၁. ပီဌဝဂ္ဂေါ

၁. ပဌမပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ

တတ္ထ ပဌမဝတ္ထုဿ အယံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ – ဘဂဝတိ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တေ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ ရညာ ပသေနဒိနာ ကောသလေန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သတ္တာဟံ အသဒိသဒါနေ ပဝတ္တိတေ တဒနုရူပေန အနာထပိဏ္ဍိကေန မဟာသေဋ္ဌိနာ တယော ဒိဝသေ၊ တထာ ဝိသာခါယ မဟာဥပါသိကာယ မဟာဒါနေ ဒိန္နေ အသဒိသဒါနဿ ပဝတ္တိ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋာ အဟောသိ. အထ မဟာဇနော တတ္ထ တတ္ထ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသိ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧဝံ ဥဠာရဝိဘဝပရိစ္စာဂေနေဝ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဘဝိဿတိ၊ ဥဒါဟု အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပပရိစ္စာဂေနာပီ’’တိ. ဘိက္ခူ တံ ကထံ သုတွာ ဘဂဝတော အာရောစေသုံ. ဘဂဝါ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေယျဓမ္မသမ္ပတ္တိယာဝ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဘဝိဿတိ၊ အထ ခေါ စိတ္တပသာဒသမ္ပတ္တိယာ စ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ စ၊ တသ္မာ ကုဏ္ဍကမုဋ္ဌိမတ္တမ္ပိ ပိလောတိကာမတ္တမ္ပိ တိဏပဏ္ဏသန္ထာရမတ္တမ္ပိ ပူတိမုတ္တဟရီတကမတ္တမ္ပိ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလေ ပတိဋ္ဌာပိတံ၊ တမ္ပိ မဟပ္ဖလတရံ ဘဝိဿတိ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖါရ’’န္တိ အာဟ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန –

‘‘နတ္ထိ စိတ္တေ ပသန္နမှိ၊ အပ္ပိကာ နာမ ဒက္ခိဏာ၊

တထာဂတေ ဝါ သမ္ဗုဒ္ဓေ၊ အထ ဝါ တဿ သာဝကေ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၀၄)၊

သာ ပနေသာ ကထာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဝိတ္ထာရိကာ အဟောသိ. မနုဿာ သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကဝဏိဗ္ဗကယာစကာနံ ယထာဝိဘဝံ ဒါနာနိ ဒေန္တိ၊ ဂေဟင်္ဂဏေ ပါနီယံ ဥပဋ္ဌပေန္တိ၊ ဒွါရကောဋ္ဌကေသု အာသနာနိ ဌပေန္တိ. တေန စ သမယေန အညတရော ပိဏ္ဍပါတစာရိကော ထေရော ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေန အာလောကိတေန ဝိလောကိတေန သမိဉ္ဇိတေန ပသာရိတေန ဩက္ခိတ္တစက္ခု ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ပိဏ္ဍာယ စရန္တော ဥပကဋ္ဌေ ကာလေ အညတရံ ဂေဟံ သမ္ပာပုဏိ. တတ္ထေကာ ကုလဓီတာ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ထေရံ ပဿိတွာ သဉ္ဇာတဂါရဝဗဟုမာနာ ဥဠာရပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဂေဟံ ပဝေသေတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ပီဌံ ပညာပေတွာ တဿ ဥပရိ ပီတကံ မဋ္ဌဝတ္ထံ အတ္ထရိတွာ အဒါသိ. အထ ထေရေ တတ္ထ နိသိန္နေ ‘‘ဣဒံ မယှံ ဥတ္တမံ ပုညက္ခေတ္တံ ဥပဋ္ဌိတ’’န္တိ ပသန္နစိတ္တာ ယထာဝိဘဝံ အာဟာရေန ပရိဝိသိ၊ ဗီဇနိဉ္စ ဂဟေတွာ ဗီဇိ. သော ထေရော ကတဘတ္တကိစ္စော အာသနဒါနဘောဇနဒါနာဒိပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေတွာ ပက္ကာမိ. သာ ဣတ္ထီ တံ အတ္တနော ဒါနံ တဉ္စ ဓမ္မကထံ ပစ္စဝေက္ခန္တီ ပီတိယာ နိရန္တရံ ဖုဋ္ဌသရီရာ ဟုတွာ တံ ပီဌမ္ပိ ထေရဿ အဒါသိ.

တတော အပရေန သမယေန အညတရေန ရောဂေန ဖုဋ္ဌာ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ဒွါဒသယောဇနိကေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ. အစ္ဆရာသဟဿံ စဿာ ပရိဝါရော အဟောသိ၊ ပီဌဒါနာနုဘာဝေန စဿာ ယောဇနိကော ကနကပလ္လင်္ကော နိဗ္ဗတ္တိ အာကာသစာရီ သီဃဇဝေါ ဥပရိ ကူဋာဂါရသဏ္ဌာနော၊ တေန တံ ‘‘ပီဌဝိမာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တဉှိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဝတ္ထံ အတ္ထရိတွာ ဒိန္နတ္တာ ကမ္မသရိက္ခတံ ဝိဘာဝေန္တံ သုဝဏ္ဏမယံ အဟောသိ၊ ပီတိဝေဂဿ ဗလဝဘာဝေန သီဃဇဝံ၊ ဒက္ခိဏေယျဿ စိတ္တရုစိဝသေန ဒိန္နတ္တာ ယထာရုစိဂါမီ၊ ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ ဥဠာရတာယ သဗ္ဗသောဝ ပါသာဒိကံ သောဘာတိသယယုတ္တဉ္စ အဟောသိ.

အထေကသ္မိံ ဥဿဝဒိဝသေ ဒေဝတာသု ယထာသကံ ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေန ဥယျာနကီဠနတ္ထံ နန္ဒနဝနံ ဂစ္ဆန္တီသု သာ ဒေဝတာ ဒိဗ္ဗဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဒိဗ္ဗာဘရဏဝိဘူသိတာ အစ္ဆရာသဟဿပရိဝါရာ သကဘဝနာ နိက္ခမိတွာ တံ ပီဌဝိမာနံ အဘိရုယှ မဟတိယာ ဒေဝိဒ္ဓိယာ မဟန္တေန သိရိသောဘဂ္ဂေန သမန္တတော စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဩဘာသေန္တီ ဥယျာနံ ဂစ္ဆတိ. တေန စ သမယေန အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒေဝစာရိကံ စရန္တော တာဝတိံသဘဝနံ ဥပဂတော တဿာ ဒေဝတာယ အဝိဒူရေ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. အထ သာ ဒေဝတာ တံ ဒိသွာ သမုပ္ပန္နဗလဝပသာဒဂါရဝါ သဟသာ ပလ္လင်္ကတော ဩရုယှ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ နမဿမာနာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော ကိဉ္စာပိ တာယ အညေဟိ စ သတ္တေဟိ ယထူပစိတံ ကုသလာကုသလံ အတ္တနော ယထာကမ္မူပဂဉာဏာနုဘာဝေန ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ ပညာဗလဘေဒေန ပစ္စက္ခတော ပဿတိ၊ တထာပိ ယသ္မာ ဒေဝတာနံ ဥပပတ္တိသမနန္တရမေဝ ‘‘ကုတော နု ခေါ အဟံ စဝိတွာ ဣဓူပပန္နာ၊ ကိံ နု ခေါ ကုသလကမ္မံ ကတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ ပဋိလဘာမီ’’တိ အတီတဘဝံ ယထူပစိတဉ္စ ကမ္မံ ဥဒ္ဒိဿ ယေဘုယျေန ဓမ္မတာသိဒ္ဓါ ဥပဓာရဏာ၊ တဿာ စ ယာထာဝတော ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တာယ ဒေဝတာယ ကတကမ္မံ ကထာပေတွာ သဒေဝကဿ လောကဿ ကမ္မဖလံ ပစ္စက္ခံ ကာတုကာမော –

၁. ‘‘ပီဌံ တေ သောဝဏ္ဏမယံ ဥဠာရံ၊ မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ၊

အလင်္ကတေ မလျဓရေ သုဝတ္ထေ၊ ဩဘာသသိ ဝိဇ္ဇုရိဝဗ္ဘ ကူဋံ.

၂. ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ တေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၃. ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ ဒေဝိ မဟာနုဘာဝေ၊

မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုညံ၊

ကေနာသိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊

ဝဏ္ဏော စ တေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ. အာဟ –

၄. ‘‘သာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ၊ မောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတာ၊

ပဉှံ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကာသိ၊ ယဿ ကမ္မဿိဒံ ဖလံ’’.

၅. ‘‘အဟံ မနုဿေသု မနုဿဘူတာ၊ အဗ္ဘာဂတာနာသနကံ အဒါသိံ၊

အဘိဝါဒယိံ အဉ္ဇလိကံ အကာသိံ၊ ယထာနုဘာဝဉ္စ အဒါသိ ဒါနံ.

၆. ‘‘တေန မေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ တေန မေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ မေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၇. ‘‘အက္ခာမိ တေ ဘိက္ခု မဟာနုဘာဝ၊ မနုဿဘူတာ ယမကာသိ ပုညံ၊

တေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ မေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၁. တတ္ထ ပီဌန္တိ ယံကိဉ္စိ တာဒိသံ ဒါရုက္ခန္ဓမ္ပိ အာပဏမ္ပိ ဗလိကရဏပီဌမ္ပိ ဝေတ္တာသနမ္ပိ မသာရကာဒိဝိသေသနာမံ ဒါရုမယာဒိအာသနမ္ပိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ‘‘ပါဒပီဌံ ပါဒကထလိက’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၀၉၊ စူဠဝ. ၇၅) ဧတ္ထ ပါဒဌပနယောဂ္ဂံ ပီဌာဒိကံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဝုစ္စတိ၊ ‘‘ပီဌသပ္ပီ’’တိ (မိ. ပ. ၅.၃.၁) ဧတ္ထ ဟတ္ထေန ဂဟဏယောဂ္ဂံ. ‘‘ပီဌိကာ’’တိ ပန ဧကစ္စေသု ဇနပဒေသု ဒေသဝေါဟာရေန အာပဏံ. ‘‘ဘူတပီဌိကာ ဒေဝကုလပီဌိကာ’’တိ ဧတ္ထ ဒေဝတာနံ ဗလိကရဏဋ္ဌာနဘူတံ ပီဌံ. ‘‘ဘဒ္ဒပီဌ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝေတ္တလတာဒီဟိ ဥပရိ ဝီတံ အာသနံ၊ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဒ္ဒပီဌံ ဥပါနယီ’’တိ. ‘‘သုပညတ္တံ မဉ္စပီဌံ. မဉ္စံ ဝါ ပီဌံ ဝါ ကာရယမာနေနာ’’တိ (ပါစိ. ၅၂၂) စ အာဒီသု မသာရကာဒိဘေဒံ ဒါရုမယာဒိအာသနံ. ဣဓ ပန ပလ္လင်္ကာကာရသဏ္ဌိတံ ဒေဝတာယ ပုညာနုဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တံ ယောဇနိကံ ကနကဝိမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တေတိ တေ-သဒ္ဒေါ ‘‘န တေ သုခံ ပဇာနန္တိ၊ ယေ န ပဿန္တိ နန္ဒန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၁၊ ၂၂၆) တ-သဒ္ဒဿ ဝသေန ပစ္စတ္တဗဟုဝစနေ အာဂတော. ‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည၊ နမော တေ ပုရိသုတ္တမ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၈၊ သု. နိ. ၅၄၉). နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၀) စ အာဒီသု တုမှ-သဒ္ဒဿ ဝသေန သမ္ပဒါနေ၊ တုယှန္တိ အတ္ထော. ‘‘ကိံ တေ ဒိဋ္ဌံ ကိန္တိ တေ သုတံ. ဥပဓီ တေ သမတိက္ကန္တာ၊ အာသဝါ တေ ပဒါလိတာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၄၀၀၊ သု. နိ. ၅၅၁) စ အာဒီသု ကရဏေ. ‘‘ကိံ တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိအာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၁၂၅၁၊ ဇာ. ၁.၁၀.၉၂) သာမိအတ္ထေ. ဣဓာပိ သာမိအတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဝါတိ ဟိ အတ္ထော.

သောဝဏ္ဏမယန္တိ ဧတ္ထ သုဝဏ္ဏ-သဒ္ဒေါ ‘‘သုဝဏ္ဏေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏေ သုဂတေ ဒုဂ္ဂတေ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၈) စ ‘‘သုဝဏ္ဏတာ သုသရတာ’’တိ (ခု. ပါ. ၈.၁၁) စ ဧဝမာဒီသု ဆဝိသမ္ပတ္တိယံ အာဂတော. ‘‘ကာကံ သုဝဏ္ဏာ ပရိဝါရယန္တီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၇၇) ဂရုဠေ. ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၂၀၀) ဇာတရူပေ. ဣဓာပိ ဇာတရူပေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ သမာနဝဏ္ဏတာယ သောဘနော ဝဏ္ဏော ဧတဿာတိ သုဝဏ္ဏန္တိ ဝုစ္စတိ. သုဝဏ္ဏမေဝ သောဝဏ္ဏံ ယထာ ‘‘ဝေကတံ ဝေသမ’’န္တိ စ. မယ-သဒ္ဒေါ စ ‘‘အနုညာတပဋိညာတာ၊ တေဝိဇ္ဇာ မယမသ္မုဘော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၅၉၉၊ မ. နိ. ၂.၄၅၅) အသ္မဒတ္ထေ အာဂတော. ‘‘မယံ နိဿာယ ဟေမာယ၊ ဇာတမဏ္ဍော ဒရီ သုဘာ’’တိ ဧတ္ထ ပညတ္တိယံ. ‘‘မနောမယာ ပီတိဘက္ခာ သယံပဘာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၊ ၃.၃၈) နိဗ္ဗတ္တိအတ္ထေ၊ ဗာဟိရေန ပစ္စယေန ဝိနာ မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တာတိ မနောမယာတိ ဝုတ္တာ. ‘‘ယံနူနာဟံ သာမံ စိက္ခလ္လံ မဒ္ဒိတွာ သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရေယျ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၈၄) ဝိကာရတ္ထေ. ‘‘ဒါနမယံ သီလမယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ပဒပူရဏမတ္တေ. ဣဓာပိ ဝိကာရတ္ထေ၊ ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒါ ဟိ သုဝဏ္ဏေန နိဗ္ဗတ္တံ သောဝဏ္ဏမယန္တိ အယမတ္ထော၊ တဒါ သုဝဏ္ဏဿ ဝိကာရော သောဝဏ္ဏမယန္တိ ဝိကာရတ္ထေ မယ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ‘‘နိဗ္ဗတ္တိအတ္ထေ’’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ယဒါ ပန သုဝဏ္ဏေန နိဗ္ဗတ္တံ သောဝဏ္ဏန္တိ အယမတ္ထော၊ တဒါ သောဝဏ္ဏမေဝ သောဝဏ္ဏမယန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ မယ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဥဠာရန္တိ ပဏီတမ္ပိ သေဋ္ဌမ္ပိ မဟန္တမ္ပိ. ဥဠာရ-သဒ္ဒေါ ဟိ ‘‘ပုဗ္ဗေနာပရံ ဥဠာရံ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၃၇၆) ပဏီတေ အာဂတော. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈၈) သေဋ္ဌေ. ‘‘ဥဠာရဘောဂါ ဥဠာရယသာ ဩဠာရိက’’န္တိ စ အာဒီသု (ဓ. သ. ၈၉၄၊ ၈၉၆၊ မ. နိ. ၁.၂၄၄) မဟန္တေ. တမ္ပိ စ ဝိမာနံ မနုညဘာဝေန ဥပဘုဉ္ဇန္တာနံ အတိတ္တိကရဏတ္ထေန ပဏီတံ၊ သမန္တပါသာဒိကတာဒိနာ ပသံသိတတာယ သေဋ္ဌံ၊ ပမာဏမဟန္တတာယ စ မဟဂ္ဃတာယ စ မဟန္တံ၊ တီဟိပိ အတ္ထေဟိ ဥဠာရမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဥဠာရန္တိ.

မနောဇဝန္တိ ဧတ္ထ မနောတိ စိတ္တံ. ယဒိပိ မနော-သဒ္ဒေါ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကုသလာကုသလာဗျာကတစိတ္တာနံ သာဓာရဏဝါစီ၊ ‘‘မနောဇဝ’’န္တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တနကဿ ကိရိယမယစိတ္တဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာ မနသော ဝိယ ဇဝေါ ဧတဿာတိ မနောဇဝံ ယထာ ဩဋ္ဌမုခေါတိ၊ အတိဝိယ သီဃဂမနန္တိ အတ္ထော. မနော ဟိ လဟုပရိဝတ္တိတာယ အတိဒူရေပိ ဝိသယေ ခဏေနေဝ နိပတတိ၊ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ‘‘ဒူရင်္ဂမံ ဧကစရ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၇) စ. ဂစ္ဆတီတိ တဿာ ဒေဝတာယ ဝသနဝိမာနတော ဥယျာနံ ဥဒ္ဒိဿ အာကာသေန ဂစ္ဆတိ.

ယေနကာမန္တိ ဧတ္ထ ကာမ-သဒ္ဒေါ ‘‘ကာမာ ဟိ စိတြာ မဓုရာ မနောရမာ၊ ဝိရူပရူပေန မထေန္တိ စိတ္တ’’န္တိအာဒီသု (သု. နိ. ၅၀၊ ထေရဂါ. ၇၈၇) မနာပိယေ ရူပါဒိဝိသယေ အာဂတော. ‘‘ဆန္ဒော ကာမော ရာဂေါ ကာမော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၅၆၄၊ မဟာနိ. ၁၊ စူဠနိ. ၈ အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ) ဆန္ဒရာဂေ. ‘‘ကိလေသကာမော ကာမုပါဒါန’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၂၁၉၊ မဟာနိ. ၂) သဗ္ဗသ္မိံ လောဘေ. ‘‘အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၉၁) ဂါမဓမ္မေ. ‘‘သန္တေတ္ထ တယော ကုလပုတ္တာ အတ္တကာမရူပါ ဝိဟရန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၂၅၊ မဟာဝ. ၄၆၆) ဟိတစ္ဆန္ဒေ. ‘‘အတ္တာဓီနော အပရာဓီနော ဘုဇိဿော ယေနကာမံဂမော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၁၊ မ. နိ. ၁.၄၂၆) သေရိဘာဝေ. ဣဓာပိ သေရိဘာဝေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တသ္မာ ယေနကာမန္တိ ယထာရုစိ၊ ဒေဝတာယ ဣစ္ဆာနုရူပန္တိ အတ္ထော.

အလင်္ကတေတိ အလင်္ကတဂတ္တေ၊ နာနာဝိဓရံသိဇာလသမုဇ္ဇလဝိဝိဓရတနဝိဇ္ဇောတိတေဟိ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိဘေဒေဟိ သဋ္ဌိသကဋဘာရပရိမာဏေဟိ ဒိဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ ဝိဘူသိတသရီရေတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓနေ စေတံ ဧကဝစနံ. မလျဓရေတိ ကပ္ပရုက္ခပါရိစ္ဆတ္တကသန္တာနကလတာဒိသမ္ဘဝေဟိ၊ သုဝိသုဒ္ဓစာမီကရဝိဝိဓရတနမယပတ္တကိဉ္ဇက္ခကေသရေဟိ၊ သမန္တတော ဝိဇ္ဇောတမာနဝိပ္ဖုရန္တကိရဏနိကရရုစိရေဟိ ဒိဗ္ဗကုသုမေဟိ သုမဏ္ဍိတကေသဟတ္ထာဒိတာယ မာလာဘာရိနီ. သုဝတ္ထေတိ ကပ္ပလတာနိဗ္ဗတ္တာနံ၊ နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏဝိသေသာနံ သုပရိသုဒ္ဓဘာသုရပ္ပဘာနံ နိဝါသနုတ္တရိယပဋိစ္ဆဒါဒီနံ ဒိဗ္ဗဝတ္ထာနံ ဝသေန သုန္ဒရဝတ္ထေ. ဩဘာသသီတိ ဝိဇ္ဇောတသိ. ဝိဇ္ဇုရိဝါတိ ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ. အဗ္ဘကူဋန္တိ ဝလာဟကသိခရေ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ဥပယောဂဝစနံ. ဩဘာသသီတိ ဝါ အန္တောဂဓဟေတုအတ္ထဝစနံ၊ ဩဘာသေသီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အဗ္ဘကူဋ’’န္တိ ဥပယောဂတ္ထေ ဧဝ ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ နာမ သဉ္ဈာပဘာနုရဉ္ဇိတံ ရတ္တဝလာဟကသိခရံ ပကတိယာပိ ဩဘာသမာနံ သမန္တတော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရန္တီ ဝိသေသတော ဩဘာသေတိ၊ ဧဝမေဝံ သုပရိသုဒ္ဓတပနီယမယံ နာနာရတနသမုဇ္ဇလံ ပကတိပဘဿရံ ဣမံ ဝိမာနံ တွံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ ဝိဘူသိတာ သဗ္ဗသော ဝိဇ္ဇောတယန္တီဟိ အတ္တနော သရီရပ္ပဘာဟိ ဝတ္ထာဘရဏောဘာသေဟိ စ ဝိသေသတော ဩဘာသေသီတိ.

ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ပီဌ’’န္တိ နိဒဿေတဗ္ဗဝစနမေတံ၊ ‘‘အဗ္ဘကူဋ’’န္တိ နိဒဿနဝစနံ. တထာ ‘‘တေ’’တိ နိဒဿေတဗ္ဗဝစနံ. တဉှိ ‘‘ပီဌ’’န္တိ ဣဒံ အပေက္ခိတွာ သာမိဝစနေန ဝုတ္တမ္ပိ ‘‘အလင်္ကတေ မလျဓရေ သုဝတ္ထေ ဩဘာသသီ’’တိ ဣမာနိ ပဒါနိ အပေက္ခိတွာ ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ၊ တသ္မာ ‘‘တွ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝိဇ္ဇုရိဝါ’’တိ နိဒဿနဝစနံ. ‘‘ဩဘာသသီ’’တိ ဣဒံ ဒွိန္နမ္ပိ ဥပမေယျုပမာနာနံ သမ္ဗန္ဓဒဿနံ. ‘‘ဩဘာသသီ’’တိ ဟိ ဣဒံ ‘‘တွ’’န္တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ မဇ္ဈိမပုရိသဝသေန ဝုတ္တံ၊ ‘‘ပီဌ’’န္တိ ဣဒံ အပေက္ခိတွာ ပဌမပုရိသဝသေန ပရိဏမတိ. စ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ ဩဘာသသီ’’တိ စ ‘‘ဝိဇ္ဇုလတောဘာသိတံ အဗ္ဘကူဋံ ဝိယာ’’တိ ပစ္စတ္တဝသေန စေတံ ဥပယောဂဝစနံ ပရိဏမတိ. တထာ ‘‘ပီဌ’’န္တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ၊ ‘‘တေ သောဝဏ္ဏမယံ ဥဠာရ’’န္တိအာဒိ တဿ ဝိသေသနံ.

နနု စ ‘‘သောဝဏ္ဏမယ’’န္တိ ဝတွာ သုဝဏ္ဏဿ အဂ္ဂလောဟတာယ သေဋ္ဌဘာဝတော ဒိဗ္ဗဿ စ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န၊ ကိဉ္စိ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ယထေဝ ဟိ မနုဿပရိဘောဂသုဝဏ္ဏဝိကတိတော ရသဝိဒ္ဓံ သေဋ္ဌံ သုဝိသုဒ္ဓံ၊ တတော အာကရုပ္ပန္နံ၊ တတော ယံကိဉ္စိ ဒိဗ္ဗံ သေဋ္ဌံ၊ ဧဝံ ဒိဗ္ဗသုဝဏ္ဏေပိ စာမီကရံ၊ စာမီကရတော သာတကုမ္ဘံ၊ သာတကုမ္ဘတော ဇမ္ဗုနဒံ၊ ဇမ္ဗုနဒတော သိင်္ဂီသုဝဏ္ဏံ. တဉှိ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ. တေနာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော –

‘‘မုတ္တော မုတ္တေဟိ သဟ ပုရာဏဇဋိလေဟိ၊ ဝိပ္ပမုတ္တော ဝိပ္ပမုတ္တေဟိ၊

သိင်္ဂီနိက္ခသဝဏ္ဏော၊ ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ ဘဂဝါ’’တိ. (မဟာဝ. ၅၈)၊

တသ္မာ ‘‘သောဝဏ္ဏမယ’’န္တိ ဝတွာပိ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ ဣဒံ န တဿ သေဋ္ဌပဏီတဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အထ ခေါ မဟန္တဘာဝမ္ပီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပီဌ’’န္တိအာဒိ ဖလဿ ကမ္မသရိက္ခတာဒဿနံ. တတ္ထာပိ ‘‘သောဝဏ္ဏမယ’’န္တိ ဣမိနာ တဿ ဝိမာနဿ ဝတ္ထုသမ္ပဒံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ ဣမိနာ သောဘာတိသယသမ္ပဒံ၊ ‘‘မနောဇဝ’’န္တိ ဣမိနာ ဂမနသမ္ပဒံ. ‘‘ဂစ္ဆတိ ယေနကာမ’’န္တိ ဣမိနာ သီဃဇဝတာယ ပီဌသမ္ပတ္တိဘာဝသမ္ပဒံ ဒဿေတိ.

အထ ဝါ ‘‘သောဝဏ္ဏမယ’’န္တိ ဣမိနာ တဿ ပဏီတဘာဝံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ ဣမိနာ ဝေပုလ္လမဟတ္တံ. ‘‘မနောဇဝ’’န္တိ ဣမိနာ အာနုဘာဝမဟတ္တံ. ‘‘ဂစ္ဆတိ ယေနကာမ’’န္တိ ဣမိနာ ဝိဟာရသုခတ္တံ ဒဿေတိ. ‘‘သောဝဏ္ဏမယ’’န္တိ ဝါ ဣမိနာ တဿ အဘိရူပတံ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတဉ္စ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဥဠာရ’’န္တိ ဣမိနာ ဒဿနီယတံ ပါသာဒိကတဉ္စ ဒဿေတိ၊ ‘‘မနောဇဝ’’န္တိ ဣမိနာ သီဃသမ္ပဒံ၊ ‘‘ဂစ္ဆတိ ယေနကာမ’’န္တိ ဣမိနာ ကတ္ထစိ အပ္ပဋိဟတစာရတံ ဒဿေတိ.

အထ ဝါ တံ ဝိမာနံ ယဿ ပုညကမ္မဿ နိဿန္ဒဖလံ၊ တဿ အလောဘနိဿန္ဒတာယ သောဝဏ္ဏမယံ၊ အဒေါသနိဿန္ဒတာယ ဥဠာရံ၊ အမောဟနိဿန္ဒတာယ မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ. တထာ တဿ ကမ္မဿ သဒ္ဓါနိဿန္ဒဘာဝေန သောဝဏ္ဏမယံ၊ ပညာနိဿန္ဒဘာဝေန ဥဠာရံ၊ ဝီရိယနိဿန္ဒဘာဝေန မနောဇဝံ၊ သမာဓိနိဿန္ဒဘာဝေန ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ. သဒ္ဓါသမာဓိနိဿန္ဒဘာဝေန ဝါ သောဝဏ္ဏမယံ၊ သမာဓိပညာနိဿန္ဒဘာဝေန ဥဠာရံ၊ သမာဓိဝီရိယနိဿန္ဒဘာဝေန မနောဇဝံ၊ သမာဓိသတိနိဿန္ဒဘာဝေန ဂစ္ဆတိ ယေနကာမန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တတ္ထ ယထာ ‘‘ပီဌ’’န္တိအာဒိ ဝိမာနသမ္ပတ္တိဒဿနဝသေန တဿာ ဒေဝတာယ ပုညဖလဝိဘဝသမ္ပတ္တိကိတ္တနံ၊ ဧဝံ ‘‘အလင်္ကတေ’’တိအာဒိ အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိဒဿနဝသေန ပုညဖလဝိဘဝသမ္ပတ္တိကိတ္တနံ. ယထာ ဟိ သုသိက္ခိတသိပ္ပါစရိယဝိရစိတောပိ ရတ္တသုဝဏ္ဏာလင်္ကာရော ဝိဝိဓရံသိဇာလသမုဇ္ဇလမဏိရတနခစိတော ဧဝ သောဘတိ၊ န ကေဝလော၊ ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နော စတုရဿသောဘနောပိ အတ္တဘာဝေါ သုမဏ္ဍိတပသာဓိတောဝ သောဘတိ၊ န ကေဝလော. တေနဿာ ‘‘အလင်္ကတေ’’တိအာဒိနာ အာဟရိမံ သောဘာဝိသေသံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဩဘာသသီ’’တိ ဣမိနာ အနာဟရိမံ. တထာ ပုရိမေန ဝတ္တမာနပစ္စယနိမိတ္တံ သောဘာတိသယံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန အတီတပစ္စယနိမိတ္တံ. ပုရိမေန ဝါ တဿာ ဥပဘောဂဝတ္ထုသမ္ပဒံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန ဥပဘုဉ္ဇနကဝတ္ထုသမ္ပဒံ.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကိံ ပန တံ ဝိမာနံ ယုတ္တဝါဟံ၊ ဥဒါဟု အယုတ္တဝါဟ’’န္တိ? ယဒိပိ ဒေဝလောကေ ရထဝိမာနာနိ ယုတ္တဝါဟာနိပိ ဟောန္တိ ‘‘သဟဿယုတ္တံ အာဇညရထ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၆၄) အာဒိဝစနတော၊ တေ ပန ဒေဝပုတ္တာ ဧဝ ကိစ္စကရဏကာလေ ဝါဟရူပေန အတ္တာနံ ဒဿေန္တိ ယထာ ဧရာဝဏော ဒေဝပုတ္တော ကီဠနကာလေ ဟတ္ထိရူပေန. ဣဒံ ပန အညဉ္စ ဧဒိသံ အယုတ္တဝါဟံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ယဒိ ဧဝံ ကိံ တဿ ဝိမာနဿ အဗ္ဘန္တရာ ဝါယောဓာတု ဂမနေ ဝိသေသပစ္စယော၊ ဥဒါဟု ဗာဟိရာတိ? အဗ္ဘန္တရာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ စန္ဒဝိမာနသူရိယဝိမာနာဒီနံ ဒေသန္တရဂမနေ တဒုပဇီဝီနံ သတ္တာနံ သာဓာရဏကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ အတိဝိယ သီဃဇဝံ မဟန္တံ ဝါယုမဏ္ဍလံ တာနိ ပေလေန္တံ ပဝတ္တေတိ၊ န ဧဝံ တံ ပေလေတွာ ပဝတ္တေန္တီ ဗာဟိရာ ဝါယောဓာတု အတ္ထိ. ယထာ စ ပန စက္ကရတနံ အန္တောသမုဋ္ဌိတာယ ဝါယောဓာတုယာ ဝသေန ပဝတ္တတိ. န ဟိ တဿ စန္ဒဝိမာနာဒီနံ ဝိယ ဗာဟိရာ ဝါယောဓာတု ပေလေတွာ ပဝတ္တိကာ အတ္ထိ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စိတ္တဝသေန ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိအာဒိဝစနသမနနန္တရမေဝ ပဝတ္တနတော၊ ဧဝံ တဿာ ဒေဝတာယ စိတ္တဝသေန အတ္တသန္နိဿိတာယ ဝါယောဓာတုယာ ဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမ’’န္တိ.

၂. ဧဝံ ပဌမဂါထာယ တဿာ ဒေဝတာယ ပုညဖလသမ္ပတ္တိံ ကိတ္တေတွာ ဣဒါနိ တဿာ ကာရဏဘူတံ ပုညသမ္ပဒံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိ ဂါထာဒွယံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကေနာတိ ကိံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ကိံ ရာဇာ ယော လောကံ န ရက္ခတိ၊ ကိံ နု ခေါ နာမ တုမှေ မံ ဝတ္တဗ္ဗံ မညထာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၄၂၄) ဂရဟဏေ အာဂတော. ‘‘ယံကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၄၊ သံ. နိ. ၃.၅၉) အနိယမေ. ‘‘ကိံ သူဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၈၃၊ သံ. နိ. ၁.၇၃) ပုစ္ဆာယံ. ဣဓာပိ ပုစ္ဆာယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ကေနာ’’တိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ၊ ကေန ဟေတုနာတိ အတ္ထော. တေတိ တဝ. ဧတာဒိသောတိ ဧဒိသော၊ ဧတရဟိ ယထာဒိဿမာနောတိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏောတိ ဝဏ္ဏ-သဒ္ဒေါ ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ၊ ဂဟပတိ၊ ဣမေ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၇၇) ဂုဏေ အာဂတော. ‘‘အနေကပရိယာယေန ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ၊ ဓမ္မဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ၊ သံဃဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄) ထုတိယံ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန၊ ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ဇာ. ၁.၆.၁၁၆) ကာရဏေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၆၀၂) ပမာဏေ. ‘‘စတ္တာရောမေ၊ ဘော ဂေါတမ၊ ဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၅၊ မ. နိ. ၂.၃၇၉-၃၈၀) ဇာတိယံ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိအာဒီသု သဏ္ဌာနေ. ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ၊ သုသုက္ကဒါဌောသိ ဝီရိယဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉၊ သု. နိ. ၅၅၃) ဆဝိဝဏ္ဏေ. ဣဓာပိ ဆဝိဝဏ္ဏေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကေန ကီဒိသေန ပုညဝိသေသေန ဟေတုဘူတေန ဒေဝတေ၊ တဝ ဧတာဒိသော ဧဝံဝိဓော ဒွါဒသယောဇနာနိ ဖရဏကပ္ပဘော သရီရဝဏ္ဏော ဇာတောတိ?

ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတီတိ ကေန ပုညာတိသယေန တေ ဣဓ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣဒါနိ တယိ လဗ္ဘမာနံ ဥဠာရံ သုစရိတဖလံ ဣဇ္ဈတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ၊ အဝိစ္ဆေဒဝသေန ဥပရူပရိ ဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. ဘောဂါတိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘ဘောဂါ’’တိ လဒ္ဓနာမာ ဝတ္ထာဘရဏာဒိဝိတ္တူပကရဏဝိသေသာ. ယေတိ သာမညေန အနိယမနိဒ္ဒေသော၊ ကေစီတိ ပကာရဘေဒံ အာမသိတွာ အနိယမနိဒ္ဒေသော၊ ဥဘယေနာပိ ပဏီတပဏီတတရာဒိဘေဒေ တတ္ထ လဗ္ဘမာနေ တာဒိသေ ဘောဂေ အနဝသေသတော ဗျာပေတွာ သင်္ဂဏှာတိ. အနဝသေသဗျာပကော ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော ယထာ ‘‘ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ’’တိ. မနသော ပိယာတိ မနသာ ပိယာယိတဗ္ဗာ၊ မနာပိယာတိ အတ္ထော.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဧတာဒိသော ဝဏ္ဏော’’တိ ဣမိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝိသေသာ တဿာ ဒေဝတာယ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ ဝဏ္ဏသမ္ပဒါ ဒဿိတာ. ‘‘ဘောဂါ’’တိ ဣမိနာ ဥပဘောဂပရိဘောဂဝတ္ထုဘူတာ ဒိဗ္ဗရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗဘေဒါ ကာမဂုဏသမ္ပဒါ. ‘‘မနသော ပိယာ’’တိ ဣမိနာ တေသံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌကန္တမနာပတာ. ‘‘ဣဓ မိဇ္ဈတီ’’တိ ဣမိနာ ပန ဒိဗ္ဗအာယုဝဏ္ဏယသသုခအာဓိပတေယျသမ္ပဒါ ဒဿိတာ. ‘‘ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ’’တိ ဣမိနာ ယာနိ ‘‘သော အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂ္ဂဏှာတိ ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန ဒိဗ္ဗေန သုခေန ဒိဗ္ဗေန ယသေန ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၁) သုတ္တေ အာဂတာနိ ဒသ ဌာနာနိ. တေသံ ဣဓ အနဝသေသတော သင်္ဂဟော ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃. ပုစ္ဆာမီတိ ပဉှံ ကရောမိ၊ ဉာတုမိစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. ကာမဉ္စေတံ ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ. ကိမကာသိ ပုညံ၊ ကေနာသိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ’’တိ စ ကိံ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏေနေဝ အတ္ထန္တရဿ အသမ္ဘဝတော ပုစ္ဆာဝသေန ဂါထာတ္တယံ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ. ပုစ္ဆာဝိသေသဘာဝဉာပနတ္ထံ ပန ‘‘ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဝုတ္တံ. အယဉှိ ပုစ္ဆာ အဒိဋ္ဌဇောတနာ တာဝ န ဟောတိ ဧဒိသဿ အတ္ထဿ မဟာထေရဿ အဒိဋ္ဌဘာဝါဘာဝတော၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပိ န ဟောတိ သဗ္ဗသော သမုဂ္ဃါတိတသံသယတ္တာ၊ အနုမတိပုစ္ဆာပိ န ဟောတိ ‘‘တံ ကိံ မညသိ ရာဇညာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၄၁၃) ဝိယ အနုမတိဂဟဏာကာရေန အပ္ပဝတ္တတ္တာ၊ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာပိ န ဟောတိ တဿာ ဒေဝတာယ ကထေတုကမျတာဝသေန ထေရေန အပုစ္ဆိတတ္တာ. ဝိသေသေန ပန ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကထာယံ ‘‘ထေရော ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝိတော ဧဝ. တန္တိ တွံ. တယိဒံ ပုဗ္ဗာပရာပေက္ခံ၊ ပုဗ္ဗာပေက္ခတာယ ဥပယောဂေကဝစနံ၊ ပရာပေက္ခတာယ ပန ပစ္စတ္တေကဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဒေဝီတိ ဧတ္ထ ဒေဝ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဣမာနိ တေ ဒေဝ စတုရာသီတိ နဂရသဟဿာနိ ကုသဝတီရာဇဓာနိပမုခါနိ၊ ဧတ္ထ၊ ဒေဝ၊ ဆန္ဒံ ကရောဟိ ဇီဝိတေ အပေက္ခ’’န္တိ စ အာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၆၆) သမ္မုတိဒေဝဝသေန အာဂတော၊ ‘‘တဿ ဒေဝါတိဒေဝဿ၊ သာသနံ သဗ္ဗဒဿိနော’’တိအာဒီသု ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဝသေန. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနဉှိ ဘဂဝတော အတိဒေဝဘာဝေ ဝုတ္တေ ဣတရေသံ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ. ‘‘စာတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၇) ဥပပတ္တိဒေဝဝသေန. ဣဓာပိ ဥပပတ္တိဒေဝဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒတ္ထတော ပန – ဒိဗ္ဗတိ အတ္တနော ပုညိဒ္ဓိယာ ကီဠတိ လဠတိ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ရမတိ၊ အထ ဝါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဇောတတိ ဩဘာသတိ၊ အာကာသေန ဝိမာနေန စ ဂစ္ဆတီတိ ဒေဝီ. ‘‘တွံ ဒေဝီ’’တိ သမ္ဗောဓနေ စေတံ ဧကဝစနံ. မဟာနုဘာဝေတိ ဥဠာရပ္ပဘာဝေ၊ သော ပနဿာနုဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဒဿိတောယေဝ.

မနုဿဘူတာတိ ဧတ္ထ မနဿ ဥဿန္နတာယ မနုဿာ၊ သတိသူရဘာဝဗြဟ္မစရိယယောဂျတာဒိဂုဏဝသေန ဥပစိတမာနသာ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏစိတ္တာ. ကေ ပန တေ? ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော သတ္တဝိသေသာ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ. ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ၊ သတိမန္တော၊ ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁).

တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ မဟာသာဝကာ စက္ကဝတ္တိနော အညေ စ မဟာနုဘာဝါ သတ္တာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေဟိ သမာနရူပါဒိတာယ ပန သဒ္ဓိံ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ ဣတရမဟာဒီပဝါသိနောပိ ‘‘မနုဿာ’’တွေဝ ပညာယိံသူတိ ဧကေ.

အပရေ ပန ဘဏန္တိ – လောဘာဒီဟိ အလောဘာဒီဟိ စ သဟိတဿ မနဿ ဥဿန္နတာယ မနုဿာ. ယေ ဟိ သတ္တာ မနုဿဇာတိကာ၊ တေသု ဝိသေသတော လောဘာဒယော အလောဘာဒယော စ ဥဿန္နာ၊ တေ လောဘာဒိဥဿန္နတာယ အပါယမဂ္ဂံ၊ အလောဘာဒိဥဿန္နတာယ သုဂတိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂဉ္စ ပူရေန္တိ၊ တသ္မာ လောဘာဒီဟိ အလောဘာဒီဟိ စ သဟိတဿ မနဿ ဥဿန္နတာယ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ စတုမဟာဒီပဝါသိနော သတ္တဝိသေသာ ‘‘မနုဿာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ.

လောကိယာ ပန ‘‘မနုနော အပစ္စဘာဝေန မနုဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. မနု နာမ ပဌမကပ္ပိကော လောကမရိယာဒါယ အာဒိဘူတော ဟိတာဟိတဝိဓာယကော သတ္တာနံ ပိတုဋ္ဌာနိယော၊ ယော သာသနေ ‘‘မဟာသမ္မတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ပစ္စက္ခတော ပရမ္ပရာယ စ တဿ ဩဝါဒါနုသာသနိယံ ဌိတာ သတ္တာ ပုတ္တသဒိသတာယ ‘‘မနုဿာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတော ဧဝ ဟိ တေ မာဏဝါ ‘‘မနုဇာ’’တိ စ ဝေါဟရီယန္တိ. မနုဿေသု ဘူတာ ဇာတာ၊ မနုဿဘာဝံ ဝါ ပတ္တာတိ မနုဿဘူတာ.

ကိမကာသိ ပုညန္တိ ကိံ ဒါနသီလာဒိပ္ပဘေဒေသု ကီဒိသံ ပုဇ္ဇဘာဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ ယတ္ထ သယံ ဥပ္ပန္နံ၊ တံ သန္တာနံ ပုနာတိ ဝိသောဓေတီတိ စ ‘‘ပုည’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ သုစရိတံ ကုသလကမ္မံ အကာသိ၊ ဥပစိနိ နိဗ္ဗတ္တေသီတိ အတ္ထော. ဇလိတာနုဘာဝါတိ သဗ္ဗသော ဝိဇ္ဇောတမာနပုညိဒ္ဓိကာ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုည’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ကိံ အညာသု ဂတီသု ပုညကိရိယာ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ. ယသ္မာ နိရယေပိ နာမ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တပဝတ္တိ ကဒါစိ လဗ္ဘတေဝ၊ ကိမင်္ဂံ ပနညတ္ထ၊ နနု အဝေါစုမှာ ‘‘ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ ပုစ္ဆာ’’တိ. တသ္မာ မဟာထေရော မနုဿတ္တဘာဝေ ဌတွာ ပုညကမ္မံ ကတွာ ဥပ္ပန္နံ တံ ဒိသွာ ဘူတတ္ထဝသေန ပုစ္ဆန္တော ‘‘မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုည’’န္တိ အဝေါစ.

အထ ဝါ အညာသု ဂတီသု ဧကန္တသုခတာယ ဧကန္တဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဗဟုလတာယ စ ပုညကိရိယာယ ဩကာသော န သုလဘရူပေါ သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိပစ္စယသမဝါယဿ သုဒုလ္လဘဘာဝတော. ကဒါစိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ယထာဝုတ္တကာရဏေန ဥဠာရော ဝိပုလော န စ ဟောတိ၊ မနုဿဂတိယံ ပန သုခဗဟုလတာယ ပုညကိရိယာယ ဩကာသော သုလဘရူပေါ သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိပစ္စယသမဝါယဿ ယေဘုယျေန သုလဘဘာဝတော. ယဉ္စ တတ္ထ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တမ္ပိ ဝိသေသတော ပုညကိရိယာယ ဥပနိဿယော ဟောတိ. ဒုက္ခူပနိဿယာ ဟိ သဒ္ဓါတိ. ယထာ ဟိ အယောဃနေန သတ္ထကေ နိပ္ဖါဒိယမာနေ တဿ ဧကန္တတော န အဂ္ဂိမှိ တာပနံ ဥဒကေန ဝါ တေမနံ ဆေဒနကိရိယာသမတ္ထတာယ ဝိသေသပစ္စယော၊ တာပေတွာ ပန ပမာဏယောဂတော ဥဒကတေမနံ တဿာ ဝိသေသပစ္စယော၊ ဧဝမေဝ သတ္တသန္တာနဿ ဧကန္တဒုက္ခသမင်္ဂိတာ ဒုက္ခဗဟုလတာ ဧကန္တသုခသမင်္ဂိတာ စ ပုညကိရိယာယ န ဝိသေသပစ္စယော ဟောတိ. သတိ ပန ဒုက္ခသန္တာပနေ ပမာဏယောဂတော သုခူပဗြူဟနေ စ လဒ္ဓူပနိဿယာ ပုညကိရိယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ မဟာဇုတိကာ မဟာဝိပ္ဖါရာ ပဋိပက္ခဆေဒနသမတ္ထာ စ ဟောတိ၊ တသ္မာ မနုဿဘာဝေါ ပုညကိရိယာယ ဝိသေသပစ္စယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုည’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

၄. ဧဝံ ပန ထေရေန ပုစ္ဆိတာ သာ ဒေဝတာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ’’တိ ဂါထာ ဝုတ္တာ. ကေန ပနာယံ ဂါထာ ဝုတ္တာ? ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ. တတ္ထ သာတိ ယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ ဒေဝိ မဟာနုဘာဝေ’’တိ ဝုတ္တာ၊ သာ. ဒေဝတာတိ ဒေဝပုတ္တောပိ ဗြဟ္မာပိ ဒေဝဓီတာပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အထ ခေါ အညတရာ ဒေဝတာ အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၊ ခု. ပါ. ၅.၁) ဟိ ဒေဝပုတ္တော ‘‘ဒေဝတာ’’တိ ဝုတ္တော ဒေဝေါယေဝ ဒေဝတာတိ ကတွာ. တထာ ‘‘တာ ဒေဝတာ သတ္တသတာ ဥဠာရာ၊ ဗြဟ္မဝိမာနာ အဘိနိက္ခမိတွာ’’တိအာဒီသု ဗြဟ္မာနော.

‘‘အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန၊ ယာ တွံ တိဋ္ဌသိ ဒေဝတေ၊

ဩဘာသေန္တီ ဒိသာ သဗ္ဗာ၊ ဩသဓီ ဝိယ တာရကာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၇၅) –

အာဒီသု ဒေဝဓီတာ. ဣဓာပိ ဒေဝဓီတာ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အတ္တမနာတိ တုဋ္ဌမနာ ပီတိသောမနဿေဟိ ဂဟိတမနာ. ပီတိသောမနဿသဟဂတဉှိ စိတ္တံ ဒေါမနဿဿ အနောကာသတော တေဟိ တံ သကံ ကတွာ ဂဟိတံ ဝိယ ဟောတိ. အတ္တမနာတိ ဝါ သကမနာ. အနဝဇ္ဇပီတိသောမနဿသမ္ပယုတ္တဉှိ စိတ္တံ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ တံသမင်္ဂိနော ဟိတသုခါဝဟတော ‘‘သက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ၊ န ဣတရံ.

မောဂ္ဂလ္လာနေနာတိ မောဂ္ဂလ္လာနဂေါတ္တဿ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလဿ ပုတ္တဘာဝတော သော မဟာထေရော ဂေါတ္တဝသေန ‘‘မောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ ပညာတော၊ တေန မောဂ္ဂလ္လာနေန. ပုစ္ဆိတာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနဝသေန ပုစ္ဆိတာ၊ အတ္တမနာ သာ ဒေဝတာ ပဉှံ ဗျာကာသီတိ ယောဇနာ. အတ္တမနတာ စဿာ ‘‘တမ္ပိ နာမ ပရိတ္တကမ္ပိ ကမ္မံ ဧဝံ မဟတိယာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ကာရဏံ အဟောသီ’’တိ ပုဗ္ဗေပိ သာ အတ္တနော ပုညဖလံ ပဋိစ္စ အန္တရန္တရာ သောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ ဣဒါနိ ပန ‘‘အညတရဿ ထေရဿ ကတောပိ နာမ ကာရော ဧဝံ ဥဠာရဖလော၊ အယံ ပန ဗုဒ္ဓါနံ အဂ္ဂသာဝကော ဥဠာရဂုဏော မဟာနုဘာဝေါ၊ ဣမမ္ပိ ပဿိတုံ နိပစ္စကာရဉ္စ ကာတုံ လဘာမိ၊ မမ ပုညဖလပဋိသံယုတ္တမေဝ စ ပုစ္ဆံ ကရောတီ’’တိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နာ. ဧဝံ သဉ္ဇာတဗလဝပီတိသောမနဿာ သာ ထေရဿ ဝစနံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပဉှံ ပုဋ္ဌာ ဗျာကာသိ.

ပဉှန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ တံ အတ္ထံ ဝိယာကာသိ ကထေသိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ကထံ ပန ဗျာကာသိ? ပုဋ္ဌာတိ ပုဋ္ဌာကာရတော၊ ပုစ္ဆိတာကာရေနေဝါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ပုစ္ဆိတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ပုဋ္ဌာ’’တိ ဝစနံ ဝိသေသတ္ထနိယမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သိဒ္ဓေ ဟိ သတိ အာရမ္ဘော ဝိသေသတ္ထဉာပကောဝ ဟောတိ. ကော ပနေသော ဝိသေသတ္ထော? ဗျာကရဏဿ ပုစ္ဆာနုရူပတာ. ယဉှိ ကမ္မဖလံ ဒဿေတွာ တဿ ကာရဏဘူတံ ကမ္မံ ပုစ္ဆိတံ၊ တဒုဘယဿ အညမညာနုရူပဘာဝဝိဘာဝနာ. ယေန စ အာကာရေန ပုစ္ဆာ ပဝတ္တာ အတ္ထတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ၊ တဒါကာရဿ ဗျာကရဏဿ ပုစ္ဆာနုရူပတာ၊ တထာ စေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဝတ္တံ. ဣတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဉာပနတ္ထံ ‘‘ပုစ္ဆိတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ပုဋ္ဌာ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘ပုစ္ဆိတာ’’တိ ဝါ တာယ ဒေဝတာယ ဝိသေသနမုခေန ပုဋ္ဌဘာဝဿ ပဉှဗျာကရဏဿ စ ကာရဏကိတ္တနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိနာ ထေရေန ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ၊ တာယ ဒေဝတာယ ကတကမ္မံ၊ တဿာ ပုစ္ဆာယ ကာရိတာ အာစိက္ခိတာ ဝါတိ သာ ဒေဝတာ ‘‘ပုစ္ဆိတာ’’တိ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ ပုစ္ဆိတာ ပုစ္ဆိယမာနဿ ကမ္မဿ ကာရိတာ၊ တသ္မာ ပဉှံ ပုဋ္ဌာ. ယသ္မာ စ ပုစ္ဆိတာ ပုစ္ဆိယမာနဿ ကမ္မဿ အာစိက္ခနသဘာဝါ၊ တသ္မာ ပဉှံ ဗျာကာသီတိ. ယဿ ကမ္မဿိဒံ ဖလန္တိ ဣဒံ ‘‘ပဉှ’’န္တိ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သရူပဒဿနံ. အယံ စေတ္ထ အတ္ထော – ဣဒံ ပုစ္ဆန္တဿ ပုစ္ဆိယမာနာယ စ ပစ္စက္ခဘူတံ အနန္တရံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပုညဖလံ၊ ယဿ ကမ္မဿ တံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတတ္တာ ပဉှန္တိ ဝုတ္တံ ပုညကမ္မံ ဗျာကာသီတိ.

၅. အဟံ မနုဿေသူတိအာဒိ ပဉှဿ ဗျာကရဏာကာရော. တတ္ထ အဟန္တိ ဒေဝတာ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ‘‘မနုဿေသူ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘မနုဿဘူတာ’’တိ ဝစနံ တဒါ အတ္တနိ မနုဿဂုဏာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ. ယော ဟိ မနုဿဇာတိကောဝ သမာနော ပါဏာတိပါတာဒိံ အကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဒဏ္ဍာရဟော တတ္ထ တတ္ထ ရာဇာဒိတော ဟတ္ထစ္ဆေဒါဒိကမ္မကာရဏံ ပါပုဏန္တော မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝတိ၊ အယံ မနုဿနေရယိကော နာမ. အပရော မနုဿဇာတိကောဝ သမာနော ပုဗ္ဗေကတကမ္မုနာ ဃာသစ္ဆာဒနမ္ပိ န လဘတိ၊ ခုပ္ပိပါသာဘိဘူတော ဒုက္ခဗဟုလော ကတ္ထစိ ပတိဋ္ဌံ အလဘမာနော ဝိစရတိ၊ အယံ မနုဿပေတော နာမ. အပရော မနုဿဇာတိကောဝ သမာနော ပရာဓီနဝုတ္တိ ပရေသံ ဘာရံ ဝဟန္တော ဘိန္နမရိယာဒေါ ဝါ အနာစာရံ အာစရိတွာ ပရေဟိ သန္တဇ္ဇိတော မရဏဘယဘီတော ဂဟနနိဿိတော ဒုက္ခဗဟုလော ဝိစရတိ ဟိတာဟိတံ အဇာနန္တော နိဒ္ဒါဇိဃစ္ဆာဒုက္ခဝိနောဒနာဒိပရော၊ အယံ မနုဿတိရစ္ဆာနော နာမ. ယော ပန အတ္တနော ဟိတာဟိတံ ဇာနန္တော ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟန္တော ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော ဒယာပန္နော သဗ္ဗသတ္တေသု သံဝေဂဗဟုလော အကုသလကမ္မပထေ ပရိဝဇ္ဇေန္တော ကုသလကမ္မပထေ သမာစရန္တော ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ပရိပူရေတိ၊ အယံ မနုဿဓမ္မေ ပတိဋ္ဌိတော ပရမတ္ထတော မနုဿော နာမ. အယမ္ပိ တာဒိသာ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနုဿေသု မနုဿဘူတာ’’တိ. မနုဿေ သတ္တနိကာယေ မနုဿဘာဝံ ပတ္တာ မနုဿဓမ္မဉ္စ အပ္ပဟာယ ဌိတာတိ အတ္ထော.

အဗ္ဘာဂတာနန္တိ အဘိအာဂတာနံ၊ သမ္ပတ္တအာဂန္တုကာနန္တိ အတ္ထော. ဒုဝိဓာ ဟိ အာဂန္တုကာ အတိထိ အဗ္ဘာဂတောတိ. တေသု ကတပရိစယော အာဂန္တုကော အတိထိ၊ အကတပရိစယော အဗ္ဘာဂတော. ကတပရိစယော အကတပရိစယောပိ ဝါ ပုရေတရံ အာဂတော အတိထိ၊ ဘောဇနဝေလာယံ ဥပဋ္ဌိတော သမ္ပတိ အာဂတော အဗ္ဘာဂတော. နိမန္တိတော ဝါ ဘတ္တေန အတိထိ၊ အနိမန္တိတော အဗ္ဘာဂတော. အယံ ပန အကတပရိစယော အနိမန္တိတော သမ္ပတိ အာဂတော စ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဗ္ဘာဂတာန’’န္တိ၊ ဂရုကာရေန ပနေတ္ထ ဗဟုဝစနံ ဝုတ္တံ. အာသတိ နိသီဒတိ ဧတ္ထာတိ အာသနံ. ယံကိဉ္စိ နိသီဒနယောဂ္ဂံ၊ ဣဓ ပန ပီဌံ အဓိပ္ပေတံ၊ တဿ စ အပ္ပကတ္တာ အနုဠာရတ္တာ စ ‘‘အာသနက’’န္တိ အာဟ. အဒါသိန္တိ ‘‘ဣဒမဿ ထေရဿ ဒိန္နံ မယှံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတိ မဟာနိသံသ’’န္တိ သဉ္ဇာတသောမနဿာ ကမ္မံ ကမ္မဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ တဿ ထေရဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ အဒါသိံ၊ နိရပေက္ခပရိစ္စာဂဝသေန ပရိစ္စဇိန္တိ အတ္ထော.

အဘိဝါဒယိန္တိ အဘိဝါဒနမကာသိံ၊ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလေ ဝန္ဒိန္တိ အန္တော. ဝန္ဒမာနာ ဟိ တံ တာယေဝ ဝန္ဒနကိရိယာယ ဝန္ဒိယမာနံ ‘‘သုခိနီ ဟောဟိ၊ အရောဂါ ဟောဟီ’’တိအာဒိနာ အာသိဝါဒံ အတ္ထတော ဝဒါပေသိ နာမ. အဉ္ဇလိကံ အကာသိန္တိ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ သိရသိ ပဂ္ဂဏှန္တီ ဂုဏဝိသိဋ္ဌာနံ အပစာယနံ အကာသိန္တိ အတ္ထော. ယထာနုဘာဝန္တိ ယထာဗလံ၊ တဒါ မမ ဝိဇ္ဇမာနဝိဘဝါနုရူပန္တိ အတ္ထော. အဒါသိ ဒါနန္တိ အန္နပါနာဒိဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေန ဒက္ခိဏေယျံ ဘောဇေန္တီ ဒါနမယံ ပုညံ ပသဝိံ.

ဧတ္ထ စ ‘‘အဟ’’န္တိ ဣဒံ ကမ္မဿ ဖလဿ စ ဧကသန္တတိပတိတတာဒဿနေန သမ္ဗန္ဓဘာဝဒဿနံ၊ ‘‘မနုဿေသု မနုဿဘူတာ’’တိ ဣဒံ တဿာ ပုညကိရိယာယ အဓိဋ္ဌာနဘူတသန္တာနဝိသေသဒဿနံ၊ ‘‘အဗ္ဘာဂတာန’’န္တိ ဣဒံ စိတ္တသမ္ပတ္တိဒဿနဉ္စေဝ ခေတ္တသမ္ပတ္တိဒဿနဉ္စ ဒါနဿ ဝိယ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ စ ကိဉ္စိ အနပေက္ခိတွာ ပဝတ္တိတဘာဝဒီပနတော. ‘‘အာသနကံ အဒါသိံ ယထာနုဘာဝဉ္စ အဒါသိ ဒါန’’န္တိ ဣဒံ ဘောဂသာရဒါနဒဿနံ၊ ‘‘အဘိဝါဒယိံ အဉ္ဇလိကံ အကာသိ’’န္တိ ဣဒံ ကာယသာရဒါနဒဿနံ.

၆. တေနာတိ တေန ယထာဝုတ္တေန ပုညေန ဟေတုဘူတေန. မေတိ အယံ မေ-သဒ္ဒေါ ‘‘ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတံ၊ ဟလံ ဒါနိ ပကာသိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၅၊ မ. နိ. ၁.၂၈၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂) ကရဏေ အာဂတော၊ မယာတိ အတ္ထော. ‘‘သာဓု မေ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၁၈၂၊ အ. နိ. ၄.၂၅၇) သမ္ပဒါနေ၊ မယှန္တိ အတ္ထော. ‘‘ပုဗ္ဗေဝ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၆၊ သံ. နိ. ၄.၁၄၊ အ. နိ. ၃.၁၀၄) သာမိအတ္ထေ အာဂတော၊ ဣဓာပိ သာမိအတ္ထေ ဧဝ၊ မမာတိ အတ္ထော. သွာယံ မေ-သဒ္ဒေါ တေန မေ ပုညေနာတိ စ မေ ဧတာဒိသောတိ စ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ဧဝံ တာယ ဒေဝတာယ ပဉှေ ဗျာကတေ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဝိတ္ထာရေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သာ ဒေသနာ သပရိဝါရာယ တဿာ ဒေဝတာယ သာတ္ထိကာ အဟောသိ. ထေရော တတော မနုဿလောကံ အာဂန္တွာ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ ဘဂဝတော အာရောစေသိ. ဘဂဝါ တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ သမ္ပတ္တပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဂါထာ ဧဝ ပန သင်္ဂဟံ အာရုဠှာတိ.

ပဌမပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဒုတိယပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ

ပီဌံ တေ ဝေဠုရိယမယန္တိ ဒုတိယပီဌဝိမာနံ. တဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ စ ပဌမေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော – သာဝတ္ထိဝါသိနီ ကိရ ဧကာ ဣတ္ထီ အတ္တနော ဂေဟံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဧကံ ထေရံ ပဿိတွာ ပသန္နစိတ္တာ တဿ အာသနံ ဒေန္တီ အတ္တနော ပီဌံ ဥပရိ နီလဝတ္ထေန အတ္ထရိတွာ အဒါသိ. တေန တဿာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာယ ဝေဠုရိယမယံ ပလ္လင်္ကဝိမာနံ နိဗ္ဗတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ –

၈. ‘‘ပီဌံ တေ ဝေဠုရိယမယံ ဥဠာရံ၊ မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ၊

အလင်္ကတေ မလျဓရေ သုဝတ္ထေ၊ ဩဘာသသိ ဝိဇ္ဇုရိဝဗ္ဘ ကူဋံ.

၉. ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ တေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၁၀. ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ ဒေဝိ မဟာနုဘာဝေ၊ မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုညံ၊

ကေနာသိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ တေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၁၁. ‘‘သာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ၊ မောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတာ၊

ပဉှံ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကာသိ၊ ယဿ ကမ္မဿိဒံ ဖလံ’’.

၁၂. ‘‘အဟံ မနုဿေသု မနုဿဘူတာ၊ အဗ္ဘာဂတာနာသနကံ အဒါသိံ၊

အဘိဝါဒယိံ အဉ္ဇလိကံ အကာသိံ၊ ယထာနုဘာဝဉ္စ အဒါသိ ဒါနံ.

၁၃. ‘‘တေန မေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ တေန မေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ မေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၁၄. ‘‘အက္ခာမိ တေ ဘိက္ခု မဟာနုဘာဝ၊ မနုဿဘူတာ ယမကာသိ ပုညံ၊

တေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ မေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၈. တတ္ထ ဝေဠုရိယမယန္တိ ဝေဠုရိယမဏိမယံ. ဝေဠုရိယမဏိ နာမ ဝိဠူရပဗ္ဗတဿ ဝိဠူရဂါမဿ စ အဝိဒူရေ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဏိ. တဿ ကိရ ဝိဠူရဂါမဋ္ဌာနေ အာကရော၊ ဝိဠူရဿ ပန အဝိဒူရေ ဘဝတ္တာ ဝေဠုရိယန္တေဝ ပညာယိတ္ထ. တံသဒိသဝဏ္ဏနိဘတာယ ဒေဝလောကေပိဿ တထေဝ နာမံ ဇာတံ ယထာ တံ မနုဿလောကေ လဒ္ဓနာမဝသေနေဝ ဒေဝလောကေ ဒေဝပုတ္တာနံ. တံ ပန မယူရဂီဝဝဏ္ဏံ ဝါ ဟောတိ၊ ဝါယသပတ္တဝဏ္ဏံ ဝါ၊ သိနိဒ္ဓဝေဏုပတ္တဝဏ္ဏံ ဝါ. ဣဓ ပန မယူရဂီဝဝဏ္ဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗံ ပဌမပီဌဝိမာနေ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ.

ဒုတိယပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. တတိယပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ

ပီဌံ တေ သောဝဏ္ဏမယန္တိ တတိယပီဌဝိမာနံ. တဿ ဝတ္ထု ရာဇဂဟေ သမုဋ္ဌိတံ. အညတရော ကိရ ခီဏာသဝတ္ထေရော ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဘတ္တံ ဂဟေတွာ ဥပကဋ္ဌေ ကာလေ ဘတ္တကိစ္စံ ကာတုကာမော ဧကံ ဝိဝဋဒွါရဂေဟံ ဥပသင်္ကမိ. တသ္မိံ ပန ဂေဟေ ဂေဟသာမိနီ ဣတ္ထီ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ထေရဿ အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဧထ၊ ဘန္တေ၊ ဣဓ နိသီဒိတွာ ဘတ္တကိစ္စံ ကရောထာ’’တိ အတ္တနော ဘဒ္ဒပီဌံ ပညာပေတွာ ဥပရိ ပီတဝတ္ထံ အတ္ထရိတွာ နိရပေက္ခပရိစ္စာဂဝသေန အဒါသိ၊ ‘‘ဣဒံ မေ ပုညံ အာယတိံ သောဝဏ္ဏပီဌပဋိလာဘာယ ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနဉ္စ ပဋ္ဌပေသိ. အထ ထေရေ တတ္ထ နိသီဒိတွာ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆန္တေ ‘‘ဘန္တေ၊ ဣဒမာသနံ တုမှာကံယေဝ ပရိစ္စတ္တံ၊ မယှံ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော တဿာ အနုကမ္ပာယ တံ ပီဌံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သံဃဿ ဒါပေသိ. သာ အပရေန သမယေန အညတရေန ရောဂေန ဖုဋ္ဌာ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တီတိအာဒိ သဗ္ဗံ ပဌမဝိမာနဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ –

၁၅. ‘‘ပီဌံ တေ သောဝဏ္ဏမယံ ဥဠာရံ၊ မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ၊

အလင်္ကတေ မလျဓရေ သုဝတ္ထေ၊ဩဘာသသိ ဝိဇ္ဇုရိဝဗ္ဘကူဋံ.

၁၆. ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ တေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၁၇. ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ ဒေဝိ မဟာနုဘာဝေ၊ မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုညံ၊

ကေနာသိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ တေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၁၈. ‘‘သာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ၊ မောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတာ၊

ပဉှံ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကာသိ၊ ယဿ ကမ္မဿိဒံ ဖလံ’’.

၁၉. ‘‘အပ္ပဿ ကမ္မဿ ဖလံ မမေဒံ၊ ယေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊

အဟံ မနုဿေသု မနုဿဘူတာ၊ ပုရိမာယ ဇာတိယာ မနုဿလောကေ.

၂၀. ‘‘အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဘိက္ခုံ၊ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ၊

တဿ အဒါသဟံ ပီဌံ၊ ပသန္နာ သေဟိ ပါဏိဘိ.

၂၁. ‘‘တေန မေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ တေန မေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ စ မေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၂၂. ‘‘အက္ခာမိ တေ ဘိက္ခု မဟာနုဘာဝ၊ မနုဿဘူတာ ယမကာသိ ပုညံ၊

တေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ မေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၁၉. ယဉ္စ ပန ပဉ္စမဂါထာယံ ပုရိမာယ ဇာတိယာ မနုဿလောကေတိအာဒိ၊ ဧတ္ထ ဇာတိ-သဒ္ဒေါ အတ္ထေဝ သင်္ခတလက္ခဏေ ‘‘ဇာတိ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒီသု (ဓာတု. ၇၁). အတ္ထိ နိကာယေ ‘‘နိဂဏ္ဌာ နာမ သမဏဇာတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၇၁). အတ္ထိ ပဋိသန္ဓိယံ ‘‘ယံ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဌမံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ၊ ပဌမံ ဝိညာဏံ ပါတုဘူတံ၊ တဒုပါဒါယ သာဝဿ ဇာတီ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၁၂၄). အတ္ထိ ကုလေ ‘‘အက္ခိတ္တော အနုပကုဋ္ဌော ဇာတိဝါဒေနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၃၀၃). အတ္ထိ ပသုတိယံ ‘‘သမ္ပတိဇာတော၊ အာနန္ဒ၊ ဗောဓိသတ္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၊ မ. နိ. ၃.၂၀၇). အတ္ထိ ဘဝေ ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိံ ဒွေပိ ဇာတိယော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၄၊ မ. နိ. ၁.၅၃). ဣဓာပိ ဘဝေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ပုရိမာယ ဇာတိယာ ပုရိမသ္မိံ ဘဝေ အနန္တရာတီတေ ပုရိမေ အတ္တဘာဝေတိ အတ္ထော. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိဒံ ကရဏဝစနံ. မနုဿလောကေတိ မနုဿလောကဘဝေ၊ ရာဇဂဟံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဩကာသလောကော ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတော၊ သတ္တလောကော ပန ‘‘မနုဿေသူ’’တိ ဣမိနာ ဝုတ္တောယေဝ.

၂၀. အဒ္ဒသန္တိ အဒ္ဒက္ခိံ. ဝိရဇန္တိ ဝိဂတရာဂါဒိရဇတ္တာ ဝိရဇံ. ဘိက္ခုန္တိ ဘိန္နကိလေသတ္တာ ဘိက္ခုံ၊ သဗ္ဗသော ကိလေသကာလုဿိယာဘာဝေန ဝိပ္ပသန္နစိတ္တတာယ ဝိပ္ပသန္နံ၊ အနာဝိလသင်္ကပ္ပတာယ အနာဝိလံ. ပုရိမံ ပုရိမဉ္စေတ္ထ ပဒံ ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ ကာရဏဝစနံ၊ ဝိဂတရာဂါဒိရဇတ္တာ ဘိန္နကိလေသတာယ ဘိက္ခုံ၊ ဘိန္နကိလေသတ္တာ ကိလေသကာလုဿိယာဘာဝေန ဝိပ္ပသန္နံ၊ ဝိပ္ပသန္နမနတ္တာ အနာဝိလန္တိ. ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ဝါ ပဒံ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ကာရဏဝစနံ၊ ဝိရဇံ ဘိက္ခုဂုဏယောဂတော. ဘိန္နကိလေသော ဟိ ဘိက္ခု. ဘိက္ခုံ ဝိပ္ပသန္နဘာဝတော. ကိလေသကာလုဿိယာဘာဝေန ဝိပ္ပသန္နမာနသော ဟိ ဘိက္ခု. ဝိပ္ပသန္နံ အနာဝိလသင်္ကပ္ပဘာဝတောတိ. ရာဂရဇာဘာဝေန ဝါ ‘‘ဝိရဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဒေါသကာလုဿိယာဘာဝေန ‘‘ဝိပ္ပသန္န’’န္တိ၊ မောဟဗျာကုလာဘာဝေန ‘‘အနာဝိလ’’န္တိ. ဧဝံဘူတော ပရမတ္ထတော ဘိက္ခု နာမ ဟောတီတိ ‘‘ဘိက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဒါသဟန္တိ အဒါသိံ အဟံ. ပီဌန္တိ တဒါ မမ သန္တိကေ ဝိဇ္ဇမာနံ ဘဒ္ဒပီဌံ. ပသန္နာတိ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ စ ပသန္နစိတ္တာ. သေဟိ ပါဏိဘီတိ အညံ အနာဏာပေတွာ အတ္တနော ဟတ္ထေဟိ ဥပနီယ ပီဌံ ပညာပေတွာ အဒါသိန္တိ အတ္ထော.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဝိရဇံ ဘိက္ခုံ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလ’’န္တိ ဣမိနာ ခေတ္တသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ပသန္နာ’’တိ ဣမိနာ စိတ္တသမ္ပတ္တိံ၊ ‘‘သေဟိ ပါဏိဘီ’’တိ ဣမိနာ ပယောဂသမ္ပတ္တိံ. တထာ ‘‘ပသန္နာ’’တိ ဣမိနာ သက္ကစ္စဒါနံ အနုပဟစ္စဒါနန္တိ စ ဣမေ ဒွေ ဒါနဂုဏာ ဒဿိတာ၊ ‘‘သေဟိ ပါဏိဘီ’’တိ ဣမိနာ သဟတ္ထေန ဒါနံ အနုပဝိဒ္ဓဒါနန္တိ ဣမေ ဒွေ ဒါနဂုဏာ ဒဿိတာ၊ ပီတဝတ္ထဿ အတ္ထရဏေန နိသီဒနကာလညုတာယ စိတ္တိံ ကတွာ ဒါနံ ကာလေန ဒါနန္တိ ဣမေ ဒွေ ဒါနဂုဏာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

တတိယပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. စတုတ္ထပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ

ပီဌံ တေ ဝေဠုရိယမယန္တိ စတုတ္ထပီဌဝိမာနံ. ဣမဿာပိ ဝတ္ထု ရာဇဂဟေ သမုဋ္ဌိတံ၊ တံ ဒုတိယဝိမာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နီလဝတ္ထေန ဟိ အတ္ထရိတွာ ပီဌဿ ဒိန္နတ္တာ ဣမိဿာပိ ဝိမာနံ ဝေဠုရိယမယံ နိဗ္ဗတ္တံ. သေသံ ပဌမဝိမာနေ ဝုတ္တသဒိသံ. တေန ဝုတ္တံ –

၂၃. ‘‘ပီဌံ တေ ဝေဠုရိယမယံ ဥဠာရံ၊ မနောဇဝံ ဂစ္ဆတိ ယေနကာမံ၊

အလင်္ကတေ မလျဓရေ သုဝတ္ထေ၊ ဩဘာသသိ ဝိဇ္ဇုရိဝဗ္ဘကူဋံ.

၂၄. ‘‘ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ တေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၂၅. ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ ဒေဝိ မဟာနုဘာဝေ၊ မနုဿဘူတာ ကိမကာသိ ပုညံ၊

ကေနာသိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ တေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

၂၆. ‘‘သာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ၊ မောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတာ၊

ပဉှံ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကာသိ၊ ယဿ ကမ္မဿိဒံ ဖလံ’’.

၂၇. ‘‘အပ္ပဿ ကမ္မဿ ဖလံ မမေဒံ၊ ယေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊

အဟံ မနုဿေသု မနုဿဘူတာ၊ ပုရိမာယ ဇာတိယာ မနုဿလောကေ.

၂၈. ‘‘အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဘိက္ခုံ၊ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ၊

တဿ အဒါသဟံ ပီဌံ၊ ပသန္နာ သေဟိ ပါဏိဘိ.

၂၉. ‘‘တေန မေတာဒိသော ဝဏ္ဏော၊ တေန မေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ၊

ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စ မေ ဘောဂါ၊ ယေ ကေစိ မနသော ပိယာ.

၃၀. ‘‘အက္ခာမိ တေ ဘိက္ခု မဟာနုဘာဝ၊ မနုဿဘူတာ ယမကာသိ ပုညံ၊

တေနမှိ ဧဝံ ဇလိတာနုဘာဝါ၊ ဝဏ္ဏော စ မေ သဗ္ဗဒိသာ ပဘာသတီ’’တိ.

ဧတ္ထာပိ ဟိ နီလဝတ္ထေန အတ္ထရိတွာ ပီဌဿ ဒိန္နတ္တာ ဣမိဿာပိ ဝိမာနံ ဝေဠုရိယမယံ နိဗ္ဗတ္တံ. တေနေဝေတ္ထ ‘‘ပီဌံ တေ ဝေဠုရိယမယ’’န္တိ အာဒိတော အာဂတံ. သေသံ တတိယသဒိသမေဝါတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

စတုတ္ထပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ကုဉ္ဇရဝိမာနဝဏ္ဏနာ

ကုဉ္ဇရော တေ ဝရာရောဟောတိ ကုဉ္ဇရဝိမာနံ. တဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထေကဒိဝသံ ရာဇဂဟနဂရေ နက္ခတ္တံ ဃောသိတံ. နာဂရာ ဝီထိယော သောဓေတွာ ဝါလုကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမကာနိ ပုပ္ဖါနိ ဝိပ္ပကိရိံသု၊ ဂေဟဒွါရေ ဂေဟဒွါရေ ကဒလိယော စ ပုဏ္ဏဃဋေ စ ဌပေသုံ၊ ယထာဝိဘဝံ နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏဝိစိတ္တာ ဓဇပဋာကာဒယော ဥဿာပေသုံ၊ သဗ္ဗော ဇနော အတ္တနော အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပံ သုမဏ္ဍိတပသာဓိတော နက္ခတ္တကီဠံ ကီဠိ၊ သကလနဂရံ ဒေဝနဂရံ ဝိယ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ အဟောသိ. အထ ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇာ ပုဗ္ဗစာရိတ္တဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တာနုရက္ခဏတ္ထဉ္စ အတ္တနော ရာဇဘဝနတော နိက္ခမိတွာ မဟန္တေန ပရိဝါရေန မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေန ဥဠာရေန သိရိသောဘဂ္ဂေန နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ.

တေန စ သမယေန ရာဇဂဟဝါသိနီ ဧကာ ကုလဓီတာ ရညော တံ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိံ သိရိသောဘဂ္ဂံ ရာဇာနုဘာဝဉ္စ ပဿိတွာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာ ‘‘အယံ ဒေဝိဒ္ဓိသဒိသာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိ ကီဒိသေန နု ခေါ ကမ္မုနာ လဗ္ဘတီ’’တိ ပဏ္ဍိတသမ္မတေ ပုစ္ဆိ. တေ တဿာ ကထေသုံ ‘‘ဘဒ္ဒေ၊ ပုညကမ္မံ နာမ စိန္တာမဏိသဒိသံ ကပ္ပရုက္ခသဒိသံ၊ ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ စိတ္တသမ္ပတ္တိယာ စ သတိ ယံ ယံ ပတ္ထေတွာ ကရောတိ၊ တံ တံ နိပ္ဖါဒေတိယေဝ. အပိစ အာသနဒါနေန ဥစ္စာကုလီနတာ ဟောတိ၊ အန္နဒါနေန ဗလသမ္ပတ္တိပဋိလာဘော၊ ဝတ္ထဒါနေန ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိပဋိလာဘော၊ ယာနဒါနေန သုခဝိသေသပဋိလာဘော၊ ဒီပဒါနေန စက္ခုသမ္ပတ္တိပဋိလာဘော၊ အာဝါသဒါနေန သဗ္ဗသမ္ပတ္တိပဋိလာဘော ဟောတီ’’တိ. သာ တံ သုတွာ ‘‘ဒေဝသမ္ပတ္တိ ဣတော ဥဠာရာ ဟောတိ မညေ’’တိ တတ္ထ စိတ္တံ ဌပေတွာ ပုညကိရိယာယ အတိဝိယ ဥဿာဟဇာတာ အဟောသိ.

မာတာပိတရော စဿာ အဟတံ ဝတ္ထယုဂံ နဝပီဌံ ဧကံ ပဒုမကလာပံ သပ္ပိမဓုသက္ခရာ တဏ္ဍုလခီရာနိ စ ပရိဘောဂတ္ထာယ ပေသေသုံ. သာ တာနိ ဒိသွာ ‘‘အဟဉ္စ ဒါနံ ဒါတုကာမာ၊ အယဉ္စ မေ ဒေယျဓမ္မော လဒ္ဓေါ’’တိ တုဋ္ဌမာနသာ ဒုတိယဒိဝသေ ဒါနံ သဇ္ဇေန္တီ အပ္ပေါဒကမဓုပါယာသံ သမ္ပာဒေတွာ၊ တဿ ပရိဝါရဘာဝေန အညမ္ပိ ဗဟုံ ခါဒနီယဘောဇနီယံ ပဋိယာဒေတွာ ဒါနဂ္ဂေ ဂန္ဓပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ ဝိကသိတပဒုမပတ္တကိဉ္ဇက္ခကေသရောပသောဘိတေသု ပဒုမေသု အာသနံ ပညာပေတွာ၊ အဟတေန သေတဝတ္ထေန အတ္ထရိတွာ အာသနဿ စတုန္နံ ပါဒါနံ ဥပရိ စတ္တာရိ ပဒုမာနိ မာလာဂုဠဉ္စ ဌပေတွာ၊ အာသနဿ ဥပရိ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ မာလာဒါမဩလမ္ဗကဒါမာနိ ဩလမ္ဗိတွာ၊ အာသနဿ သမန္တတော ဘူမိံ သကေသရေဟိ ပဒုမပတ္တေဟိ သဗ္ဗသန္ထရံ သန္ထရိတွာ ‘‘ဒက္ခိဏေယျေ အာဂတေ ပူဇေဿာမီ’’တိ ပုပ္ဖပူရိတံ စင်္ကောဋကံ ဧကမန္တေ ဌပေသိ.

အထေဝံ ကတဒါနူပကရဏသံဝိဓာနာ သီသံနှာတာ သုဒ္ဓဝတ္ထနိဝတ္ထာ သုဒ္ဓုတ္တရာသင်္ဂါ ဝေလံ သလ္လက္ခေတွာ ဧကံ ဒါသိံ အာဏာပေသိ ‘‘ဂစ္ဆ ဇေ၊ အမှာကံ တာဒိသံ ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသာဟီ’’တိ. တေန စ သမယေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သဟဿထဝိကံ နိက္ခိပန္တော ဝိယ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော အန္တရဝီထိံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. အထ သာ ဒါသီ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ အာဟ ‘‘ဘန္တေ၊ တုမှာကံ ပတ္တံ မေ ဒေထာ’’တိ. ‘‘ဧကိဿာ ဥပါသိကာယ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ ဣတော ဧထာ’’တိ စ အာဟ. ထေရော တဿာ ပတ္တံ အဒါသိ. သာ ထေရံ ဂေဟံ ပဝေသေသိ. အထ သာ ဣတ္ထီ ထေရဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ အာသနံ ဒဿေတွာ ‘‘နိသီဒထ၊ ဘန္တေ၊ ဣဒမာသနံ ပညတ္တ’’န္တိ ဝတွာ ထေရေ တတ္ထ နိသိန္နေ သကေသရေဟိ ပဒုမပတ္တေဟိ ထေရံ ပူဇယမာနာ အာသနဿ သမန္တတော ဩကိရိတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ သပ္ပိမဓုသက္ခရာသမ္မိဿေန အပ္ပေါဒကမဓုပါယာသေန ပရိဝိသိ. ပရိဝိသန္တီ စ ‘‘ဣမဿ မေ ပုညဿာနုဘာဝေန ဒိဗ္ဗဂဇကူဋာဂါရပလ္လင်္ကသောဘိတာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယော ဟောန္တု၊ သဗ္ဗာသု ပဝတ္တီသု ပဒုမာ နာမ မာ ဝိဂတာ ဟောန္တူ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. ပုန ထေရေ ကတဘတ္တကိစ္စေ ပတ္တံ ဓောဝိတွာ သပ္ပိမဓုသက္ခရာဟိ ပူရေတွာ ပလ္လင်္ကေ အတ္ထတံ သာဋကံ စုမ္ဗဋကံ ကတွာ ထေရဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ထေရေ စ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကမန္တေ ဒွေ ပုရိသေ အာဏာပေသိ ‘‘ထေရဿ ဟတ္ထေ ပတ္တံ ဣမဉ္စ ပလ္လင်္ကံ ဝိဟာရံ နေတွာ ထေရဿ နိယျာတေတွာ အာဂစ္ဆထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု.

သာ အပရဘာဂေ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ အစ္ဆရာသဟဿပရိဝါရာ. ပတ္ထနာဝသေန စဿာ ပဉ္စယောဇနုဗ္ဗေဓော ပဒုမမာလာလင်္ကတော သမန္တတော ပဒုမပတ္တကိဉ္ဇက္ခကေသရောပသောဘိတော မနုညဒဿနော သုခသမ္ဖဿော ဝိဝိဓရတနရံသိဇာလသမုဇ္ဇလဟေမာဘရဏဝိဘူသိတော ဂဇဝရော နိဗ္ဗတ္တိ. တဿူပရိ ယထာဝုတ္တသောဘာတိသယယုတ္တော ယောဇနိကော ကနကပလ္လင်္ကော နိဗ္ဗတ္တိ. သာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တီ အန္တရန္တရာ တံ ကုဉ္ဇရဝိမာနဿ ဥပရိ ရတနဝိစိတ္တံ ပလ္လင်္ကံ အဘိရုယှ မဟတာ ဒေဝတာနုဘာဝေန နန္ဒနဝနံ ဂစ္ဆတိ. အထေကသ္မိံ ဥဿဝဒိဝသေ ဒေဝတာသု ယထာသကံ ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေန ဥယျာနကီဠနတ္ထံ နန္ဒနဝနံ ဂစ္ဆန္တီသူတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ပဌမပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာယံ အာဂတသဒိသံ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ထေရော –

၃၁. ‘‘ကုဉ္ဇရော တေ ဝရာရောဟော၊ နာနာရတနကပ္ပနော၊

ရုစိရော ထာမဝါ ဇဝသမ္ပန္နော၊ အာကာသမှိ သမီဟတိ.

၃၂. ‘‘ပဒုမိ ပဒ္မပတ္တက္ခိ၊ ပဒ္မုပ္ပလဇုတိန္ဓရော၊

ပဒ္မစုဏ္ဏာဘိကိဏ္ဏင်္ဂေါ၊ သောဏ္ဏပေါက္ခရမာလဓာ.

၃၃. ‘‘ပဒုမာနုသဋံ မဂ္ဂံ၊ ပဒ္မပတ္တဝိဘူသိတံ၊

ဌိတံ ဝဂ္ဂု မနုဂ္ဃါတီ၊ မိတံ ဂစ္ဆတိ ဝါရဏော.

၃၄. ‘‘တဿ ပက္ကမမာနဿ၊ သောဏ္ဏကံသာ ရတိဿရာ၊

တေသံ သုယျတိ နိဂ္ဃေါသော၊ တူရိယေ ပဉ္စင်္ဂိကေ ယထာ.

၃၅. ‘‘တဿ နာဂဿ ခန္ဓမှိ၊ သုစိဝတ္ထာ အလင်္ကတာ၊

မဟန္တံ အစ္ဆရာသံဃံ၊ ဝဏ္ဏေန အတိရောစသိ.

၃၆. ‘‘ဒါနဿ တေ ဣဒံ ဖလံ၊ အထော သီလဿ ဝါ ပန၊

အထော အဉ္ဇလိကမ္မဿ၊ တံ မေ အက္ခာဟိ ပုစ္ဆိတာ’’တိ. – အာဟ၊

၃၁. တတ္ထ ကုဉ္ဇရော တေ ဝရာရောဟောတိ ကုဉ္ဇေ ဂိရိတဋေ ရမတိ အဘိရမတိ၊ တတ္ထ ဝါ ရဝတိ ကောဉ္စနာဒံ နဒန္တော ဝိစရတိ. ကုံ ဝါ ပထဝိံ တဒဘိဃာတေန ဇရယတီတိ ကုဉ္ဇရော၊ ဂိရိစရာဒိဘေဒေါ မနုဿလောကေ ဟတ္ထီ၊ အယံ ပန ကီဠနကာလေ ကုဉ္ဇရသဒိသတာယ ဧဝံ ဝုတ္တော. အာရုယှတီတိ အာရောဟော၊ အာရောဟနီယောတိ အတ္ထော. ဝရော အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော အာရောဟောတိ ဝရာရောဟော၊ ဥတ္တမယာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နာနာရတနကပ္ပနောတိ နာနာဝိဓာနိ ရတနာနိ ဧတေသန္တိ နာနာရတနာ၊ ကုမ္ဘာလင်္ကာရာဒိဟတ္ထာလင်္ကာရာ. တေဟိ ဝိဟိတော ကပ္ပန္နော သန္နာဟော ယဿ သော နာနာရတနကပ္ပနော. ရုစိံ အဘိရတိံ ဒေတီတိ ရုစိရော၊ မနုညောတိ အတ္ထော. ထာမဝါတိ ထိရော၊ ဗလဝါတိ အတ္ထော. ဇဝသမ္ပန္နောတိ သမ္ပန္နဇဝေါ၊ သီဃဇဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာကာသမှိ သမီဟတီတိ အာကာသေ အန္တလိက္ခေ သမ္မာ ဤဟတိ၊ အာရုဠှာနံ ခေါဘံ အကရောန္တော စရတိ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

၃၂. ပဒုမီတိ ပဒုမသမာနဝဏ္ဏတာယ ‘‘ပဒုမ’’န္တိ လဒ္ဓနာမေန ကုမ္ဘဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတတ္တာ ပဒုမီ. ပဒ္မပတ္တက္ခီတိ ကမလဒလသဒိသနယနေ၊ အာလပနမေတံ တဿာ ဒေဝတာယ. ပဒ္မုပ္ပလဇုတိန္ဓရောတိ ဒိဗ္ဗပဒုမုပ္ပလမာလာလင်္ကတသရီရတာယ တဟံ တဟံ ဝိပ္ဖုရန္တံ ဝိဇ္ဇောတမာနံ ပဒုမုပ္ပလဇုတိံ ဓာရေတီတိ ပဒုမုပ္ပလဇုတိန္ဓရော. ပဒ္မစုဏ္ဏာဘိကိဏ္ဏင်္ဂေါတိ ပဒုမပတ္တကိဉ္ဇက္ခကေသရေဟိ သမန္တတော ဩကိဏ္ဏဂတ္တော. သောဏ္ဏပေါက္ခရမာလဓာတိ ဟေမမယကမလမာလာဘာရီ.

၃၃. ပဒုမာနုသဋံ မဂ္ဂံ ပဒ္မပတ္တဝိဘူသိတန္တိ ဟတ္ထိနော ပဒနိက္ခေပေ ပဒနိက္ခေပေ တဿ ပါဒံ သန္ဓာရေန္တေဟိ မဟန္တေဟိ ပဒုမေဟိ အနုသဋံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ၊ နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏေဟိ တေသံယေဝ စ ပတ္တေဟိ ဣတော စိတော စ ပရိဗ္ဘမန္တေဟိ ဝိသေသတော မဏ္ဍိတတာယ ဝိဘူသိတံ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆတီတိ ယောဇနာ. ဌိတန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂဝိသေသနံ၊ ပဒုမပတ္တဝိဘူသိတံ ဟုတွာ ဌိတံ မဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂူတိ စာရု၊ ကိရိယာဝိသေသနဉ္စေတံ၊ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အနုဂ္ဃါတီတိ န ဥဂ္ဃါတိ၊ အတ္တနော ဥပရိ နိသိန္နာနံ ဤသကမ္ပိ ခေါဘံ အကရောန္တောတိ အတ္ထော. မိတန္တိ နိမ္မိတံ၊ နိက္ခေပပဒံ ဝီတိက္ကမန္တိ အတ္ထော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော ‘‘ဝဂ္ဂု စာရု ပဒနိက္ခေပံ ကတွာ ဂစ္ဆတီ’’တိ. မိတန္တိ ဝါ ပရိမိတံ ပမာဏယုတ္တံ၊ နာတိသီဃံ၊ နာတိသဏိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝါရဏောတိ ဟတ္ထီ. သော ဟိ ပစ္စတ္ထိကဝါရဏတော ဂမနပရိက္ကိလေသဝါရဏတော စ ‘‘ဝါရဏော’’တိ ဝုစ္စတိ.