၅. ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

၁. သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဝိဝရမနုပတန္တိ ဝိဇ္ဇုတာတိ အာယသ္မတော သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ကိင်္ကဏိပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ၊ သိရိဝဍ္ဎောတိဿ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတ္တော ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမေ သတ္ထရိ သဒ္ဓမ္မေ စ ဥပ္ပန္နပ္ပသာဒေါ ဟေတုသမ္ပန္နတာယ ပဗ္ဗဇိ. ပဗ္ဗဇိတွာ စ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဝေဘာရပဏ္ဍဝပဗ္ဗတာနံ အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ အရညာယတနေ ပဗ္ဗတဂုဟာယံ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ မဟာ အကာလမေဃော ဥဋ္ဌဟိ. ဝိဇ္ဇုလ္လတာ ပဗ္ဗတဝိဝရံ ပဝိသန္တိယော ဝိယ ဝိစရန္တိ. ထေရဿ ဃမ္မပရိဠာဟာဘိဘူတဿ သာရဂဗ္ဘေဟိ မေဃဝါတေဟိ ဃမ္မပရိဠာဟော ဝူပသမိ. ဥတုသပ္ပါယလာဘေန စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ အဟောသိ. သမာဟိတစိတ္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၂၁.၁၀-၁၄) –

‘‘ကဉ္စနဂ္ဃိယသင်္ကာသော၊ သဗ္ဗညူ လောကနာယကော၊

ဩဒကံ ဒဟမောဂ္ဂယှ၊ သိနာယိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော.

‘‘ပဂ္ဂယှ ကိင်္ကဏိံ ပုပ္ဖံ၊ ဝိပဿိဿာဘိရောပယိံ၊

ဥဒဂ္ဂစိတ္တော သုမနော၊ ဒွိပဒိန္ဒဿ တာဒိနော.

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ.

‘‘သတ္တဝီသတိကပ္ပမှိ၊ ရာဇာ ဘီမရထော အဟု၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အညာပဒေသေန အတ္တသန္နိဿယံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘ဝိဝရမနုပတန္တိ ဝိဇ္ဇုတာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၁. တတ္ထ ဝိဝရန္တိ အန္တရာ ဝေမဇ္ဈံ. အနုပတန္တီတိ အနုလက္ခဏေ ပတန္တိ ပဝတ္တန္တိ၊ ဝိဇ္ဇောတန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇောတနမေဝ ဟိ ဝိဇ္ဇုလ္လတာနံ ပဝတ္တိ နာမ. အနု-သဒ္ဒယောဂေန စေတ္ထ ဥပယောဂဝစနံ၊ ယထာ ‘‘ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတန္တီ’’တိ. ဝိဇ္ဇုတာတိ သတေရတာ. ဝေဘာရဿ စ ပဏ္ဍဝဿ စာတိ ဝေဘာရပဗ္ဗတဿ စ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတဿ စ ဝိဝရမနုပတန္တီတိ ယောဇနာ. နဂဝိဝရဂတောတိ နဂဝိဝရံ ပဗ္ဗတဂုဟံ ဥပဂတော. ဈာယတီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စ ဈာယတိ၊ သမထဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တော ဘာဝေတိ. ပုတ္တော အပ္ပဋိမဿ တာဒိနောတိ သီလက္ခန္ဓာဒိဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိယာ ရူပကာယသမ္ပတ္တိယာ စ အနုပမဿ ဥပမာရဟိတဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု တာဒိလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ တာဒိနော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တော. ပုတ္တဝစနေနေဝ စေတ္ထ ထေရေန သတ္ထု အနုဇာတဘာဝဒီပနေန အညာ ဗျာကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ခဒိရဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

စာလေ ဥပစာလေတိ အာယသ္မတော ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတိ? အယံ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ တိတ္ထနာဝိကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ မဟာဂင်္ဂါယ ပယာဂတိတ္ထေ တိတ္ထနာဝါကမ္မံ ကရောန္တော ဧကဒိဝသံ သသာဝကသံဃံ ဘဂဝန္တံ ဂင်္ဂါတီရံ ဥပဂတံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော နာဝါသင်္ဃာဋံ ယောဇေတွာ မဟန္တေန ပူဇာသက္ကာရေန ပရတီရံ ပါပေတွာ အညတရံ ဘိက္ခုံ သတ္ထာရာ အာရညကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ တဒတ္ထံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေသိ. ဘဂဝါ စ တဿ ပတ္ထနာယ အဝဇ္ဈဘာဝံ ဗျာကာသိ. သော တတော ပဋ္ဌာယ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ မဂဓရဋ္ဌေ နာလကဂါမေ ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ ဝယပ္ပတ္တံ မာတာပိတရော ဃရဗန္ဓနေန ဗန္ဓိတုကာမာ ဇာတာ. သော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ ‘‘မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတာ အယျော ဥပတိဿော ဣမံ ဝိဘဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ပဗ္ဗဇိတော၊ တေန ဝန္တံ ခေဠပိဏ္ဍံ ကထာဟံ ပစ္ဆာ ဂိလိဿာမီ’’တိ ဇာတသံဝေဂေါ ပါသံ အနုပဂစ္ဆနကမိဂေါ ဝိယ ဉာတကေ ဝဉ္စေတွာ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မသေနာပတိနော ကနိဋ္ဌဘာဝံ နိဝေဒေတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဆန္ဒံ အာရောစေသိ. ဘိက္ခူ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿံ ဥပသမ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသုံ. သော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ခဒိရဝနံ ပဝိသိတွာ၊ ‘‘အရဟတ္တံ ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ပဿိဿာမီ’’တိ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဉာဏဿ ပရိပါကဂတတ္တာ နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၁.၆၂၈-၆၄၃) –

‘‘ဂင်္ဂါ ဘာဂီရထီ နာမ၊ ဟိမဝန္တာ ပဘာဝိတာ၊

ကုတိတ္ထေ နာဝိကော အာသိံ၊ ဩရိမေ စ တရိံ အဟံ.

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာယကော၊ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော၊

ဝသီသတသဟဿေဟိ၊ ဂင်္ဂါတီရမုပါဂတော.

‘‘ဗဟူ နာဝါ သမာနေတွာ၊ ဝဍ္ဎကီဟိ သုသင်္ခတံ၊

နာဝါယ ဆဒနံ ကတွာ၊ ပဋိမာနိံ နရာသဘံ.

‘‘အာဂန္တွာန စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ အာရူဟိ တဉ္စ နာဝကံ၊

ဝါရိမဇ္ဈေ ဌိတော သတ္ထာ၊ ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ.

‘‘ယော သော တာရေသိ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ သံဃဉ္စာပိ အနာသဝံ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန၊ ဒေဝလောကေ ရမိဿတိ.

‘‘နိဗ္ဗတ္တိဿတိ တေ ဗျမှံ၊ သုကတံ နာဝသဏ္ဌိတံ၊

အာကာသေ ပုပ္ဖဆဒနံ၊ ဓာရယိဿတိ သဗ္ဗဒါ.

‘‘အဋ္ဌပညာသကပ္ပမှိ၊ တာရကော နာမ ခတ္တိယော၊

စာတုရန္တော ဝိဇိတာဝီ၊ စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿတိ.

‘‘သတ္တပညာသကပ္ပမှိ၊ စမ္မကော နာမ ခတ္တိယော၊

ဥဂ္ဂစ္ဆန္တောဝ သူရိယော၊ ဇောတိဿတိ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကပ္ပသတသဟဿမှိ၊ ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန၊ သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ.

‘‘တိဒသာ သော စဝိတွာန၊ မနုဿတ္တံ ဂမိဿတိ၊

ရေဝတော နာမ နာမေန၊ ဗြဟ္မဗန္ဓု ဘဝိဿတိ.

‘‘အဂါရာ နိက္ခမိတွာန၊ သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

ဂေါတမဿ ဘဂဝတော၊ သာသနေ ပဗ္ဗဇိဿတိ.

‘‘သော ပစ္ဆာ ပဗ္ဗဇိတွာန၊ ယုတ္တယောဂေါ ဝိပဿကော၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ၊ နိဗ္ဗာယိဿတိနာသဝေါ.

‘‘ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှံ၊ ယောဂက္ခေမာဓိဝါဟနံ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ.

‘‘သတသဟဿေ ကတံ ကမ္မံ၊ ဖလံ ဒဿေသိ မေ ဣဓ၊

သုမုတ္တော သရဝေဂေါဝ၊ ကိလေသေ ဈာပယီ မမ.

‘‘တတော မံ ဝနနိရတံ၊ ဒိသွာ လောကန္တဂူ မုနိ၊

ဝနဝါသိဘိက္ခူနဂ္ဂံ၊ ပညပေသိ မဟာမတိ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

ဆဠဘိညော ပန ဟုတွာ ထေရော သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတုံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ကတိပါဟံ ဇေတဝနေ ဝိဟာသိ. အထ နံ သတ္ထာ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော အာရညကာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အာရညကာနံ ယဒိဒံ ရေဝတော ခဒိရဝနိယော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၈၊ ၂၀၃). သော အပရဘာဂေ အတ္တနော ဇာတဂါမံ ဂန္တွာ ‘‘စာလာ၊ ဥပစာလာ၊ သီသူပစာလာ’’တိ တိဿန္နံ ဘဂိနီနံ ပုတ္တေ ‘‘စာလာ၊ ဥပစာလာ၊ သီသူပစာလာ’’တိ တယော ဘာဂိနေယျေ အာနေတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသိ. တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ထေရဿ ကောစိဒေဝ အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော. တံ သုတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ရေဝတံ ‘‘ဂိလာနပုစ္ဆနံ အဓိဂမပုစ္ဆနဉ္စ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပဂစ္ဆိ. ရေဝတတ္ထေရော ဓမ္မသေနာပတိံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ တေသံ သာမဏေရာနံ သတုပ္ပါဒနဝသေန ဩဝဒန္တော ‘‘စာလေ ဥပစာလေ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၂. တတ္ထ စာလေ ဥပစာလေ သီသူပစာလေတိ တေသံ အာလပနံ. ‘‘စာလာ၊ ဥပစာလာ၊ သီသူပစာလာ’’တိ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမာ တေ တယော ဒါရကာ ပဗ္ဗဇိတာပိ တထာ ဝေါဟရီယန္တိ. ‘‘‘စာလီ၊ ဥပစာလီ၊ သီသူပစာလီ’တိ တေသံ နာမ’’န္တိ စ ဝဒန္တိ. ယဒတ္ထံ ‘‘စာလာ’’တိအာဒိနာ အာမန္တနံ ကတံ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတိဿတာ နု ခေါ ဝိဟရထာ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘အာဂတော ဝေါ ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီ’’တိ. ပတိဿတာတိ ပတိဿတိကာ. ခေါတိ အဝဓာရဏေ. အာဂတောတိ အာဂစ္ဆိ. ဝေါတိ တုမှာကံ. ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီတိ ဝါလဝေဓီ ဝိယ၊ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – တိက္ခဇဝနနိဗ္ဗေဓိကပညတာယ ဝါလဝေဓိရူပေါ သတ္ထုကပ္ပေါ တုမှာကံ မာတုလတ္ထေရော အာဂတော၊ တသ္မာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သတိသမ္ပဇညယုတ္တာ ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရထ၊ ‘‘ယထာဓိဂတေ ဝိဟာရေ အပ္ပမတ္တာ ဘဝထာ’’တိ.

တံ သုတွာ တေ သာမဏေရာ ဓမ္မသေနာပတိဿ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒိဝတ္တံ ကတွာ ဥဘိန္နံ မာတုလတ္ထေရာနံ ပဋိသန္ထာရဝေလာယံ နာတိဒူရေ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိံသု. ဓမ္မသေနာပတိ ရေဝတတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ တေ သာမဏေရေ ဥပသင်္ကမိ၊ တေ တထာကာလပရိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တေ ဧဝ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု. ထေရော ‘‘ကတရကတရဝိဟာရေန ဝိဟရထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တေဟိ ‘‘ဣမာယ ဣမာယာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဒါရကေပိ နာမ ဧဝံ ဝိနေန္တော မယှံ ဘာတိကော ပစ္စပါဒိ ဝတ ဓမ္မဿ အနုဓမ္မ’’န္တိ ထေရံ ပသံသန္တော ပက္ကာမိ.

ခဒိရဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သုမင်္ဂလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုမုတ္တိကောတိ အာယသ္မတော သုမင်္ဂလတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ရုက္ခဒေဝတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သော ဧကဒိဝသံ သတ္ထာရံ နှာယိတွာ ဧကစီဝရံ ဌိတံ ဒိသွာ သောမနဿပ္ပတ္တော ဟုတွာ အပ္ဖေါဋေသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ ဂါမကေ တာဒိသေန ကမ္မနိဿန္ဒေန ဒလိဒ္ဒကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ သုမင်္ဂလောတိ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတ္တော ခုဇ္ဇကာသိတနင်္ဂလကုဒ္ဒါလပရိက္ခာရော ဟုတွာ ကသိယာ ဇီဝတိ. သော ဧကဒိဝသံ ရညာ ပသေနဒိကောသလေန ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနေ ပဝတ္တိယမာနေ ဒါနောပကရဏာနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တေဟိ မနုဿေဟိ သဒ္ဓိံ ဒဓိဃဋံ ဂဟေတွာ အာဂတော ဘိက္ခူနံ သက္ကာရသမ္မာနံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ သုခုမဝတ္ထသုနိဝတ္ထာ သုဘောဇနာနိ ဘုဉ္ဇိတွာ နိဝါတေသု သေနာသနေသု ဝိဟရန္တိ၊ ယံနူနာဟမ္ပိ ပဗ္ဗဇေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ၊ အညတရံ မဟာထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာဓိပ္ပါယံ နိဝေဒေသိ. သော တံ ကရုဏာယန္တော ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိ. သော အရညေ ဝိဟရန္တော ဧကဝိဟာရေ နိဗ္ဗိန္နော ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ၊ ဝိဗ္ဘမိတုကာမော ဉာတိဂါမံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ကစ္ဆံ ဗန္ဓိတွာ ခေတ္တံ ကသန္တေ ကိလိဋ္ဌဝတ္ထနိဝတ္ထေ သမန္တတော ရဇောကိဏ္ဏသရီရေ ဝါတာတပေန ဖုဿန္တေ ကဿကေ ဒိသွာ၊ ‘‘မဟန္တံ ဝတိမေ သတ္တာ ဇီဝိကနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘောန္တီ’’တိ သံဝေဂံ ပဋိလဘိ. ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ ယထာဂဟိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာသိ. သော အညတရံ ရုက္ခမူလံ ဥပဂန္တွာ ဝိဝေကံ လဘိတွာ ယောနိသော မနသိကရောန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၁၂.၁၁-၁၉) –

‘‘အတ္ထဒဿီ ဇိနဝရော၊ လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

ဝိဟာရာ အဘိနိက္ခမ္မ၊ တဠာကံ ဥပသင်္ကမိ.

‘‘နှာတွာ ပိတွာ စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ ဥတ္တရိတွေကစီဝရော၊

အဋ္ဌာသိ ဘဂဝါ တတ္ထ၊ ဝိလောကေန္တော ဒိသောဒိသံ.

‘‘ဘဝနေ ဥပဝိဋ္ဌောဟံ၊ အဒ္ဒသံ လောကနာယကံ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန၊ အပ္ဖေါဋေသိံ အဟံ တဒါ.

‘‘သတရံသိံဝ ဇောတန္တံ၊ ပဘာသန္တံဝ ကဉ္စနံ၊

နစ္စဂီတေ ပယုတ္တောဟံ၊ ပဉ္စင်္ဂတူရိယမှိ စ.

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ၊ ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

သဗ္ဗေ သတ္တေ အဘိဘောမိ၊ ဝိပုလော ဟောတိ မေ ယသော.

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည၊ နမော တေ ပုရိသုတ္တမ၊

အတ္တာနံ တောသယိတွာန၊ ပရေ တောသေသိ တွံ မုနိ.

‘‘ပရိဂ္ဂဟေ နိသီဒိတွာ၊ ဟာသံ ကတွာန သုဗ္ဗတေ၊

ဥပဋ္ဌဟိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ တုသိတံ ဥပပဇ္ဇဟံ.

‘‘သောဠသေတော ကပ္ပသတေ၊ ဒွိနဝဧကစိန္တိတာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သမ္ပတ္တိံ အတ္တနော ဒုက္ခဝိမုတ္တိဉ္စ ကိတ္တနဝသေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘သုမုတ္တိကော’’တိအာဒိမာဟ.

၄၃. တတ္ထ သုမုတ္တိကောတိ သုန္ဒရာ အစ္စန္တိကတာယ အပုနဗ္ဘဝိကာ မုတ္တိ ဧတဿာတိ သုမုတ္တိကော. တဿ ပန ဝိမုတ္တိယာ ပါသံသိယတာယ အစ္ဆရိယတာယ စ အပ္ဖေါဋေန္တော အာဟ ‘‘သုမုတ္တိကော’’တိ. ပုန တတ္ထ ဝိမုတ္တိယံ အတ္တနော ပသာဒဿ ဒဠှဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သာဟု သုမုတ္တိကောမှီ’’တိ အာဟ. ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု မုတ္တိကော ဝတမှီ’’တိ အတ္ထော. ‘‘ကုတော ပနာယံ သုမုတ္တိကတာ’’တိ? ကာမဉ္စာယံ ထေရော သဗ္ဗသ္မာပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော သုဝိမုတ္တော၊ အတ္တနော ပန တာဝ ဥပဋ္ဌိတံ အတိဝိယ အနိဋ္ဌဘူတံ ဒုက္ခံ ဒဿေန္တော ‘‘တီဟိ ခုဇ္ဇကေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခုဇ္ဇကေဟီတိ ခုဇ္ဇသဘာဝေဟိ၊ ခုဇ္ဇာကာရေဟိ ဝါ. နိဿက္ကဝစနဉ္စေတံ မုတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာယ. ကဿကော ဟိ အခုဇ္ဇောပိ သမာနော တီသု ဌာနေသု အတ္တာနံ ခုဇ္ဇံ ကတွာ ဒဿေတိ လာယနေ ကသနေ ကုဒ္ဒါလကမ္မေ စ. ယော ဟိ ပန ကဿကော လာယနာဒီနိ ကရောတိ၊ တာနိပိ အသိတာဒီနိ ကုဋိလာကာရတော ခုဇ္ဇကာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တီဟိ ခုဇ္ဇကေဟီ’’တိ.

ဣဒါနိ တာနိ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘အသိတာသု မယာ၊ နင်္ဂလာသု မယာ၊ ခုဒ္ဒကုဒ္ဒါလာသု မယာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အသိတာသု မယာတိ လဝိတ္တေဟိ မယာ မုတ္တန္တိ အတ္ထော. နိဿက္ကေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပရေ ပန ‘‘အသိတာသု မယာတိ လဝိတ္တေဟိ ကရဏဘူတေဟိ မယာ ခုဇ္ဇိတ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တေသံ မတေန ကရဏတ္ထေ ဟေတုမှိ ဝါ ဘုမ္မဝစနံ. ‘‘နင်္ဂလာသူ’’တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ နင်္ဂလေဟိ ကသိရေဟီတိ အတ္ထော. အတ္တနာ ဝဠဉ္ဇိတကုဒ္ဒါလဿ သဘာဝတော ဝဠဉ္ဇနေန ဝါ အပ္ပကတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ခုဒ္ဒကုဒ္ဒါလာသူ’’တိ ‘‘ကုဏ္ဌကုဒ္ဒါလာသူ’’တိပိ ပါဠိ. ဝဠဉ္ဇနေနေဝ အတိခိဏခဏိတ္တေသူတိ အတ္ထော. ဣဓမေဝါတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါပီတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ဂါမကေ ဌိတတ္တာ တာနိ အသိတာဒီနိ ကိဉ္စာပိ ဣဓေဝ မမ သမီပေယေဝ၊ တထာပိ အလမေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. တုရိတဝသေန စေတံ အာမေဍိတဝစနံ. ဈာယာတိ ဖလသမာပတ္တိဇ္ဈာနဝသေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝသေန စ ဈာယ. သုမင်္ဂလာတိ အတ္တာနံ အာလပတိ. ဈာနေ ပန အာဒရဒဿနတ္ထံ အာမေဍိတံ ကတံ. အပ္ပမတ္တော ဝိဟရာတိ သတိပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ အပ္ပမတ္တောသိ တွံ၊ တသ္မာ ဣဒါနိ သုခံ ဝိဟရ၊ သုမင်္ဂလ. ကေစိ ပန ‘‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဧဝ ဝိပဿနာယ ဝီထိပဋိပန္နာယ သာသနေ သဉ္ဇာတာဘိရတိယာ ယထာနုဘူတံ ဃရာဝါသဒုက္ခံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ထေရော ဣမံ ဂါထံ ဝတွာ ပစ္ဆာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ မတေန ‘‘ဈာယ အပ္ပမတ္တော ဝိဟရာ’’တိ ပဒါနံ အတ္ထော ဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနပိ ယုဇ္ဇတိ ဧဝ.

သုမင်္ဂလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. သာနုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

မတံ ဝါ အမ္မ ရောဒန္တီတိ အာယသ္မတော သာနုတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ဟတ္ထပါဒဓောဝနမုခဝိက္ခာလနာနံ အတ္ထာယ ဥဒကံ ဥပနေသိ. သတ္ထာ ဟိ ဘောဇနကာလေ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတုကာမော အဟောသိ. သော သတ္ထု အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ဥဒကံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတုကာမော အဟောသိ. သော တမ္ပိ ဉတွာ မုခေါဒကံ ဥပနေသိ. သတ္ထာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ မုခဓောဝနကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဧဝံ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ တေန ကရီယမာနံ ဝေယျာဝစ္စံ သာဒိယိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ ဥပါသကဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တသ္မိံ ဂဗ္ဘဂတေယေဝ ပိတာ ပဝါသံ ဂတော၊ ဥပါသိကာ ဒသမာသစ္စယေန ပုတ္တံ ဝိဇာယိတွာ သာနူတိဿ နာမံ အကာသိ. တသ္မိံ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎန္တေ သတ္တဝဿိကံယေဝ နံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေသိ၊ ‘‘ဧဝမယံ အနန္တရာယော ဝဍ္ဎိတွာ အစ္စန္တသုခဘာဂီ ဘဝိဿတီ’’တိ. ‘‘သော သာနုသာမဏေရော’’တိ ပညာတော ပညဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော ဓမ္မကထိကော သတ္တေသု မေတ္တဇ္ဈာသယော ဟုတွာ ဒေဝမနုဿာနံ ပိယော အဟောသိ မနာပေါတိ သဗ္ဗံ သာနုသုတ္တေ အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တဿ အတီတဇာတိယံ မာတာ ယက္ခယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ ယက္ခာ ‘‘သာနုတ္ထေရဿ အယံ မာတာ’’တိ ဂရုစိတ္တိကာရဗဟုလာ ဟုတွာ မာနေန္တိ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ အာဒီနဝံ ဝိဘာဝေန္တံ ဝိယ ဧကဒိဝသံ သာနုဿ ယောနိသော မနသိကာရာဘာဝါ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ ဝိဗ္ဘမိတုကာမတာစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တံ တဿ ယက္ခိနိမာတာ ဉတွာ မနုဿမာတုယာ အာရောစေသိ – ‘‘တဝ ပုတ္တော၊ သာနု၊ ‘ဝိဗ္ဘမိဿာမီ’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေသိ၊ တသ္မာ တွံ –

‘‘သာနုံ ပဗုဒ္ဓံ ဝဇ္ဇာသိ၊ ယက္ခာနံ ဝစနံ ဣဒံ၊

မာကာသိ ပါပကံ ကမ္မံ၊ အာဝိ ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော.

‘‘သစေ တွံ ပါပကံ ကမ္မံ၊ ကရိဿသိ ကရောသိ ဝါ၊

န တေ ဒုက္ခာ ပမုတျတ္ထိ၊ ဥပ္ပစ္စာပိ ပလာယတော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၃၉၊ ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၃၂၅ သာနုသာမဏေရဝတ္ထု) –

ဧဝံ ဘဏာဟီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ယက္ခိနိမာတာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ. မနုဿမာတာ ပန တံ သုတွာ ပရိဒေဝသောကသမာပန္နာ စေတောဒုက္ခသမပ္ပိတာ အဟောသိ. အထ သာနုသာမဏေရော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ မာတု သန္တိကံ ဥပဂတော မာတရံ ရောဒမာနံ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ၊ ကိံ နိဿာယ ရောဒသီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တံ နိဿာယာ’’တိ စ ဝုတ္တော မာတု ‘‘မတံ ဝါ၊ အမ္မ၊ ရောဒန္တိ၊ ယော ဝါ ဇီဝံ န ဒိဿတီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၄. တဿတ္ထော – ‘‘အမ္မ၊ ရောဒန္တာ နာမ ဉာတကာ မိတ္တာ ဝါ အတ္တနော ဉာတကံ မိတ္တံ ဝါ မတံ ဥဒ္ဒိဿ ရောဒန္တိ ပရလောကံ ဂတတ္တာ၊ ယော ဝါ ဉာတကော မိတ္တော ဝါ ဇီဝံ ဇီဝန္တော ဒေသန္တရံ ပက္ကန္တတာယ စ န ဒိဿတိ၊ တံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ရောဒန္တိ၊ ဥဘယမ္ပေတံ မယိ န ဝိဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ သန္တေ ဇီဝန္တံ ဓရမာနံ မံ ပုရတော ဌိတံ ပဿန္တီ၊ ကသ္မာ၊ အမ္မ၊ ရောဒသိ?မံ ဥဒ္ဒိဿ တဝ ရောဒနဿ ကာရဏမေဝ နတ္ထီ’’တိ.

တံ သုတွာ တဿ မာတာ ‘‘မရဏဉှေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၆၃) သုတ္တပဒါနုသာရေန ဥပ္ပဗ္ဗဇနံ အရိယဿ ဝိနယေ မရဏန္တိ ဒဿေန္တီ –

‘‘မတံ ဝါ ပုတ္တ ရောဒန္တိ၊ ယော ဝါ ဇီဝံ န ဒိဿတိ၊

ယော စ ကာမေ စဇိတွာန၊ ပုနရာဂစ္ဆတေ ဣဓ.

‘‘တံ ဝါပိ ပုတ္တ ရောဒန္တိ၊ ပုန ဇီဝံ မတော ဟိ သော၊

ကုက္ကုဠာ ဥဗ္ဘတော တာတ၊ ကုက္ကုဠံ ပတိတုမိစ္ဆသီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၃၉၊ ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.သာနုသာမဏေရဝတ္ထု) –

ဂါထာဒွယံ အဘာသိ.

တတ္ထ ကာမေ စဇိတွာနာတိ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယေန ဝတ္ထုကာမေ ပဟာယ၊ တဉ္စ ကိလေသကာမဿ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဟေတ္ထ ကာမပရိစ္စာဂေါ အဓိပ္ပေတော. ပုနရာဂစ္ဆတေ ဣဓာတိ ဣဓ ဂေဟေ ပုနဒေဝ အာဂစ္ဆတိ၊ ဟီနာယာဝတ္တနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တံ ဝါပီတိ ယော ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိဗ္ဘမတိ၊ တံ ဝါပိ ပုဂ္ဂလံ မတံ ဝိယမာဒိသိယော ရောဒန္တိ. ကသ္မာတိ စေ? ပုန ဇီဝံ မတော ဟိ သောတိ ဝိဗ္ဘမနတော ပစ္ဆာ ယော ဇီဝန္တော၊ သော ဂုဏမရဏေန အတ္ထတော မတောယေဝ. ဣဒါနိဿ သဝိသေသသံဝေဂံ ဇနေတုံ ‘‘ကုက္ကုဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ‘‘အဟောရတ္တံ အာဒိတ္တံ ဝိယ ဟုတွာ ဍဟနဋ္ဌေန ကုက္ကုဠနိရယသဒိသတ္တာ ကုက္ကုဠာ ဂိဟိဘာဝါ အနုကမ္ပန္တိယာ မယာ ဥဗ္ဘတော ဥဒ္ဓတော၊ တာတ သာနု၊ ကုက္ကုဠံ ပတိတုံ ဣစ္ဆသိ ပတိတုကာမောသီ’’တိ.

တံ သုတွာ သာနုသာမဏေရော သံဝေဂဇာတော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၂၁.၂၅-၂၉) –

‘‘ဘုဉ္ဇန္တံ သမဏံ ဒိသွာ၊ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ၊

ဃဋေနောဒကမာဒါယ၊ သိဒ္ဓတ္ထဿ အဒါသဟံ.

‘‘နိမ္မလော ဟောမဟံ အဇ္ဇ၊ ဝိမလော ခီဏသံသယော၊

ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ၊ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တတေ သုဘံ.

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ဥဒကံ ယမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဒကဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ဧကသဋ္ဌိမှိတော ကပ္ပေ၊ ဧကောဝ ဝိမလော အဟု၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော ဣမိဿာ ဂါထာယ ဝသေန ‘‘မယှံ ဝိပဿနာရမ္ဘော အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ ဇာတာ’’တိ ဥဒါနဝသေန တမေဝ ဂါထံ ပစ္စုဒါဟာသိ.

သာနုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညောတိ အာယသ္မတော ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ကောရဏ္ဍပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ အညတရဿ သေဋ္ဌိဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ယောဗ္ဗနမဒေန ကာမေသု မုစ္ဆံ အာပန္နော ဝိဟရတိ. သော ဧကဒိဝသံ အညတရံ ပါရဒါရိကံ ရာဇပုရိသေဟိ ဝိဝိဓာ ကမ္မကာရဏာ ကရီယမာနံ ဒိသွာ သံဝေဂဇာတော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိ. ပဗ္ဗဇိတော စ ရာဂစရိတတာယ နိစ္စကာလံ သုသမ္မဋ္ဌံ ပရိဝေဏံ သူပဋ္ဌိတံ ပါနီယပရိဘောဇနီယံ သုပညတံ မဉ္စပီဌံ ကတွာ ဝိဟရတိ. တေန သော ရမဏီယဝိဟာရီတွေဝ ပညာယိတ္ထ.

သော ရာဂုဿန္နတာယ အယောနိသော မနသိ ကရိတွာ သဉ္စေတနိကံ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိအာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာ၊ ‘‘ဓိရတ္ထု၊ မံ ဧဝံဘူတော သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇေယျ’’န္တိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ‘‘ဝိဗ္ဘမိဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ၊ တေန စ မဂ္ဂေန သကဋေသု ဂစ္ဆန္တေသု ဧကော သကဋယုတ္တော ဂေါဏော ပရိဿမန္တော ဝိသမဋ္ဌာနေ ခလိတွာ ပတိ၊ တံ သာကဋိကာ ယုဂတော မုဉ္စိတွာ တိဏောဒကံ ဒတွာ ပရိဿမံ ဝိနောဒေတွာ ပုနပိ ဓုရေ ယောဇေတွာ အဂမံသု. ထေရော တံ ဒိသွာ – ‘‘ယထာယံ ဂေါဏော သကိံ ခလိတွာပိ ဥဋ္ဌာယ သကိံ ဓုရံ ဝဟတိ၊ ဧဝံ မယာပိ ကိလေသဝသေန သကိံ ခလိတေနာပိ ဝုဋ္ဌာယ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တော နိဝတ္တိတွာ ဥပါလိတ္ထေရဿ အတ္တနော ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ တေန ဝုတ္တဝိဓိနာ အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ သီလံ ပါကတိကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၂၁.၃၅-၃၉) –

‘‘အက္ကန္တဉ္စ ပဒံ ဒိသွာ၊ စက္ကာလင်္ကာရဘူသိတံ၊

ပဒေနာနုပဒံ ယန္တော၊ ဝိပဿိဿ မဟေသိနော.

‘‘ကောရဏ္ဍံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ၊ သမူလံ ပူဇိတံ မယာ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန၊ အဝန္ဒိံ ပဒမုတ္တမံ.

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ.

‘‘သတ္တပညာသကပ္ပမှိ၊ ဧကော ဝီတမလော အဟုံ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခံ အနုဘဝန္တော အတ္တနော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ အရိယဓမ္မာဓိဂမနဒီပနိံ ‘‘ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညော၊ ခလိတွာ ပတိတိဋ္ဌတီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၅. တတ္ထ ခလိတွာတိ ပက္ခလိတွာ. ပတိတိဋ္ဌတီတိ ပတိဋ္ဌဟတိ၊ ပုနဒေဝ ယထာဌာနေ တိဋ္ဌတိ. ဧဝန္တိ ယထာ ဘဒ္ဒေါ ဥသဘာဇာနီယော ဘာရံ ဝဟန္တော ပရိဿမပ္ပတ္တော ဝိသမဋ္ဌာနံ အာဂမ္မ ဧကဝါရံ ပက္ခလိတွာ ပတိတော န တတ္တကေန ဓုရံ ဆဍ္ဍေတိ၊ ထာမဇဝပရက္ကမသမ္ပန္နတာယ ပန ခလိတွာပိ ပတိတိဋ္ဌတိ၊ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဌတွာ ဘာရံ ဝဟတိ၊ ဧဝံ ကိလေသပရိဿမပ္ပတ္တော ကိရိယာပရာဓေန ခလိတွာ တံ ခလိတံ ထာမဝီရိယသမ္ပတ္တိတာယ ပဋိပါကတိကံ ကတွာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒဿနသမ္ပန္နံ၊ တတော ဧဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတာယ သာဝကံ၊ တဿ ဥရေ ဝါယာမဇနိတာဘိဇာတိတာယ ဩရသံ ပုတ္တံ ဘဒ္ဒါဇာနီယသဒိသကိစ္စတာယ အာဇာနီယန္တိ စ မံ ဓာရေထ ဥပဓာရေထာတိ အတ္ထော.

ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သမိဒ္ဓိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတောတိ အာယသ္မတော သမိဒ္ဓိတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတ္တာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော သဝဏ္ဋာနိ ပုပ္ဖါနိ ကဏ္ဏိကဗဒ္ဓါနိ ဂဟေတွာ ပူဇေသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ တံ ကုလံ ဓနဓညာဒီဟိ ဝဍ္ဎိ၊ အတ္တဘာဝေါ စဿ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော ဂုဏဝါ ဣတိ ဝိဘဝသမိဒ္ဓိယာ စ ဂုဏသမိဒ္ဓိယာ စ သမိဒ္ဓီတွေဝ ပညာယိတ္ထ. သော ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဘာဝနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရန္တော ဘဂဝတိ တပေါဒါရာမေ ဝိဟရန္တေ ဧကဒိဝသံ ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘လာဘာ ဝတ မေ သတ္ထာ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သွာက္ခာတေ စာဟံ ဓမ္မဝိနယေ ပဗ္ဗဇိတော၊ သဗြဟ္မစာရီ စ မေ သီလဝန္တော ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ. တဿေဝံ စိန္တေန္တဿ ဥဠာရံ ပီတိသောမနဿံ ဥဒပါဒိ. တံ အသဟန္တော မာရော ပါပိမာ ထေရဿ အဝိဒူရေ မဟန္တံ ဘေရဝသဒ္ဒမကာသိ၊ ပထဝိယာ ဥန္ဒြိယနကာလော ဝိယ အဟောသိ. ထေရော ဘဂဝတော တမတ္ထံ အာရောစေသိ. ဘဂဝါ ‘‘မာရော တုယှံ ဝိစက္ခုကမ္မာယ စေတေတိ၊ ဂစ္ဆ၊ ဘိက္ခု တတ္ထ အစိန္တေတွာ ဝိဟရာဟီ’’တိ အာဟ. ထေရော တတ္ထ ဂန္တွာ ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၂၁.၃၀-၃၄) –

‘‘ကဏိကာရံဝ ဇောတန္တံ၊ နိသိန္နံ ပဗ္ဗတန္တရေ၊

ဩဘာသေန္တံ ဒိသာ သဗ္ဗာ၊ သိဒ္ဓတ္ထံ နရသာရထိံ.

‘‘ဓနုံ အဒွေဇ္ဈံ ကတွာန၊ ဥသုံ သန္နယှဟံ တဒါ၊

ပုပ္ဖံ သဝဏ္ဋံ ဆေတွာန၊ ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပယိံ.

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ.

‘‘ဧကပညာသိတော ကပ္ပေ၊ ဧကော အာသိံ ဇုတိန္ဓရော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ တတ္ထေဝ ဝိဟရန္တဿ ထေရဿ ခီဏာသဝဘာဝံ အဇာနန္တော ပုရိမနယေနေဝ မာရော မဟန္တံ ဘေရဝသဒ္ဒံ အကာသိ. တံ သုတွာ ထေရော အဘီတော အစ္ဆမ္ဘီ ‘‘တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ မယှံ လောမမ္ပိ န ကမ္ပေတီ’’တိ အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၆. တတ္ထ သဒ္ဓါယာတိ ဓမ္မစ္ဆန္ဒသမုဋ္ဌာနာယ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ စေဝ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ စ. အဟန္တိ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ပဗ္ဗဇိတောတိ ဥပဂတော. အဂါရသ္မာတိ ဂေဟတော ဃရာဝါသတော ဝါ. အနဂါရိယန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ၊ သာ ဟိ ယံကိဉ္စိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ ‘အဂါရဿ ဟိတ’န္တိ အဂါရိယံ နာမ၊ တဒဘာဝတော ‘‘အနဂါရိယာ’’တိ ဝုစ္စတိ. သတိ ပညာ စ မေ ဝုဍ္ဎာတိ သရဏလက္ခဏာ သတိ၊ ပဇာနနလက္ခဏာ ပညာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ဝိပဿနာက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ယာဝ အရဟတ္တာ မေ ဝုဍ္ဎာ ဝဍ္ဎိတာ၊ န ဒါနိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာ အတ္ထိ သတိပညာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာတိ ဒဿေတိ. စိတ္တဉ္စ သုသမာဟိတန္တိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန စေဝ လောကုတ္တရသမာဓိဝသေန စ စိတ္တံ မေ သုဋ္ဌု သမာဟိတံ၊ န ဒါနိ တဿ သမာဓာတဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ သမာဓိ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တောတိ ဒဿေတိ. တသ္မာ ကာမံ ကရဿု ရူပါနီတိ ပါပိမ မံ ဥဒ္ဒိဿ ယာနိ ကာနိစိ ဝိပ္ပကာရာနိ ယထာရုစိံ ကရောဟိ၊ တေဟိ ပန နေဝ မံ ဗျာဓယိဿသိ မမ သရီရကမ္ပနမတ္တမ္ပိ ကာတုံ န သက္ခိဿသိ၊ ကုတော စိတ္တညထတ္တံ? တသ္မာ တဝ ကိရိယာ အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေနကံ ဝိယ န ကိဉ္စိ အတ္ထံ သောဓေတိ၊ ကေဝလံ တဝ စိတ္တဝိဃာတမတ္တဖလာတိ ထေရော မာရံ တဇ္ဇေသိ. တံ သုတွာ မာရော ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော’’တိ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ.

သမိဒ္ဓိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ဥဇ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထူတိ အာယသ္မတော ဥဇ္ဇယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ကရောန္တော ဣတော ဒွါနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ကဏိကာရပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ အညတရဿ သောတ္တိယဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ၊ ဥဇ္ဇယောတိဿ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတ္တော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဟုတွာ တတ္ထ သာရံ အပဿန္တော ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဝေဠုဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝိဟရန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၂၁.၁-၄) –

‘‘ကဏိကာရံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ၊ ဩစိနိတွာနဟံ တဒါ၊

တိဿဿ အဘိရောပေသိံ၊ ဩဃတိဏ္ဏဿ တာဒိနော.

‘‘ဒွေနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ၊ ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ.

‘‘ပဉ္စတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ၊ အရုဏပါဏီတိ ဝိဿုတော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော၊ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိတွာ ဘဂဝတော ထောမနာကာရေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထူ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၄၇. တတ္ထ နမောတိ ပဏာမကိတ္တနံ. တေတိ ပဏာမကိရိယာယ သမ္ပဒါနကိတ္တနံ၊ တုယှန္တိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓ ဝီရာတိ စ ဘဂဝတော အာလပနံ. ဘဂဝါ ဟိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဘေဒဿ အတ္ထဿ အဘိညေယျာဒိဘေဒေန သယမ္ဘူဉာဏေန အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓတ္တာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဉ္စန္နမ္ပိ မာရာနံ အဘိပ္ပမဒ္ဒနဝသေန ပဒဟန္တေန မဟတာ ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ဝီရော’’တိ ဝုစ္စတိ. အတ္ထူတိ ဟောတု၊ တဿ ‘‘နမော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ဝိပ္ပမုတ္တောသိ သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗေဟိ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသ္မိဉ္စ သင်္ခါရဂတေ ဝိပ္ပမုတ္တော ဝိသံယုတ္တော အသိ ဘဝသိ၊ န တယာ ကိဉ္စိ အဝိပ္ပမုတ္တံ နာမ အတ္ထိ၊ ယတောဟံ တုယှာပဒါနေ ဝိဟရံ၊ ဝိဟရာမိ အနာသဝေါတိ တုယှံ တဝ အပဒါနေ ဩဝါဒေ ဂတမဂ္ဂေ ပဋိပတ္တိစရိယာယ ဝိဟရံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကာမာသဝါဒီနံ စတုန္နမ္ပိ အာသဝါနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ အနာသဝေါ ဝိဟရာမိ၊ တာဒိသဿ နမော တေ ဗုဒ္ဓ-ဝီရတ္ထူတိ.

ဥဇ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. သဉ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယတော အဟန္တိ အာယသ္မတော သဉ္ဇယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မဟတိ ပူဂေ သံကိတ္တိဝသေန ဝတ္ထုံ သင်္ဃရိတွာ ရတနတ္တယံ ဥဒ္ဒိဿ ပုညံ ကရောန္တော သယံ ဒလိဒ္ဒေါ ဟုတွာ နေသံ ဂဏာဒီနံ ပုညကိရိယာယ ဗျာဝဋော အဟောသိ. ကာလေန ကာလံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ပသန္နမာနသော ဘိက္ခူနဉ္စ တံ တံ ဝေယျာဝစ္စံ အကာသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ သဉ္ဇယော နာမ နာမေန၊ သော ဝယပ္ပတ္တော ဗြဟ္မာယုပေါက္ခရသာတိအာဒိကေ အဘိညာတေ ဗြာဟ္မဏေ သာသနေ အဘိပ္ပသန္နေ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိ. တဿ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော ဓမ္မံ သုတွာ သောတာပန္နော အဟောသိ. အပရဘာဂေ ပဗ္ဗဇိ. ပဗ္ဗဇန္တော စ ခုရဂ္ဂေယေဝ ဆဠဘိညော အဟောသီ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၁၀.၅၁-၅၅) –

‘‘ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော၊ မဟာပူဂဂဏော အဟု၊

ဝေယျာဝစ္စကရော အာသိံ၊ သဗ္ဗကိစ္စေသု ဝါဝဋော.

‘‘ဒေယျဓမ္မော စ မေ နတ္ထိ၊ သုဂတဿ မဟေသိနော၊

အဝန္ဒိံ သတ္ထုနော ပါဒေ၊ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ.