၆. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဥပါလိသုတ္တံ. တတ္ထ နာဠန္ဒာယန္တိ နာလန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ၊ သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာဒေသိ၊ သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ပါဝါရိကမ္ဗဝနန္တေဝ သင်္ခံ ဂတော. တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဒီဃတပဿီတိ ဒီဃတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော. ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ ပိဏ္ဍပါတတော ပဋိက္ကန္တော. သာသနေ ဝိယ ကိံ ပန ဗာဟိရာယတနေ ပိဏ္ဍပါတောတိ ဝေါဟာရော အတ္ထီတိ၊ နတ္ထိ.
ပညပေတီတိ ဒဿေတိ ဌပေတိ. ဒဏ္ဍာနိ ပညပေတီတိ ဣဒံ နိဂဏ္ဌသမယေန ပုစ္ဆန္တော အာဟ. ကာယဒဏ္ဍံ ဝစီဒဏ္ဍံ မနောဒဏ္ဍန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမဒဏ္ဍဒွယံ တေ အစိတ္တကံ ပယျပေန္တိ. ယထာ ကိရ ဝါတေ ဝါယန္တေ သာခါ စလတိ၊ ဥဒကံ စလတိ၊ န စ တတ္ထ စိတ္တံ အတ္ထိ၊ ဧဝံ ကာယဒဏ္ဍောပိ အစိတ္တကောဝ ဟောတိ. ယထာ စ ဝါတေ ဝါယန္တေ တာလပဏ္ဏာဒီနိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ၊ ဥဒကာနိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ၊ န စ တတ္ထ စိတ္တံ အတ္ထိ၊ ဧဝံ ဝစီဒဏ္ဍောပိ အစိတ္တကောဝ ဟောတီတိ ဣမံ ဒဏ္ဍဒွယံ အစိတ္တကံ ပညပေန္တိ. စိတ္တံ ပန မနောဒဏ္ဍန္တိ ပညပေန္တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဝစနံ ပတိဋ္ဌပေတုကာမော ‘‘ကိံ ပန တပဿီ’’တိအာဒိမာဟ.
တတ္ထ ကထာဝတ္ထုသ္မိန္တိ ဧတ္ထ ကထာယေဝ ကထာဝတ္ထု. ကထာယံ ပတိဋ္ဌပေသီတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမကာသိ? ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ ‘‘အယံ ဣမံ ကထံ အာဒါယ ဂန္တွာ အတ္တနော သတ္ထု မဟာနိဂဏ္ဌဿ အာရောစေဿတိ၊ တာသဉ္စ ပရိသတိ၊ ဥပါလိ ဂဟပတိ နိသိန္နော၊ သော ဣမံ ကထံ သုတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂမိဿတိ၊ တဿာဟံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ၊ သော တိက္ခတ္တုံ သရဏံ ဂမိဿတိ၊ အထဿ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေဿာမိ၊ သော သစ္စပကာသနာဝသာနေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ၊ ပရေသံ သင်္ဂဟတ္ထမေဝ ဟိ မယာ ပါရမိယော ပူရိတာ’’တိ. ဣမမတ္ထံ ပဿန္တော ဧဝမကာသိ.
၅၇. ကမ္မာနိ ပညပေသီတိ ဣဒံ နိဂဏ္ဌော ဗုဒ္ဓသမယေန ပုစ္ဆန္တော အာဟ. ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကာယဒွါရေ အာဒါနဂဟဏမုဉ္စနစောပနပတ္တာ အဋ္ဌကာမာဝစရကုသလစေတနာ ဒွါဒသာကုသလစေတနာတိ ဝီသတိစေတနာ ကာယကမ္မံ နာမ. ကာယဒွါရေ အာဒါနာဒီနိ အပတွာ ဝစီဒွါရေ ဝစနဘေဒံ ပါပယမာနာ ဥပ္ပန္နာ တာယေဝ ဝီသတိစေတနာ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဥဘယဒွါရေ စောပနံ အပ္ပတွာ မနောဒွါရေ ဥပ္ပန္နာ ဧကူနတိံသကုသလာကုသလစေတနာ မနောကမ္မံ နာမ. အပိစ သင်္ခေပတော တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ ကာယကမ္မံ နာမ၊ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ ဝစီကမ္မံ နာမ၊ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ မနောကမ္မံ နာမ. ဣမသ္မိဉ္စ သုတ္တေ ကမ္မံ ဓုရံ၊ အနန္တရသုတ္တေ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ပုဏ္ဏ ကမ္မာနိ မယာ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒိတာနီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၁) ဧဝမာဂတေပိ စေတနာ ဓုရံ. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပဝတ္တာ စေတနာ ‘‘ကဏှံ ကဏှဝိပါက’’န္တိအာဒိဘေဒံ လဘတိ. နိဒ္ဒေသဝါရေ စဿ ‘‘သဗျာဗဇ္ဈံ ကာယသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန သာ ဝုတ္တာဝ. ကာယဒွါရေ ပဝတ္တာ ပန ဣဓ ကာယကမ္မန္တိ အဓိပ္ပေတံ၊ ဝစီဒွါရေ ပဝတ္တာ ဝစီကမ္မံ၊ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာ မနောကမ္မံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မံ ဓုရံ၊ အနန္တရသုတ္တေ စေတနာ’’တိ. ကမ္မမ္ပိ ဟိ ဘဂဝါ ကမ္မန္တိ ပညပေတိ ယထာ ဣမသ္မိံယေဝ သုတ္တေ. စေတနမ္ပိ၊ ယထာဟ – ‘‘စေတနာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကမ္မံ ဝဒါမိ၊ စေတယိတွာ ကမ္မံ ကရောတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၆၃). ကသ္မာ ပန စေတနာ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာ? စေတနာမူလကတ္တာ ကမ္မဿ.
ဧတ္ထ စ အကုသလံ ပတွာ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မဟန္တန္တိ ဝဒန္တော န ကိလမတိ၊ ကုသလံ ပတွာ မနောကမ္မံ. တထာ ဟိ မာတုဃာတာဒီနိ စတ္တာရိ ကမ္မာနိ ကာယေနေဝ ဥပက္ကမိတွာ ကာယေနေဝ ကရောတိ၊ နိရယေ ကပ္ပဋ္ဌိကသံဃဘေဒကမ္မံ ဝစီဒွါရေန ကရောတိ. ဧဝံ အကုသလံ ပတွာ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မဟန္တန္တိ ဝဒန္တော န ကိလမတိ နာမ. ဧကာ ပန ဈာနစေတနာ စတုရာသီတိကပ္ပသဟဿာနိ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ အာဝဟတိ၊ ဧကာ မဂ္ဂစေတနာ သဗ္ဗာကုသလံ သမုဂ္ဃါတေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှာပေတိ. ဧဝံ ကုသလံ ပတွာ မနောကမ္မံ မဟန္တန္တိ ဝဒန္တော န ကိလမတိ နာမ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဘဂဝါ အကုသလံ ပတွာ မနောကမ္မံ မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝဒမာနော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇံ၊ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသာဝဇ္ဇာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀).
ဣဒါနိ နိဂဏ္ဌောပိ တထာဂတေန ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိဉ္စိ အတ္ထနိပ္ဖတ္တိံ အပဿန္တောပိ ‘‘ကိံ ပနာဝုသော၊ ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ.
၅၈. ဗာလကိနိယာတိ ဥပါလိဿ ကိရ ဗာလကလောဏကာရဂါမော နာမ အတ္ထိ၊ တတော အာယံ ဂဟေတွာ မနုဿာ အာဂတာ၊ သော ‘‘ဧထ ဘဏေ၊ အမှာကံ သတ္ထာရံ မဟာနိဂဏ္ဌံ ပဿိဿာမာ’’တိ တာယ ပရိသာယ ပရိဝုတော တတ္ထ အဂမာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဗာလကိနိယာ ပရိသာယာ’’တိ၊ ဗာလကဂါမဝါသိနိယာတိ အတ္ထော. ဥပါလိပမုခါယာတိ ဥပါလိဇေဋ္ဌကာယ. အပိစ ဗာလကိနိယာတိ ဗာလဝတိယာ ဗာလုဿန္နာယာတိပိ အတ္ထော. ဥပါလိပမုခါယာတိ ဥပါလိဂဟပတိယေဝ တတ္ထ ထောကံ သပ္ပညော၊ သော တဿာ ပမုခေါ ဇေဋ္ဌကော. တေနာပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါလိပမုခါယာ’’တိ. ဟန္ဒာတိ ဝစသာယတ္ထေ နိပါတော. ဆဝေါတိ လာမကော. ဩဠာရိကဿာတိ မဟန္တဿ. ဥပနိဓာယာတိ ဥပနိက္ခိပိတွာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ကာယဒဏ္ဍဿ သန္တိကေ နိက္ခိပိတွာ ‘‘အယံ နု ခေါ မဟန္တော၊ အယံ မဟန္တော’’တိ ဧဝံ ဩလောကိယမာနော ဆဝေါ မနောဒဏ္ဍော ကိံ သောဘတိ၊ ကုတော သောဘိဿတိ၊ န သောဘတိ၊ ဥပနိက္ခေပမတ္တမ္ပိ နပ္ပဟောတီတိ ဒီပေတိ. သာဓု သာဓု၊ ဘန္တေ၊ တပဿီတိ ဒီဃတပဿိဿ သာဓုကာရံ ဒေန္တော၊ ဘန္တေတိ နာဋပုတ္တမာလပတိ.
၆၀. န ခေါ မေတံ၊ ဘန္တေ၊ ရုစ္စတီတိ၊ ဘန္တေ၊ ဧတံ မယှံ န ရုစ္စတိ. မာယာဝီတိ မာယာကာရော. အာဝဋ္ဋနိမာယန္တိ အာဝဋ္ဋေတွာ ဂဟဏမာယံ. အာဝဋ္ဋေတီတိ အာဝဋ္ဋေတွာ ပရိက္ခိပိတွာ ဂဏှာတိ. ဂစ္ဆ တွံ ဂဟပတီတိ ကသ္မာ မဟာနိဂဏ္ဌော ဂဟပတိံ ယာဝတတိယံ ပဟိဏတိယေဝ? ဒီဃတပဿီ ပန ပဋိဗာဟတေဝ? မဟာနိဂဏ္ဌေန ဟိ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ဧကံ နဂရံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေနပိ န ဘဂဝါ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. ယော ဟိ သတ္ထုဝါဒပဋိညော ဟောတိ၊ သော တံ ပဋိညံ အပ္ပဟာယ ဗုဒ္ဓဒဿနေ အဘဗ္ဗော. တသ္မာ ဧသ ဗုဒ္ဓဒဿနဿ အလဒ္ဓပုဗ္ဗတ္တာ ဒသဗလဿ ဒဿနသမ္ပတ္တိဉ္စ နိယျာနိကကထာဘာဝဉ္စ အဇာနန္တော ယာဝတတိယံ ပဟိဏတေဝ. ဒီဃတပဿီ ပန ကာလေန ကာလံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ တိဋ္ဌတိပိ နိသီဒတိပိ ပဉှမ္ပိ ပုစ္ဆတိ၊ သော တထာဂတဿ ဒဿနသမ္ပတ္တိမ္ပိ နိယျာနိကကထာဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ဂဟပတိ ပဏ္ဍိတော၊ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကေ ဂန္တွာ ဒဿနေပိ ပသီဒေယျ၊ နိယျာနိကကထံ သုတွာပိ ပသီဒေယျ. တတော န ပုန အမှာကံ သန္တိကံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ. တသ္မာ ယာဝတတိယံ ပဋိဗာဟတေဝ.
အဘိဝါဒေတွာတိ ဝန္ဒိတွာ. တထာဂတဉှိ ဒိသွာ ပသန္နာပိ အပ္ပသန္နာပိ ယေဘုယျေန ဝန္ဒန္တိယေဝ၊ အပ္ပကာ န ဝန္ဒန္တိ. ကသ္မာ? အတိဥစ္စေ ဟိ ကုလေ ဇာတော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တောပိ ဝန္ဒိတဗ္ဗောယေဝါတိ. အယံ ပန ဂဟပတိ ပသန္နတ္တာဝ ဝန္ဒိ၊ ဒဿနေယေဝ ကိရ ပသန္နော. အာဂမာ နု ခွိဓာတိ အာဂမာ နု ခေါ ဣဓ.
၆၁. သာဓု သာဓု၊ ဘန္တေ၊ တပဿီတိ ဒီဃတပဿိဿ သာဓုကာရံ ဒေန္တော၊ ဘန္တေတိ၊ ဘဂဝန္တံ အာလပတိ. သစ္စေ ပတိဋ္ဌာယာတိ ထုသရာသိမှိ အာကောဋိတခါဏုကော ဝိယ အစလန္တော ဝစီသစ္စေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ. သိယာ နောတိ ဘဝေယျ အမှာကံ.
၆၂. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. အဿာတိ ဘဝေယျ. သီတောဒကပဋိက္ခိတ္တောတိ နိဂဏ္ဌာ သတ္တသညာယ သီတောဒကံ ပဋိက္ခိပန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. မနောသတ္တာ နာမ ဒေဝါတိ မနမှိ သတ္တာ လဂ္ဂါ လဂိတာ. မနောပဋိဗဒ္ဓေါတိ ယသ္မာ မနမှိ ပဋိဗဒ္ဓေါ ဟုတွာ ကာလင်္ကရောတိ၊ တသ္မာ မနောသတ္တေသု ဒေဝေသု ဥပပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ. တဿ ဟိ ပိတ္တဇရရောဂေါ ဘဝိဿတိ. တေနဿ ဥဏှောဒကံ ပိဝိတုံ ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒိဓောဝနတ္ထာယ ဝါ ဂတ္တပရိသိဉ္စနတ္ထာယ ဝါ ဥပနေတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ရောဂေါ ဗလဝတရော ဟောတိ. သီတောဒကံ ဝဋ္ဋတိ၊ ရောဂံ ဝူပသမေတိ. အယံ ပန ဥဏှောဒကမေဝ ပဋိသေဝတိ၊ တံ အလဘမာနော ဩဒနကဉ္ဇိကံ ပဋိသေဝတိ. စိတ္တေန ပန သီတောဒကံ ပါတုကာမော စ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော စ ဟောတိ. တေနဿ မနောဒဏ္ဍော တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇတိ. သော ကာယဒဏ္ဍံ ဝစီဒဏ္ဍံ ရက္ခာမီတိ သီတောဒကံ ပါတုကာမော ဝါ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော ဝါ သီတောဒကမေဝ ဒေထာတိ ဝတ္တုံ န ဝိသဟတိ. တဿ ဧဝံ ရက္ခိတာပိ ကာယဒဏ္ဍဝစီဒဏ္ဍာ စုတိံ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ဝါ အာကဍ္ဎိတုံ န သက္ကောန္တိ. မနောဒဏ္ဍော ပန ဘိန္နောပိ စုတိမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမ္ပိ အာကဍ္ဎတိယေဝ. ဣတိ နံ ဘဂဝါ ဒုဗ္ဗလကာယဒဏ္ဍဝစီဒဏ္ဍာ ဆဝါ လာမကာ၊ မနောဒဏ္ဍောဝ ဗလဝါ မဟန္တောတိ ဝဒါပေသိ.
တဿပိ ဥပါသကဿ ဧတဒဟောသိ. ‘‘မုစ္ဆာဝသေန အသညိဘူတာနဉှိ သတ္တာဟမ္ပိ အဿာသပဿာသာ နပ္ပဝတ္တန္တိ၊ စိတ္တသန္တတိပဝတ္တိမတ္တေနေဝ ပန တေ မတာတိ န ဝုစ္စန္တိ. ယဒါ နေသံ စိတ္တံ နပ္ပဝတ္တတိ၊ တဒါ ‘မတာ ဧတေ နီဟရိတွာ တေ ဈာပေထာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တိ. ကာယဒဏ္ဍော နိရီဟော အဗျာပါရော၊ တထာ ဝစီဒဏ္ဍော. စိတ္တေနေဝ ပန တေသံ စုတိပိ ပဋိသန္ဓိပိ ဟောတိ. ဣတိပိ မနောဒဏ္ဍောဝ မဟန္တော. ဘိဇ္ဇိတွာပိ စုတိပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနတော ဧသေဝ မဟန္တော. အမှာကံ ပန မဟာနိဂဏ္ဌဿ ကထာ အနိယျာနိကာ’’တိ သလ္လက္ခေသိ. ဘဂဝတော ပန ဝိစိတ္တာနိ ပဉှပဋိဘာနာနိ သောတုကာမော န တာဝ အနုဇာနာတိ.
န ခေါ တေ သန္ဓိယတီတိ န ခေါ တေ ဃဋိယတိ. ပုရိမေန ဝါ ပစ္ဆိမန္တိ ‘‘ကာယဒဏ္ဍော မဟန္တော’’တိ ဣမိနာ ပုရိမေန ဝစနေန ဣဒါနိ ‘‘မနောဒဏ္ဍော မဟန္တော’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ပစ္ဆိမေန ဝါ ပုရိမန္တိ တေန ဝါ ပစ္ဆိမေန အဒုံ ပုရိမဝစနံ န ဃဋိယတိ.
၆၃. ဣဒါနိဿ ဘဂဝါ အညာနိပိ ကာရဏာနိ အာဟရန္တော ‘‘တံ ကိံ မညသီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စာတုယာမသံဝရသံဝုတောတိ န ပါဏမတိပါတေတိ၊ န ပါဏမတိပါတယတိ၊ န ပါဏမတိပါတယတော သမနုညော ဟောတိ. န အဒိန္နံ အာဒိယတိ၊ န အဒိန္နံ အာဒိယာပေတိ၊ န အဒိန္နံ အာဒိယတော သမနုညော ဟောတိ. န မုသာ ဘဏတိ၊ န မုသာ ဘဏာပေတိ၊ န မုသာ ဘဏတော သမနုညော ဟောတိ. န ဘာဝိတမာသီသတိ၊ န ဘာဝိတမာသီသာပေတိ၊ န ဘာဝိတမာသီသတော သမနုညော ဟောတီတိ ဣမိနာ စတုကောဋ္ဌာသေန သံဝရေန သံဝုတော. ဧတ္ထ စ ဘာဝိတန္တိ ပဉ္စကာမဂုဏာ.
သဗ္ဗဝါရိဝါရိတောတိ ဝါရိတသဗ္ဗဥဒကော၊ ပဋိက္ခိတ္တသဗ္ဗသီတောဒကောတိ အတ္ထော. သော ဟိ သီတောဒကေ သတ္တသညီ ဟောတိ၊ တသ္မာ န တံ ဝလဉ္ဇေတိ. အထ ဝါ သဗ္ဗဝါရိဝါရိတောတိ သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဝါရိတပါပေါ. သဗ္ဗဝါရိယုတ္တောတိ သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ယုတ္တော. သဗ္ဗဝါရိဓုတောတိ သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဓုတပါပေါ. သဗ္ဗဝါရိဖုဋောတိ သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဖုဋော. ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ သင်္ဃာတံ အာပါဒေတီတိ ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ ဝဓံ အာပါဒေတိ. သော ကိရ ဧကိန္ဒြိယံ ပါဏံ ဒုဝိန္ဒြိယံ ပါဏန္တိ ပညပေတိ. သုက္ခဒဏ္ဍက-ပုရာဏပဏ္ဏသက္ခရ-ကထလာနိပိ ပါဏောတေဝ ပညပေတိ. တတ္ထ ခုဒ္ဒကံ ဥဒကဗိန္ဒု ခုဒ္ဒကော ပါဏော၊ မဟန္တံ မဟန္တောတိ သညီ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ကိသ္မိံ ပညပေတီတိ ကတ္ထ ကတရသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပညပေတိ. မနောဒဏ္ဍသ္မိန္တိ မနောဒဏ္ဍကောဋ္ဌာသေ၊ ဘန္တေတိ. အယံ ပန ဥပါသကော ဘဏန္တောဝ သယမ္ပိ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘အမှာကံ မဟာနိဂဏ္ဌော ‘အသဉ္စေတနိကံ ကမ္မံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ၊ သဉ္စေတနိကံ မဟာသာဝဇ္ဇ’န္တိ ပညပေတွာ စေတနံ မနောဒဏ္ဍောတိ ပညပေတိ၊ အနိယျာနိကာ ဧတဿ ကထာ၊ ဘဂဝတောဝ နိယျာနိကာ’’တိ.
၆၄. ဣဒ္ဓါတိ သမိဒ္ဓါ. ဖီတာတိ အတိသမိဒ္ဓါ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာ ဝိယ. အာကိဏ္ဏမနုဿာတိ ဇနသမာကုလာ. ပါဏာတိ ဟတ္ထိအဿာဒယော တိရစ္ဆာနဂတာ စေဝ ဣတ္ထိပုရိသဒါရကာဒယော မနုဿဇာတိကာ စ. ဧကံ မံသခလန္တိ ဧကံ မံသရာသိံ. ပုဉ္ဇန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒ္ဓိမာတိ အာနုဘာဝသမ္ပန္နော. စေတောဝသိပ္ပတ္တောတိ စိတ္တေ ဝသီဘာဝပ္ပတ္တော. ဘသ္မံ ကရိဿာမီတိ ဆာရိကံ ကရိဿာမိ. ကိဉှိ သောဘတိ ဧကာ ဆဝါ နာဠန္ဒာတိ ဣဒမ္ပိ ဘဏန္တော သော ဂဟပတိ – ‘‘ကာယပယောဂေန ပညာသမ္ပိ မနုဿာ ဧကံ နာဠန္ဒံ ဧကံ မံသခလံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ၊ ဣဒ္ဓိမာ ပန ဧကော ဧကေနေဝ မနောပဒေါသေန ဘသ္မံ ကာတုံ သမတ္ထော. အမှာကံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ ကထာ အနိယျာနိကာ၊ ဘဂဝတောဝ ကထာ နိယျာနိကာ’’တိ သလ္လက္ခေသိ.
၆၅. အရညံ အရညဘူတန္တိ အဂါမကံ အရညမေဝ ဟုတွာ အရညံ ဇာတံ. ဣသီနံ မနောပဒေါသေနာတိ ဣသီနံ အတ္ထာယ ကတေန မနောပဒေါသေန တံ မနောပဒေါသံ အသဟမာနာဟိ ဒေဝတာဟိ တာနိ ရဋ္ဌာနိ ဝိနာသိတာနိ. လောကိကာ ပန ဣသယော မနံ ပဒေါသေတွာ ဝိနာသယိံသူတိ မညန္တိ. တသ္မာ ဣမသ္မိံ လောကဝါဒေ ဌတွာဝ ဣဒံ ဝါဒါရောပနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
တတ္ထ ဒဏ္ဍကီရညာဒီနံ ဧဝံ အရညဘူတဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော – သရဘင်္ဂဗောဓိသတ္တဿ တာဝ ပရိသာယ အတိဝေပုလ္လတံ ဂတာယ ကိသဝစ္ဆော နာမ တာပသော မဟာသတ္တဿ အန္တေဝါသီ ဝိဝေကဝါသံ ပတ္ထယမာနော ဂဏံ ပဟာယ ဂေါဓာဝရီတီရတော ကလိင်္ဂရဋ္ဌေ ဒဏ္ဍကီရညော ကုမ္ဘပုရံ နာမ နဂရံ ဥပနိဿာယ ရာဇုယျာနေ ဝိဝေကမနုဗြူဟယမာနော ဝိဟရတိ. တဿ သေနာပတိ ဥပဋ္ဌာကော ဟောတိ.
တဒါ စ ဧကာ ဂဏိကာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ပဉ္စမာတုဂါမသတပရိဝါရာ နဂရံ ဥပသောဘယမာနာ ဝိစရတိ. မဟာဇနော တမေဝ ဩလောကယမာနော ပရိဝါရေတွာ ဝိစရတိ၊ နဂရဝီထိယော နပ္ပဟောန္တိ. ရာဇာ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဌိတော တံ ဒိသွာ ကာ ဧသာတိ ပုစ္ဆိ. တုမှာကံ နဂရသောဘိနီ ဒေဝါတိ. သော ဥဿူယမာနော ‘‘ကိံ ဧတာယ သောဘတိ၊ နဂရံ သယံ သောဘိဿတီ’’တိ တံ ဌာနန္တရံ အစ္ဆိန္ဒာပေသိ.
သာ တတော ပဋ္ဌာယ ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ကတွာ ဌာနန္တရံ ပရိယေသမာနာ ဧကဒိဝသံ ရာဇုယျာနံ ပဝိသိတွာ စင်္ကမနကောဋိယံ အာလမ္ဗနဖလကံ နိဿာယ ပါသာဏဖလကေ နိသိန္နံ တာပသံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘ကိလိဋ္ဌော ဝတာယံ တာပသော အနဉ္ဇိတမဏ္ဍိတော၊ ဒါဌိကာဟိ ပရုဠှာဟိ မုခံ ပိဟိတံ၊ မဿုနာ ဥရံ ပိဟိတံ၊ ဥဘော ကစ္ဆာ ပရုဠှာ’’တိ. အထဿာ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ – ‘‘အဟံ ဧကေန ကိစ္စေန ဝိစရာမိ၊ အယဉ္စ မေ ကာဠကဏ္ဏီ ဒိဋ္ဌော၊ ဥဒကံ အာဟရထ၊ အက္ခီနိ ဓောဝိဿာမီ’’တိ ဥဒကဒန္တကဋ္ဌံ အာဟရာပေတွာ ဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ တာပသဿ သရီရေ ပိဏ္ဍံ ပိဏ္ဍံ ခေဠံ ပါတေတွာ ဒန္တကဋ္ဌံ ဇဋာမတ္ထကေ ခိပိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဥဒကံ တာပသဿ မတ္ထကသ္မိံယေဝ သိဉ္စိတွာ – ‘‘ယေဟိ မေ အက္ခီဟိ ကာဠကဏ္ဏီ ဒိဋ္ဌော၊ တာနိ ဓောတာနိ ကလိပဝါဟိတော’’တိ နိက္ခန္တာ.
တံဒိဝသဉ္စ ရာဇာ သတိံ ပဋိလဘိတွာ – ‘‘ဘော ကုဟိံ နဂရသောဘိနီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဣမသ္မိံယေဝ နဂရေ ဒေဝါတိ. ပကတိဋ္ဌာနန္တရံ တဿာ ဒေထာတိ ဌာနန္တရံ ဒါပေသိ. သာ ပုဗ္ဗေ သုကတကမ္မံ နိဿာယ လဒ္ဓံ ဌာနန္တရံ တာပသဿ သရီရေ ခေဠပါတနေန လဒ္ဓန္တိ သညမကာသိ.
တတော ကတိပါဟဿစ္စယေန ရာဇာ ပုရောဟိတဿ ဌာနန္တရံ ဂဏှိ. သော နဂရသောဘိနိယာ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဘဂိနိ ကိန္တိ ကတွာ ဌာနန္တရံ ပဋိလဘီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ကိံ ဗြာဟ္မဏ အညံ ကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ ရာဇုယျာနေ အနဉ္ဇိတကာဠကဏ္ဏီ ကူဋဇဋိလော ဧကော အတ္ထိ၊ တဿ သရီရေ ခေဠံ ပါတေဟိ၊ ဧဝံ ဌာနန္တရံ လဘိဿသီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ဧဝံ ကရိဿာမိ ဘဂိနီ’’တိ တတ္ထ ဂန္တွာ တာယ ကထိတသဒိသမေဝ သဗ္ဗံ ကတွာ နိက္ခမိ. ရာဇာပိ တံဒိဝသမေဝ သတိံ ပဋိလဘိတွာ – ‘‘ကုဟိံ၊ ဘော၊ ဗြာဟ္မဏော’’တိ ပုစ္ဆိ. ဣမသ္မိံယေဝ နဂရေ ဒေဝါတိ. ‘‘အမှေဟိ အနုပဓာရေတွာ ကတံ၊ တဒေဝဿ ဌာနန္တရံ ဒေထာ’’တိ ဒါပေသိ. သောပိ ပုညဗလေန လဘိတွာ ‘‘တာပသဿ သရီရေ ခေဠပါတနေန လဒ္ဓံ မေ’’တိ သညမကာသိ.
တတော ကတိပါဟဿစ္စယေန ရညော ပစ္စန္တော ကုပိတော. ရာဇာ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေဿာမီတိ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ နိက္ခမိ. ပုရောဟိတော ဂန္တွာ ရညော ပုရတော ဌတွာ ‘‘ဇယတု မဟာရာဇာ’’တိ ဝတွာ – ‘‘တုမှေ၊ မဟာရာဇ၊ ဇယတ္ထာယ ဂစ္ဆထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ ဗြာဟ္မဏာတိ. ဧဝံ သန္တေ ရာဇုယျာနေ အနဉ္ဇိတကာဠကဏ္ဏီ ဧကော ကူဋဇဋိလော ဝသတိ၊ တဿ သရီရေ ခေဠံ ပါတေထာတိ. ရာဇာ တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ ယထာ ဂဏိကာယ စ တေန စ ကတံ၊ တထေဝ သဗ္ဗံ ကတွာ ဩရောဓေပိ အာဏာပေသိ – ‘‘ဧတဿ ကူဋဇဋိလဿ သရီရေ ခေဠံ ပါတေထာ’’တိ. တတော ဩရောဓာပိ ဩရောဓပါလကာပိ တထေဝ အကံသု. အထ ရာဇာ ဥယျာနဒွါရေ ရက္ခံ ဌပါပေတွာ ‘‘ရညာ သဒ္ဓိံ နိက္ခမန္တာ သဗ္ဗေ တာပသဿ သရီရေ ခေဠံ အပါတေတွာ နိက္ခမိတုံ န လဘန္တီ’’တိ အာဏာပေသိ. အထ သဗ္ဗော ဗလကာယော စ သေနိယော စ တေနေဝ နိယာမေန တာပသဿ ဥပရိ ခေဠဉ္စ ဒန္တကဋ္ဌာနိ စ မုခဝိက္ခာလိတ ဥဒကဉ္စ ပါပယိံသု၊ ခေဠော စ ဒန္တကဋ္ဌာနိ စ သကလသရီရံ အဝတ္ထရိံသု.
သေနာပတိ သဗ္ဗပစ္ဆာ သုဏိတွာ ‘‘မယှံ ကိရ သတ္ထာရံ ဘဝန္တံ ပုညက္ခေတ္တံ သဂ္ဂသောပါနံ ဧဝံ ဃဋ္ဋယိံသူ’’တိ ဥသုမဇာတဟဒယော မုခေန အဿသန္တော ဝေဂေန ရာဇုယျာနံ အာဂန္တွာ တထာ ဗျသနပတ္တံ ဣသိံ ဒိသွာ ကစ္ဆံ ဗန္ဓိတွာ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ ဒန္တကဋ္ဌာနိ အပဝိယူဟိတွာ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေတွာ ဥဒကံ အာဟရာပေတွာ နှာပေတွာ သဗ္ဗဩသဓေဟိ စေဝ စတုဇ္ဇာတိဂန္ဓေဟိ စ သရီရံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ သုခုမသာဋကေန ပုဉ္ဆိတွာ ပုရတော အဉ္ဇလိံ ကတွာ ဌိတော ဧဝမာဟ ‘‘အယုတ္တံ၊ ဘန္တေ၊ မနုဿေဟိ ကတံ၊ ဧတေသံ ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဒေဝတာ သေနာပတိ တိဓာ ဘိန္နာ၊ ဧကစ္စာ ‘‘ရာဇာနမေဝ နာသေဿာမာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ဧကစ္စာ ‘‘သဒ္ဓိံ ပရိသာယ ရာဇာန’’န္တိ၊ ဧကစ္စာ ‘‘ရညော ဝိဇိတံ သဗ္ဗံ နာသေဿာမာ’’တိ. ဣဒံ ဝတွာ ပန တာပသော အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကောပံ အကတွာ လောကဿ သန္တိဥပါယမေဝ အာစိက္ခန္တော အာဟ ‘‘အပရာဓော နာမ ဟောတိ၊ အစ္စယံ ပန ဒေသေတုံ ဇာနန္တဿ ပါကတိကမေဝ ဟောတီ’’တိ.
သေနာပတိ နယံ လဘိတွာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘တုမှေဟိ၊ မဟာရာဇ၊ နိရာပရာဓေ မဟိဒ္ဓိကေ တာပသေ အပရဇ္ဈန္တေဟိ ဘာရိယံ ကမ္မံ ကတံ၊ ဒေဝတာ ကိရ တိဓာ ဘိန္နာ ဧဝံ ဝဒန္တီ’’တိ သဗ္ဗံ အာရောစေတွာ – ‘‘ခမာပိတေ ကိရ၊ မဟာရာဇ၊ ပါကတိကံ ဟောတိ၊ ရဋ္ဌံ မာ နာသေထ၊ တာပသံ ခမာပေထာ’’တိ အာဟ. ရာဇာ အတ္တနိ ဒေါသံ ကတံ ဒိသွာပိ ဧဝံ ဝဒတိ ‘‘န တံ ခမာပေဿာမီ’’တိ. သေနာပတိ ယာဝတတိယံ ယာစိတွာ အနိစ္ဆန္တမာဟ – ‘‘အဟံ၊ မဟာရာဇ၊ တာပသဿ ဗလံ ဇာနာမိ၊ န သော အဘူတဝါဒီ၊ နာပိ ကုပိတော၊ သတ္တာနုဒ္ဒယေန ပန ဧဝမာဟ ခမာပေထ နံ မဟာရာဇာ’’တိ. န ခမာပေမီတိ. တေန ဟိ သေနာပတိဋ္ဌာနံ အညဿ ဒေထ၊ အဟံ တုမှာကံ အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနေ န ဝသိဿာမီတိ. တွံ ယေနကာမံ ဂစ္ဆ၊ အဟံ မယှံ သေနာပတိံ လဘိဿာမီတိ. တတော သေနာပတိ တာပသဿ သန္တိကံ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ကထံ ပဋိပဇ္ဇာမိ၊ ဘန္တေ’’တိ အာဟ. သေနာပတိ ယေ တေ ဝစနံ သုဏန္တိ၊ သဗ္ဗေ သပရိက္ခာရေ သဓနေ သဒွိပဒစတုပ္ပဒေ ဂဟေတွာ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ဗဟိ ရဇ္ဇသီမံ ဂစ္ဆ၊ ဒေဝတာ အတိဝိယ ကုပိတာ ဓုဝံ ရဋ္ဌမ္ပိ အရဋ္ဌံ ကရိဿန္တီတိ. သေနာပတိ တထာ အကာသိ.
ရာဇာ ဂတမတ္တောယေဝ အမိတ္တမထနံ ကတွာ ဇနပဒံ ဝူပသမေတွာ အာဂမ္မ ဇယခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ နဂရံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ အန္တောနဂရံ ပါဝိသိ. ဒေဝတာ ပဌမံယေဝ ဥဒကဝုဋ္ဌိံ ပါတယိံသု. မဟာဇနော အတ္တမနော အဟောသိ ‘‘ကူဋဇဋိလံ အပရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ အမှာကံ ရညော ဝဍ္ဎိယေဝ၊ အမိတ္တေ နိမ္မထေသိ၊ အာဂတဒိဝသေယေဝ ဒေဝေါ ဝုဋ္ဌော’’တိ. ဒေဝတာ ပုန သုမနပုပ္ဖဝုဋ္ဌိံ ပါတယိံသု၊ မဟာဇနော အတ္တမနတရော အဟောသိ. ဒေဝတာ ပုန မာသကဝုဋ္ဌိံ ပါတယိံသု. တတော ကဟာပဏဝုဋ္ဌိံ၊ တတော ကဟာပဏတ္ထံ န နိက္ခမေယျုန္တိ မညမာနာ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိကတဘဏ္ဍဝုဋ္ဌိံ ပါတေသုံ. မဟာဇနော သတ္တဘူမိကပါသာဒေ ဌိတောပိ ဩတရိတွာ အာဘရဏာနိ ပိဠန္ဓန္တော အတ္တမနော အဟောသိ. ‘‘အရဟတိ ဝတ ကူဋဇဋိလကေ ခေဠပါတနံ၊ တဿ ဥပရိ ခေဠပါတိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အမှာကံ ရညော ဝဍ္ဎိ ဇာတာ၊ အမိတ္တမထနံ ကတံ၊ အာဂတဒိဝသေယေဝ ဒေဝေါ ဝဿိ၊ တတော သုမနဝုဋ္ဌိ မာသကဝုဋ္ဌိ ကဟာပဏဝုဋ္ဌိ ကတဘဏ္ဍဝုဋ္ဌီတိ စတဿော ဝုဋ္ဌိယော ဇာတာ’’တိ အတ္တမနဝါစံ နိစ္ဆာရေတွာ ရညော ကတပါပေ သမနုညော ဇာတော.
တသ္မိံ သမယေ ဒေဝတာ ဧကတောဓာရဥဘတောဓာရာဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ အာဝုဓာနိ မဟာဇနဿ ဥပရိ ဖလကေ မံသံ ကောဋ္ဋယမာနာ ဝိယ ပါတယိံသု. တဒနန္တရံ ဝီတစ္စိကေ ဝီတဓူမေ ကိံသုကပုပ္ဖဝဏ္ဏေ အင်္ဂါရေ၊ တဒနန္တရံ ကူဋာဂါရပ္ပမာဏေ ပါသာဏေ၊ တဒနန္တရံ အန္တောမုဋ္ဌိယံ အသဏ္ဌဟနိကံ သုခုမဝါလိကံ ဝဿာပယမာနာ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ ထလံ အကံသု. ရညော ဝိဇိတဋ္ဌာနေ ကိသဝစ္ဆတာပသော သေနာပတိ မာတုပေါသကရာမောတိ တယောဝ မနုဿဘူတာ အရောဂါ အဟေသုံ. သေသာနံ တသ္မိံ ကမ္မေ အသမင်္ဂီဘူတာနံ တိရစ္ဆာနာနံ ပါနီယဋ္ဌာနေ ပါနီယံ နာဟောသိ၊ တိဏဋ္ဌာနေ တိဏံ. တေ ယေန ပါနီယံ ယေန တိဏန္တိ ဂစ္ဆန္တာ အပ္ပတ္တေယေဝ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဗဟိရဇ္ဇသီမံ ပါပုဏိံသု. တေနာဟ သရဘင်္ဂဗောဓိသတ္တော –
‘‘ကိသဉှိ ဝစ္ဆံ အဝကိရိယ ဒဏ္ဍကီ၊
ဥစ္ဆိန္နမူလော သဇနော သရဋ္ဌော၊
ကုက္ကုဠနာမေ နိရယမှိ ပစ္စတိ၊
တဿ ဖုလိင်္ဂါနိ ပတန္တိ ကာယေ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၀)၊
ဧဝံ တာဝ ဒဏ္ဍကီရညဿ အရညဘူတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.
ကလိင်္ဂရဋ္ဌေ ပန နာဠိကိရရညေ ရဇ္ဇံ ကာရယမာနေ ဟိမဝတိ ပဉ္စသတတာပသာ အနိတ္ထိဂန္ဓာ အဇိနဇဋဝါကစီရဓရာ ဝနမူလဖလဘက္ခာ ဟုတွာ စိရံ ဝီတိနာမေတွာ လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထံ မနုဿပထံ ဩတရိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကလိင်္ဂရဋ္ဌေ နာဠိကိရရညော နဂရံ သမ္ပတ္တာ. တေ ဇဋာဇိနဝါကစီရာနိ သဏ္ဌပေတွာ ပဗ္ဗဇိတာနုရူပံ ဥပသမသိရိံ ဒဿယမာနာ နဂရံ ဘိက္ခာယ ပဝိသိံသု. မနုဿာ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ တာပသပဗ္ဗဇိတေ ဒိသွာ ပသန္နာ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ သံဝိဓာယ ဟတ္ထတော ဘိက္ခာဘာဇနံ ဂဟေတွာ နိသီဒါပေတွာ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ အဒံသု. တာပသာ ကတဘတ္တကိစ္စာ အနုမောဒနံ အကံသု. မနုဿာ သုတွာ ပသန္နစိတ္တာ ‘‘ကုဟိံ ဘဒန္တာ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ယထာဖာသုကဋ္ဌာနံ၊ အာဝုသောတိ. ဘန္တေ၊ အလံ အညတ္ထ ဂမနေန၊ ရာဇုယျာနေ ဝသထ၊ မယံ ဘုတ္တပါတရာသာ အာဂန္တွာ ဓမ္မကထံ သောဿာမာတိ. တာပသာ အဓိဝါသေတွာ ဥယျာနံ အဂမံသု. နာဂရာ ဘုတ္တပါတရာသာ သုဒ္ဓဝတ္ထနိဝတ္ထာ ‘‘ဓမ္မကထံ သောဿာမာ’’တိ သံဃာ ဂဏာ ဂဏီဘူတာ ဥယျာနာဘိမုခါ အဂမံသု. ရာဇာ ဥပရိပါသာဒေ ဌိတော တေ တထာ ဂစ္ဆမာနေ ဒိသွာ ဥပဋ္ဌာကံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကိံ ဧတေ ဘဏေ နာဂရာ သုဒ္ဓဝတ္ထာ သုဒ္ဓုတ္တရာသင်္ဂါ ဟုတွာ ဥယျာနာဘိမုခါ ဂစ္ဆန္တိ၊ ကိမေတ္ထ သမဇ္ဇံ ဝါ နာဋကံ ဝါ အတ္ထီ’’တိ? နတ္ထိ ဒေဝ၊ ဧတေ တာပသာနံ သန္တိကေ ဓမ္မံ သောတုကာမာ ဂစ္ဆန္တီတိ. တေန ဟိ ဘဏေ အဟမ္ပိ ဂစ္ဆိဿာမိ၊ မယာ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တူတိ. သော ဂန္တွာ တေသံ အာရောစေသိ – ‘‘ရာဇာပိ ဂန္တုကာမော၊ ရာဇာနံ ပရိဝါရေတွာဝ ဂစ္ဆထာ’’တိ. နာဂရာ ပကတိယာပိ အတ္တမနာ တံ သုတွာ – ‘‘အမှာကံ ရာဇာ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော ဒုဿီလော၊ တာပသာ ဓမ္မိကာ၊ တေ အာဂမ္မ ရာဇာပိ ဓမ္မိကော ဘဝိဿတီ’’တိ အတ္တမနတရာ အဟေသုံ.
ရာဇာ နိက္ခမိတွာ တေဟိ ပရိဝါရိတော ဥယျာနံ ဂန္တွာ တာပသေဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တာပသာ ရာဇာနံ ဒိသွာ ပရိကထာယ ကုသလဿေကဿ တာပသဿ ‘‘ရညော ဓမ္မံ ကထေဟီ’’တိ သညမဒံသု၊ သော တာပသော ပရိသံ ဩလောကေတွာ ပဉ္စသု ဝေရေသု အာဒီနဝံ ပဉ္စသု စ သီလေသု အာနိသံသံ ကထေန္တော –
‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော၊ အဒိန္နံ နာဒါတဗ္ဗံ၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော န စရိတဗ္ဗော၊ မုသာ န ဘာသိတဗ္ဗာ၊ မဇ္ဇံ န ပါတဗ္ဗံ၊ ပါဏာတိပါတော နာမ နိရယသံဝတ္တနိကော ဟောတိ တိရစ္ဆာနယောနိသံဝတ္တနိကော ပေတ္တိဝိသယသံဝတ္တနိကော၊ တထာ အဒိန္နာဒါနာဒီနိ. ပါဏာတိပါတော နိရယေ ပစ္စိတွာ မနုဿလောကံ အာဂတဿ ဝိပါကာဝသေသေန အပ္ပါယုကသံဝတ္တနိကော ဟောတိ၊ အဒိန္နာဒါနံ အပ္ပဘောဂသံဝတ္တနိကံ၊ မိစ္ဆာစာရော ဗဟုသပတ္တသံဝတ္တနိကော၊ မုသာဝါဒေါ အဘူတဗ္ဘက္ခာနသံဝတ္တနိကော၊ မဇ္ဇပါနံ ဥမ္မတ္တကဘာဝသံဝတ္တနိက’’န္တိ –
ပဉ္စသု ဝေရေသု ဣမံ အာဒီနဝံ ကထေသိ.
ရာဇာ ပကတိယာပိ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော ဒုဿီလော၊ ဒုဿီလဿ စ သီလကထာ နာမ ဒုက္ကထာ၊ ကဏ္ဏေ သူလပ္ပဝေသနံ ဝိယ ဟောတိ. တသ္မာ သော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ‘ဧတေ ပဂ္ဂဏှိဿာမီ’တိ အာဂတော၊ ဣမေ ပန မယှံ အာဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ မံယေဝ ဃဋ္ဋေန္တာ ဝိဇ္ဈန္တာ ပရိသမဇ္ဈေ ကထေန္တိ၊ ကရိဿာမိ နေသံ ကာတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. သော ဓမ္မကထာပရိယောသာနေ ‘‘အာစရိယာ သွေ မယှံ ဂေဟေ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ နိမန္တေတွာ အဂမာသိ. သော ဒုတိယဒိဝသေ မဟန္တေ မဟန္တေ ကောဠုမ္ဗေ အာဟရာပေတွာ ဂူထဿ ပူရာပေတွာ ကဒလိပတ္တေဟိ နေသံ မုခါနိ ဗန္ဓာပေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဌပါပေသိ၊ ပုန ဗဟလမဓုကတေလနာဂဗလပိစ္ဆိလ္လာဒီနံ ကူဋေ ပူရေတွာ နိဿေဏိမတ္ထကေ ဌပါပေသိ၊ တတ္ထေဝ စ မဟာမလ္လေ ဗဒ္ဓကစ္ဆေ ဟတ္ထေဟိ မုဂ္ဂရေ ဂါဟာပေတွာ ဌပေတွာ အာဟ ‘‘ကူဋတာပသာ အတိဝိယ မံ ဝိဟေဌယိံသု၊ တေသံ ပါသာဒတော ဩတရဏကာလေ ကူဋေဟိ ပိစ္ဆိလ္လံ သောပါနမတ္ထကေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သီသေ မုဂ္ဂရေဟိ ပေါထေတွာ ဂလေ ဂဟေတွာ သောပါနေ ခိပထာ’’တိ. သောပါနပါဒမူလေ ပန စဏ္ဍေ ကုက္ကုရေ ဗန္ဓာပေသိ.
တာပသာပိ ‘‘သွေ ရာဇဂေဟေ ဘုဉ္ဇိဿာမာ’’တိ အညမညံ ဩဝဒိံသု – ‘‘မာရိသာ ရာဇဂေဟံ နာမ သာသင်္ကံ သပ္ပဋိဘယံ၊ ပဗ္ဗဇိတေဟိ နာမ ဆဒွါရာရမ္မဏေ သညတေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ နိမိတ္တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ၊ စက္ခုဒွါရေ သံဝရော ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗော’’တိ.
ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခာစာရဝေလံ သလ္လက္ခေတွာ ဝါကစီရံ နိဝါသေတွာ အဇိနစမ္မံ ဧကံသဂတံ ကတွာ ဇဋာကလာပံ သဏ္ဌပေတွာ ဘိက္ခာဘာဇနံ ဂဟေတွာ ပဋိပါဋိယာ ရာဇနိဝေသနံ အဘိရုဠှာ. ရာဇာ အာရုဠှဘာဝံ ဉတွာ ဂူထကောဠုမ္ဗမုခတော ကဒလိပတ္တံ နီဟရာပေသိ. ဒုဂ္ဂန္ဓော တာပသာနံ နာသပုဋံ ပဟရိတွာ မတ္ထလုင်္ဂပါတနာကာရပတ္တော အဟောသိ. မဟာတာပသော ရာဇာနံ ဩလောကေသိ. ရာဇာ – ‘‘ဧတ္ထ ဘောန္တော ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇန္တု စေဝ ဟရန္တု စ၊ တုမှာကမေတံ အနုစ္ဆဝိကံ၊ ဟိယျော အဟံ တုမှေ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ အာဂတော၊ တုမှေ ပန မံယေဝ ဃဋ္ဋေန္တော ဝိဇ္ဈန္တာ ပရိသမဇ္ဈေ ကထယိတ္ထ၊ တုမှာကမိဒံ အနုစ္ဆဝိကံ၊ ဘုဉ္ဇထာ’’တိ မဟာတာပသဿ ဥလုင်္ကေန ဂူထံ ဥပနာမေသိ. မဟာတာပသော ဓီ ဓီတိ ဝဒန္တော ပဋိနိဝတ္တိ. ‘‘ဧတ္တကေနေဝ ဂစ္ဆိဿထ တုမှေ’’တိ သောပါနေ ကူဋေဟိ ပိစ္ဆိလ္လံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ မလ္လာနံ သညမဒါသိ. မလ္လာ မုဂ္ဂရေဟိ သီသာနိ ပေါထေတွာ ဂီဝါယ ဂဟေတွာ သောပါနေ ခိပိံသု၊ ဧကောပိ သောပါနေ ပတိဋ္ဌာတုံ နာသက္ခိ၊ ပဝဋ္ဋမာနာ သောပါနပါဒမူလံယေဝ ပါပုဏိံသု. သမ္ပတ္တေ သမ္ပတ္တေ စဏ္ဍကုက္ကုရာ ပဋပဋာတိ လုဉ္စမာနာ ခါဒိံသု. ယောပိ နေသံ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပလာယတိ၊ သောပိ အာဝါဋေ ပတတိ၊ တတြာပိ နံ ကုက္ကုရာ အနုဗန္ဓိတွာ ခါဒန္တိယေဝ. ဣတိ နေသံ ကုက္ကုရာ အဋ္ဌိသင်္ခလိကမေဝ အဝသေသယိံသု. ဧဝံ သော ရာဇာ တပသမ္ပန္နေ ပဉ္စသတေ တာပသေ ဧကဒိဝသေနေဝ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသိ.
အထဿ ရဋ္ဌေ ဒေဝတာ ပုရိမနယေနေဝ ပုန နဝဝုဋ္ဌိယော ပါတေသုံ. တဿ ရဇ္ဇံ သဋ္ဌိယောဇနုဗ္ဗေဓေန ဝါလိကထလေန အဝစ္ဆာဒိယိတ္ထ. တေနာဟ သရဘင်္ဂေါ ဗောဓိသတ္တော –
‘‘ယော သညတေ ပဗ္ဗဇိတေ အဝဉ္စယိ၊
ဓမ္မံ ဘဏန္တေ သမဏေ အဒူသကေ၊
တံ နာဠိကေရံ သုနခါ ပရတ္ထ၊
သင်္ဂမ္မ ခါဒန္တိ ဝိဖန္ဒမာန’’န္တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၁)၊
ဧဝံ ကာလိင်္ဂါရညဿ အရညဘူတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.
အတီတေ ပန ဗာရာဏသိနဂရေ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ နာမ စတ္တာလီသကောဋိဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိနော ဧကာ ဓီတာ အဟောသိ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ. သာ ရူပဘောဂကုလသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နတာယ ဗဟူနံ ပတ္ထနီယာ အဟောသိ. ယော ပနဿာ ဝါရေယျတ္ထာယ ပဟိဏာတိ၊ တံ တံ ဒိသွာနဿ ဇာတိယံ ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒီသု ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒေါသံ အာရောပေတွာ ‘‘ကော ဧသ ဒုဇ္ဇာတော ဒုဿဏ္ဌိတော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ – ‘‘နီဟရထ န’’န္တိ နီဟရာပေတွာ ‘‘ဧဝရူပမ္ပိ နာမ အဒ္ဒသံ၊ ဥဒကံ အာဟရထ၊ အက္ခီနိ ဓောဝိဿာမီ’’တိ အက္ခီနိ ဓောဝတိ. တဿာ ဒိဋ္ဌံ ဒိဋ္ဌံ ဝိပ္ပကာရံ ပါပေတွာ နီဟရာပေတီတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ တွေဝ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ၊ မူလနာမံ အန္တရဓာယိ.
သာ ဧကဒိဝသံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကကီဠံ ကီဠိဿာမီတိ တိတ္ထံ သဇ္ဇာပေတွာ ပဟူတံ ခါဒနီယဘောဇနီယံ သကဋေသု ပူရာပေတွာ ဗဟူနိ ဂန္ဓမာလာဒီနိ အာဒါယ ပဋိစ္ဆန္နယာနံ အာရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတာ ဂေဟမှာ နိက္ခမိ. တေန စ သမယေန မဟာပုရိသော စဏ္ဍာလယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဗဟိနဂရေ စမ္မဂေဟေ ဝသတိ၊ မာတင်္ဂေါတွေဝဿ နာမံ အဟောသိ. သော သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဟုတွာ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန အန္တောနဂရံ ပဝိသိတုကာမော ဧကံ နီလပိလောတိကံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ဟတ္ထေ ဗန္ဓိတွာ ဧကေန ဟတ္ထေန ပစ္ဆိံ၊ ဧကေန ဃဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဿရထ အယျာ၊ စဏ္ဍာလောဟ’’န္တိ ဇာနာပနတ္ထံ တံ ဝါဒေန္တော နီစစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌေ မနုဿေ နမဿမာနော နဂရံ ပဝိသိတွာ မဟာပထံ ပဋိပဇ္ဇိ.
ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ဃဏ္ဍသဒ္ဒံ သုတွာ သာဏိအန္တရေန ဩလောကေန္တီ ဒူရတောဝ တံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ကိမေတ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. မာတင်္ဂေါ အယျေတိ. ‘‘ကိံ ဝတ၊ ဘော၊ အကုသလံ အကရမှ၊ ကဿာယံ နိဿန္ဒော၊ ဝိနာသော နု ခေါ မေ ပစ္စုပဋ္ဌိတော၊ မင်္ဂလကိစ္စေန နာမ ဂစ္ဆမာနာ စဏ္ဍာလံ အဒ္ဒသ’’န္တိ သရီရံ ကမ္ပေတွာ ဇိဂုစ္ဆမာနာ ခေဠံ ပါတေတွာ ဓာတိယော အာဟ – ‘‘ဝေဂေန ဥဒကံ အာဟရထ၊ စဏ္ဍာလော ဒိဋ္ဌော၊ အက္ခီနိ စေဝ နာမ ဂဟိတမုခဉ္စ ဓောဝိဿာမီ’’တိ ဓောဝိတွာ ရထံ နိဝတ္တာပေတွာ သဗ္ဗပဋိယာဒါနံ ဂေဟံ ပေသေတွာ ပါသာဒံ အဘိရုဟိ. သုရာသောဏ္ဍာဒယော စေဝ တဿာ ဥပဋ္ဌာကမနုဿာ စ ‘‘ကုဟိံ၊ ဘော ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၊ ဣမာယပိ ဝေလာယ နာဂစ္ဆတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တာ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ – ‘‘မဟန္တံ ဝတ၊ ဘော၊ သုရာမံသဂန္ဓမာလာဒိသက္ကာရံ စဏ္ဍာလံ နိဿာယ အနုဘဝိတုံ န လဘိမှ၊ ဂဏှထ စဏ္ဍာလ’’န္တိ ဂတဋ္ဌာနံ ဂဝေသိတွာ နိရာပရာဓံ မာတင်္ဂပဏ္ဍိတံ တဇ္ဇိတွာ – ‘‘အရေ မာတင်္ဂ တံ နိဿာယ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ သက္ကာရံ အနုဘဝိတုံ န လဘိမှာ’’တိ ကေသေသု ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ပါတေတွာ ဇာဏုကပ္ပရပါသာဏာဒီဟိ ကောဋ္ဋေတွာ မတောတိ သညာယ ပါဒေ ဂဟေတွာ ကဍ္ဎန္တာ သင်္ကာရကူဋေ ဆဍ္ဍေသုံ.
မဟာပုရိသော သညံ ပဋိလဘိတွာ ဟတ္ထပါဒေ ပရာမသိတွာ – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ ကံ နိဿာယ ဥပ္ပန္န’’န္တိ စိန္တေန္တော – ‘‘န အညံ ကဉ္စိ၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကံ နိဿာယ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဉတွာ ‘‘သစာဟံ ပုရိသော၊ ပါဒေသု နံ နိပါတေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဝေဓမာနော ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ကုလဒွါရံ ဂန္တွာ – ‘‘ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကံ လဘန္တော ဝုဋ္ဌဟိဿာမိ၊ အလဘန္တဿ ဧတ္ထေဝ မရဏ’’န္တိ ဂေဟင်္ဂဏေ နိပဇ္ဇိ. တေန စ သမယေန ဇမ္ဗုဒီပေ အယံ ဓမ္မတာ ဟောတိ – ယဿ စဏ္ဍာလော ကုဇ္ဈိတွာ ဂဗ္ဘဒွါရေ နိပန္နော မရတိ၊ ယေ စ တသ္မိံ ဂဗ္ဘေ ဝသန္တိ၊ သဗ္ဗေ စဏ္ဍာလာ ဟောန္တိ. ဂေဟမဇ္ဈမှိ မတေ သဗ္ဗေ ဂေဟဝါသိနော၊ ဒွါရမှိ မတေ ဥဘတော အနန္တရဂေဟဝါသိကာ၊ အင်္ဂဏမှိ မတေ ဣတော သတ္တ ဣတော သတ္တာတိ စုဒ္ဒသဂေဟဝါသိနော သဗ္ဗေ စဏ္ဍာလာ ဟောန္တီတိ. ဗောဓိသတ္တော ပန အင်္ဂဏေ နိပဇ္ဇိ.
သေဋ္ဌိဿ အာရောစေသုံ – ‘‘မာတင်္ဂေါ တေ သာမိ ဂေဟင်္ဂဏေ ပတိတော’’တိ ဂစ္ဆထ ဘဏေ၊ ကိံ ကာရဏာတိ ဝတွာ ဧကမာသကံ ဒတွာ ဥဋ္ဌာပေထာတိ. တေ ဂန္တွာ ‘‘ဣမံ ကိရ မာသကံ ဂဟေတွာ ဥဋ္ဌဟာ’’တိ ဝဒိံသု. သော – ‘‘နာဟံ မာသကတ္ထာယ နိပန္နော၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ သွာဟံ နိပန္နော’’တိ အာဟ. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ကော ဒေါသောတိ? ကိံ တဿာ ဒေါသံ န ပဿထ၊ နိရပရာဓော အဟံ တဿာ မနုဿေဟိ ဗျသနံ ပါပိတော၊ တံ လဘန္တောဝ ဝုဋ္ဌဟိဿာမိ၊ အလဘန္တော န ဝုဋ္ဌဟိဿာမီတိ.
တေ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိဿ အာရောစေသုံ. သေဋ္ဌိ ဓီတု ဒေါသံ ဉတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ၊ ဧကံ ကဟာပဏံ ဒေထာ’’တိ ပေသေတိ. သော ‘‘န ဣစ္ဆာမိ ကဟာပဏံ၊ တမေဝ ဣစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. တံ သုတွာ သေဋ္ဌိ စ သေဋ္ဌိဘရိယာ စ – ‘‘ဧကာယေဝ နော ပိယဓီတာ၊ ပဝေဏိယာ ဃဋကော အညော ဒါရကောပိ နတ္ထီ’’တိ သံဝေဂပ္ပတ္တာ – ‘‘ဂစ္ဆထ တာတာ၊ ကောစိ အမှာကံ အသဟနကော ဧတံ ဇီဝိတာပိ ဝေါရောပေယျ၊ ဧတသ္မိဉှိ မတေ သဗ္ဗေ မယံ နဋ္ဌာ ဟောမ၊ အာရက္ခမဿ ဂဏှထာ’’တိ ပရိဝါရေတွာ အာရက္ခံ သံဝိဓာယ ယာဂုံ ပေသယိံသု၊ ဘတ္တံ ဓနံ ပေသယိံသု၊ ဧဝံ သော သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပိ. ဧဝံ ဧကော ဒိဝသော ဂတော၊ ဒွေ၊ တယော၊ စတ္တာရော၊ ပဉ္စ ဒိဝသာ ဂတာ.
တတော သတ္တသတ္တဂေဟဝါသိကာ ဥဋ္ဌာယ – ‘‘န သက္ကောမ မယံ တုမှေ နိဿာယ စဏ္ဍာလာ ဘဝိတုံ၊ အမှေ မာ နာသေထ၊ တုမှာကံ ဒါရိကံ ဒတွာ ဧတံ ဥဋ္ဌာပေထာ’’တိ အာဟံသု. တေ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ ပဟိဏိံသု၊ သော ပဋိက္ခိပတေဝ. ဧဝံ ဆ ဒိဝသာ ဂတာ. သတ္တမေ ဒိဝသေ ဥဘတော စုဒ္ဒသဂေဟဝါသိကာ သန္နိပတိတွာ – ‘‘န မယံ စဏ္ဍာလာ ဘဝိတုံ သက္ကောမ၊ တုမှာကံ အကာမကာနမ္ပိ မယံ ဧတဿ ဒါရိကံ ဒဿာမာ’’တိ အာဟံသု.
မာတာပိတရော သောကသလ္လသမပ္ပိတာ ဝိသညီ ဟုတွာ သယနေ နိပတိံသု. ဥဘတော စုဒ္ဒသဂေဟဝါသိနော ပါသာဒံ အာရုယှ သုပုပ္ဖိတကိံသုကသာခံ ဥစ္ဆိန္ဒန္တာ ဝိယ တဿာ သဗ္ဗာဘရဏာနိ ဩမုဉ္စိတွာ နခေဟိ သီမန္တံ ကတွာ ကေသေ ဗန္ဓိတွာ နီလသာဋကံ နိဝါသာပေတွာ ဟတ္ထေ နီလပိလောတိကခဏ္ဍံ ဝေဌေတွာ ကဏ္ဏေသု တိပုပဋ္ဋကေ ပိဠန္ဓာပေတွာ တာလပဏ္ဏပစ္ဆိံ ဒတွာ ပါသာဒတော ဩတာရာပေတွာ ဒွီသု ဗာဟာသု ဂဟေတွာ – ‘‘တဝ သာမိကံ ဂဟေတွာ ယာဟီ’’တိ မဟာပုရိသဿ အဒံသု.
နီလုပ္ပလမ္ပိ အတိဘာရောတိ အနုက္ခိတ္တပုဗ္ဗာ သုခုမာလဒါရိကာ ‘‘ဥဋ္ဌာဟိ သာမိ၊ ဂစ္ဆာမာ’’တိ အာဟ. ဗောဓိသတ္တော နိပန္နကောဝ အာဟ ‘‘နာဟံ ဥဋ္ဌဟာမီ’’တိ. အထ ကိန္တိ ဝဒါမီတိ. ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ အယျ မာတင်္ဂါ’’တိ ဧဝံ မံ ဝဒါဟီတိ. သာ တထာ အဝေါစ. န တုယှံ မနုဿာ ဥဋ္ဌာနသမတ္ထံ မံ အကံသု၊ ဗာဟာယ မံ ဂဟေတွာ ဥဋ္ဌာပေဟီတိ. သာ တထာ အကာသိ. ဗောဓိသတ္တော ဥဋ္ဌဟန္တော ဝိယ ပရိဝဋ္ဋေတွာ ဘူမိယံ ပတိတွာ – ‘‘နာသိတံ၊ ဘော၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ပဌမံ မနုဿေဟိ ကောဋ္ဋာပေတွာ၊ ဣဒါနိ သယံ ကောဋ္ဋေတီ’’တိ ဝိရဝိတ္ထ. သာ ကိံ ကရောမိ အယျာတိ? ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာ ဥဋ္ဌာပေဟီတိ. သာ တထာ ဥဋ္ဌာပေတွာ နိသီဒါပေတွာ ဂစ္ဆာမ သာမီတိ. ဂစ္ဆာ နာမ အရညေ ဟောန္တိ၊ မယံ မနုဿာ၊ အတိကောဋ္ဋိတောမှိ တုယှံ မနုဿေဟိ၊ န သက္ကောမိ ပဒသာ ဂန္တုံ၊ ပိဋ္ဌိယာ မံ နေဟီတိ. သာ ဩနမိတွာ ပိဋ္ဌိံ အဒါသိ. ဗောဓိသတ္တော အဘိရုဟိ. ကုဟိံ နေမိ သာမီတိ? ဗဟိနဂရံ နေဟီတိ. သာ ပါစီနဒွါရံ ဂန္တွာ – ‘‘ဣဓ တေ သာမိ ဝသနဋ္ဌာန’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ကတရဋ္ဌာနံ ဧတန္တိ? ပါစီနဒွါရံ သာမီတိ. ပါစီနဒွါရေ စဏ္ဍာလပုတ္တာ ဝသိတုံ န လဘန္တီတိ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ အနာစိက္ခိတွာဝ သဗ္ဗဒွါရာနိ အာဟိဏ္ဍာပေသိ. ကသ္မာ? ဘဝဂ္ဂပတ္တမဿာ မာနံ ပါတေဿာမီတိ. မဟာဇနော ဥက္ကုဋ္ဌိမကာသိ – ‘‘ဌပေတွာ တုမှာဒိသံ အညော ဧတိဿာ မာနံ ဘေဒကော နတ္ထီ’’တိ.
သာ ပစ္ဆိမဒွါရံ ပတွာ ‘‘ဣဓ တေ သာမိ ဝသနဋ္ဌာန’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ကတရဋ္ဌာနံ ဧတန္တိ? ပစ္ဆိမဒွါရံ သာမီတိ. ဣမိနာ ဒွါရေန နိက္ခမိတွာ စမ္မဂေဟံ ဩလောကေန္တီ ဂစ္ဆာတိ. သာ တတ္ထ ဂန္တွာ အာဟ ‘‘ဣဒံ စမ္မဂေဟံ တုမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ သာမီ’’တိ? အာမာတိ ပိဋ္ဌိတော ဩတရိတွာ စမ္မဂေဟံ ပါဝိသိ.
တတ္ထ သတ္တဋ္ဌဒိဝသေ ဝသန္တော သဗ္ဗညုတဂဝေသနဓီရော ဧတ္တကေသု ဒိဝသေသု န စ ဇာတိသမ္ဘေဒမကာသိ. ‘‘မဟာကုလဿ ဓီတာ သစေ မံ နိဿာယ မဟန္တံ ယသံ န ပါပုဏာတိ၊ န စမှာဟံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ အန္တေဝါသိကော. ဧတိဿာ ပါဒဓောဝနဥဒကေန သကလဇမ္ဗုဒီပေ ရာဇူနံ အဘိသေကကိစ္စံ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ပုန စိန္တေသိ – ‘‘အဂါရမဇ္ဈေဝသန္တော န သက္ခိဿာမိ၊ ပဗ္ဗဇိတွာ ပန သက္ခိဿာမီ’’တိ. စိန္တေတွာ တံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကေ မယံ ပုဗ္ဗေ ဧကစရာ ကမ္မံ ကတွာပိ အကတွာပိ သက္ကာ ဇီဝိတုံ၊ ဣဒါနိ ပန ဒါရဘရဏံ ပဋိပန္နမှ၊ ကမ္မံ အကတွာ န သက္ကာ ဇီဝိတုံ၊ တွံ ယာဝါဟံ အာဂစ္ဆာမိ၊ တာဝ မာ ဥက္ကဏ္ဌိတ္ထာ’’တိ အရညံ ပဝိသိတွာ သုသာနာဒီသု နန္တကာနိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ နိဝါသနပါရုပနံ ကတွာ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကစရော လဒ္ဓကာယဝိဝေကော ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ အဘိညာယော စ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘ဣဒါနိ သက္ကာ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ အဝဿယေန မယာ ဘဝိတု’’န္တိ ဗာရာဏသိအဘိမုခေါ ဂန္တွာ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဘိက္ခံ စရမာနော ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဂေဟာဘိမုခေါ အဂမာသိ.
သာ တံ ဒွါရေ ဌိတံ ဒိသွာ အသဉ္ဇာနန္တီ – ‘‘အတိစ္ဆထ၊ ဘန္တေ၊ စဏ္ဍာလာနံ ဝသနဋ္ဌာနမေတ’’န္တိ အာဟ. ဗောဓိသတ္တော တတ္ထေဝ အဋ္ဌာသိ. သာ ပုနပ္ပုနံ ဩလောကေန္တီ သဉ္ဇာနိတွာ ဟတ္ထေဟိ ဥရံ ပဟရိတွာ ဝိရဝမာနာ ပါဒမူလေ ပတိတွာ အာဟ – ‘‘ယဒိ တေ သာမိ ဧဒိသံ စိတ္တံ အတ္ထိ၊ ကသ္မာ မံ မဟတာ ယသာ ပရိဟာပေတွာ အနာထံ အကာသီ’’တိ. နာနပ္ပကာရံ ပရိဒေဝံ ပရိဒေဝိတွာ အက္ခီနိ ပုဉ္ဆမာနာ ဥဋ္ဌာယ ဘိက္ခာဘာဇနံ ဂဟေတွာ အန္တောဂေဟေ နိသီဒါပေတွာ ဘိက္ခံ အဒါသိ. မဟာပုရိသော ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကေ မာ သောစိ မာ ပရိဒေဝိ၊ အဟံ တုယှံ ပါဒဓောဝနဥဒကေန သကလဇမ္ဗုဒီပေ ရာဇူနံ အဘိသေကကိစ္စံ ကာရေတုံ သမတ္ထော၊ တွံ ပန ဧကံ မမ ဝစနံ ကရောဟိ၊ နဂရံ ပဝိသိတွာ ‘န မယှံ သာမိကော စဏ္ဍာလော၊ မဟာဗြဟ္မာ မယှံ သာမိကော’တိ ဥဂ္ဃေါသယမာနာ သကလနဂရံ စရာဟီ’’တိ.
ဧဝံ ဝုတ္တေ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ – ‘‘ပကတိယာပိ အဟံ သာမိ မုခဒေါသေနေဝ ဗျသနံ ပတ္တာ၊ န သက္ခိဿာမေဝံ ဝတ္တု’’န္တိ အာဟ. ဗောဓိသတ္တော – ‘‘ကိံ ပန တယာ မယှံ အဂါရေ ဝသန္တဿ အလိကဝစနံ သုတပုဗ္ဗံ၊ အဟံ တဒါပိ အလိကံ န ဘဏာမိ၊ ဣဒါနိ ပဗ္ဗဇိတော ကိံ ဝက္ခာမိ၊ သစ္စဝါဒီ ပုရိသော နာမာဟ’’န္တိ ဝတွာ – ‘‘အဇ္ဇ ပက္ခဿ အဋ္ဌမီ၊ တွံ ‘ဣတော သတ္တာဟဿစ္စယေန ဥပေါသထဒိဝသေ မယှံ သာမိကော မဟာဗြဟ္မာ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဘိန္ဒိတွာ မမ သန္တိကံ အာဂမိဿတီ’တိ သကလနဂရေ ဥဂ္ဃေါသေဟီ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ.
သာ သဒ္ဒဟိတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ သူရာ ဟုတွာ သာယံပါတံ နဂရံ ပဝိသိတွာ တထာ ဥဂ္ဃေါသေသိ. မနုဿာ ပါဏိနာ ပါဏိံ ပဟရန္တာ – ‘‘ပဿထ၊ အမှာကံ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ စဏ္ဍာလပုတ္တံ မဟာဗြဟ္မာနံ ကရောတီ’’တိ ဟသန္တာ ကေဠိံ ကရောန္တိ. သာ ပုနဒိဝသေပိ တထေဝ သာယံပါတံ ပဝိသိတွာ – ‘‘ဣဒါနိ ဆာဟစ္စယေန၊ ပဉ္စာဟ-စတူဟ-တီဟ-ဒွီဟ-ဧကာဟစ္စယေန မယှံ သာမိကော မဟာဗြဟ္မာ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဘိန္ဒိတွာ မမ သန္တိကံ အာဂမိဿတီ’’တိ ဥဂ္ဃေါသေသိ.
ဗြာဟ္မဏာ စိန္တယိံသု – ‘‘အယံ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ အတိသူရာ ဟုတွာ ကထေတိ၊ ကဒါစိ ဧဝံ သိယာ၊ ဧထ မယံ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂါမာ’’တိ စမ္မဂေဟဿ ဗာဟိရဘာဂံ သမန္တာ တစ္ဆာပေတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိံသု. သာပိ ဥပေါသထဒိဝသေ ပါတောဝ နဂရံ ပဝိသိတွာ ‘‘အဇ္ဇ မယှံ သာမိကော အာဂမိဿတီ’’တိ ဥဂ္ဃေါသေသိ. ဗြာဟ္မဏာ စိန္တယိံသု – ‘‘အယံ ဘော န ဒူရံ အပဒိဿတိ၊ အဇ္ဇ ကိရ မဟာဗြဟ္မာ အာဂမိဿတိ၊ ဝသနဋ္ဌာနံ သံဝိဒဟာမာ’’တိ စမ္မဂေဟံ သမဇ္ဇာပေတွာ ဟရိတူပလိတ္တံ အဟတဝတ္ထေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ မဟာရဟံ ပလ္လင်္ကံ အတ္ထရိတွာ ဥပရိ စေလဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓမာလဒါမာနိ ဩသာရယိံသု. တေသံ ပဋိဇဂ္ဂန္တာနံယေဝ သူရိယော အတ္ထံ ဂတော.
မဟာပုရိသော စန္ဒေ ဥဂ္ဂတမတ္တေ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ကာမာဝစရစိတ္တေန ပရိကမ္မံ ကတွာ ဣဒ္ဓိစိတ္တေန ဒွါဒသယောဇနိကံ ဗြဟ္မတ္တဘာဝံ မာပေတွာ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ စန္ဒဝိမာနဿ အန္တော ပဝိသိတွာ ဝနန္တတော အဗ္ဘုဿက္ကမာနံ စန္ဒံ ဘိန္ဒိတွာ စန္ဒဝိမာနံ ဩဟာယ ပုရတော ဟုတွာ ‘‘မဟာဇနော မံ ပဿတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. မဟာဇနော ဒိသွာ – ‘‘သစ္စံ၊ ဘော၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဝစနံ၊ အာဂစ္ဆန္တံ မဟာဗြဟ္မာနံ ပူဇေဿာမာ’’တိ ဂန္ဓမာလံ အာဒါယ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ ဃရံ ပရိဝါရေတွာ အဋ္ဌာသိ. မဟာပုရိသော မတ္ထကမတ္ထကေန သတ္တဝါရေ ဗာရာဏသိံ အနုပရိဂန္တွာ မဟာဇနေန ဒိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဒွါဒသယောဇနိကံ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ မနုဿပ္ပမာဏမေဝ မာပေတွာ မဟာဇနဿ ပဿန္တဿေဝ စမ္မဂေဟံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ဒိသွာ – ‘‘ဩတိဏ္ဏော နော မဟာဗြဟ္မာ၊ သာဏိံ အာဟရထာ’’တိ နိဝေသနံ မဟာသာဏိယာ ပရိက္ခိပိတွာ ပရိဝါရေတွာ ဌိတော.
မဟာပုရိသောပိ သိရိသယနမဇ္ဈေ နိသီဒိ. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ သမီပေ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ပုစ္ဆိ ‘‘ဥတုသမယော တေ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကေ’’တိ. အာမ အယျာတိ. မယာ ဒိန္နံ ပုတ္တံ ဂဏှာဟီတိ အင်္ဂုဋ္ဌကေန နာဘိမဏ္ဍလံ ဖုသိ. တဿာ ပရာမသနေနေဝ ဂဗ္ဘော ပတိဋ္ဌာသိ. မဟာပုရိသော – ‘‘ဧတ္တာဝတာ တေ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကေ ပါဒဓောဝနဥဒကံ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ရာဇူနံ အဘိသေကောဒကံ ဘဝိဿတိ၊ တွံ တိဋ္ဌာ’’တိ ဝတွာ ဗြဟ္မတ္တဘာဝံ မာပေတွာ ပဿန္တဿေဝ မဟာဇနဿ နိက္ခမိတွာ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ စဏ္ဍမဏ္ဍလမေဝ ပဝိဋ္ဌော. သာ တတော ပဋ္ဌာယ ဗြဟ္မပဇာပတီ နာမ ဇာတာ. ပါဒဓောဝနဥဒကံ လဘန္တော နာမ နတ္ထိ.
ဗြာဟ္မဏာ – ‘‘ဗြဟ္မပဇာပတိံ အန္တောနဂရေ ဝသာပေဿာမာ’’တိ သုဝဏ္ဏသိဝိကာယ အာရောပေတွာ ယာဝ သတ္တမကောဋိယာ အပရိသုဒ္ဓဇာတိကဿ သိဝိကံ ဂဟေတုံ န အဒံသု. သောဠသ ဇာတိမန္တဗြာဟ္မဏာ ဂဏှိံသု. သေသာ ဂန္ဓပုပ္ဖါဒီဟိ ပူဇေတွာ နဂရံ ပဝိသိတွာ – ‘‘န သက္ကာ၊ ဘော၊ ဥစ္ဆိဋ္ဌဂေဟေ ဗြဟ္မပဇာပတိယာ ဝသိတုံ၊ ဝတ္ထုံ ဂဟေတွာ ဂေဟံ ကရိဿာမ၊ ယာဝ ပန တံ ကရီယတိ၊ တာဝ မဏ္ဍပေဝ ဝသတူ’’တိ မဏ္ဍပေ ဝသာပေသုံ. တတော ပဋ္ဌာယ စက္ခုပထေ ဌတွာ ဝန္ဒိတုကာမာ ကဟာပဏံ ဒတွာ ဝန္ဒိတုံ လဘန္တိ၊ သဝနူပစာရေ ဝန္ဒိတုကာမာ သတံ ဒတွာ လဘန္တိ၊ အာသန္နေ ပကတိကထံ သဝနဋ္ဌာနေ ဝန္ဒိတုကာမာ ပဉ္စသတာနိ ဒတွာ လဘန္တိ၊ ပါဒပိဋ္ဌိယံ သီသံ ဌပေတွာ ဝန္ဒိတုကာမာ သဟဿံ ဒတွာ လဘန္တိ၊ ပါဒဓောဝနဥဒကံ ပတ္ထယမာနာ ဒသသဟဿာနိ ဒတွာ လဘန္တိ. ဗဟိနဂရတော အန္တောနဂရေ ယာဝ မဏ္ဍပါ အာဂစ္ဆန္တိယာ လဒ္ဓဓနံယေဝ ကောဋိသတမတ္တံ အဟောသိ.
သကလဇမ္ဗုဒီပေါ သင်္ခုဘိ၊ တတော သဗ္ဗရာဇာနော ‘‘ဗြဟ္မပဇာပတိယာ ပါဒဓောဝနေန အဘိသေကံ ကရိဿာမာ’’တိ သတသဟဿံ ပေသေတွာ လဘိံသု. မဏ္ဍပေ ဝသန္တိယာ ဧဝ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ အဟောသိ. မဟာပုရိသံ ပဋိစ္စ လဒ္ဓကုမာရော ပါသာဒိကော အဟောသိ လက္ခဏသမ္ပန္နော. မဟာဗြဟ္မုနော ပုတ္တော ဇာတောတိ သကလ ဇမ္ဗုဒီပေါ ဧကကောလာဟလော အဟောသိ. ကုမာရဿ ခီရမဏိမူလံ ဟောတူတိ တတော တတော အာဂတဓနံ ကောဋိသဟဿံ အဟောသိ. ဧတ္တာဝတာ နိဝေသနမ္ပိ နိဋ္ဌိတံ. ကုမာရဿ နာမကရဏံ ကရိဿာမာတိ နိဝေသနံ သဇ္ဇေတွာ ကုမာရံ ဂန္ဓောဒကေန နှာပေတွာ အလင်္ကရိတွာ မဏ္ဍပေ ဇာတတ္တာ မဏ္ဍဗျောတွေဝ နာမံ အကံသု.
ကုမာရော သုခေန သံဝဍ္ဎမာနော သိပ္ပုဂ္ဂဟဏဝယပတ္တောတိ သကလဇမ္ဗုဒီပေ သိပ္ပဇာနနကာ တဿ သန္တိကေ အာဂန္တွာ သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ. ကုမာရော မေဓာဝီ ပညဝါ သုတံ သုတံ မုတံ အာဝုဏန္တော ဝိယ ဂဏှာတိ၊ ဂဟိတဂဟိတံ သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တတေလံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. ယာဝတာ ဝါစုဂ္ဂတာ ပရိယတ္တိ အတ္ထိ၊ တေန အနုဂ္ဂဟိတာ နာမ နာဟောသိ. ဗြာဟ္မဏာ တံ ပရိဝါရေတွာ စရန္တိ၊ သောပိ ဗြာဟ္မဏဘတ္တော အဟောသိ. ဂေဟေ အသီတိဗြာဟ္မဏသဟဿာနိ နိစ္စဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တိ. ဂေဟမ္ပိဿ သတ္တဒွါရကောဋ္ဌကံ မဟန္တံ အဟောသိ. ဂေဟေ မင်္ဂလဒိဝသေ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီဟိ ပေသိတဓနံ ကောဋိသဟဿမတ္တံ အဟောသိ.
ဗောဓိသတ္တော အာဝဇ္ဇေသိ – ‘‘ပမတ္တော နု ခေါ ကုမာရော အပ္ပမတ္တော’’တိ. အထဿ တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ – ‘‘ဗြာဟ္မဏဘတ္တော ဇာတော၊ ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ၊ တံ န ဇာနာတိ၊ ဂစ္ဆာမိ နံ ဒမေမီ’’တိ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဘိက္ခာဘာဇနံ ဂဟေတွာ – ‘‘ဒွါရကောဋ္ဌကာ အတိသမ္ဗာဓာ၊ န သက္ကာ ကောဋ္ဌကေန ပဝိသိတု’’န္တိ အာကာသေနာဂန္တွာ အသီတိဗြာဟ္မဏသဟဿာနံ ဘုဉ္ဇနဋ္ဌာနေ အာကာသင်္ဂဏေ ဩတရိ. မဏ္ဍဗျကုမာရောပိ သုဝဏ္ဏကဋစ္ဆုံ ဂါဟာပေတွာ – ‘‘ဣဓ သူပံ ဒေထ ဣဓ ဩဒန’’န္တိ ပရိဝိသာပေန္တော ဗောဓိသတ္တံ ဒိသွာ ဒဏ္ဍကေန ဃဋ္ဋိတအာသိဝိသော ဝိယ ကုပိတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –
‘‘ကုတော နု အာဂစ္ဆသိ ဒုမ္မဝါသီ၊
ဩတလ္လကော ပံသုပိသာစကောဝ၊
သင်္ကာရစောဠံ ပဋိမုဉ္စ ကဏ္ဌေ၊
ကော ရေ တုဝံ ဟောသိ အဒက္ခိဏေယျော’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁)၊
အထ နံ မဟာသတ္တော အကုဇ္ဈိတွာဝ ဩဝဒန္တော အာဟ –
‘‘အန္နံ တဝေဒံ ပကတံ ယသဿိ၊
တံ ခဇ္ဇရေ ဘုဉ္ဇရေ ပိယျရေ စ၊
ဇာနာသိ မံ တွံ ပရဒတ္တူပဇီဝိံ၊
ဥတ္တိဋ္ဌ ပိဏ္ဍံ လဘတံ သပါကော’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၂)၊
သော နယိဒံ တုမှာဒိသာနံ ပဋိယတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ –
‘‘အန္နံ မမေဒံ ပကတံ ဗြာဟ္မဏာနံ၊
အတ္ထတ္ထိတံ သဒ္ဒဟတော မမေဒံ၊
အပေဟိ ဧတ္တော ကိမိဓဋ္ဌိတောသိ၊
န မာဒိသာ တုယှံ ဒဒန္တိ ဇမ္မာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၃)၊
အထ ဗောဓိသတ္တော ‘‘ဒါနံ နာမ သဂုဏဿပိ နိဂ္ဂုဏဿပိ ယဿ ကဿစိ ဒါတဗ္ဗံ၊ ယထာ ဟိ နိန္နေပိ ထလေပိ ပတိဋ္ဌာပိတံ ဗီဇံ ပထဝီရသံ အာပေါရသဉ္စ အာဂမ္မ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ နိပ္ဖလံ နာမ နတ္ထိ၊ သုခေတ္တေ ဝပိတဗီဇံ ဝိယ ဂုဏဝန္တေ မဟပ္ဖလံ ဟောတီ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဂါထမာဟ –
‘‘ထလေ စ နိန္နေ စ ဝပန္တိ ဗီဇံ၊
အနူပခေတ္တေ ဖလမာသမာနာ၊
ဧတာယ သဒ္ဓါယ ဒဒါဟိ ဒါနံ၊
အပ္ပေဝ အာရာဓယေ ဒက္ခိဏေယျေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၄)၊
အထ ကုမာရော ကောဓာဘိဘူတော – ‘‘ကေနိမဿ မုဏ္ဍကဿ ပဝေသော ဒိန္နော’’တိ ဒွါရရက္ခာဒယော တဇ္ဇေတွာ –
‘‘ခေတ္တာနိ မယှံ ဝိဒိတာနိ လောကေ၊
ယေသာဟံ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌပေမိ၊
ယေ ဗြာဟ္မဏာ ဇာတိမန္တူပပန္နာ၊
တာနီဓ ခေတ္တာနိ သုပေသလာနီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၅) –
ဂါထံ ဝတွာ ‘‘ဣမံ ဇမ္မံ ဝေဏုပဒရေန ပေါထေတွာ ဂီဝါယံ ဂဟေတွာ သတ္တပိ ဒွါရကောဋ္ဌကေ အတိက္ကမိတွာ ဗဟိ နီဟရထာ’’တိ အာဟ. အထ နံ မဟာပုရိသော အာဟ –
‘‘ဂိရိံ နခေန ခဏသိ၊ အယော ဒန္တေဘိ ခါဒသိ၊
ဇာတဝေဒံ ပဒဟသိ၊ ယော ဣသိံ ပရိဘာသသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၉)၊
ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ – ‘‘သစေ မျာယံ ဟတ္ထေ ဝါ ပါဒေ ဝါ ဂဏှာပေတွာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပါဒေယျ၊ ဗဟုံ အပုညံ ပသဝေယျာ’’တိ သတ္တာနုဒ္ဒယတာယ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အန္တရဝီထိယံ ဩတရိ. ဘဂဝါ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တမတ္ထံ ပကာသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –
‘‘ဣဒံ ဝတွာန မာတင်္ဂေါ၊ ဣသိ သစ္စပရက္ကမော၊
အန္တလိက္ခသ္မိံ ပက္ကာမိ၊ ဗြာဟ္မဏာနံ ဥဒိက္ခတ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၀)၊
တာဝဒေဝ နဂရရက္ခိကဒေဝတာနံ ဇေဋ္ဌကဒေဝရာဇာ မဏ္ဍဗျဿ ဂီဝံ ပရိဝတ္တေသိ. တဿ မုခံ ပရိဝတ္တေတိတွာ ပစ္ဆာမုခံ ဇာတံ၊ အက္ခီနိ ပရိဝတ္တာနိ၊ မုခေန ခေဠံ ဝမတိ၊ သရီရံ ထဒ္ဓံ သူလေ အာရောပိတံ ဝိယ အဟောသိ. အသီတိသဟဿာ ပရိစာရကယက္ခာ အသီတိဗြာဟ္မဏသဟဿာနိ တထေဝ အကံသု. ဝေဂေန ဂန္တွာ ဗြဟ္မပဇာပတိယာ အာရောစယိံသု. သာ တရမာနရူပါ အာဂန္တွာ တံ ဝိပ္ပကာရံ ဒိသွာ ဂါထမာဟ –
‘‘အာဝေဓိတံ ပိဋ္ဌိတော ဥတ္တမင်္ဂံ၊
ဗာဟုံ ပသာရေတိ အကမ္မနေယျံ၊
သေတာနိ အက္ခီနိ ယထာ မတဿ၊
ကော မေ ဣမံ ပုတ္တမကာသိ ဧဝ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၁)၊
အထဿာ အာရောစေသုံ –
‘‘ဣဓာဂမာ သမဏော ဒုမ္မဝါသီ၊
ဩတလ္လကော ပံသုပိသာစကောဝ၊
သင်္ကာရစောဠံ ပဋိမုဉ္စ ကဏ္ဌေ၊
သော တေ ဣမံ ပုတ္တမကာသိ ဧဝ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၂)၊
သာ သုတွာဝ အညာသိ – ‘‘မယှံ ယသဒါယကော အယျော အနုကမ္ပာယ ပုတ္တဿ ပမတ္တဘာဝံ ဉတွာ အာဂတော ဘဝိဿတီ’’တိ. တတော ဥပဋ္ဌာကေ ပုစ္ဆိ –
‘‘ကတမံ ဒိသံ အဂမာ ဘူရိပညော၊
အက္ခာထ မေ မာဏဝါ ဧတမတ္ထံ၊
ဂန္တွာန တံ ပဋိကရေမု အစ္စယံ၊
အပ္ပေဝ နံ ပုတ္တ လဘေမု ဇီဝိတ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၃)၊
တေ အာဟံသု –
‘‘ဝေဟာယသံ အဂမာ ဘူရိပညော၊
ပထဒ္ဓုနော ပန္နရသေဝ စန္ဒော၊
အပိစာပိ သော ပုရိမဒိသံ အဂစ္ဆိ၊
သစ္စပ္ပဋိညော ဣသိ သာဓုရူပေါ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄)၊
မဟာပုရိသောပိ အန္တရဝီထိယံ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ – ‘‘မယှံ ပဒဝဠဉ္ဇံ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ဝသေန မာ အန္တရဓာယိတ္ထ၊ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယေဝ နံ ပဿတု၊ မာ အညေ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ယာပနမတ္တံ မိဿကောဒနံ ဂဟေတွာ ပဋိက္ကမနသာလာယံ နိသိန္နော ဘုဉ္ဇိတွာ ထောကံ ဘုတ္တာဝသေသံ ဘိက္ခာဘာဇနေယေဝ ဌပေသိ. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာပိ ပါသာဒါ ဩရုယှ အန္တရဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပဒဝဠဉ္ဇံ ဒိသွာ – ‘‘ဣဒံ မယှံ ယသဒါယကဿ အယျဿ ပဒ’’န္တိ ပဒါနုသာရေနာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘တုမှာကံ၊ ဘန္တေ၊ ဒါသေန ကတာပရာဓံ မယှံ ခမထ၊ န ဟိ တုမှေ ကောဓဝသိကာ နာမ၊ ဒေထ မေ ပုတ္တဿ ဇီဝိတ’’န္တိ.
ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ –
‘‘အာဝေဓိတံ ပိဋ္ဌိတော ဥတ္တမင်္ဂံ၊
ဗာဟုံ ပသာရေတိ အကမ္မနေယျံ၊
သေတာနိ အက္ခီနိ ယထာ မတဿ၊
ကော မေ ဣမံ ပုတ္တမကာသိ ဧဝ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၅) –
ဂါထံ အဘာသိ. မဟာပုရိသော အာဟ – ‘‘န မယံ ဧဝရူပံ ကရောမ၊ ပဗ္ဗဇိတံ ပန ဟိံသန္တေ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇိတေသု သဂါရဝါဟိ ဘူတယက္ခဒေဝတာဟိ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ.
ကေဝလံ၊ ဘန္တေ၊ တုမှာကံ မနောပဒေါသော မာ ဟောတု၊ ဒေဝတာဟိ ကတံ ဟောတု၊ သုခမာပယာ၊ ဘန္တေ၊ ဒေဝတာ၊ အပိစာဟံ၊ ဘန္တေ၊ ကထံ ပဋိပဇ္ဇာမီတိ. တေန ဟိ ဩသဓံ တေ ကထေဿာမိ၊ မမ ဘိက္ခာဘာဇနေ ဘုတ္တာဝသေသံ ဘတ္တမတ္ထိ၊ တတ္ထ ထောကံ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ထောကံ ဂဟေတွာ တဝ ပုတ္တဿ မုခေ ပက္ခိပ၊ အဝသေသံ ဥဒကစာဋိယံ အာလောဠေတွာ အသီတိယာ ဗြာဟ္မဏသဟဿာနံ မုခေ ပက္ခိပါတိ. သာ ဧဝံ ကရိဿာမီတိ ဘတ္တံ ဂဟေတွာ မဟာပုရိသံ ဝန္ဒိတွာ ဂန္တွာ တထာ အကာသိ.
မုခေ ပက္ခိတ္တမတ္တေ ဇေဋ္ဌကဒေဝရာဇာ – ‘‘သာမိမှိ သယံ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တေ အမှေဟိ န သက္ကာ ကိဉ္စိ ကာတု’’န္တိ ကုမာရံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သောပိ ခိပိတွာ ကိဉ္စိ ဒုက္ခံ အပ္ပတ္တပုဗ္ဗော ဝိယ ပကတိဝဏ္ဏော အဟောသိ. အထ နံ မာတာ အဝေါစ – ‘‘ပဿ တာတ တဝ ကုလုပကာနံ ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာနံ ဝိပ္ပကာရံ၊ သမဏာ ပန န ဧဝရူပါ ဟောန္တိ၊ သမဏေ တာတ ဘောဇေယျာသီ’’တိ. တတော သေသကံ ဥဒကစာဋိယံ အာလုဠာပေတွာ ဗြာဟ္မဏာနံ မုခေ ပက္ခိပါပေသိ. ယက္ခာ တာဝဒေဝ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပလာယိံသု. ဗြာဟ္မဏာ ခိပိတွာ ခိပိတွာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကိံ အမှာကံ မုခေ ပက္ခိတ္တန္တိ ပုစ္ဆိံသု. မာတင်္ဂဣသိဿ ဥစ္ဆိဋ္ဌဘတ္တန္တိ. တေ ‘‘စဏ္ဍာလဿ ဥစ္ဆိဋ္ဌကံ ခါဒါပိတမှာ၊ အဗြာဟ္မဏာ ဒါနိမှာ ဇာတာ၊ ဣဒါနိ နော ဗြာဟ္မဏာ ‘အသုဒ္ဓဗြာဟ္မဏာ ဣမေ’တိ သမ္ဘောဂံ န ဒဿန္တီ’’တိ တတော ပလာယိတွာ မဇ္ဈရဋ္ဌံ ဂန္တွာ မဇ္ဈရာဇဿ နဂရေ အဂ္ဂါသနိကာ ဗြာဟ္မဏာ နာမ မယန္တိ ရာဇဂေဟေ ဘုဉ္ဇန္တိ.
တသ္မိံ သမယေ ဗောဓိသတ္တော ပါပနိဂ္ဂဟံ ကရောန္တော မာနဇာတိကေ နိမ္မဒယန္တော ဝိစရတိ. အထေကော ‘‘ဇာတိမန္တတာပသော နာမ မယာ သဒိသော နတ္ထီ’’တိ အညေသု သညမ္ပိ န ကရောတိ. ဗောဓိသတ္တော တံ ဂင်္ဂါတီရေ ဝသမာနံ ဒိသွာ ‘‘မာနနိဂ္ဂဟမဿ ကရိဿာမီ’’တိ တတ္ထ အဂမာသိ. တံ ဇာတိမန္တတာပသော ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ ဇစ္စော ဘဝ’’န္တိ? စဏ္ဍာလော အဟံ အာစရိယာတိ. အပေဟိ စဏ္ဍာလ အပေဟိ စဏ္ဍာလ၊ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါယ ဝသ၊ မာ ဥပရိဂင်္ဂါယ ဥဒကံ ဥစ္ဆိဋ္ဌမကာသီတိ.
ဗောဓိသတ္တော – ‘‘သာဓု အာစရိယ၊ တုမှေဟိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝသိဿာမီ’’တိ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါယ ဝသန္တော ‘‘ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ ပဋိသောတံ သန္ဒတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဇာတိမန္တတာပသော ပါတောဝ ဂင်္ဂံ ဩရုယှ ဥဒကံ အာစမတိ၊ ဇဋာ ဓောဝတိ. ဗောဓိသတ္တော ဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒန္တော ပိဏ္ဍံ ပိဏ္ဍံ ခေဠံ ဥဒကေ ပါတေတိ. ဒန္တကဋ္ဌကုစ္ဆိဋ္ဌကမ္ပိ တတ္ထေဝ ပဝါဟေတိ. ယထာ စေ တံ အညတ္ထ အလဂ္ဂိတွာ တာပသဿေဝ ဇဋာသု လဂ္ဂတိ၊ တထာ အဓိဋ္ဌာသိ. ခေဠမ္ပိ ဒန္တကဋ္ဌမ္ပိ တာပသဿ ဇဋာသုယေဝ ပတိဋ္ဌာတိ.
တာပသော စဏ္ဍာလဿိဒံ ကမ္မံ ဘဝိဿတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဣဒံ၊ ဘော စဏ္ဍာလ၊ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ တယာ ပဋိသောတဂါမိကတ’’န္တိ? အာမ အာစရိယ. တေန ဟိ တွံ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါယ မာ ဝသ၊ ဥပရိဂင်္ဂါယ ဝသာတိ. သာဓု အာစရိယ၊ တုမှေဟိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝသိဿာမီတိ တတ္ထ ဝသန္တော ဣဒ္ဓိံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေသိ၊ ဥဒကံ ယထာဂတိကမေဝ ဇာတံ. ပုန တာပသော တဒေဝ ဗျသနံ ပါပုဏိ. သော ပုန ဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ပုစ္ဆိ၊ – ‘‘ဘော စဏ္ဍာလ၊ တွမိဒံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ ကာလေန ပဋိသောတဂါမိံ ကာလေန အနုသောတဂါမိံ ကရောသီ’’တိ? အာမ အာစရိယ. စဏ္ဍာလ၊ ‘‘တွံ သုခဝိဟာရီနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ သုခေန ဝသိတုံ န ဒေသိ၊ သတ္တမေ တေ ဒိဝသေ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလတူ’’တိ. သာဓု အစရိယ၊ အဟံ ပန သူရိယဿ ဥဂ္ဂန္တုံ န ဒဿာမီတိ.
အထ မဟာသတ္တော စိန္တေသိ – ‘‘ဧတဿ အဘိသာပေါ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတိ၊ ရက္ခာမိ န’’န္တိ သတ္တာနုဒ္ဒယတာယ ပုနဒိဝသေ ဣဒ္ဓိယာ သူရိယဿ ဥဂ္ဂန္တုံ န အဒါသိ. ဣဒ္ဓိမတော ဣဒ္ဓိဝိသယော နာမ အစိန္တေယျော၊ တတော ပဋ္ဌာယ အရုဏုဂ္ဂံ န ပညာယတိ၊ ရတ္တိန္ဒိဝပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ၊ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒီနိ ကမ္မာနိ ပယောဇေန္တော နာမ နတ္ထိ.
မနုဿာ – ‘‘ယက္ခာဝဋ္ဋော နု ခေါ အယံ ဘူတဒေဝဋ္ဋောနာဂသုပဏ္ဏာဝဋ္ဋော’’တိ ဥပဒ္ဒဝပ္ပတ္တာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ ‘‘ရာဇကုလံ နာမ မဟာပညံ၊ လောကဿ ဟိတံ စိန္တေတုံ သက္ကောတိ၊ တတ္ထ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ရာဇကုလံ ဂန္တွာ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ရာဇာ သုတွာ ဘီတောပိ အဘီတာကာရံ ကတွာ – ‘‘မာ တာတာ ဘာယထ၊ ဣမံ ကာရဏံ ဂင်္ဂါတီရဝါသီ ဇာတိမန္တတာပသော ဇာနိဿတိ၊ တံ ပုစ္ဆိတွာ နိက္ကင်္ခါ ဘဝိဿာမာ’’တိ ကတိပယေဟေဝ အတ္ထစရကေဟိ မနုဿေဟိ သဒ္ဓိံ တာပသံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကတပဋိသန္ထာရော တမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. တာပသော အာဟ – ‘‘အာမ မဟာရာဇ၊ ဧကော စဏ္ဍာလော အတ္ထိ၊ သော ဣမံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ ကာလေန အနုသောတဂါမိံ ကာလေန ပတိသောတဂါမိံ ကရောတိ၊ မယာ တဒတ္ထံ ကိဉ္စိ ကထိတံ အတ္ထိ၊ တံ ပုစ္ဆထ၊ သော ဇာနိဿတီ’’တိ.
ရာဇာ မာတင်္ဂဣသိဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ – ‘‘တုမှေ၊ ဘန္တေ၊ အရုဏဿ ဥဂ္ဂန္တုံ န ဒေထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ၊ မဟာရာဇာတိ. ကိံ ကာရဏာ ဘန္တေတိ? ဇာတိမန္တတာပသကာရဏာ၊ မဟာရာဇ၊ ဇာတိမန္တတာပသေန အာဂန္တွာ မံ ဝန္ဒိတွာ ခမာပိတကာလေ ဒဿာမိ မဟာရာဇာတိ. ရာဇာ ဂန္တွာ ‘‘ဧထ အာစရိယ၊ တာပသံ ခမာပေထာ’’တိ အာဟ. နာဟံ၊ မဟာရာဇ၊ စဏ္ဍာလံ ဝန္ဒာမီတိ. မာ အာစရိယ၊ ဧဝံ ကရောထ၊ ဇနပဒဿ မုခံ ပဿထာတိ. သော ပုန ပဋိက္ခိပိယေဝ. ရာဇာ ဗောဓိသတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘အာစရိယော ခမာပေတုံ န ဣစ္ဆိတီ’’တိ အာဟ. အခမာပိတေ အဟံ သူရိယံ န မုဉ္စာမီတိ. ရာဇာ ‘‘အယံ ခမာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ၊ အယံ အခမာပိတေ သူရိယံ န မုဉ္စတိ၊ ကိံ အမှာကံ တေန တာပသေန၊ လောကံ ဩလောကေဿာမာ’’တိ ‘‘ဂစ္ဆထ၊ ဘော၊ တာပသသန္တိကံ၊ တံ ဟတ္ထေသု စ ပါဒေသု စ ဂဟေတွာ မာတင်္ဂဣသိဿ ပါဒမူလေ နေတွာ နိပဇ္ဇာပေတွာ ခမာပေထ ဧတဿ ဇနပဒါနုဒ္ဒယတံ ပဋိစ္စာ’’တိ အာဟ. တေ ရာဇပုရိသာ ဂန္တွာ တံ တထာ ကတွာ အာနေတွာ မာတင်္ဂဣသိဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇာပေတွာ ခမာပေသုံ.
အဟံ နာမ ခမိတဗ္ဗံ ခမာမိ၊ အပိစ ခေါ ပန ဧတဿ ကထာ ဧတဿေဝ ဥပရိ ပတိဿတိ. မယာ သူရိယေ ဝိဿဇ္ဇိတေ သူရိယရသ္မိ ဧတဿ မတ္ထကေ ပတိဿတိ၊ အထဿ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလိဿတိ. တဉ္စ ခေါ ပနေသ ဗျသနံ မာ ပါပုဏာတု၊ ဧထ တုမှေ ဧတံ ဂလပ္ပမာဏေ ဥဒကေ ဩတာရေတွာ မဟန္တံ မတ္တိကာပိဏ္ဍမဿ သီသေ ဌပေထ. အထာဟံ သူရိယံ ဝိဿဇ္ဇိဿာမိ. သူရိယရသ္မိ မတ္တိကာပိဏ္ဍေ ပတိတွာ တံ သတ္တဓာ ဘိန္ဒိဿတိ. အထေသ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ဆဍ္ဍေတွာ နိမုဇ္ဇိတွာ အညေန တိတ္ထေန ဥတ္တရတု၊ ဣတိ နံ ဝဒထ၊ ဧဝမဿ သောတ္ထိ ဘဝိဿတီတိ. တေ မနုဿာ ‘‘ဧဝံ ကရိဿာမာ’’တိ တထာ ကာရေသုံ. တဿာပိ တထေဝ သောတ္ထိ ဇာတာ. သော တတော ပဋ္ဌာယ – ‘‘ဇာတိ နာမ အကာရဏံ၊ ပဗ္ဗဇိတာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဂုဏောဝ ကာရဏ’’န္တိ ဇာတိဂေါတ္တမာနံ ပဟာယ နိမ္မဒေါ အဟောသိ.
ဣတိ ဇာတိမန္တတာပသေ ဒမိတေ မဟာဇနော ဗောဓိသတ္တဿ ထာမံ အညာသိ၊ မဟာကောလာဟလံ ဇာတံ. ရာဇာ အတ္တနော နဂရံ ဂမနတ္ထာယ ဗောဓိသတ္တံ ယာစိ. မဟာသတ္တော ပဋိညံ ဒတွာ တာနိ စ အသီတိဗြာဟ္မဏသဟဿာနိ ဒမေဿာမိ၊ ပဋိညဉ္စ မောစေဿာမီတိ မဇ္ဈရာဇဿ နဂရံ အဂမာသိ. ဗြာဟ္မဏာ ဗောဓိသတ္တံ ဒိသွာဝ – ဘော၊ ‘‘အယံ သော၊ ဘော မဟာစောရော၊ အာဂတော၊ ဣဒါနေဝ သဗ္ဗေ ဧတေ မယှံ ဥစ္ဆိဋ္ဌကံ ခါဒိတွာ အဗြာဟ္မဏာ ဇာတာတိ အမှေ ပါကဋေ ကရိဿတိ၊ ဧဝံ နော ဣဓာပိ အာဝါသော န ဘဝိဿတိ၊ ပဋိကစ္စေဝ မာရေဿာမာ’’တိ ရာဇာနံ ပုန ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟံသု – ‘‘တုမှေ၊ မဟာရာဇ၊ ဧတံ စဏ္ဍာလပဗ္ဗဇိတံ မာ သာဓုရူပေါတိ မညိတ္ထ၊ ဧသ ဂရုကမန္တံ ဇာနာတိ၊ ပထဝိံ ဂဟေတွာ အာကာသံ ကရောတိ၊ အာကာသံ ပထဝိံ၊ ဒူရံ ဂဟေတွာ သန္တိကံ ကရောတိ၊ သန္တိကံ ဒူရံ၊ ဂင်္ဂံ နိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓဂါမိနိံ ကရောတိ၊ ဣစ္ဆန္တော ပထဝိံ ဥက္ခိပိတွာ ပါတေတုံ မညေ သက္ကောတိ. ပရဿ ဝါ စိတ္တံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န သက္ကာ ဂဟေတုံ၊ အယံ ဣဓ ပတိဋ္ဌံ လဘန္တော တုမှာကံ ရဇ္ဇမ္ပိ နာသေယျ၊ ဇီဝိတန္တရာယမ္ပိ ဝံသုပစ္ဆေဒမ္ပိ ကရေယျ၊ အမှာကံ ဝစနံ ကရောထ၊ မဟာရာဇ၊ အဇ္ဇေဝ ဣမံ မာရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.
ရာဇာနော နာမ ပရပတ္တိယာ ဟောန္တိ၊ ဣတိ သော ဗဟူနံ ကထာဝသေန နိဋ္ဌံ ဂတော. ဗောဓိသတ္တော ပန နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနေ မိဿကောဒနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရာဇုယျာနံ ဂန္တွာ နိရာပရာဓတာယ နိရာသင်္ကော မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ နိသီဒိ. အတီတေ စတ္တာလီသ၊ အနာဂတေ စတ္တာလီသာတိ အသီတိကပ္ပေ အနုဿရိတုံ သမတ္ထဉာဏဿ အနာဝဇ္ဇနတာယ မုဟုတ္တမတ္တကေ ကာလေ သတိ နပ္ပဟောတိ၊ ရာဇာ အညံ အဇာနာပေတွာ သယမေဝ ဂန္တွာ နိရာဝဇ္ဇနတာယ ပမာဒေန နိသိန္နံ မဟာပုရိသံ အသိနာ ပဟရိတွာ ဒွေ ဘာဂေ အကာသိ. ဣမဿ ရညော ဝိဇိတေ အဋ္ဌမံ လောဟကူဋဝဿံ၊ နဝမံ ကလလဝဿံ ဝဿိ. ဣတိ ဣမဿာပိ ရဋ္ဌေ နဝ ဝုဋ္ဌိယော ပတိတာ. သော စ ရာဇာ သပရိသော မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော. တေနာဟ သံကိစ္စပဏ္ဍိတော –
‘‘ဥပဟစ္စ မနံ မဇ္ဈော၊ မာတင်္ဂသ္မိံ ယသဿိနေ၊
သပါရိသဇ္ဇော ဥစ္ဆိန္နော၊ မဇ္ဈာရညံ တဒါ အဟူတိ’’. (ဇာ. ၂.၁၉.၉၆) –
ဧဝံ မဇ္ဈာရညဿ အရညဘူတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. မာတင်္ဂဿ ပန ဣသိနော ဝသေန တဒေဝ မာတင်္ဂါရညန္တိ ဝုတ္တံ.
၆၆. ပဉှပဋိဘာနာနီတိ ပဉှဗျာကရဏာနိ. ပစ္စနီကံ ကတဗ္ဗန္တိ ပစ္စနီကံ ကာတဗ္ဗံ. အမညိဿန္တိ ဝိလောမဘာဂံ ဂဏှန္တော ဝိယ အဟောသိန္တိ အတ္ထော.
၆၇. အနုဝိစ္စကာရန္တိ အနုဝိစာရေတွာ စိန္တေတွာ တုလယိတွာ ကာတဗ္ဗံ ကရောဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာဓု ဟောတီတိ သုန္ဒရော ဟောတိ. တုမှာဒိသသ္မိဉှိ မံ ဒိသွာ မံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တေ နိဂဏ္ဌံ ဒိသွာ နိဂဏ္ဌံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တေ – ‘‘ကိံ အယံ ဥပါလိ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌမေဝ သရဏံ ဂစ္ဆတီ’’တိ? ဂရဟာ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ၊ တသ္မာ အနုဝိစ္စကာရော တုမှာဒိသာနံ သာဓူတိ ဒဿေတိ. ပဋာကံ ပရိဟရေယျုန္တိ တေ ကိရ ဧဝရူပံ သာဝကံ လဘိတွာ – ‘‘အသုကော နာမ ရာဇာ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ သေဋ္ဌိ ဝါ အမှာကံ သရဏံ ဂတော သာဝကော ဇာတော’’တိ ပဋာကံ ဥက္ခိပိတွာ နဂရေ ဃောသေန္တာ အာဟိဏ္ဍန္တိ. ကသ္မာ? ဧဝံ နော မဟန္တဘာဝေါ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ စ၊ သစေ တဿ ‘‘ကိမဟံ ဧတေသံ သရဏံ ဂတော’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တမ္ပိ သော ‘‘ဧတေသံ မေ သရဏဂတဘာဝံ ဗဟူ ဇာနန္တိ၊ ဒုက္ခံ ဣဒါနိ ပဋိနိဝတ္တိတု’’န္တိ ဝိနောဒေတွာ န ပဋိက္ကမိဿတီတိ စ. ‘‘တေနာဟ ပဋာကံ ပရိဟရေယျု’’န္တိ.
၆၈. ဩပါနဘူတန္တိ ပဋိယတ္တဥဒပါနော ဝိယ ဌိတံ. ကုလန္တိ တဝ နိဝေသနံ. ဒါတဗ္ဗံ မညေယျာသီတိ ပုဗ္ဗေ ဒသပိ ဝီသတိပိ သဋ္ဌိပိ ဇနေ အာဂတေ ဒိသွာ နတ္ထီတိ အဝတွာ ဒေတိ. ဣဒါနိ မံ သရဏံ ဂတကာရဏမတ္တေနဝ မာ ဣမေသံ ဒေယျဓမ္မံ၊ ဥပစ္ဆိန္ဒိတ္ထ၊ သမ္ပတ္တာနဉှိ ဒါတဗ္ဗမေဝါတိ ဩဝဒတိ. သုတမေတံ၊ ဘန္တေတိ ကုတော သုတံ? နိဂဏ္ဌာနံ သန္တိကာ၊ တေ ကိရ ကုလဃရေသု ဧဝံ ပကာသေန္တိ – ‘‘မယံ ‘ယဿ ကဿစိ သမ္ပတ္တဿ ဒါတဗ္ဗ’န္တိ ဝဒါမ၊ သမဏော ပန ဂေါတမော ‘မယှမေဝ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ။ပေ။ န အညေသံ သာဝကာနံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလ’န္တိ ဝဒတီ’’တိ. တံ သန္ဓာယ အယံ ဂဟပတိ ‘‘သုတမေတ’’န္တိ အာဟ.
၆၉. အနုပုဗ္ဗိံ ကထန္တိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ၊ သီလာနန္တရံ သဂ္ဂံ၊ သဂ္ဂါနန္တရံ မဂ္ဂန္တိ ဧဝံ အနုပဋိပါဋိကထံ. တတ္ထ ဒါနကထန္တိ ဣဒံ ဒါနံ နာမ သုခါနံ နိဒါနံ၊ သမ္ပတ္တီနံ မူလံ၊ ဘောဂါနံ ပတိဋ္ဌာ၊ ဝိသမဂတဿ တာဏံ လေဏံ ဂတိပရာယဏံ၊ ဣဓလောကပရလောကေသု ဒါနသဒိသော အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ နတ္ထိ. ဣဒဉှိ အဝဿယဋ္ဌေန ရတနမယသီဟာသနသဒိသံ၊ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန မဟာပထဝိသဒိသံ၊ အာလမ္ဗနဋ္ဌေန အာလမ္ဗနရဇ္ဇုသဒိသံ. ဣဒဉှိ ဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေန နာဝါ၊ သမဿာသနဋ္ဌေန သင်္ဂါမသူရော၊ ဘယပရိတ္တာဏဋ္ဌေန သုသင်္ခတနဂရံ၊ မစ္ဆေရမလာဒီဟိ အနုပလိတ္တဋ္ဌေန ပဒုမံ၊ တေသံ နိဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ၊ ဒုရာသဒဋ္ဌေန အာသီဝိသော. အသန္တာသနဋ္ဌေန သီဟော၊ ဗလဝန္တဋ္ဌေန ဟတ္ထီ၊ အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေန သေတဝသဘော၊ ခေမန္တဘူမိသမ္ပာပနဋ္ဌေန ဝလာဟကော အဿရာဇာ. ဒါနံ နာမေဘံ မယှံ ဂတမဂ္ဂေါ၊ မယှေဝေသော ဝံသော၊ မယာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တေန ဝေလာမမဟာယညော၊ မဟာဂေါဝိန္ဒမဟာယညော မဟာသုဒဿနမဟာယညော၊ ဝေဿန္တရမဟာယညောတိ အနေကမဟာယညာ ပဝတ္တိတာ၊ သသဘူတေန ဇလိတေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ အတ္တာနံ နိယျာဒေန္တေန သမ္ပတ္တယာစကာနံ စိတ္တံ ဂဟိတံ. ဒါနဉှိ လောကေ သက္ကသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ၊ မာရသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ၊ ဗြဟ္မသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ၊ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ၊ သာဝကပါရမီဉာဏံ၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ၊ အဘိသမ္ဗောဓိဉာဏံ ဒေတီတိ ဧဝမာဒိံ ဒါနဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ကထံ.
ယသ္မာ ပန ဒါနံ ဒဒန္တော သီလံ သမာဒါတုံ သက္ကောတိ၊ တသ္မာ တဒနတရံ သီလကထံ ကထေသိ. သီလကထန္တိ သီလံ နာမေတံ အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ၊ သီလံ နာမေတံ မမ ဝံသော၊ အဟံ သင်္ခပါလနာဂရာဇကာလေ၊ ဘူရိဒတ္တနာဂရာဇကာလေ၊ စမ္ပေယျနာဂရာဇကာလေ၊ သီလဝနာဂရာဇကာလေ၊ မာတုပေါသကဟတ္ထိရာဇကာလေ၊ ဆဒ္ဒန္တဟတ္ထိရာဇကာလေတိ အနန္တေသု အတ္တဘာဝေသု သီလံ ပရိပူရေသိံ. ဣဓလောကပရလောကသမ္ပတ္တီနဉှိ သီလသဒိသော အဝဿယော၊ သီလသဒိသာ ပတိဋ္ဌာ၊ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ နတ္ထိ၊ သီလာလင်္ကာရသဒိသော အလင်္ကာရော နတ္ထိ၊ သီလပုပ္ဖသဒိသံ ပုပ္ဖံ နတ္ထိ၊ သီလဂန္ဓသဒိသော ဂန္ဓော နတ္ထိ. သီလာလင်္ကာရေန ဟိ အလင်္ကတံ သီလကုသုမပိဠန္ဓနံ သီလဂန္ဓာနုလိတ္တံ သဒေဝကောပိ လောကော ဩလောကေန္တော တိတ္တိံ န ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမာဒိံ သီလဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ကထံ.
ဣဒံ ပန သီလံ နိဿာယ အယံ သဂ္ဂေါ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ သီလာနန္တရံ သဂ္ဂကထံ ကထေသိ. သဂ္ဂကထန္တိ အယံ သဂ္ဂေါ နာမ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ၊ နိစ္စမေတ္ထ ကီဠာ၊ နိစ္စံ သမ္ပတ္တိယော လဗ္ဘန္တိ၊ စာတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ နဝုတိဝဿသတသဟဿာနိ ဒိဗ္ဗသုခံ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တိ၊ တာဝတိံသာ တိဿော စ ဝဿကောဋိယော သဋ္ဌိ စ ဝဿသတသဟဿာနီတိ ဧဝမာဒိံ သဂ္ဂဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ကထံ. သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ ကထယန္တာနဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ မုခံ နပ္ပဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အနေကပရိယာယေန ခေါ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဂ္ဂကထံ ကထေယျ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၂၅၅).
ဧဝံ သဂ္ဂကထာယ ပလောဘေတွာ ပုန ဟတ္ထိံ အလင်္ကရိတွာ တဿ သောဏ္ဍံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ – ‘‘အယမ္ပိ သဂ္ဂေါ အနိစ္စော အဒ္ဓုဝေါ၊ န ဧတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ ဒဿနတ္ထံ – ‘‘အပ္ပဿာဒါ ကာမာ ဝုတ္တာ မယာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ၊ အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၄၁၇၊ မ. နိ. ၁.၂၃၅) နယေန ကာမာနံ အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ ကထေသိ. တတ္ထ အာဒီနဝေါတိ ဒေါသော. ဩကာရောတိ အဝကာရော လာမကဘာဝေါ. သံကိလေသောတိ တေဟိ သတ္တာနံ သံသာရေ သံကိလိဿနံ. ယထာဟ ‘‘ကိလိဿန္တိ ဝတ၊ ဘော၊ သတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၅၁).
ဧဝံ ကာမာဒီနဝေန တဇ္ဇိတွာ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ပကာသေသိ. ကလ္လစိတ္တန္တိ အရောဂစိတ္တံ. သာမုက္ကံသိကာတိ သာမံ ဥက္ကံသိကာ အတ္တနာယေဝ ဂဟေတွာ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂဟိတာ၊ သယမ္ဘူဉာဏေန ဒိဋ္ဌာ၊ အသာဓာရဏာ အညေသန္တိ အတ္ထော. ကာ ပနေသာတိ၊ အရိယသစ္စဒေသနာ? တေနေဝါဟ – ‘‘ဒုက္ခံ သမုဒယံ နိရောဓံ မဂ္ဂ’’န္တိ.
ဝိရဇံ ဝီတမလန္တိ ရာဂရဇာဒီနံ အဘာဝါ ဝိရဇံ၊ ရာဂမလာဒီနံ ဝိဂတတ္တာ ဝီတမလံ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဥပရိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ၊ စူဠရာဟုလောဝါဒေ အာသဝက္ခယဿေတံ နာမံ. ဣဓ ပန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော. တဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထံ ‘‘ယံကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ၊ သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ အာဟ. တဉှိ နိရောဓံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စဝသေန ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခတံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.
ဒိဋ္ဌော အရိယသစ္စဓမ္မော ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော. ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ. တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာ အနေနာတိ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော. ဝိဂတာ ကထံကထာ အဿာတိ ဝိဂတကထံကထော. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ ဝေသာရဇ္ဇံ ပတ္တော. ကတ္ထ? သတ္ထု သာသနေ. နာဿ ပရော ပစ္စယော၊ န ပရဿ သဒ္ဓါယ ဧတ္ထ ဝတ္တတီတိ အပရပ္ပစ္စယော.
၇၀. စိတ္တေန သမ္ပဋိစ္ဆမာနော အဘိနန္ဒိတွာ၊ ဝါစာယ ပသံသမာနော အနုမောဒိတွာ. အာဝရာမီတိ ထကေမိ ပိဒဟာမိ. အနာဝဋန္တိ န အာဝရိတံ ဝိဝဋံ ဥဂ္ဃါဋိတံ.
၇၁. အဿောသိ ခေါ ဒီဃတပဿီတိ သော ကိရ တဿ ဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ – ‘‘ပဏ္ဍိတော ဂဟပတိ၊ သမဏော စ ဂေါတမော ဒဿနသမ္ပန္နော နိယျာနိကကထော၊ ဒဿနေပိ တဿ ပသီဒိဿတိ၊ ဓမ္မကထာယပိ ပသီဒိဿတိ၊ ပသီဒိတွာ သရဏံ ဂမိဿတိ၊ ဂတော နု ခေါ သရဏံ ဂဟပတိ န တာဝ ဂတော’’တိ ဩဟိတသောတောဝ ဟုတွာ ဝိစရတိ. တသ္မာ ပဌမံယေဝ အဿောသိ.