? ပညာယ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ.

‘‘ပညာ စေဝ သတိ စ၊ [ဣစ္စာယသ္မာ အဇိတော၊]

နာမရူပဉ္စ မာရိသ၊

ဧတံ မေ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ၊ ကတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ.

‘‘ယမေတံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ [မံ ပုစ္ဆိ (က.)၊ ပဿ သု. နိ. ၁၀၄၃]၊ အဇိတ တံ ဝဒါမိ တေ၊

ယတ္ထ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ၊ အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတိ၊

ဝိညာဏဿ နိရောဓေန၊ ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ.

အယံ ပဉှေ [ပဉှော (သီ. က.) နေတ္တိဝိဘာဝနီ ပဿိတဗ္ဗာ] အနုသန္ဓိံ ပုစ္ဆတိ. အနုသန္ဓိံ ပုစ္ဆန္တော ကိံ ပုစ္ဆတိ? အနုပါဒိသေသံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ. တီဏိ စ သစ္စာနိ သင်္ခတာနိ နိရောဓဓမ္မာနိ ဒုက္ခံ သမုဒယော မဂ္ဂေါ၊ နိရောဓော အသင်္ခတော. တတ္ထ သမုဒယော ဒွီသု ဘူမီသု ပဟီယတိ ဒဿနဘူမိယာ စ ဘာဝနာဘူမိယာ စ. ဒဿနေန တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ သီလဗ္ဗတပရာမာသော၊ ဘာဝနာယ သတ္တ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ ရူပရာဂေါ အရူပရာဂေါ မာနော ဥဒ္ဓစ္စံ အဝိဇ္ဇာဝသေသာ [အဝိဇ္ဇာ စ နိရဝသေသာ (သီ. က.)]. တေဓာတုကေ ဣမာနိ ဒသ သံယောဇနာနိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ ပဉ္စုဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ.

၁၂. တတ္ထ တီဏိ သံယောဇနာနိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ သီလဗ္ဗတပရာမာသော အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အဓိဋ္ဌာယ နိရုဇ္ဈန္တိ. သတ္တ သံယောဇနာနိ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ ရူပရာဂေါ အရူပရာဂေါ မာနော ဥဒ္ဓစ္စံ အဝိဇ္ဇာဝသေသာ အညိန္ဒြိယံ အဓိဋ္ဌာယ နိရုဇ္ဈန္တိ. ယံ ပန ဧဝံ ဇာနာတိ ‘‘ခီဏာ မေ ဇာတီ’’တိ၊ ဣဒံ ခယေ ဉာဏံ. ‘‘နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ ပဇာနာတိ၊ ဣဒံ အနုပ္ပါဒေ ဉာဏံ. ဣမာနိ ဒွေ ဉာဏာနိ အညာတာဝိန္ဒြိယံ. တတ္ထ ယဉ္စ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ယဉ္စ အညိန္ဒြိယံ၊ ဣမာနိ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တဿ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တတ္ထ ယဉ္စ ခယေ ဉာဏံ ယဉ္စ အနုပ္ပါဒေ ဉာဏံ၊ ဣမာနိ ဒွေ ဉာဏာနိ ဧကပညာ.

အပိ စ အာရမ္မဏသင်္ကေတေန ဒွေ နာမာနိ လဗ္ဘန္တိ၊ ‘‘ခီဏာ မေ ဇာတီ’’တိ ပဇာနန္တဿ ခယေ ဉာဏန္တိ နာမံ လဘတိ၊ ‘‘နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ ပဇာနန္တဿ အနုပ္ပါဒေ ဉာဏန္တိ နာမံ လဘတိ. သာ ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ၊ ယထာဒိဋ္ဌံ အပိလာပနဋ္ဌေန သတိ.

၁၃. တတ္ထ ယေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ ဣဒံ နာမရူပံ. တတ္ထ ယေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ၊ ဣဒံ နာမံ. ယာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ရူပါနိ၊ ဣဒံ ရူပံ. တဒုဘယံ နာမရူပံ ဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ တဿ နိရောဓံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆန္တော အာယသ္မာ အဇိတော ပါရာယနေ ဧဝမာဟ –

‘‘ပညာ စေဝ သတိ စ၊ နာမရူပဉ္စ မာရိသ၊

ဧတံ မေ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ၊ ကတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ.

တတ္ထ သတိ စ ပညာ စ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ၊ သတိ ဒွေ ဣန္ဒြိယာနိ သတိန္ဒြိယဉ္စ သမာဓိန္ဒြိယဉ္စ၊ ပညာ ဒွေ ဣန္ဒြိယာနိ ပညိန္ဒြိယဉ္စ ဝီရိယိန္ဒြိယဉ္စ. ယာ ဣမေသု စတူသု ဣန္ဒြိယေသု သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ၊ ဣဒံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ. တတ္ထ ယာ သဒ္ဓါဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ၊ အယံ ဆန္ဒသမာဓိ. သမာဟိတေ စိတ္တေ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတာယ ပဋိသင်္ခါနဗလေန ဝါ ဘာဝနာဗလေန ဝါ၊ ဣဒံ ပဟာနံ. တတ္ထ ယေ အဿာသပဿာသာ ဝိတက္ကဝိစာရာ သညာဝေဒယိတာ သရသင်္ကပ္ပါ၊ ဣမေ သင်္ခါရာ. ဣတိ ပုရိမကော စ ဆန္ဒသမာဓိ၊ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနတာယ စ ပဟာနံ ဣမေ စ သင်္ခါရာ၊ တဒုဘယံ ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတံ နိရောဓနိဿိတံ ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိံ. တတ္ထ ယာ ဝီရိယာဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ၊ အယံ ဝီရိယသမာဓိ။ပေ။ တတ္ထ ယာ စိတ္တာဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ၊ အယံ စိတ္တသမာဓိ။ပေ။ တတ္ထ ယာ ဝီမံသာဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ၊ အယံ ဝီမံသာသမာဓိ. သမာဟိတေ စိတ္တေ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတာယ ပဋိသင်္ခါနဗလေန ဝါ ဘာဝနာဗလေန ဝါ၊ ဣဒံ ပဟာနံ. တတ္ထ ယေ အဿာသပဿာသာ ဝိတက္ကဝိစာရာ သညာဝေဒယိတာ သရသင်္ကပ္ပါ၊ ဣမေ သင်္ခါရာ. ဣတိ ပုရိမကော စ ဝီမံသာသမာဓိ၊ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနတာယ စ ပဟာနံ ဣမေ စ သင်္ခါရာ၊ တဒုဘယံ ဝီမံသာသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတံ နိရောဓနိဿိတံ ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိံ.

၁၄. သဗ္ဗော သမာဓိ ဉာဏမူလကော ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမော ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ.

ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ၊ ယထာ ပစ္ဆာ တထာ ပုရေ၊

ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိံ [ရတ္တိ (က.) အယံ ဂါထာ ထေရဂါ. ၃၉၇ ဒိဿတိ]၊ ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါ.

ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာ အပရိယောနဒ္ဓေန သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတိ. ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ကုသလာနိ စိတ္တသဟဘူနိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ စိတ္တေ နိရုဇ္ဈမာနေ နိရုဇ္ဈန္တိ. နာမရူပဉ္စ ဝိညာဏဟေတုကံ ဝိညာဏပစ္စယာ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တဿ မဂ္ဂေန ဟေတု ဥပစ္ဆိန္နော၊ ဝိညာဏံ အနာဟာရံ အနဘိနန္ဒိတံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ တံ နိရုဇ္ဈတိ. နာမရူပမပိ အဟေတု အပ္ပစ္စယံ ပုနဗ္ဘဝံ န နိဗ္ဗတ္တယတိ [နိဗ္ဗတ္တိယတိ (က.)]. ဧဝံ ဝိညာဏဿ နိရောဓာ ပညာ စ သတိ စ နာမရူပဉ္စ နိရုဇ္ဈတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ယမေတံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ၊ အဇိတ တံ ဝဒါမိ တေ၊

ယတ္ထ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ၊ အသေသံ ဥပရုဇ္ဈတိ၊

ဝိညာဏဿ နိရောဓေန၊ ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ.

‘‘ယေ စ [အယံ ဂါထာ သု. နိ. ၁၀၄၄ အညထာ ဒိဿတိ] သင်္ခါတဓမ္မာသေ၊ [ဣစ္စာယသ္မာ အဇိတော]

ယေ စ သေက္ခာ ပုထူ ဣဓ၊

တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ၊ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ မာရိသာ’’တိ.

၁၅. ဣမာနိ တီဏိ ပဒါနိ ပုစ္ဆိတာနိ၊ တေ တယော ပဉှာ. ကိဿ? သေခါသေခဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမပ္ပဟာနယောဂေန၊ ဧဝဉှိ အာဟ. ‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ’’တိ အရဟတ္တံ ပုစ္ဆတိ၊ ‘‘ယေ စ သေခါ ပုထူ ဣဓာ’’တိ သေခံ ပုစ္ဆတိ၊ ‘‘တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ၊ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ မာရိသာ’’တိ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပဟာနံ ပုစ္ဆတိ.

တတ္ထ ဝိသဇ္ဇနာ –

‘‘ကာမေသု နာဘိဂိဇ္ဈေယျ၊ [အဇိတာတိ ဘဂဝါ]

မနသာနာဝိလော သိယာ၊

ကုသလော သဗ္ဗဓမ္မာနံ၊ သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ.

ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ၊ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ၊ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ. အတီတေ အံသေ အပ္ပဋိဟတဉာဏဒဿနံ၊ အနာဂတေ အံသေ အပ္ပဋိဟတဉာဏဒဿနံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေ အံသေ အပ္ပဋိဟတဉာဏဒဿနံ.

ကော စ ဉာဏဒဿနဿ ပဋိဃာတော? ယံ အနိစ္စေ ဒုက္ခေ အနတ္တနိ စ အညာဏံ အဒဿနံ၊ အယံ ဉာဏဒဿနဿ ပဋိဃာတော. ယထာ ဣဓ ပုရိသော တာရကရူပါနိ ပဿေယျ၊ နော စ ဂဏနသင်္ကေတေန ဇာနေယျ၊ အယံ ဉာဏဒဿနဿ ပဋိဃာတော.

ဘဂဝတော ပန အပ္ပဋိဟတဉာဏဒဿနံ၊ အနာဝရဏဉာဏဒဿနာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော. တတ္ထ သေခေန ဒွီသု ဓမ္မေသု စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ ဂေဓာ စ ရဇနီယေသု ဓမ္မေသု၊ ဒေါသာ စ ပရိယုဋ္ဌာနီယေသု. တတ္ထ ယာ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပတ္ထနာ ပိယာယနာ ကီဠနာ၊ တံ ဘဂဝါ နိဝါရေန္တော ဧဝမာဟ ‘‘ကာမေသု နာဘိဂိဇ္ဈေယျာ’’တိ.

‘‘မနသာနာဝိလော သိယာ’’တိ ပရိယုဋ္ဌာနဝိဃာတံ အာဟ. တထာ ဟိ သေခေါ အဘိဂိဇ္ဈန္တော အသမုပ္ပန္နဉ္စ ကိလေသံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ ဥပ္ပန္နဉ္စ ကိလေသံ ဖာတိံ ကရောတိ. ယော ပန အနာဝိလသင်္ကပ္ပေါ အနဘိဂိဇ္ဈန္တော ဝါယမတိ၊ သော အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ ဝီရိယံ အာရဘတိ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတိ. သော ဥပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ ဝီရိယံ အာရဘတိ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတိ. သော အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ ဝီရိယံ အာရဘတိ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတိ. သော ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ အသမ္မောသာယ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ ဝီရိယံ အာရဘတိ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတိ.

၁၆. ကတမေ [ကတမေ စ (အဋ္ဌ.)] အနုပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ? ကာမဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော၊ ဣမေ အနုပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ကတမေ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ? အနုသယာ အကုသလမူလာနိ၊ ဣမေ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ကတမေ အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ? ယာနိ သောတာပန္နဿ ဣန္ဒြိယာနိ၊ ဣမေ အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ. ကတမေ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ? ယာနိ အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယာနိ၊ ဣမေ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ.

ယေန ကာမဝိတက္ကံ ဝါရေတိ၊ ဣဒံ သတိန္ဒြိယံ. ယေန ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝါရေတိ၊ ဣဒံ သမာဓိန္ဒြိယံ. ယေန ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါရေတိ၊ ဣဒံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ.

ယေန ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီကရောတိ အနဘာဝံ ဂမေတိ နာဓိဝါသေတိ၊ ဣဒံ ပညိန္ဒြိယံ. ယာ ဣမေသု စတူသု ဣန္ဒြိယေသု သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ၊ ဣဒံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ.

တတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု. ဝီရိယိန္ဒြိယံ ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု. သတိန္ဒြိယံ ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု. သမာဓိန္ဒြိယံ ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု ဈာနေသု. ပညိန္ဒြိယံ ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု အရိယသစ္စေသု. ဧဝံ သေခေါ သဗ္ဗေဟိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အပ္ပမတ္တော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ အနာဝိလတာယ မနသာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘မနသာနာဝိလောသိယာ’’တိ.

၁၇. ‘‘ကုသလော သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ လောကော နာမ တိဝိဓော ကိလေသလောကော ဘဝလောကော ဣန္ဒြိယလောကော. တတ္ထ ကိလေသလောကေန ဘဝလောကော သမုဒါဂစ္ဆတိ၊ သော ဣန္ဒြိယာနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ ဣန္ဒြိယေသု ဘာဝိယမာနေသု နေယျဿ ပရိညာ ဘဝတိ. သာ ဒုဝိဓေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ ဒဿနပရိညာယ စ ဘာဝနာပရိညာယ စ. ယဒါ ဟိ သေခေါ ဉေယျံ ပရိဇာနာတိ၊ တဒါ နိဗ္ဗိဒါသဟဂတေဟိ သညာမနသိကာရေဟိ နေယျံ ပရိညာတံ ဘဝတိ. တဿ ဒွေ ဓမ္မာ ကောသလ္လံ ဂစ္ဆန္တိ – ဒဿနကောသလ္လဉ္စ ဘာဝနာကောသလ္လဉ္စ.

တံ ဉာဏံ ပဉ္စဝိဓေန ဝေဒိတဗ္ဗံः အဘိညာ ပရိညာ ပဟာနံ ဘာဝနာ သစ္ဆိကိရိယာ. တတ္ထ ကတမာ အဘိညာ? ယံ ဓမ္မာနံ သလက္ခဏေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ စ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ စ၊ အယံ အဘိညာ.

တတ္ထ ကတမာ ပရိညာ? ဧဝံ အဘိဇာနိတွာ ယာ ပရိဇာနနာ ‘‘ဣဒံ ကုသလံ၊ ဣဒံ အကုသလံ၊ ဣဒံ သာဝဇ္ဇံ၊ ဣဒံ အနဝဇ္ဇံ၊ ဣဒံ ကဏှံ၊ ဣဒံ သုက္ကံ၊ ဣဒံ သေဝိတဗ္ဗံ၊ ဣဒံ န သေဝိတဗ္ဗံ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ဧဝံဂဟိတာ၊ ဣဒံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ [နိဗ္ဗတ္တာပေန္တိ (က.)]၊ တေသံ ဧဝံဂဟိတာနံ အယံ အတ္ထော’’တိ၊ အယံ ပရိညာ.

ဧဝံ ပရိဇာနိတွာ တယော ဓမ္မာ အဝသိဋ္ဌာ ဘဝန္တိ ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝေတဗ္ဗာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ စ. တတ္ထ ကတမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ? ယေ အကုသလာ. တတ္ထ ကတမေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ? ယေ ကုသလာ. တတ္ထ ကတမေ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ? ယံ အသင်္ခတံ. ယော ဧဝံ ဇာနာတိ အယံ ဝုစ္စတိ အတ္ထကုသလော ဓမ္မကုသလော ကလျာဏတာကုသလော ဖလတာကုသလော၊ အာယကုသလော အပါယကုသလော ဥပါယကုသလော မဟတာ ကောသလ္လေန သမန္နာဂတောတိ၊ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ကုသလော သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ.

‘‘သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ တေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ အာလောကိတေ ဝိလောကိတေ သမိဉ္ဇိတေ [သမ္မိဉ္ဇိတေ (သီ.)] ပသာရိတေ သင်္ဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေ အသိတေ ပီတေ ခါယိတေ သာယိတေ ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မေ ဂတေ ဌိတေ နိသိန္နေ သုတ္တေ ဇာဂရိတေ ဘာသိတေ တုဏှိဘာဝေ သတေန သမ္ပဇာနေန ဝိဟာတဗ္ဗံ. ဣမာ ဒွေ စရိယာ အနုညာတာ ဘဂဝတာ ဧကာ ဝိသုဒ္ဓါနံ၊ ဧကာ ဝိသုဇ္ဈန္တာနံ. ကေ ဝိသုဒ္ဓါ? အရဟန္တော. ကေ ဝိသုဇ္ဈန္တာ? သေက္ခာ. ကတကိစ္စာနိ ဟိ အရဟတော ဣန္ဒြိယာနိ. ယံ ဗောဇ္ဈံ၊ တံ စတုဗ္ဗိဓံ ဒုက္ခဿ ပရိညာဘိသမယေန သမုဒယဿ ပဟာနာဘိသမယေန မဂ္ဂဿ ဘာဝနာဘိသမယေန နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန၊ ဣဒံ စတုဗ္ဗိဓံ ဗောဇ္ဈံ ယော ဧဝံ ဇာနာတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ သတော အဘိက္ကမတိ သတော ပဋိက္ကမတိ ခယာ ရာဂဿ ခယာ ဒေါသဿ ခယာ မောဟဿ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ၊ တေနာဟ –

‘‘ကာမေသု နာဘိဂိဇ္ဈေယျ၊ [အဇိတာတိ ဘဂဝါ]

မနသာနာဝိလော သိယာ၊

ကုသလော သဗ္ဗဓမ္မာနံ၊ သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ.

ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ ဝိသဇ္ဇိတဗ္ဗံ. သုတ္တဿ စ အနုဂီတိ အတ္ထတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ သမာနေတဗ္ဗာ [သမာနယိတဗ္ဗာ (သီ. က.)]. အတ္ထာပဂတံ ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သမ္ဖပ္ပလာပံ ဘဝတိ. ဒုန္နိက္ခိတ္တဿ ပဒဗျဉ္ဇနဿ အတ္ထောပိ ဒုန္နယော ဘဝတိ၊ တသ္မာ အတ္ထဗျဉ္ဇနူပေတံ သင်္ဂါယိတဗ္ဗံ. သုတ္တဉ္စ ပဝိစိနိတဗ္ဗံ. ကိံ ဣဒံ သုတ္တံ အာဟစ္စ ဝစနံ အနုသန္ဓိဝစနံ နီတတ္ထံ နေယျတ္ထံ သံကိလေသဘာဂိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယံ? ကုဟိံ ဣမဿ သုတ္တဿ သဗ္ဗာနိ သစ္စာနိ ပဿိတဗ္ဗာနိ၊ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေတိ? ဧဝံ သုတ္တံ ပဝိစေတဗ္ဗံ. တေနာဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာယနော – ‘‘ယံ ပုစ္ဆိတဉ္စ ဝိဿဇ္ဇိတဉ္စ၊ သုတ္တဿ ယာ စ အနုဂီတီ’’တိ.

နိယုတ္တော ဝိစယော ဟာရော.

၃. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂေါ

၁၈. တတ္ထ ကတမော ယုတ္တိဟာရော? ‘‘သဗ္ဗေသံ ဟာရာန’’န္တိ၊ အယံ ယုတ္တိဟာရော. ကိံ ယောဇယတိ [ယောဇေတိ (သီ.)]? စတ္တာရော မဟာပဒေသာ ဗုဒ္ဓါပဒေသော သံဃာပဒေသော သမ္ဗဟုလတ္ထေရာပဒေသော [သမ္ပဟုလ။ (က.)] ဧကတ္ထေရာပဒေသော. ဣမေ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ၊ တာနိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ သုတ္တေ ဩတာရယိတဗ္ဗာနိ၊ ဝိနယေ သန္ဒဿယိတဗ္ဗာနိ၊ ဓမ္မတာယံ ဥပနိက္ခိပိတဗ္ဗာနိ.

ကတမသ္မိံ သုတ္တေ ဩတာရယိတဗ္ဗာနိ? စတူသု အရိယသစ္စေသု. ကတမသ္မိံ ဝိနယေ သန္ဒဿယိတဗ္ဗာနိ? ရာဂဝိနယေ ဒေါသဝိနယေ မောဟဝိနယေ. ကတမိဿံ [ကတမိယံ (သီ.)] ဓမ္မတာယံ ဥပနိက္ခိပိတဗ္ဗာနိ? ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ. ယဒိ စတူသု အရိယသစ္စေသု အဝတရတိ၊ ကိလေသဝိနယေ သန္ဒိဿတိ၊ ဓမ္မတဉ္စ န ဝိလောမေတိ၊ ဧဝံ အာသဝေ န ဇနေတိ. စတူဟိ မဟာပဒေသေဟိ ယံ ယံ ယုဇ္ဇတိ၊ ယေန ယေန ယုဇ္ဇတိ၊ ယထာ ယထာ ယုဇ္ဇတိ၊ တံ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ.

၁၉. ပဉှံ ပုစ္ဆိတေန ကတိ ပဒါနိ ပဉှေတိ ပဒသော ပရိယောဂါဟိတဗ္ဗံ ဝိစေတဗ္ဗံ? ယဒိ သဗ္ဗာနိ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တိ၊ ဧကော ပဉှော. အထ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တိ၊ ဧကော ပဉှော. အထ တီဏိ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တိ၊ ဧကော ပဉှော. အထ ဒွေ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တိ၊ ဧကော ပဉှော. အထ ဧကံ ပဒံ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒတိ၊ ဧကော ပဉှော. တံ ဥပပရိက္ခမာနေန အညာတဗ္ဗံ ကိံ ဣမေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ နာနာဗျဉ္ဇနာ၊ ဥဒါဟု ဣမေသံ ဓမ္မာနံ ဧကော အတ္ထော ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနန္တိ. ယထာ ကိံ ဘဝေ? ယထာ သာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ.

‘‘ကေနဿုဗ္ဘာဟတော [ပဿ သ. နိ. ၁.၆၆] လောကော၊ ကေနဿု ပရိဝါရိတော၊