၁. ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

စုဒ္ဒသကနိပါတေ ယဒါ အဟန္တိအာဒိကာ အာယသ္မတော ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ကာမဉ္စိမဿ ထေရဿ ဂါထာ ဟေဋ္ဌာ ဧကကနိပါတေ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၁. ခဒိရဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ) အာဂတာ. တတ္ထ ပနဿ အတ္တနော ဘာဂိနေယျေသု သတိဇနနမတ္တံ ဒဿိတန္တိ တဿာ ဧကကနိပါတေ သင်္ဂဟော ကတော. ဣမာ ပန ထေရဿ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ ပဋိပတ္တိပကာသိတာ ဂါထာ ဣမသ္မိံ စုဒ္ဒသကနိပါတေ သင်္ဂဟံ အာရောပိတာ. တတ္ထ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ. အယံ ပန ဝိသေသော – ထေရော ကိရ အရဟတ္တံ ပတွာ ကာလေန ကာလံ သတ္ထု ဓမ္မသေနာပတိပ္ပဘူတီနံ မဟာထေရာနဉ္စ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ကတိပါဟမေဝ တတ္ထ ဝသိတွာ ခဒိရဝနမေဝ ပစ္စာဂန္တွာ ဖလသမာပတ္တိသုခေန ဗြဟ္မဝိဟာရေဟိ စ ဝီတိနာမေတိ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဇိဏ္ဏော ဝုဍ္ဎော ဝယော အနုပ္ပတ္တော အဟောသိ. သော ဧကဒိဝသံ ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ အရညေ ဝသိ. တေန စ သမယေန စောရာ နဂရေ ကတကမ္မာ အာရက္ခမနုဿေဟိ အနုဗန္ဓာ ပလာယန္တာ ထေရဿ သမီပေ ဂဟိတဘဏ္ဍံ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယိံသု. မနုဿာ အနုဓာဝန္တာ ထေရဿ သမီပေ ဘဏ္ဍံ ဒိသွာ ထေရံ ဗန္ဓိတွာ ‘‘စောရော’’တိ သညာယ ဂဟေတွာ ရညော ဒဿေသုံ၊ ‘‘အယံ၊ ဒေဝ၊ စောရော’’တိ. ရာဇာ ထေရံ မုဉ္စာပေတွာ၊ ‘‘ကိံ၊ ဘန္တေ၊ တုမှေဟိ ဣဒံ စောရိကကမ္မံ ကတံ ဝါ၊ နော ဝါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော ကိဉ္စာပိ ဇာတိတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနာ တာဒိသံ န ကတပုဗ္ဗံ၊ တံ ပဗ္ဗဇိတတော ပဋ္ဌာယ ပန အကတဘာဝဿ၊ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ တာဒိသဿ ကရဏေ အဘဗ္ဗတာယ ပကာသနတ္ထံ သမီပေ ဌိတာနံ ဘိက္ခူနံ ရညော စ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော –

၆၄၅. ‘‘ယဒါ အဟံ ပဗ္ဗဇိတော၊ အဂါရသ္မာနဂါရိယံ၊

နာဘိဇာနာမိ သင်္ကပ္ပံ၊ အနရိယံ ဒေါသသံဟိတံ.

၆၄၆. ‘‘‘ဣမေ ဟညန္တု ဝဇ္ဈန္တု၊ ဒုက္ခံ ပပ္ပေါန္တု ပါဏိနော’၊

သင်္ကပ္ပံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဣမသ္မိံ ဒီဃမန္တရေ.

၆၄၇. ‘‘မေတ္တဉ္စ အဘိဇာနာမိ၊ အပ္ပမာဏံ သုဘာဝိတံ၊

အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတံ၊ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတံ.

၆၄၈. ‘‘သဗ္ဗမိတ္တော သဗ္ဗသခေါ၊ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပကော၊

မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝေမိ၊ အဗျာပဇ္ဇရတော သဒါ.

၆၄၉. ‘‘အသံဟီရံ အသံကုပ္ပံ၊ စိတ္တံ အာမောဒယာမဟံ၊

ဗြဟ္မဝိဟာရံ ဘာဝေမိ၊ အကာပုရိသသေဝိတံ.

၆၅၀. ‘‘အဝိတက္ကံ သမာပန္နော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာဝကော၊

အရိယေန တုဏှီဘာဝေန၊ ဥပေတော ဟောတိ တာဝဒေ.

၆၅၁. ‘‘ယထာပိ ပဗ္ဗတော သေလော၊ အစလော သုပ္ပတိဋ္ဌိတော၊

ဧဝံ မောဟက္ခယာ ဘိက္ခု၊ ပဗ္ဗတောဝ န ဝေဓတိ.

၆၅၂. ‘‘အနင်္ဂဏဿ ပေါသဿ၊ နိစ္စံ သုစိဂဝေသိနော၊

ဝါလဂ္ဂမတ္တံ ပါပဿ၊ အဗ္ဘမတ္တံဝ ခါယတိ.

၆၅၃. ‘‘နဂရံ ယထာ ပစ္စန္တံ၊ ဂုတ္တံ သန္တရဗာဟိရံ၊

ဧဝံ ဂေါပေထ အတ္တာနံ၊ ခဏော ဝေါ မာ ဥပစ္စဂါ.

၆၅၄. ‘‘နာဘိနန္ဒာမိ မရဏံ၊ နာဘိနန္ဒာမိ ဇီဝိတံ၊

ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ၊ နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ.

၆၅၅. ‘‘နာဘိနန္ဒာမိ မရဏံ၊ နာဘိနန္ဒာမိ ဇီဝိတံ၊

ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ၊ သမ္ပဇာနော ပတိဿတော.

၆၅၆. ‘‘ပရိစိဏ္ဏော မယာ သတ္ထာ၊ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ၊

ဩဟိတော ဂရုကော ဘာရော၊ ဘဝနေတ္တိ သမူဟတာ.

၆၅၇. ‘‘ယဿ စတ္ထာယ ပဗ္ဗဇိတော၊ အဂါရသ္မာနဂါရိယံ၊

သော မေ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တော၊ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယော.

၆၅၈. ‘‘သမ္ပာဒေထပ္ပမာဒေန၊ ဧသာ မေ အနုသာသနီ၊

ဟန္ဒာဟံ ပရိနိဗ္ဗိဿံ ဝိပ္ပမုတ္တောမှိ သဗ္ဗဓီ’’တိ. – ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ၊

တတ္ထာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ ဣမသ္မိံ ဒီဃမန္တရေတိ၊ ယဒါ အဟံ ပဗ္ဗဇိတောမှိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ အယဉ္စ မေ စရိမကာလော၊ ဧတသ္မိံ ဒီဃမန္တရေ ကာလေ ‘‘ဣဒံ မယှံ ဟောတူ’’တိ အဘိဇ္ဈာဝသေန ဝါ၊ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိအာဒိနာ ဗျာပါဒဝသေန ဝါ အနရိယံ ဒေါသသံဟိတံ သင်္ကပ္ပံ နာဘိဇာနာမီတိ ယောဇနာ.

မေတ္တဉ္စ အဘိဇာနာမီတိ၊ မိဇ္ဇတိ သိနိယှတိ ဧတာယာတိ မေတ္တာ၊ အဗျာပါဒေါ. မေတ္တာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ မေတ္တာ၊ မေတ္တာဘာဝနာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရော၊ တံ မေတ္တံ. စ-သဒ္ဒေန ကရုဏံ မုဒိတံ ဥပေက္ခဉ္စာတိ ဣတရဗြဟ္မဝိဟာရေ သင်္ဂဏှာတိ. အဘိဇာနာမီတိ၊ အဘိမုခတော ဇာနာမိ. အဓိဂတဉှိ ဈာနံ ပစ္စဝေက္ခတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ အဘိမုခံ ဟောတိ. ကီဒိသန္တိ အာဟ ‘‘အပ္ပမာဏ’’န္တိအာဒိ. တဉှိ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒေသိတံ၊ တထာ အနောဒိဿကဖရဏဝသေန အပရိမာဏသတ္တာရမ္မဏတာယ အပ္ပမာဏံ. ပဂုဏဗလဝဘာဝါပါဒနေန သုဋ္ဌု ဘာဝိတတ္တာ သုဘာဝိတံ. ပဌမံ မေတ္တာ၊ တတော ကရုဏာ၊ တတော မုဒိတာ၊ ပစ္ဆာ ဥပေက္ခာတိ ဧဝံ အနုပုဗ္ဗံ အနုက္ကမေန ပရိစိတံ အာသေဝိတံ၊ ဗဟုလီကတံ အဘိဇာနာမီတိ ယောဇနာ.

သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ မိတ္တော၊ သဗ္ဗေ ဝါ တေ မယှံ မိတ္တာတိ သဗ္ဗမိတ္တော. မေတ္တဉှိ ဘာဝေန္တော သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ. သဗ္ဗသခေါတိ၊ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပကောတိ၊ သဗ္ဗသတ္တာနံ အနုဂ္ဂဏှနကော. မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝေမီတိ၊ မေတ္တာယ သဟိတံ သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ဝိသေသတော ဘာဝေမိ၊ ဝဍ္ဎေမိ၊ ပကာသေမိ ဝါ အကထေန္တေပိ ဘာဝနာယ ဥက္ကံသဂတဘာဝတော. ‘‘မေတ္တံ စိတ္တဉ္စ ဘာဝေမီ’’တိ ဝါ ပါဌော. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယောဝ. အဗျာပဇ္ဇရတောတိ၊ အဗျာပဇ္ဇေ သတ္တာနံ ဟိတူပသံဟာရေ အဘိရတော. သဒါတိ၊ သဗ္ဗကာလံ၊ တေန တတ္ထ သာတစ္စကိရိယံ ဒဿေတိ.

အသံဟီရန္တိ န သံဟီရံ၊ အာသန္နပစ္စတ္ထိကေန ရာဂေန အနာကဍ္ဎနိယံ. အသံကုပ္ပန္တိ န ကုပ္ပံ၊ ဒူရပစ္စတ္ထိကေန ဗျာပါဒေန အကောပိယံ၊ ဧဝံဘူတံ ကတွာ မမ မေတ္တစိတ္တံ အာမောဒယာမိ အဘိပ္ပမောဒယာမိ ဗြဟ္မဝိဟာရံ ဘာဝေမိ. အကာပုရိသသေဝိတန္တိ၊ ကာပုရိသေဟိ နီစဇနေဟိ အသေဝိတံ၊ အကာပုရိသေဟိ ဝါ အရိယေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ သေဝိတံ ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ နိဒ္ဒေါသံ မေတ္တာဒိဝိဟာရံ ဘာဝေမိ ဝဍ္ဎေမီတိ အတ္ထော.

ဧဝံ အတ္တုဒ္ဒေသဝသေန ပဉ္စဟိ ဂါထာဟိ အတ္တနော ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တံ အညာပဒေသေန ဒဿေန္တော ‘‘အဝိတက္က’’န္တိအာဒိနာ စတဿော ဂါထာ အဘာသိ. တတ္ထ အဝိတက္ကံ သမာပန္နောတိ၊ ဝိတက္ကဝိရဟိတံ ဒုတိယာဒိဈာနံ သမာပန္နော၊ ဧတေန ထေရော ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာယ အညာပဒေသေန အတ္တနာ ဒုတိယာဒိဈာနာဓိဂမမာဟ. ယသ္မာ ပနာယံ ထေရော တမေဝ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဧကာသနေနေဝ အရဟတ္တံ ဂဏှိ၊ တသ္မာ တမတ္ထံ အညာပဒေသေနေဝ ဒဿေန္တော ‘‘အဝိတက္ကံ သမာပန္နော’’တိ ဝတွာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာဝကော. အရိယေန တုဏှီဘာဝေန၊ ဥပေတော ဟောတိ တာဝဒေ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဝစီသင်္ခါရာဘာဝတော အဝိတက္ကာဝိစာရာ သမာပတ္တိ ‘‘အရိယော တုဏှီဘာဝေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွယံ ကရဏီယံ ဓမ္မီ ဝါ ကထာ အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃) ပန ဝစနတော ယာ ကာစိ သမာပတ္တိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ နာမ. ဣဓ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ အဂ္ဂဖလသမာပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ.

ဣဒါနိ တဿာဓိဂတတ္တာ လောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပနီယတံ ဥပမာယ ပကာသေန္တော ‘‘ယထာပိ ပဗ္ဗတော’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ယထာပိ ပဗ္ဗတော သေလောတိ၊ ယထာ သိလာမယော ဧကဃနသေလော ပဗ္ဗတော၊ န ပံသုပဗ္ဗတော န မိဿကပဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. အစလော သုပ္ပတိဋ္ဌိတောတိ၊ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတမူလော ပကတိဝါတေဟိ အစလော အကမ္ပနီယော ဟောတိ၊ တသ္မာ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဧဝံ မောဟက္ခယာ ဘိက္ခု၊ ပဗ္ဗတောဝ န ဝေဓတီတိ မောဟဿ အနဝသေသပ္ပဟာနာ၊ မောဟမူလကတ္တာ စ သဗ္ဗာကုသလာနံ ပဟီနသဗ္ဗာကုသလော ဘိက္ခု ယထာ သော ပဗ္ဗတော ပကတိဝါတေဟိ၊ ဧဝံ လောကဓမ္မေဟိ န ဝေဓတိ န ကမ္ပတိ၊ မောဟက္ခယောတိ ဝါ ယသ္မာ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ မောဟက္ခယာတိ မောဟက္ခယဿ ဟေတု နိဗ္ဗာနဿ အရဟတ္တဿ စ အဓိဂတတ္တာ စတူသု အရိယသစ္စေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတော အသမာပန္နကာလေပိ ပဗ္ဗတော ဝိယ န ဝေဓတိ၊ ပဂေဝ သမာပန္နကာလေတိ အဓိပ္ပါယော.

ဣဒါနိ ပါပံ နာမေတံ အသုစိသီလော ဧဝ သမာစရတိ၊ န စ သုစိသီလော၊ သုစိသီလဿ ပန တံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဘာရိယံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနင်္ဂဏဿာ’’တိအာဒိဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – ရာဂါဒိအင်္ဂဏာဘာဝတော အနင်္ဂဏဿ သဗ္ဗကာလံ သုစိအနဝဇ္ဇဓမ္မေ ဧဝ ဂဝေသန္တဿ သပ္ပုရိသဿ ဝါလဂ္ဂမတ္တံ ကေသဂ္ဂမတ္တံ ပါပဿ လေသမတ္တမ္ပိ သကလံ လောကဓာတုံ ဖရိတွာ ဌိတံ အဗ္ဘမတ္တံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တသ္မာ န ဧဝရူပေ ကမ္မေ မာဒိသာ အာသင်္ကိတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော.

ယသ္မာ နိက္ကိလေသေသုပိ အန္ဓဗာလာ ဧဝရူပေ အပဝါဒေ သမုဋ္ဌာပေန္တိ၊ တသ္မာ အတ္ထကာမေဟိ သက္ကစ္စံ အတ္တာ ရက္ခိတဗ္ဗောတိ ဩဝါဒံ ဒေန္တော ‘‘နဂရံ ယထာ’’တိအာဒိဂါထမာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ ပန ပစ္စန္တနဂရဝါသီဟိ မနုဿေဟိ ပစ္စန္တံ နဂရံ ဒွါရပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ကရောန္တေဟိ သအန္တရံ၊ ဥဒ္ဒါပပရိခါဒီနိ ထိရာနိ ကရောန္တေဟိ သဗာဟိရန္တိ သန္တရဗာဟိရံ ဂုတ္တံ ကရီယတိ၊ ဧဝံ တုမှေဟိပိ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဆ ဒွါရာနိ ပိဒဟိတွာ ဒွါရရက္ခိတံ သတိံ အဝိဿဇ္ဇေတွာ ယထာ ဂယှမာနာနိ ဗာဟိရာနိ ဆ အာယတနာနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဥပဃာတာယ သံဝတ္တန္တိ၊ တထာ အဂ္ဂဟဏေန တာနိပိ ထိရာနိ ကတွာ တေသံ အပ္ပဝေသာယ ဒွါရရက္ခိတံ သတိံ အပ္ပဟာယ ဝိစရန္တာ အတ္တာနံ ဂေါပေထ. ကသ္မာ? ခဏော ဝေါ မာ ဥပစ္စဂါ. ယော ဟိ ဧဝံ အတ္တာနံ န ဂေါပေတိ၊ တံ ပုဂ္ဂလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒက္ခဏော၊ မနုဿတ္တဘာဝက္ခဏော၊ မဇ္ဈိမဒေသေ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏော၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပဋိလဒ္ဓက္ခဏော၊ ဆန္နံ အာယတနာနံ အဝေကလ္လက္ခဏောတိ သဗ္ဗောပိ အယံ ခဏော အတိက္ကမတိ၊ သော ခဏော တုမှေ မာ အတိက္ကမတူတိ.

ဧဝံ ထေရော ဣမာယ ဂါထာယ သရာဇိကံ ပရိသံ ဘိက္ခူ စ ဩဝဒိတွာ ပုန မရဏေ ဇီဝိတေ စ အတ္တနော သမစိတ္တတံ ကတကိစ္စတဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘နာဘိနန္ဒာမိ မရဏ’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၆၀၇).

ဧဝံ ပန ဝတွာ အတ္တနော ပရိနိဗ္ဗာနကာလံ ဥပဋ္ဌိတံ ဒိသွာ သင်္ခေပေနေဝ နေသံ ဩဝါဒံ ဒတွာ ပရိနိဗ္ဗာနံ ပဝေဒေန္တော ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ သမ္ပာဒေထပ္ပမာဒေနာတိ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ ဒါနသီလာဒိံ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပဘေဒေ ဂဟဋ္ဌဝတ္တေ သီလာနုရက္ခဏေ သမထအနုယောဂေ ဝိပဿနာဘာဝနာယ စ အပ္ပမတ္တာ ဟောထ. ဧသာ မေ အနုသာသနီတိ ဒါနသီလာဒီသု န ပမဇ္ဇထာတိ ဧသာ မမ အနုသိဋ္ဌိ ဩဝါဒေါ.

ဧဝံ သိခါပတ္တံ ပရဟိတပဋိပတ္တိံ ဒီပေတွာ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိယာပိ မတ္ထကံ ဂဏှန္တော ‘‘ဟန္ဒာဟံ ပရိနိဗ္ဗိဿံ၊ ဝိပ္ပမုတ္တောမှိ သဗ္ဗဓီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဝိပ္ပမုတ္တောမှိ သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗသော ကိလေသေဟိ ဘဝေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော အမှိ၊ တသ္မာ ဧကံသေန ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီတိ.

ဧဝံ ပန ဝတွာ အာကာသေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နော တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပဇ္ဇလန္တော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.