၁၅. မောဃရာဇမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၈၅. ပန္နရသမေ မောဃရာဇသုတ္တေ – ဒွါဟန္တိ ဒွေ ဝါရေ အဟံ. သော ဟိ ပုဗ္ဗေ အဇိတသုတ္တဿ (သု. နိ. ၁၀၃၈ အာဒယော) စ တိဿမေတ္တေယျသုတ္တဿ (သု. နိ. ၁၀၄၆ အာဒယော) စ အဝသာနေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိ၊ ဘဂဝါ ပနဿ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနော န ဗျာကာသိ. တေနာဟ – ‘‘ဒွါဟံ သက္ကံ အပုစ္ဆိဿ’’န္တိ. ယာဝတတိယဉ္စ ဒေဝီသိ၊ ဗျာကရောတီတိ မေ သုတန္တိ ယာဝတတိယဉ္စ သဟဓမ္မိကံ ပုဋ္ဌော ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘူတော ဣသိ ဘဂဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဗျာကရောတီတိ ဧဝံ မေ သုတံ. ဂေါဓာဝရီတီရေယေဝ ကိရ သော ဧဝမဿောသိ. တေနာဟ – ‘‘ဗျာကရောတီတိ မေ သုတ’’န္တိ. ဣမိဿာ ဂါထာယ နိဒ္ဒေသေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယံ ဧဝ.

၈၆. အယံ လောကောတိ မနုဿလောကော. ပရော လောကောတိ တံ ဌပေတွာ အဝသေသော. သဒေဝကောတိ ဗြဟ္မလောကံ ဌပေတွာ အဝသေသော ဥပပတ္တိဒေဝသမ္မုတိဒေဝယုတ္တော. ‘‘ဗြဟ္မလောကော သဒေဝကော’’တိ ဧတံ ဝါ ‘‘သဒေဝကော လောကော’’တိအာဒိနယနိဒဿနမတ္တံ. တေန သဗ္ဗောပိ တထာဝုတ္တပ္ပကာရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၈၇. ဧဝံ အဘိက္ကန္တဒဿာဝိန္တိ ဧဝံ အဂ္ဂဒဿာဝိံ၊ သဒေဝကဿ လောကဿ အဇ္ဈာသယာဓိမုတ္တိဂတိပရာယဏာဒီနိ ပဿိတုံ သမတ္ထန္တိ ဒဿေတိ.

၈၈. သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿူတိ အဝသိယပဝတ္တသလ္လက္ခဏဝသေန ဝါ တုစ္ဆသင်္ခါရသမနုပဿနာဝသေန ဝါတိ ဒွီဟာကာရေဟိ သုညတော လောကံ ပဿ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စာတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ ဥဒ္ဓရိတွာ.

လုဇ္ဇတီတိ ဘိဇ္ဇတိ. စက္ခတီတိ စက္ခု. တဒေတံ သသမ္ဘာရစက္ခုနော သေတမဏ္ဍလပရိက္ခိတ္တဿ ကဏှမဏ္ဍလဿ မဇ္ဈေ အဘိမုခေ ဌိတာနံ သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေ ဒိဋ္ဌမဏ္ဍလေ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. ရူပယန္တီတိ ရူပါ၊ ဝဏ္ဏဝိကာရမာပဇ္ဇန္တာ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေန္တီတိ အတ္ထော. စက္ခုတော ပဝတ္တံ ဝိညာဏံ၊ စက္ခုဿ ဝါ စက္ခုသန္နိဿိတံ ဝါ ဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. စက္ခုတော ပဝတ္တော သမ္ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော. စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာတိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တဖဿပစ္စယာ. ဝေဒယိတန္တိ ဝိန္ဒနံ၊ ဝေဒနာတိ အတ္ထော. တဒေဝ သုခယတီတိ သုခံ၊ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ သုခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သုဋ္ဌု ဝါ ခါဒတိ၊ ခနတိ စ ကာယစိတ္တာဗာဓန္တိ သုခံ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခံ. ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဒုက္ခိတံ ကရောတီတိ အတ္ထော. န ဒုက္ခံ န သုခန္တိ အဒုက္ခမသုခံ. မ-ကာရော သန္ဓိပဒဝသေန ဝုတ္တော. သော ပန စက္ခုသမ္ဖဿေ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ သဟဇာတအညမညနိဿယဝိပါကအာဟာရသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန အဋ္ဌဓာ ပစ္စယော ဟောတိ၊ သမ္ပဋိစ္ဆနသမ္ပယုတ္တာယ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတဝသေန ပဉ္စဓာ၊ သန္တီရဏာဒိသမ္ပယုတ္တာနံ ဥပနိဿယဝသေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ.

သုဏာတီတိ သောတံ၊ တံ သသမ္ဘာရသောတဗိလဿ အန္တော တနုတမ္ဗလောမာစိတေ အင်္ဂုလိဝေဓကသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ သောတဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သဒ္ဒီယန္တီတိ သဒ္ဒါ၊ ဥဒါဟရီယန္တီတိ အတ္ထော. ဃာယတီတိ ဃာနံ၊ တံ သသမ္ဘာရဃာနဗိလဿ အန္တော အဇပဒသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ ဃာနဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနံ တိဋ္ဌတိ. ဂန္ဓိယန္တီတိ ဂန္ဓာ၊ အတ္တနော ဝတ္ထုံ သူစိယန္တီတိ အတ္ထော. ဇီဝိတံ အဝှါယတီတိ ဇိဝှါ၊ သာယနဋ္ဌေန ဝါ ဇိဝှါ. သာ သသမ္ဘာရဇိဝှါယ အတိအဂ္ဂမူလပဿာနိ ဝဇ္ဇေတွာ ဥပရိမတလမဇ္ဈေ ဘိန္နဥပ္ပလဒလဂ္ဂသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ ဇိဝှါဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနာ တိဋ္ဌတိ. ရသန္တိ တေ သတ္တာတိ ရသာ၊ အဿာဒေန္တီတိ အတ္ထော.

ကုစ္ဆိတာနံ အာသဝဓမ္မာနံ အာယောတိ ကာယော. အာယောတိ ဥပ္ပတ္တိဒေသော. သော ယာဝတာ ဣမသ္မိံ ကာယေ ဥပါဒိန္နပဝတ္တိ နာမ အတ္ထိ၊ တတ္ထ ယေဘုယျေန ကာယပ္ပသာဒေါ ကာယဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝံ သာဓယမာနော တိဋ္ဌတိ. ဖုသိယန္တီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ. မနတီတိ မနော၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တနော လက္ခဏံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. မနောတိ သဟာဝဇ္ဇနဘဝင်္ဂံ. ဓမ္မာတိ နိဗ္ဗာနံ မုဉ္စိတွာ အဝသေသာ ဓမ္မာရမ္မဏဓမ္မာ. မနောဝိညာဏန္တိ ဇဝနမနောဝိညာဏံ. မနောသမ္ဖဿောတိ တံသမ္ပယုတ္တော ဖဿော၊ သော သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ ဝိပါကပစ္စယဝဇ္ဇေဟိ သေသေဟိ သတ္တဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ. အနန္တရာယ တေဟေဝ သေသာနံ ဥပနိဿယေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ.

အဝသိယပဝတ္တသလ္လက္ခဏဝသေန ဝါတိ အဝသော ဟုတွာ ပဝတ္တသင်္ခါရေ ပဿနဝသေန ဩလောကနဝသေနာတိ အတ္ထော. ရူပေ ဝသော န လဗ္ဘတီတိ ရူပသ္မိံ ဝသဝတ္တိဘာဝေါ ဣဿရဘာဝေါ န လဗ္ဘတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

နာယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကာယော တုမှာကန္တိ အတ္တနိ သတိ အတ္တနိယံ နာမ ဟောတိ၊ အတ္တာယေဝ စ နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘နာယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကာယော တုမှာက’’န္တိ အာဟ. နာပိ အညေသန္တိ အညော နာမ ပရေသံ အတ္တာ. တသ္မိံ သတိ အညေသံ နာမ သိယာ၊ သောပိ နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘နာပိ အညေသ’’န္တိ အာဟ. ပုရာဏမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကမ္မန္တိ နယိဒံ ပုရာဏကမ္မမေဝ၊ ပုရာဏကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ပနေသ ကာယော. တသ္မာ ပစ္စယဝေါဟာရေန ဧဝံ ဝုတ္တော. အဘိသင်္ခတန္တိအာဒိ ကမ္မဝေါဟာရဿေဝ ဝသေန ပုရိမလိင်္ဂသဘာဝတာယ ဝုတ္တံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – အဘိသင်္ခတန္တိ ပစ္စယေဟိ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စေတနာဝတ္ထုကော၊ စေတနာမူလကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနိယန္တိ ဝေဒနာယ ဝတ္ထူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ရူပေ သာရော န လဗ္ဘတီတိ ရူပသ္မိံ နိစ္စာဒိသာရော န လဗ္ဘတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ရူပံ အဿာရံ နိဿာရန္တိ ရူပံ အဿာရံ သာရဝိရဟိတဉ္စ. သာရာပဂတန္တိ သာရတော အပဂတံ. နိစ္စသာရသာရေန ဝါတိ ဘင်္ဂံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနေန နိစ္စသာရေန ဝါ. ကဿစိ နိစ္စသာရဿ အဘာဝတော နိစ္စသာရေန သာရော နတ္ထိ. သုခသာရသာရေန ဝါတိ ဌိတိသုခံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနဿ ကဿစိ သုခသာရဿ အဘာဝတော သုခသာရသာရေန ဝါ. အတ္တသာရသာရေန ဝါတိ အတ္တတ္တနိယသာရသာရေန ဝါ. နိစ္စေန ဝါတိ ဘင်္ဂံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တမာနဿ ကဿစိ နိစ္စဿ အဘာဝတော နိစ္စေန ဝါ. ဓုဝေန ဝါတိ ဝိဇ္ဇမာနကာလေပိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ ထိရဿ ကဿစိ အဘာဝတော ဓုဝေန ဝါ. သဿတေန ဝါတိ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နဿ သဗ္ဗကာလေ ဝိဇ္ဇမာနဿ ကဿစိ အဘာဝတော သဿတေန ဝါ. အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါတိ ဇရာဘင်္ဂဝသေန အဝိပရိဏာမပကတိကဿ ကဿစိ အဘာဝတော အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါ.

စက္ခု သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါတိ ‘‘ကာရကော ဝေဒကော သယံဝသီ’’တိ ဧဝံ ပရိကပ္ပိကေန အတ္တနာ ဝါ အတ္တာဘာဝတောယေဝ အတ္တနော သန္တကေန ပရိက္ခာရေန စ သုညံ. သဗ္ဗံ စက္ခာဒိလောကိယဓမ္မဇာတံ ယသ္မာ အတ္တာ စ ဧတ္ထ နတ္ထိ၊ အတ္တနိယဉ္စ ဧတ္ထ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ‘‘သုည’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. လောကုတ္တရာပိ ဓမ္မာ အတ္တတ္တနိယေဟိ သုညာယေဝ၊ သုညာတီတဓမ္မာ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မိံ ဓမ္မေ အတ္တတ္တနိယသာရဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. လောကေ စ ‘‘သုညံ ဃရံ သုညော ဃဋော’’တိ ဝုတ္တော ဃရဿ ဃဋဿ စ နတ္ထိဘာဝေါ န ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဃဋေ စ အညဿ နတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဘဂဝတာ စ ဣတိ ယမ္ပိ ကောစိ တတ္ထ န ဟောတိ၊ တေန တံ သုညံ. ယံ ပန တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ၊ တံ သန္တံ ဣဒမတ္ထီတိ ပဇာနာတီတိ အယမေဝတ္ထော ဝုတ္တော. တထာ ဉာယဂန္ထေ သဒ္ဒဂန္ထေ စ အယမေဝတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ. အနိဿရိယတောတိ အတ္တနော ဣဿရိယေ အဝသဝတ္တနတော. အကာမကာရိယတောတိ အတ္တနော အကာမံ အရုစိကရဏဝသေန. အပါပုဏိယတောတိ ဌာတုံ ပတိဋ္ဌာဘာဝတော. အဝသဝတ္တနတောတိ အတ္တနော ဝသေ အဝတ္တနတော. ပရတောတိ အနိစ္စတော ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတော. ဝိဝိတ္တတောတိ နိဿရတော.

သုဒ္ဓန္တိ ကေဝလံ ဣဿရကာလပကတီဟိ ဝိနာ ကေဝလံ ပစ္စယာယတ္တပဝတ္တိဝသေန ပဝတ္တမာနံ သုဒ္ဓံ နာမ. အတ္တနိယဝိရဟိတော သုဒ္ဓဓမ္မပုဉ္ဇောတိ စ. သုဒ္ဓံ ဓမ္မသမုပ္ပါဒံ၊ သုဒ္ဓံ သင်္ခါရသန္တတိန္တိ သုဒ္ဓံ ပဿန္တဿ ဇာနန္တဿ သင်္ခါရာနံ သန္တတိံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နသင်္ခါရသန္တတိံ. တထေဝ သုဒ္ဓံ ပဿန္တဿ သင်္ခါရာဒီနိ၊ ဧကဋ္ဌာနိ အာဒရေန ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တာနိ. ဧဝံ ပဿန္တဿ မရဏမုခေ ဘယံ န ဟောတိ. ဂါမဏီတိ အာလပနံ. တိဏကဋ္ဌသမံ လောကန္တိ ဣမံ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓသင်္ခါတံ လောကံ. ယဒါ တိဏကဋ္ဌသမံ ပညာယ ပဿတိ. ယထာ အရညေ တိဏကဋ္ဌာဒီသု ဂဏှန္တေသု အတ္တာနံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ ဂဏှာတီတိ န ဟောတိ၊ တေသု ဝါ တိဏကဋ္ဌာဒီသု သယမေဝ နဿန္တေသုပိ ဝိနဿန္တေသုပိ အတ္တာ နဿတိ၊ အတ္တနိယော နဿတီတိ န ဟောတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ ကာယေပိ နဿန္တေ ဝါ ဝိနဿန္တေ ဝါ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ ဘိဇ္ဇတီတိ အပဿန္တော ပညာယ တိဏကဋ္ဌသမံ ပဿတီတိ ဝုစ္စတိ. နာညံ ပတ္ထယတေ ကိဉ္စိ၊ အညတြပ္ပဋိသန္ဓိယာတိ ပဋိသန္ဓိဝိရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ ဌပေတွာ အညံ ဘဝံ ဝါ အတ္တဘာဝံ ဝါ န ပတ္ထေတိ.

ရူပံ သမန္နေသတီတိ ရူပဿ သာရံ ပရိယေသတိ. အဟန္တိ ဝါတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန. မမန္တိ ဝါတိ တဏှာဝသေန. အသ္မီတိ ဝါတိ မာနဝသေန. တမ္ပိ တဿ န ဟောတီတိ တံ တိဝိဓမ္ပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ န ဟောတိ.

ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော၊ သွာယံ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၈၊ အ. နိ. ၄.၃၃). ကတ္ထစိ သာသနံ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော၊ ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄). ကတ္ထစိ ဩကာသံ. ယထာဟ –

‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ၊ ဒေဝဘူတဿ မေ သတော၊

ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ၊ ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉)၊

ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ဣဓ ပန လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနောတိ ဧတ္ထ ပန အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော ‘‘အဿုတဝါ’’ဣတိ. ယဿ ဟိ ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝိနိစ္ဆယရဟိတတ္တာ ဒိဋ္ဌိပဋိသေဓကော နေဝ အာဂမော၊ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂန္တဗ္ဗဿ အနဓိဂတတ္တာ နေဝ အဓိဂမော အတ္ထိ၊ သော အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော ‘‘အဿုတဝါ’’ ဣတိ. သွာယံ –

ပုထူနံ ဇနနာဒီဟိ၊ ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော၊

ပုထုဇ္ဇနန္တောဂဓတ္တာ၊ ပုထုဝါယံ ဇနော ဣတိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀)၊

သော ဟိ ပုထူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာဒီနံ ဇနနာဒီဟိပိ ကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော. ယထာဟ – ပုထု ကိလေသေ ဇနေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု အဝိဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု သဗ္ဗဂတီဟိ အဝုဋ္ဌိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု နာနာဘိသင်္ခါရေ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု နာနာဩဃေဟိ ဝုယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု နာနာသန္တာပေဟိ သန္တပ္ပေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု နာနာပရိဠာဟေဟိ ပရိဍယှန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာ ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ မုဉ္ဆိတာ အဇ္ဈောသန္နာ လဂ္ဂါ လဂ္ဂိတာ ပလိဗုဒ္ဓါတိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထု ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ အာဝုဋာ နိဝုဋာ ဩဝုဋာ ပိဟိတာ ပဋိစ္ဆန္နာ ပဋိကုဇ္ဇိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ (မဟာနိ. ၅၁၊ ၉၄)၊ ပုထူနံ ဝါ ဂဏနပထမတီတာနံ အရိယဓမ္မပရမ္မုခါနံ နီစဓမ္မသမာစာရာနံ ဇနာနံ အန္တောဂဓတ္တာပိ ပုထုဇ္ဇနာ၊ ပုထုဝ အယံ ဝိသုံယေဝ သင်္ချံ ဂတော၊ ဝိသံသဋ္ဌော သီလသုတာဒိဂုဏယုတ္တေဟိ အရိယေဟိ ဇနောတိပိ ပုထုဇ္ဇနော. ဧဝမေတေဟိ ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ယေ တေ –

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ၊ ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ၊

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော၊ ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇) –

ဒွေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ၊ တေသု အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အရိယာနံ အဒဿာဝီတိအာဒီသု အရိယာတိ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ၊ အနယေ န ဣရိယနတော၊ အယေ ဣရိယနတော၊ သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယတော ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ဗုဒ္ဓသာဝကာ စ ဝုစ္စန္တိ၊ ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ဝါ ဣဓ အရိယာ. ယထာဟ – ‘‘သဒေဝကေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ လောကေ။ပေ။ တထာဂတော အရိယောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၈).

သပ္ပုရိသာတိ ဧတ္ထ ပန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ ‘‘သပ္ပုရိသာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ လောကုတ္တရဂုဏယောဂေန သောဘနာ ပုရိသာတိ သပ္ပုရိသာ. သဗ္ဗေဝ ဝါ ဧတေ ဒွိဓာပိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါပိ ဟိ အရိယာ စ သပ္ပုရိသာ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပိ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ. ယထာဟ –

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော၊ ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတိ၊

ဒုခိတဿ သက္ကစ္စ ကရောတိ ကိစ္စံ၊ တထာဝိဓံ သပ္ပုရိသံ ဝဒန္တီ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇)၊

‘‘ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝုတ္တော. ကတညုတာဒီဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါတိ၊ ယော ဣမေသံ အရိယာနံ အဒဿနသီလော၊ န စ ဒဿနေ သာဓုကာရီ၊ သော အရိယာနံ အဒဿာဝီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စက္ခုနာ အဒဿာဝီ၊ ဉာဏေန အဒဿာဝီတိ ဒုဝိဓော၊ တေသု ဉာဏေန အဒဿာဝီ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. မံသစက္ခုနာ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ အရိယာ ဒိဋ္ဌာပိ အဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ တေသံ စက္ခုနာ ဝဏ္ဏမတ္တဂဟဏတော၊ န အရိယဘာဝဂေါစရတော. သောဏသိင်္ဂါလာဒယောပိ စက္ခုနာ အရိယေ ပဿန္တိ၊ န စ တေ အရိယာနံ ဒဿာဝိနော.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – စိတ္တလပဗ္ဗတဝါသိနော ကိရ ခီဏာသဝတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကော ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော ဧကဒိဝသံ ထေရေန သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရဿ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ပိဋ္ဌိတော အာဂစ္ဆန္တော ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အရိယာ နာမ၊ ဘန္တေ၊ ကီဒိသာ’’တိ? ထေရော အာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော မဟလ္လကော အရိယာနံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကတွာ သဟ စရန္တောပိ နေဝ အရိယေ ဇာနာတိ၊ ဧဝံ ဒုဇ္ဇာနာ၊ အာဝုသော၊ အရိယာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော နေဝ အညာသိ. တသ္မာ စက္ခုနာ ဒဿနံ န ဒဿနံ၊ ဉာဏေန ဒဿနမေဝ ဒဿနံ. ယထာဟ – ‘‘အလံ တေ၊ ဝက္ကလိ၊ ကိံ တေ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန၊ ယော ခေါ၊ ဝက္ကလိ၊ ဓမ္မံ ပဿတိ၊ သော မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇). တသ္မာ စက္ခုနာ ပဿန္တောပိ ဉာဏေန အရိယေဟိ ဒိဋ္ဌံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏံ အပဿန္တော၊ အရိယာနံ အဓိဂတဉ္စ ဓမ္မံ အနဓိဂစ္ဆန္တော၊ အရိယကရဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ အဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါတိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ အရိယဓမ္မေ အကုသလော. အရိယဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထ ပန –

ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမ၊ ဧကမေကေတ္ထ ပဉ္စဓာ၊

အဘာဝတော တဿ အယံ၊ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇)၊

အယဉှိ သံဝရဝိနယော ပဟာနဝိနယောတိ ဒုဝိဓော ဝိနယော. ဧတ္ထ စ ဒုဝိဓေပိ ဝိနယေ ဧကမေကောပိ ဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတိ. သံဝရဝိနယောပိ ဟိ သီလသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓော. ပဟာနဝိနယောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓော.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) အယံ သီလသံဝရော. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၉၅၊ သံ. နိ. ၄.၂၃၉၊ အ. နိ. ၃.၁၆) အယံ သတိသံဝရော.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ၊ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ၊)

သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊ ပညာယေတေ ပိဓိယျရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၊ နေတ္တိ. ၁၁၊ ၄၅၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇) –

အယံ ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄၊ ၆.၅၈) အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၆၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄၊ ၆.၅၈) အယံ ဝီရိယသံဝရော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော ‘‘သံဝရော’’၊ ဝိနယနတော ‘‘ဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တာဝ သံဝရဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

တထာ ယံ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသု ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ၊ တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏေန တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ၊ တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ၊ ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ၊ ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ၊ ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ၊ ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယ၊ အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ အဘိရတိသညာယ၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုဉ္စိတုကာမတာယ၊ ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ၊ အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ၊ ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ. ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ၊ ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇၊ ဝိဘ. ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တအပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပဟာနံ၊ ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ၊ ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ၊ ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ၊ ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယော၊ တသ္မာ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. တံ တံ ပဟာနဝတော ဝါ တဿ တဿ ဝိနယဿ သမ္ဘဝတောပေတံ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဟာနဝိနယောပိ ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀).

ဧဝမယံ သင်္ခေပတော ဒုဝိဓော ဘေဒတော စ ဒသဝိဓော ဝိနယော ဘိန္နသံဝရတ္တာ၊ ပဟာတဗ္ဗဿ စ အပ္ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ ဧတဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နတ္ထိ၊ တသ္မာ အဘာဝတော တဿ အယံ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧသေဝ နယော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ၊ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထပိ. နိန္နာနာကရဏဉှိ ဧတမတ္ထတော. ယထာဟ – ‘‘ယေဝ တေ အရိယာ၊ တေဝ တေ သပ္ပုရိသာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသာ၊ တေဝ တေ အရိယာ. ယော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော၊ သော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော. ယော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော၊ သော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော. ယေဝ တေ အရိယဝိနယာ၊ တေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ၊ တေဝ တေ အရိယဝိနယာ. အရိယေတိ ဝါ၊ သပ္ပုရိသေတိ ဝါ၊ အရိယဓမ္မေတိ ဝါ၊ သပ္ပုရိသဓမ္မေတိ ဝါ၊ အရိယဝိနယေတိ ဝါ၊ သပ္ပုရိသဝိနယေတိ ဝါ ဧသေသေ ဧကေ ဧကဋ္ဌေ သမေ သမဘာဂေ တဇ္ဇာတေ တညေဝါတိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၃၀).

ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ၊ ‘‘ယံ ရူပံ၊ သော အဟံ၊ ယော အဟံ၊ တံ ရူပ’’န္တိ ရူပဉ္စ အတ္တာနဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ‘‘ယာ အစ္စိ၊ သော ဝဏ္ဏော. ယော ဝဏ္ဏော၊ သာ အစ္စီ’’တိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ၊ ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော။ပေ။ သမနုပဿတီတိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ဧဝံ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ ရူပဝန္တံ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍကေ မဏိံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ သုဒ္ဓရူပံယေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ. ‘‘ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ၊ အတ္တနိ ဝါ ရူပံ၊ ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော။ သညံ။ သင်္ခါရေ။ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၁) ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကထိတံ၊ ‘‘ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ၊ အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနာ၊ ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာန’’န္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ။ သညံ။ သင်္ခါရေ။ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ. အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌိ. ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. တာ သဗ္ဗာပိ မဂ္ဂါဝရဏာ၊ န သဂ္ဂါဝရဏာ၊ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အာရညိကောတိ အရညေ နိဝါသံ. ပဝနေတိ မဟန္တေ ဂမ္ဘီရဝနေ. စရမာနောတိ တဟိံ တဟိံ ဝိစရမာနော. ဝိဿတ္ထော ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဘယော နိရာသင်္ကော စရတိ. အနာပါထဂတော လုဒ္ဒဿာတိ မိဂလုဒ္ဒဿ ပရမ္မုခဂတော. အန္တမကာသိ မာရန္တိ ကိလေသမာရံ ဝါ ဒေဝပုတ္တမာရံ ဝါ အန္တံ အကာသိ. အပဒံ ဝဓိတွာတိ ကိလေသပဒံ ဟန္တွာ နာသေတွာ. မာရစက္ခုံ အဒဿနံ ဂတောတိ မာရဿ အဒဿနဝိသယံ ပတ္တော. အနာပါထဂတောတိ မာရဿ ပရမ္မုခံ ပတ္တော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ.

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသေသိ၊ ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ဝုတ္တသဒိသောယေဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

သဒ္ဓမ္မပ္ပဇ္ဇောတိကာယ စူဠနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာယ

မောဃရာဇမာဏဝသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.