၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

၁. ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟီတိ အာယသ္မတော ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သိခိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မိဂလုဒ္ဒေါ ဟုတွာ အရညေ ဝိစရန္တော အဒ္ဒသ သိခိံ ဘဂဝန္တံ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒေဝနာဂယက္ခာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ၊ ဒိသွာ ပန ပသန္နမာနသော ‘‘ဓမ္မော ဧသ ဝုစ္စတီ’’တိ သရေ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ. သော တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နော ပုန အပရာပရံ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ‘‘အဂ္ဂိဒတ္တော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဝယပ္ပတ္တော ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂဟွရတီရေ နာမ အရညဋ္ဌာနေ ဝသတိ. တေနဿ ဂဟွရတီရယောတိ သမညာ အဟောသိ. သော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၂.၄၄-၅၀) –

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ ပုရေ အာသိ၊ အရညေ ဝိပိနေ အဟံ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ၊ ဒေဝသံဃပုရက္ခတံ.

‘‘စတုသစ္စံ ပကာသေန္တံ၊ ဒေသေန္တံ၊ အမတံ ပဒံ၊

အဿောသိံ မဓုရံ ဓမ္မံ၊ သိခိနော လောကဗန္ဓုနော.

‘‘ဃောသေ စိတ္တံ ပသာဒေသိံ၊ အသမပ္ပဋိပုဂ္ဂလေ၊

တတ္ထ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ၊ ဥတ္တရိံ ဒုတ္တရံ ဘဝံ.

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ၊ ယံ သညမလဘိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဃောသသညာယိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သာဝတ္ထိယံ အဂမာသိ. တဿ အာဂတဘာဝံ သုတွာ ဉာတကာ ဥပဂန္တွာ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေသုံ. သော ကတိပယဒိဝသေ ဝသိတွာ အရညမေဝ ဂန္တုကာမော အဟောသိ. တံ ဉာတကာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ အရညံ နာမ ဍံသမကသာဒိဝသေန ဗဟုပရိဿယံ၊ ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ အာဟံသု. တံ သုတွာ ထေရော ‘‘အရညဝါသောယေဝ မယှံ ရုစ္စတီ’’တိ ဝိဝေကာဘိရတိကိတ္တနမုခေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၁. တတ္ထ ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟိ မကသေဟီတိ ဍံသနသီလတာယ ‘‘ဍံသာ’’တိ လဒ္ဓနာမာဟိ အန္ဓကမက္ခိကာဟိ၊ မကသနညိတေဟိ စ သူစိမုခပါဏေဟိ ဖုဿိတော ဒဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အရညသ္မိန္တိ ‘‘ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) ဝုတ္တအရညလက္ခဏယောဂတော အရညေ. ဗြဟာဝနေတိ မဟာရုက္ခဂစ္ဆဂဟနတာယ မဟာဝနေ အရညာနိယံ. နာဂေါ သင်္ဂါမသီသေဝါတိ သင်္ဂါမာဝစရော ဟတ္ထိနာဂေါ ဝိယ သင်္ဂါမမုဒ္ဓနိ ပရသေနာသမ္ပဟာရံ. ‘‘အရညဝါသော နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတော ထောမိတော’’တိ ဥဿာဟဇာတော သတော သတိမာ ဟုတွာ တတြ တသ္မိံ အရညေ၊ တသ္မိံ ဝါ ဍံသာဒိသမ္ဖဿေ ဥပဋ္ဌိတေ အဓိဝါသယေ အဓိဝါသေယျ သဟေယျ၊ ‘‘ဍံသာဒယော မံ အာဗာဓေန္တီ’’တိ အရညဝါသံ န ဇဟေယျာတိ အတ္ထော.

ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သုပ္ပိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အဇရံ ဇီရမာနေနာတိ အာယသ္မတော သုပ္ပိယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညာယတနေ ဝသန္တော တတ္ထ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဖလာဖလံ အဒါသိ၊ တထာ ဘိက္ခုသံဃဿ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ကာလေ ခတ္တိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတ္တော ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန လဒ္ဓသံဝေဂေါ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဗဟုဿုတော အဟောသိ. ဇာတိမဒေန သုတမဒေန စ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တော ပရေ စ ဝမ္ဘေန္တော ဝိဟာသိ. သော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ တဿ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန သာဝတ္ထိယံ ပရိဘူတရူပေ သုသာနဂေါပကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. သုပ္ပိယောတိဿ နာမံ အဟောသိ. အထ ဝိညုတံ ပတ္တော အတ္တနော သဟာယဘူတံ သောပါကတ္ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ ‘‘အဇရံ ဇီရမာနေနာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၂. တတ္ထ အဇရန္တိ ဇရာရဟိတံ၊ နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယာဟ. တဉှိ အဇာတတ္တာ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဇရာ၊ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ သာ နတ္ထီတိ ဇရာဘာဝဟေတုတောပိ အဇရံ နာမ. ဇီရမာနေနာတိ ဇီရန္တေန၊ ခဏေ ခဏေ ဇရံ ပါပုဏန္တေန. တပ္ပမာနေနာတိ သန္တပ္ပမာနေန၊ ရာဂါဒီဟိ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ ဒယှမာနေန. နိဗ္ဗုတိန္တိ ယထာဝုတ္တသန္တာပါဘာဝတော နိဗ္ဗုတသဘာဝံ နိဗ္ဗာနံ. နိမိယန္တိ ပရိဝတ္တေယျံ စေတာပေယျံ. ပရမံ သန္တိန္တိ အနဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရပရိဠာဟဝူပသမဓမ္မတာယ ဥတ္တမံ သန္တိံ. စတူဟိ ယောဂေဟိ အနနုဗန္ဓတ္တာ ယောဂက္ခေမံ. အတ္တနော ဥတ္တရိတရဿ ကဿစိ အဘာဝတော အနုတ္တရံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ခဏေ ခဏေ ဇရာယ အဘိဘုယျမာနတ္တာ ဇီရမာနေန၊ တထာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ သန္တပ္ပမာနေန ဂတော ဧဝံ အနိစ္စေန ဒုက္ခေန အသာရေန သဗ္ဗထာပိ အနုပသန္တသဘာဝေန သဥပဒ္ဒဝေန၊ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော အဇရံ ပရမုပသမဘူတံ ကေနစိ အနုပဒ္ဒုတံ အနုတ္တရံ နိဗ္ဗာနံ နိမိယံ ပရိဝတ္တေယျံ ‘‘မဟာ ဝတ မေ လာဘော မဟာ ဥဒယော ဟတ္ထဂတော’’တိ. ယထာ ဟိ မနုဿာ ယံ ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍံ ပရိဝတ္တေန္တာ နိရပေက္ခာ ဂယှမာနေန သမ္ဗဟုမာနာ ဟောန္တိ၊ ဧဝမယံ ထေရော ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော အတ္တနော ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ နိရပေက္ခတံ၊ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘နိမိယံ ပရမံ သန္တိံ၊ ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဝတွာ တမေဝ ပဋိပတ္တိံ ပရိဗြူဟယန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၂.၅၁-၇၇) –

‘‘ဝရုဏော နာမ နာမေန၊ ဗြာဟ္မဏော မန္တပါရဂူ၊

ဆဍ္ဍေတွာ ဒသ ပုတ္တာနိ၊ ဝနမဇ္ဈောဂဟိံ တဒါ.

‘‘အဿမံ သုကတံ ကတွာ၊ သုဝိဘတ္တံ မနောရမံ၊

ပဏ္ဏသာလံ ကရိတွာန၊ ဝသာမိ ဝိပိနေ အဟံ.

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ၊ အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

မမုဒ္ဓရိတုကာမော သော၊ အာဂစ္ဆိ မမ အဿမံ.

‘‘ယာဝတာ ဝနသဏ္ဍမှိ၊ ဩဘာသော ဝိပုလော အဟု၊

ဗုဒ္ဓဿ အာနုဘာဝေန၊ ပဇ္ဇလီ ဝိပိနံ တဒါ.

‘‘ဒိသွာန တံ ပါဋိဟီရံ၊ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ တာဒိနော၊

ပတ္တပုဋံ ဂဟေတွာန၊ ဖလေန ပူဇယိံ အဟံ.

‘‘ဥပဂန္တွာန သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ သဟခါရိမဒါသဟံ၊

အနုကမ္ပာယ မေ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ.

‘‘ခါရိဘာရံ ဂဟေတွာန၊ ပစ္ဆတော ဧဟိ မေ တုဝံ၊

ပရိဘုတ္တေ စ သံဃမှိ၊ ပုညံ တဝ ဘဝိဿတိ.

‘‘ပုဋကံ တံ ဂဟေတွာန၊ ဘိက္ခုသံဃဿဒါသဟံ၊

တတ္ထ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ၊ တုသိတံ ဥပပဇ္ဇဟံ.

‘‘တတ္ထ ဒိဗ္ဗေဟိ နစ္စေဟိ၊ ဂီတေဟိ ဝါဒိတေဟိ စ၊

ပုညကမ္မေန သံယုတ္တံ၊ အနုဘောမိ သဒါ သုခံ.

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ၊ ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

ဘောဂေ မေ ဦနတာ နတ္ထိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ယာဝတာ စတုရော ဒီပါ၊ သသမုဒ္ဒါ သပဗ္ဗတာ၊

ဖလံ ဗုဒ္ဓဿ ဒတွာန၊ ဣဿရံ ကာရယာမဟံ.

‘‘ယာဝတာ ယေ ပက္ခိဂဏာ၊ အာကာသေ ဥပ္ပတန္တိ စေ၊

တေပိ မေ ဝသမနွေန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ယာဝတာ ဝနသဏ္ဍမှိ၊ ယက္ခာ ဘူတာ စ ရက္ခသာ၊

ကုမ္ဘဏ္ဍာ ဂရုဠာ စာပိ၊ ပါရိစရိယံ ဥပေန္တိ မေ.

‘‘ကုမ္မာ သောဏာ မဓုကာရာ၊ ဍံသာ စ မကသာ ဥဘော၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘သုပဏ္ဏာ နာမ သကုဏာ၊ ပက္ခိဇာတာ မဟဗ္ဗလာ၊

တေပိ မံ သရဏံ ယန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ယေပိ ဒီဃာယုကာ နာဂါ၊ ဣဒ္ဓိမန္တော မဟာယသာ၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘သီဟာ ဗျဂ္ဃါ စ ဒီပီ စ၊ အစ္ဆကောကတရစ္ဆကာ၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ဩသဓီ တိဏဝါသီ စ၊ ယေ စ အာကာသဝါသိနော၊

သဗ္ဗေ မံ သရဏံ ယန္တိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘သုဒုဒ္ဒသံ သုနိပုဏံ၊ ဂမ္ဘီရံ သုပ္ပကာသိတံ၊

ဖဿယိတွာ ဝိဟရာမိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ဝိမောက္ခေ အဋ္ဌ ဖုသိတွာ၊ ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ၊

အာတာပီ နိပကော စာဟံ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ယေ ဖလဋ္ဌာ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ၊ ခီဏဒေါသာ မဟာယသာ၊

အဟမညတရော တေသံ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘အဘိညာပါရမိံ ဂန္တွာ၊ သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ၊ ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ.

‘‘တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ၊ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ မဟာယသာ၊

ဒိဗ္ဗသောတံ သမာပန္နာ၊ တေသံ အညတရော အဟံ.

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ၊ ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာပိ တမေဝ ဂါထံ အညာဗျာကရဏဝသေန အဘာသိ.

သုပ္ပိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သောပါကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာပိ ဧကပုတ္တသ္မိန္တိ အာယသ္မတော သောပါကတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော ကာလေ အညတရဿ ကုဋုမ္ဗိကဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ဧကဒိဝသံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ဗီဇပူရဖလာနိ သတ္ထု ဥပနေသိ. ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ. သော ဘိက္ခုသံဃေ စ အဘိပ္ပသန္နော သလာကဘတ္တံ ပဋ္ဌပေတွာ သင်္ဃုဒ္ဒေသဝသေန တိဏ္ဏံ ဘိက္ခူနံ ယာဝတာယုကံ ခီရဘတ္တံ အဒါသိ. သော တေဟိ ပုညကမ္မေဟိ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဧကဒါ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ခီရဘတ္တံ အဒါသိ. ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသု ဧဝ ပရိဗ္ဘမန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ပုရိမကမ္မနိဿန္ဒေန သာဝတ္ထိယံ အညတရာယ ဒုဂ္ဂတိတ္ထိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တဿ မာတာ ဒသ မာသေ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ပရိပက္ကေ ဂဗ္ဘေ ဝိဇာယနကာလေ ဝိဇာယိတုံ အသက္ကောန္တီ မုစ္ဆံ အာပဇ္ဇိတွာ ဗဟုဝေလံ မတာ ဝိယ နိပဇ္ဇိ. တံ ဉာတကာ ‘‘မတာ’’တိ သညာယ သုသာနံ နေတွာ စိတကံ အာရောပေတွာ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဝါတဝုဋ္ဌိယာ ဥဋ္ဌိတာယ အဂ္ဂိံ အဒတွာ ပက္ကမိံသု. ဒါရကော ပစ္ဆိမဘာဝိကတ္တာ ဒေဝတာနုဘာဝေန မာတုကုစ္ဆိတော အရောဂေါ နိက္ခမိ. မာတာ ပန ကာလမကာသိ. ဒေဝတာ တံ ဂဟေတွာ မနုဿရူပေန သုသာနဂေါပကဿ ဂေဟေ ဌပေတွာ ကတိပယကာလံ ပတိရူပေန အာဟာရေန ပေါသေသိ. တတော ပရံ သုသာနဂေါပကော စ နံ အတ္တနော ပုတ္တံ ကတွာ ဝဍ္ဎေတိ. သော တထာ ဝဍ္ဎေန္တော တဿ ပုတ္တေန သုပိယေန နာမ ဒါရကေန သဒ္ဓိံ ကီဠန္တော ဝိစရတိ. တဿ သုသာနေ ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝတော သောပါကောတိ သမညာ အဟောသိ.

အထေကဒိဝသံ သတ္တဝဿိကံ တံ ဘဂဝါ ပစ္စူသဝေလာယ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ ဝေနေယျဗန္ဓဝေ ဩလောကေတွာ ဉာဏဇလန္တောဂဓံ ဒိသွာ သုသာနဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. ဒါရကော ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနော ပသန္နမာနသော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ကထေသိ. သော ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ‘‘ပိတရာ အနုညာတောသီ’’တိ ဝုတ္တော ပိတရံ သတ္ထု သန္တိကံ နေသိ. တဿ ပိတာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ၊ ဣမံ ဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အနုဇာနိ. သတ္ထာ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ မေတ္တာဘာဝနာယ နိယောဇေသိ. သော မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သုသာနေ ဝိဟရန္တော စ စိရဿေဝ မေတ္တာဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၄၅.၁-၇) –

‘‘ကကုသန္ဓော မဟာဝီရော၊ သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူ၊

ဂဏမှာ ဝူပကဋ္ဌော သော၊ အဂမာသိ ဝနန္တရံ.

‘‘ဗီဇမိဉ္ဇံ ဂဟေတွာန၊ လတာယ အာဝုဏိံ အဟံ၊

ဘဂဝါ တမှိ သမယေ၊ ဈာယတေ ပဗ္ဗတန္တရေ.

‘‘ဒိသွာနဟံ ဒေဝဒေဝံ၊ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ၊

ဒက္ခိဏေယျဿ ဝီရဿ၊ ဗီဇမိဉ္ဇမဒါသဟံ.

‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပမှိ၊ ယံ မိဉ္ဇမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဗီဇမိဉ္ဇဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟာ ဟုတွာ ပန အညေသံ သောသာနိကဘိက္ခူနံ မေတ္တာဘာဝနာဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာပိ ဧကပုတ္တသ္မိ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၃. တတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. ဧကပုတ္တသ္မိန္တိ ပုနာတိ စ ကုလဝံသံ တာယတိ စာတိ ပုတ္တော၊ အတြဇာဒိဘေဒေါ ပုတ္တော. ဧကော ပုတ္တော ဧကပုတ္တော၊ တသ္မိံ ဧကပုတ္တသ္မိံ. ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ပိယသ္မိန္တိ ပိယာယိတဗ္ဗတာယ စေဝ ဧကပုတ္တတာယ စ ရူပသီလာစာရာဒီဟိ စ ပေမကရဏဋ္ဌာနဘူတေ. ကုသလီတိ ကုသလံ ဝုစ္စတိ ခေမံ သောတ္ထိဘာဝေါ၊ တံ လဘိတဗ္ဗံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကုသလီ၊ သတ္တာနံ ဟိတေသီ မေတ္တဇ္ဈာသယော. သဗ္ဗေသု ပါဏေသူတိ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗာသု ဒိသာသု သဗ္ဗေသု ဝါ ဘဝါဒီသု၊ သဗ္ဗာသု ဝါ အဝတ္ထာသု. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဧကပုတ္တကေ ပိယေ မနာပေ မာတာပိတာ ကုသလီ ဧကန္တဟိတေသီ ဘဝေယျ၊ ဧဝံ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါသု သဗ္ဗာသု ဒိသာသု၊ ကာမဘဝါဒိဘေဒေသု သဗ္ဗေသု ဘဝေသု ဒဟရာဒိဘေဒါသု သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု စ ဌိတေသု သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ဧကန္တဟိတေသိတာယ ကုသလီ ဘဝေယျ၊ ‘‘မိတ္တော ဥဒါသီနော ပဉ္စတ္ထိကော’’တိ သီမံ အကတွာ သီမာသမ္ဘေဒဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဧကရသံ မေတ္တံ ဘာဝေယျာတိ. ဣမံ ပန ဂါထံ ဝတွာ ‘‘သစေ တုမှေ အာယသ္မန္တော ဧဝံ မေတ္တာဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇေယျာထ၊ ယေ တေ ဘဂဝတာ ‘သုခံ သုပတီ’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၁၁.၁၅) ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ ဝုတ္တာ၊ ဧကံသေန တေသံ ဘာဂိနော ဘဝထာ’’တိ ဩဝါဒမဒါသိ.

သောပါကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ပေါသိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အနာသန္နဝရာတိ အာယသ္မတော ပေါသိယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ သုဂတီသု ဧဝ သံသရန္တော ဣတော ဒွေနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿဿ ဘဂဝတော ကာလေ မိဂလုဒ္ဒေါ ဟုတွာ အရညေ ဝိစရတိ. အထ ဘဂဝါ တဿ အနုဂ္ဂဟံ ကာတုံ အရညံ ဂန္တွာ တဿ စက္ခုပထေ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. သော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော အာဝုဓံ နိက္ခိပိတွာ ဥပသင်္ကမိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါ နိသီဒိတုကာမတံ ဒဿေသိ. သော တာဝဒေဝ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ သမေ ဘူမိဘာဂေ သက္ကစ္စံ သန္ထရိတွာ အဒါသိ. နိသီဒိ တတ္ထ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ. နိသိန္နေ ပန ဘဂဝတိ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေန္တော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သယမ္ပိ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. အထ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္တကံ ဝဋ္ဋတိ ဣမဿ ကုသလဗီဇ’’န္တိ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. အစိရပက္ကန္တေ ဘဂဝတိ တံ သီဟော မိဂရာဇာ ဃာတေသိ. သော ကာလင်္ကတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. ‘‘သော ကိရ ဘဂဝတိ အနုပဂစ္ဆန္တေ သီဟေန ဃာတိတော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ တံ ဒိသွာ ဘဂဝါ သုဂတိယံ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ ကုသလဗီဇရောပနတ္ထဉ္စ ဥပသင်္ကမိ.

သော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ တတော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ မဟာဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိနော ပုတ္တော သင်္ဂါမဇိတတ္ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. ပေါသိယောတိဿ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတ္တော ဒါရပရိဂ္ဂဟံ ကတွာ ဧကံ ပုတ္တံ လဘိတွာ အန္တိမဘဝိကတာယ ဓမ္မတာယ စောဒိယမာနော ဇာတိအာဒိံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝူပကဋ္ဌော ဟုတွာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၃.၁-၁၂) –

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ၊ လမ္ဗကော နာမ ပဗ္ဗတော၊

တတ္ထေဝ တိဿော သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ အဗ္ဘောကာသမှိ စင်္ကမိ.

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ တဒါ အာသိံ၊ အရညေ ကာနနေ အဟံ၊

ဒိသွာန တံ ဒေဝဒေဝံ၊ တိဏမုဋ္ဌိမဒါသဟံ.

‘‘နိသီဒနတ္ထံ ဗုဒ္ဓဿ၊ ဒတွာ စိတ္တံ ပသာဒယိံ၊

သမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိဝါဒေတွာ၊ ပက္ကာမိံ ဥတ္တရာမုခေါ.

‘‘အစိရံ ဂတမတ္တဿ၊ မိဂရာဇာ အပေါထယိ၊

သောဟေန ပေါထိတော၊ သန္တော တတ္ထ ကာလင်္ကတော အဟံ.

‘‘အာသန္နေ မေ ကတံ ကမ္မံ၊ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌေ အနာသဝေ၊

သုမုတ္တော သရဝေဂေါဝ၊ ဒေဝလောကမဂစ္ဆဟံ.

‘‘ယူပေါ တတ္ထ သုဘော အာသိ၊ ပုညကမ္မာဘိနိမ္မိတော၊

သဟဿကဏ္ဍော သတဘေဏ္ဍု၊ ဓဇာလု ဟရိတာမယော.

‘‘ပဘာ နိဒ္ဓါဝတေ တဿ၊ သတရံသီဝ ဥဂ္ဂတော၊

အာကိဏ္ဏော ဒေဝကညာဟိ၊ အာမောဒိံ ကာမကာမိဟံ.

‘‘ဒေဝလောကာ စဝိတွာန၊ သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

အာဂန္တွာန မနုဿတ္တံ၊ ပတ္တောမှိ အာသဝက္ခယံ.

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ၊ နိသီဒနမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ တိဏမုဋ္ဌေ ဣဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတုံ သာဝတ္ထိံ အာဂတော ဉာတိံ အနုကမ္ပာယ ဉာတိဂေဟံ အဂမာသိ. တတ္ထ နံ ပုရာဏဒုတိယိကာ ဝန္ဒိတွာ အာသနဒါနာဒိနာ ပဌမံ ဥပါသိကာ ဝိယ ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ထေရဿ အဇ္ဈာသယံ အဇာနန္တီ ပစ္ဆာ ဣတ္ထိကုတ္တာဒီဟိ ပလောဘေတုကာမာ အဟောသိ. ထေရော ‘‘အဟော အန္ဓဗာလာ မာဒိသေပိ နာမ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ စိန္တေတွာ ကိဉ္စိ အဝတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ အရညမေဝ ဂတော. တံ အာရညကာ ဘိက္ခူ ‘‘ကိံ၊ အာဝုသော၊ အတိလဟုံ၊ နိဝတ္တောသိ၊ ဉာတကေဟိ န ဒိဋ္ဌောသီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ထေရော တတ္ထ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခန္တော ‘‘အနာသန္နဝရာ ဧတာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၄. တတ္ထ အနာသန္နဝရာတိ ဧတာ ဣတ္ထိယော န အာသန္နာ အနုပဂတာ၊ ဒူရေ ဧဝ ဝါ ဌိတာ ဟုတွာ ဝရာ ပုရိသဿ သေဋ္ဌာ ဟိတာဝဟာ၊ တဉ္စ ခေါ နိစ္စမေဝ သဗ္ဗကာလမေဝ၊ န ရတ္တိမေဝ၊ န ဒိဝါပိ၊ န ရဟောဝေလာယပိ. ဝိဇာနတာတိ ဝိဇာနန္တေန. ‘‘အနာသန္နပရာ’’တိပိ ပါဠိ၊ သော ဧဝတ္ထော. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – စဏ္ဍဟတ္ထိအဿမဟိံသသီဟဗျဂ္ဃယက္ခရက္ခသပိသာစာပိ မနုဿာနံ အနုပသင်္ကမန္တော ဝရာ သေဋ္ဌာ၊ န အနတ္ထာဝဟာ၊ တေ ပန ဥပသင်္ကမန္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံယေဝ အနတ္ထံ ကရေယျုံ. ဣတ္ထိယော ပန ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ သမ္ပရာယိကံ ဝိမောက္ခနိဿိတမ္ပိ အတ္ထံ ဝိနာသေတွာ မဟန္တံ အနတ္ထံ အာပါဒေန္တိ၊ တသ္မာ အနာသန္နဝရာ ဧတာ နိစ္စမေဝ ဝိဇာနတာတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ အတ္တူပနာယိကံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဂါမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂါမာတိ ဂါမံ. ဥပယောဂတ္ထေ ဟိ ဧတံ နိဿက္ကဝစနံ. အရညမာဂမ္မာတိ အရညတော အာဂန္တွာ. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော၊ နိဿက္ကေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ. တတောတိ မဉ္စကတော. အနာမန္တေတွာတိ အနာလပိတွာ ပုရာဏဒုတိယိကံ ‘‘အပ္ပမတ္တာ ဟောဟီ’’တိ ဧတ္တကမ္ပိ အဝတွာ. ပေါသိယောတိ အတ္တာနမေဝ ပရံ ဝိယ ဝဒတိ. ယေ ပန ‘‘ပက္ကာမိ’’န္တိ ပဌန္တိ၊ တေသံ အဟံ ပေါသိယော ပက္ကာမိန္တိ ယောဇနာ. ယေ ပန ‘‘သာ ဣတ္ထီ ထေရံ ဃရံ ဥပဂတံ ဘောဇေတွာ ပလောဘေတုကာမာ ဇာတာ၊ တံ ဒိသွာ ထေရော တာဝဒေဝ ဂေဟတော နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ မဉ္စကေ နိသီဒိ. သာပိ ခေါ ဣတ္ထီ ပစ္ဆာဘတ္တံ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ဝိဟာရေ ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဥပသင်္ကမိ. တံ ဒိသွာ ထေရော ကိဉ္စိ အဝတွာ ဥဋ္ဌာယ ဒိဝါဋ္ဌာနမေဝ ဂတော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသံ ‘‘ဂါမာ အရညမာဂမ္မာ’’တိ ဂါထာပဒဿ အတ္ထော ယထာရုတဝသေနေဝ နိယျတိ. ဝိဟာရော ဟိ ဣဓ ‘‘အရည’’န္တိ အဓိပ္ပေတော.

ပေါသိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. သာမညကာနိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုခံ သုခတ္ထောတိ အာယသ္မတော သာမညကာနိတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဧကံ မဉ္စံ အဒါသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ အညတရဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သာမညကာနီတိဿ နာမံ အဟောသိ. သော ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထု ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၁.၃၆.၃၀-၃၃) –

‘‘ဝိပဿိနော ဘဂဝတော၊ လောကဇေဋ္ဌဿ တာဒိနော၊

ဧကံ မဉ္စံ မယာ ဒိန္နံ၊ ပသန္နေန သပါဏိနာ.

‘‘ဟတ္ထိယာနံ အဿယာနံ၊ ဒိဗ္ဗယာနံ သမဇ္ဈဂံ၊

တေန မဉ္စက ဒါနေန၊ ပတ္တောမှိ အာသဝက္ခယံ.

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ယံ မဉ္စမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ မဉ္စဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

ထေရဿ ပန ဂိဟိသဟာယကော ကာတိယာနော နာမ ပရိဗ္ဗာဇကော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ တိတ္ထိယာနံ ဟတလာဘသက္ကာရတာယ ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ အလဘန္တော အာဇီဝကာပကတော ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘တုမှေ သာကိယပုတ္တိယာ နာမ မဟာလာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တာ သုခေန ဇီဝထ၊ မယံ ပန ဒုက္ခိတာ ကိစ္ဆဇီဝိကာ၊ ကထံ နု ခေါ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စေဝ သမ္ပရာယိကဉ္စ သုခံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အထဿ ထေရော ‘‘နိပ္ပရိယာယတော သုခံ နာမ လောကုတ္တရသုခမေဝ၊ တဉ္စ တဒနုရူပံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တဿေဝါ’’တိ အတ္တနာ တဿ အဓိဂတဘာဝံ ပရိယာယေန ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သုခံ သုခတ္ထော လဘတေ တဒါစရ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၅. တတ္ထ သုခန္တိ နိရာမိသံ သုခံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တဉ္စ ဖလသမာပတ္တိ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ. တထာ ဟိ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅၊ အ. နိ. ၅.၂၇၊ ဝိဘ. ၈၀၄) ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄) စ ဝုတ္တံ. သုခတ္ထောတိ သုခပ္ပယောဇနော၊ ယထာဝုတ္တေန သုခေန အတ္ထိကော. လဘတေတိ ပါပုဏာတိ၊ အတ္ထိကဿေဝေဒံ သုခံ၊ န ဣတရဿ. ကော ပန အတ္ထိကောတိ အာဟ ‘‘တဒါစရ’’န္တိ တဒတ္ထံ အာစရန္တော၊ ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တောတိ အတ္ထော. န ကေဝလံ တဒါစရံ သုခမေဝ လဘတေ၊ အထ ခေါ ကိတ္တိဉ္စ ပပ္ပေါတိ ‘‘ဣတိပိ သီလဝါ သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီကမ္မန္တော သုပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ဈာယီ ဈာနယုတ္တော’’တိအာဒိနာ ကိတ္တိံ ပရမ္မုခါ ပတ္ထဋယသတံ ပါပုဏာတိ. ယသဿ ဝဍ္ဎတီတိ သမ္မုခေ ဂုဏာဘိတ္ထဝသင်္ခါတော ပရိဝါရသမ္ပဒါသင်္ခါတော စ ယသော အဿ ပရိဗြူဟတိ. ဣဒါနိ ‘‘တဒါစရ’’န္တိ သာမညတော ဝုတ္တမတ္ထံ သရူပတော ဒဿေန္တော – ‘‘ယော အရိယမဋ္ဌင်္ဂိကမဉ္ဇသံ ဥဇုံ၊ ဘာဝေတိ မဂ္ဂံ အမတဿ ပတ္တိယာ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော ယော ပုဂ္ဂလော ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ အရိယဘာဝကရဏဋ္ဌေန အရိယံ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိအဋ္ဌင်္ဂသမုဒါယတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကံ၊ အန္တဒွယရဟိတမဇ္ဈိမပဋိပတ္တိဘာဝတော အကုဋိလဋ္ဌေန အဉ္ဇသံ၊ ကာယဝင်္ကာဒိပ္ပဟာနတော ဥဇုံ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနိယဋ္ဌေန ကိလေသေ မာရေန္တော ဂမနဋ္ဌေန စ ‘‘မဂ္ဂ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒံ အမတဿ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပတ္တိယာ အဓိဂမာယ ဘာဝေတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပါဒေတိ ဝဍ္ဎေတိ စ၊ သော နိပ္ပရိယာယေန ‘‘သုခတ္ထော တဒါစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တံ သုခံ လဘတိ. တံ သုတွာ ပရိဗ္ဗာဇကော ပသန္နမာနသော ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ဣဒမေဝ ထေရဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသိ.

သာမညကာနိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ကုမာပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သာဓု သုတန္တိ အာယသ္မတော ကုမာပုတ္တတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ အဇိနစမ္မဝသနော တာပသော ဟုတွာ ဗန္ဓုမတီနဂရေ ရာဇုယျာနေ ဝသန္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ပါဒဗ္ဘဉ္ဇနတေလံ အဒါသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော. တတော ပဋ္ဌာယ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ အဝန္တိရဋ္ဌေ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရေ ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. ‘‘နန္ဒော’’တိဿ နာမံ အကံသု. မာတာ ပနဿ ကုမာ နာမ၊ တေန ကုမာပုတ္တောတိ ပညာယိတ္ထ. သော အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ လဒ္ဓပ္ပသာဒေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ပရိယန္တပဗ္ဗတပဿေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ သပ္ပါယဋ္ဌာနေ ဝသန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၃.၂၄-၃၀) –

‘‘နဂရေ ဗန္ဓုမတိယာ၊ ရာဇုယျာနေ ဝသာမဟံ၊

စမ္မဝါသီ တဒါ အာသိံ၊ ကမဏ္ဍလုဓရော အဟံ.

‘‘အဒ္ဒသံ ဝိမလံ ဗုဒ္ဓံ၊ သယမ္ဘုံ အပရာဇိတံ၊

ပဓာနံ ပဟိတတ္တံ တံ၊ ဈာယိံ ဈာနရတံ ဝသိံ.

‘‘သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓဉ္စ၊ ဩဃတိဏ္ဏမနာသဝံ၊

ဒိသွာ ပသန္နသုမနော၊ အဗ္ဘဉ္ဇနမဒါသဟံ.

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ၊ အဗ္ဘဉ္ဇနမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ အဗ္ဘဉ္ဇနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အရညေ ကာယဒဠှိဗဟုလေ ဘိက္ခူ၊ ဒိသွာ တေ ဩဝဒန္တော သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘သာဓု သုတံ သာဓု စရိတက’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၆. တတ္ထ သာဓူတိ သုန္ဒရံ. သုတန္တိ သဝနံ. တဉ္စ ခေါ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ ဝိသေသတော အပ္ပိစ္ဆတာဒိပဋိသံယုတ္တံ ဒသကထာဝတ္ထုသဝနံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. သာဓု စရိတကန္တိ တဒေဝ အပ္ပိစ္ဆတာဒိစရိတံ စိဏ္ဏံ၊ သာဓုစရိတမေဝ ဟိ ‘‘စရိတက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဒဒွယေနာပိ ဗာဟုသစ္စံ တဒနုရူပံ ပဋိပတ္တိဉ္စ ‘‘သုန္ဒရ’’န္တိ ဒဿေတိ. သဒါတိ သဗ္ဗကာလေ နဝကမဇ္ဈိမထေရကာလေ၊ သဗ္ဗေသု ဝါ ဣရိယာပထက္ခဏေသု. အနိကေတဝိဟာရောတိ ကိလေသာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဉ္စကာမဂုဏာ နိကေတာ နာမ၊ လောကိယာ ဝါ ဆဠာရမ္မဏဓမ္မာ. ယထာဟ – ‘‘ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၃). တေသံ နိကေတာနံ ပဟာနတ္ထာယ ပဋိပဒါ အနိကေတဝိဟာရော. အတ္ထပုစ္ဆနန္တိ တံ အာဇာနိတုကာမဿ ကလျာဏမိတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထပဘေဒဿ ပုစ္ဆနံ၊ ကုသလာဒိဘေဒဿ ဝါ အတ္ထဿ သဘာဝဓမ္မဿ ‘‘ကိံ၊ ဘန္တေ၊ ကုသလံ၊ ကိံ အကုသလံ၊ ကိံ သာဝဇ္ဇံ၊ ကိံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၉၆) ပုစ္ဆနံ အတ္ထပုစ္ဆနံ. ပဒက္ခိဏကမ္မန္တိ တံ ပန ပုစ္ဆိတွာ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိဘာဝေန တဿ ဩဝါဒေ အဓိဋ္ဌာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိ. ဣဓာပိ ‘‘သာဓူ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတံ သာမညန္တိ ‘‘သာဓု သုတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ယံ သုတံ၊ ယဉ္စ စရိတံ၊ ယော စ အနိကေတဝိဟာရော၊ ယဉ္စ အတ္ထပုစ္ဆနံ၊ ယဉ္စ ပဒက္ခိဏကမ္မံ၊ ဧတံ သာမညံ ဧသော သမဏဘာဝေါ. ယသ္မာ ဣမာယ ဧဝ ပဋိပဒါယ သမဏဘာဝေါ၊ န အညထာ၊ တသ္မာ ‘‘သာမည’’န္တိ နိပ္ပရိယာယတော မဂ္ဂဖလဿ အဓိဝစနံ. တဿ ဝါ ပန အယံ အပဏ္ဏကပဋိပဒါ၊ တံ ပနေတံ သာမညံ ယာဒိသဿ သမ္ဘဝါတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အကိဉ္စနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. အပရိဂ္ဂါဟကဿ၊ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏဒါသိဒါသာဒိပရိဂ္ဂဟပဋိဂ္ဂဟဏရဟိတဿာတိ အတ္ထော.

ကုမာပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နာနာဇနပဒံ ယန္တီတိ အာယသ္မတော ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော အရညံ ပဝိသိတွာ ဗဟုံ ရုက္ခဒဏ္ဍံ ဆိန္ဒိတွာ ကတ္တရယဋ္ဌိံ ကတွာ သံဃဿ အဒါသိ. အညဉ္စ ယထာဝိဘဝံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရေ ဣဒ္ဓေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. သုဒန္တောတိဿ နာမံ အဟောသိ. ‘‘ဝါသုလော’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. သော ကုမာပုတ္တဿ ပိယသဟာယော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ‘‘ကုမာပုတ္တော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ သုတွာ ‘‘န ဟိ နူန သော ဩရကော ဓမ္မဝိနယော၊ ယတ္ထ ကုမာပုတ္တော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ တဒနုဗန္ဓေန သယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိတုကာမော ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိ. တဿ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ သဉ္ဇာတဆန္ဒော ပဗ္ဗဇိတွာ ကုမာပုတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ ပရိယန္တပဗ္ဗတေ ဘာဝနာနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. တေန စ သမယေန သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ နာနာဇနပဒေသု ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာပိ ဂစ္ဆန္တာပိ အာဂစ္ဆန္တာပိ တံ ဌာနံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. တေန တတ္ထ ကောလာဟလံ ဟောတိ. တံ ဒိသွာ သုဒန္တတ္ထေရော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ နိယျာနိကသာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဇနပဒဝိတက္ကံ အနုဝတ္တေန္တာ စိတ္တသမာဓိံ ဝိရာဓေန္တီ’’တိ သံဝေဂဇာတော တမေဝ သံဝေဂံ အတ္တနော စိတ္တဒမနဿ အင်္ကုသံ ကရောန္တော ‘‘နာနာဇနပဒံ ယန္တီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ.

၃၇. တတ္ထ နာနာဇနပဒန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ နာနာဝိဓံ ဇနပဒံ၊ ကာသိကောသလာဒိအနေကရဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. ယန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဝိစရန္တာတိ ‘‘အသုကော ဇနပဒေါ သုဘိက္ခော သုလဘပိဏ္ဍော၊ အသုကော ခေမော အရောဂေါ’’တိအာဒိဝိတက္ကဝသေန ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ. အသညတာတိ တဿေဝ ဇနပဒဝိတက္ကဿ အပ္ပဟီနတာယ စိတ္တေန အသံယတာ. သမာဓိဉ္စ ဝိရာဓေန္တီတိ သဗ္ဗဿပိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဿ မူလဘူတံ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒံ သမာဓိဉ္စ နာမ ဝိရာဓေန္တိ. စ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ. ဒေသန္တရစရဏေန ဈာယိတုံ ဩကာသာဘာဝေန အနဓိဂတံ သမာဓိံ နာဓိဂစ္ဆန္တာ၊ အဓိဂတဉ္စ ဝသီဘာဝါနာပါဒနေန ဇီရန္တာ ဝီရာဓေန္တိ နာမ. ကိံသု ရဋ္ဌစရိယာ ကရိဿတီတိ သူတိ နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဧဝံဘူတာနံ ရဋ္ဌစရိယာ ဇနပဒစာရိကာ ကိံ ကရိဿတိ၊ ကိံ နာမ အတ္ထံ သာဓေဿတိ၊ နိရတ္ထကာဝါ’’တိ ဂရဟန္တော ဝဒတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဤဒိသီ ဒေသန္တရစရိယာ ဘိက္ခုဿ န အတ္ထာဝဟာ၊ အပိ စ ခေါ အနတ္ထာဝဟာ သမ္ပတ္တီနံ ဝိရာဓနတော၊ တသ္မာ. ဝိနေယျ သာရမ္ဘန္တိ ဝသနပဒေသေ အရတိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သာရမ္ဘံ စိတ္တသံကိလေသံ တဒနုရူပေန ပဋိသင်္ခါနေန ဝိနေတွာ ဝူပသမေတွာ. ဈာယေယျာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စာတိ ဒုဝိဓေနပိ ဈာနေန ဈာယေယျ. အပုရက္ခတောတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကေဟိ တဏှာဒီဟိ ဝါ န ပုရက္ခတောတိ တေသံ ဝသံ အနုပဂစ္ဆန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိ ကရေယျာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပန ဝတွာ ထေရော တမေဝ သံဝေဂံ အင်္ကုသံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၃.၃၆-၄၁) –

‘‘ကာနနံ ဝနမောဂ္ဂယှ၊ ဝေဠုံ ဆေတွာနဟံ တဒါ၊

အာလမ္ဗနံ ကရိတွာန၊ သံဃဿ အဒဒိံ ဗဟုံ.

‘‘တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန၊ သုဗ္ဗတေ အဘိဝါဒိယ၊

အာလမ္ဗဒဏ္ဍံ ဒတွာန၊ ပက္ကာမိံ ဥတ္တရာမုခေါ.

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ၊ ယံ ဒဏ္ဍမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ၊ ဒဏ္ဍဒါနဿိဒံ ဖလံ.

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ။ပေ။ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ.

ယံ ပနတ္ထံ အင်္ကုသံ ကတွာ အယံ ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တော၊ တမေဝတ္ထံ ဟဒယေ ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောပိ ‘‘နာနာဇနပဒံ ယန္တိ’’တိ ဣဒမေဝ ဂါထံ အဘာသိ. တသ္မာ တဒေဝဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသီတိ.

ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဂဝမ္ပတိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယော ဣဒ္ဓိယာ သရဘုန္တိ အာယသ္မတော ဂဝမ္ပတိတ္ထေရဿ ဂါထာ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သိခိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ. သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နော အပရာပရံ ပုညာနိ ကရောန္တော ကောဏာဂမနဿ ဘဂဝတော စေတိယေ ဆတ္တဉ္စ ဝေဒိကဉ္စ ကာရေသိ. ကဿပဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ အညတရသ္မိံ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မိဉ္စ ကုလေ ဗဟုံ ဂေါမဏ္ဍလံ အဟောသိ. တံ ဂေါပါလကာ ရက္ခန္တိ. အယံ တတ္ထ အန္တရန္တရာ ယုတ္တပ္ပယုတ္တံ ဝိစာရေန္တော ဝိစရတိ. သော ဧကံ ခီဏာသဝတ္ထေရံ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဗဟိဂါမေ ဒေဝသိကံ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဘတ္တကိစ္စံ ကရောန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယျော သူရိယာတပေန ကိလမိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ စတ္တာရော သိရီသဒဏ္ဍေ ဥဿာပေတွာ တေသံ ဥပရိ သိရီသသာခါယော ဌပေတွာ သာခါမဏ္ဍပံ ကတွာ အဒါသိ. ‘‘မဏ္ဍပဿ သမီပေ သိရီသရုက္ခံ ရောပေသီ’’တိ စ ဝဒန္တိ. တဿ အနုကမ္ပာယ ဒေဝသိကံ ထေရော တတ္ထ နိသီဒိ. သော တေန ပုညကမ္မေန တတော စဝိတွာ စာတုမဟာရာဇိကေသု နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ ပုရိမကမ္မသံသူစကံ ဝိမာနဒွါရေ မဟန္တံ သိရီသဝနံ နိဗ္ဗတ္တိ ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နေဟိ အညေဟိ ပုပ္ဖေဟိ သဗ္ဗကာလေ ဥပသောဘယမာနံ၊ တေန တံ ဝိမာနံ ‘‘သေရီသက’’န္တိ ပညာယိတ္ထ. သော ဒေဝပုတ္တော ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ယသတ္ထေရဿ စတူသု ဂိဟိသဟာယေသု ဂဝမ္ပတိ နာမ ဟုတွာ အာယသ္မတော ယသဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ အတ္တနော သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော ဒေသနာဝသာနေ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ. ထေရ ၂.၅၃.၄၂-၄၇) –

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ ပုရေ အာသိံ၊ ဝိပိနေ ဝိစရံ အဟံ၊