နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

မဟာနိဒ္ဒေသ-အဋ္ဌကထာ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

အဝိဇ္ဇာလင်္ဂိံ ဃာတေန္တော၊ နန္ဒိရာဂဉ္စ မူလတော၊

ဘာဝေန္တဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ဖုသိ ယော အမတံ ပဒံ.

ပါပုဏိတွာ ဇိနော ဗောဓိံ၊ မိဂဒါယံ ဝိဂါဟိယ၊

ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ၊ ထေရံ ကောဏ္ဍညမာဒိတော.

အဋ္ဌာရသန္နံ ကောဋီနံ၊ ဗောဓေသိ တာပသော တဟိံ၊

ဝန္ဒေဟံ သိရသာ တဉ္စ၊ သဗ္ဗသတ္တာနမုတ္တမံ.

တထာ ဓမ္မုတ္တမဉ္စေဝ၊ သံဃဉ္စာပိ အနုတ္တရံ၊

သံခိတ္တေန ဟိ ယော ဝုတ္တံ၊ ဓမ္မစက္ကံ ဝိဘာဂသော.

သာရိပုတ္တော မဟာပညော၊ သတ္ထုကပ္ပေါ ဇိနတြဇော၊

ဓမ္မစက္ကံ ဝိဘာဇေတွာ၊ မဟာနိဒ္ဒေသမဗြဝိ၊

ပါဌော ဝိသိဋ္ဌော နိဒ္ဒေသော၊ တံနာမဝိသေသိတော စ.

တံ သာရိပုတ္တံ ဇိနရာဇပုတ္တံ၊ ထေရံ ထိရာနေကဂုဏာဓိဝါသံ၊

ပညာပဘာဝုဂ္ဂတစာရုကိတ္တိံ၊ သုနီစဝုတ္တိဉ္စ အထော နမိတွာ.

ခမာဒယာဒိယုတ္တေန၊ ယုတ္တမုတ္တာဒိဝါဒိနာ၊

ဗဟုဿုတေန ထေရေန၊ ဒေဝေန အဘိယာစိတော.

မဟာဝိဟာရဝါသီနံ၊ သဇ္ဈာယမှိ ပတိဋ္ဌိတော၊

ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာန၊ ပေါရာဏေသု ဝိနိစ္ဆယံ.

အဝေါက္ကမေန္တော သမယံ သကဉ္စ၊ အနာမသန္တော သမယံ ပရဉ္စ၊

ပုဗ္ဗောပဒေသဋ္ဌကထာနယဉ္စ၊ ယထာနုရူပံ ဥပသံဟရန္တော.

ဉာဏပ္ပဘေဒါဝဟနဿ တဿ၊ ယောဂီဟိ နေကေဟိ နိသေဝိတဿ၊

အတ္ထံ အပုဗ္ဗံ အနုဝဏ္ဏယန္တော၊ သုတ္တဉ္စ ယုတ္တိဉ္စ အနုက္ကမေန္တော.

အာရဘိဿံ သမာသေန၊ မဟာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနံ၊

သဒ္ဓမ္မဗဟုမာနေန၊ နာတ္တုက္ကံသနကမျတာ.

ဝက္ခာမဟံ အဋ္ဌကထံ ဇနဿ၊ ဟိတာယ သဒ္ဓမ္မစိရဋ္ဌိတတ္ထံ၊

သက္ကစ္စ သဒ္ဓမ္မပဇောတိကံ တံ၊ သုဏာထ ဓာရေထ စ သာဓု သန္တောတိ.

တတ္ထ ‘‘ပါဌော ဝိသိဋ္ဌော နိဒ္ဒေသော၊ တံနာမဝိသေသိတော စာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဒုဝိဓော ပါဌော – ဗျဉ္ဇနပါဌော၊ အတ္ထပါဌော စ. တေသု ဗျဉ္ဇနပါဌော အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနအာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဗ္ဗိဓော. အတ္ထပါဌော သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဗ္ဗိဓော. တတ္ထ တီသု ဒွါရေသု ပရိသုဒ္ဓပယောဂဘာဝေန ဝိသုဒ္ဓကရုဏာနံ စိတ္တေန ပဝတ္တိတဒေသနာ ဝါစာဟိ အကထိတတ္တာ အဒေသိတတ္တာ အက္ခရမိတိ သညိတာ၊ တံ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာနံ မနသာ ပုစ္ဆိတပဉှာနံ ဝသေန ဘဂဝတာ ရတနဃရေ နိသီဒိတွာ သမ္မသိတပဋ္ဌာနမဟာပကရဏဝသေန စ အက္ခရံ နာမာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

အထ ဝါ အပရိပုဏ္ဏံ ပဒံ အက္ခရမိတိ ဂဟေတဗ္ဗံ ‘‘သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပေ. ဝ. ၈၀၂၊ ဇာ. ၁.၄.၅၄၊ နေတ္တိ. ၁၂၀) ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ သကာရ နကာရ သောကာရာဒီနိ အက္ခရမိတိ၊ ဧကက္ခရံ ဝါ ပဒံ အက္ခရမိတိ ဧကေ. ‘‘ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မဟာဝ. ၁၄၊ ဝိဘ. ၂၀၃၊ မ. နိ. ၃.၃၇၄၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဝိဘတျန္တံ အတ္ထဇောတကံ အက္ခရပိဏ္ဍံ ပဒံ. ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၉၊ သု. နိ. ၈၇၈၊ မဟာနိ. ၁၀၇၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၆၊ နေတ္တိ. ၄၅) ဗဟုအက္ခရေဟိ ယုတ္တံ ပဒံ နာမ. သံခိတ္တေန ဝုတ္တံ ပဒံ ဝိဘာဝေတိ. ပဒေန အဘိဟိတံ ဗျဉ္ဇယတိ ဗျတ္တံ ပါကဋံ ကရောတီတိ ဗျဉ္ဇနံ၊ ဝါကျမေဝ. ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ’’တိ သင်္ခေပေန ကထိတမတ္ထံ. ‘‘ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ. ဝီရိယစိတ္တဝီမံသသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၄၃၁၊ သံ. နိ. ၅.၈၁၃၊ ဒီ. နိ. ၃.၃၀၆၊ အ. နိ. ၄.၂၇၆) ပါကဋကရဏဘာဝေန ဗျဉ္ဇနံ နာမ. ဗျဉ္ဇနဝိဘာဂပကာသော အာကာရော. ‘‘တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒော? ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဝိဘ. ၄၃၃) ကထိတဗျဉ္ဇနံ အနေကဝိဓေန ဝိဘာဂကရဏံ အာကာရော နာမ. အာကာရာဘိဟိတဿ နိဗ္ဗစနံ နိရုတ္တိ. ‘‘ဖဿော၊ ဝေဒနာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. သ. ၁) အာကာရေန ကထိတံ ‘‘ဖုသတီတိ ဖဿော. ဝေဒိယတီတိ ဝေဒနာ’’တိ နီဟရိတွာ ဝစနံ နိရုတ္တိ နာမ. နိဗ္ဗစနဝိတ္ထာရော နိဿေသတော ဒေသောတိ နိဒ္ဒေသော၊ ဝေဒိယတီတိ ဝေဒနာတိ နိဗ္ဗစနလဒ္ဓပဒံ ‘‘သုခါ ဒုက္ခာ အဒုက္ခမသုခါ၊ သုခယတီတိ သုခါ၊ ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ၊ နေဝ ဒုက္ခယတိ န သုခယတီတိ အဒုက္ခမသုခါ’’တိ အတ္ထဝိတ္ထာရော နိရဝသေသေန ကထိတတ္တာ နိဒ္ဒေသော နာမ.

ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓာနိ ဗျဉ္ဇနပဒါနိ ဇာနိတွာ စ ဆသု အတ္ထပဒေသု သင်္ခေပတော ကာသနာ ဒီပနာ သင်္ကာသနာ၊ ‘‘မညမာနော ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ ဗန္ဓော မာရဿ အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ ဧဝမာဒီသု သင်္ခေပေန အတ္ထဒီပနာ သင်္ကာသနာ နာမ. ဧသော ပန ထေရော ‘‘ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဧဝံ သင်္ခေပံ ကတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ ‘အညာတံ ဘဂဝါ၊ အညာတံ သုဂတာ’’’တိ ကထေတုံ သမတ္ထော ပဋိဝိဇ္ဈိ.

ဥပရိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ အာဒိတော ကာသနာ ဒီပနာ ပကာသနာ၊ ‘‘သဗ္ဗံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဒိတ္တ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (မဟာဝ. ၅၄၊ သံ. နိ. ၄.၂၈) ပစ္ဆာ ကထိတဗ္ဗမတ္ထံ ပဌမဝစနေန ဒီပနာ ပကာသနာ နာမ. ဧဝံ ပဌမံ ဒီပိတံ အတ္ထံ ပုန ပါကဋံ ကတွာ ဒီပနေန ‘‘ကိဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗံ အာဒိတ္တံ? စက္ခုံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဒိတ္တံ၊ ရူပါ အာဒိတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မဟာဝ. ၅၄၊ သံ. နိ. ၄.၂၈) ကထိတေသု ‘‘တိက္ခိန္ဒြိယော သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ကထိတတ္တာ ဒွေ အတ္ထပဒါနိ တိက္ခိန္ဒြိယဿ ဥပကာရဝသေန ဝုတ္တာနိ.

သံခိတ္တဿ ဝိတ္ထာရာဘိဓာနံ သကိံ ဝုတ္တဿ စ ပုနပိ အဘိဓာနံ ဝိဝရဏံ၊ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁) သင်္ခေပေန နိက္ခိတ္တဿ. ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) နိဒ္ဒေသဝသေန ဝိတ္ထာရဏံ ဝိတ္ထာရဝသေန ပုန ကထနံ ဝိဝရဏံ နာမ.

တံ ဝိဘာဂကရဏံ ဝိဘဇနံ၊ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိ (ဓ. သ. ၁) ဝိဝရိတေ ကုသလေ ဓမ္မေ ‘‘တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) ဝိဘာဂကရဏံ ဝိဘဇနံ နာမ. ဝိဝရဿ ဝိတ္ထာရာဘိဓာနေန ဝိဘတ္တဿ စ ဥပမာဘိဓာနေန ပဋိပါဒနံ ဥတ္တာနီကရဏံ၊ ဝိဝရဏေန ဝိဝရိတတ္ထဿ ‘‘ကတမော တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ? ယော တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဖုသနာ သမ္ဖုသနာ’’တိ (ဓ. သ. ၂) အတိဝိဝရိတွာ ကထနဉ္စ ဝိဘဇနေန ဝိဘတ္တဿ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဂါဝီ နိစ္စမ္မာ၊ ဧဝမေဝ ခွာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဖဿာဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၃) ဧဝမာဒိဥပမာကထနဉ္စ ဥတ္တာနီကရဏံ နာမ. ဓမ္မံ သုဏန္တာနံ ဓမ္မဒေသနေန စိတ္တဿ အနေကဝိဓေန သောမနဿဥပ္ပါဒနဉ္စ အတိခိဏဗုဒ္ဓီနံ အနေကဝိဓေန ဉာဏဿ တိခိဏဘာဝကရဏဉ္စ ပညတ္တိ နာမ၊ တေသံ သုဏန္တာနံ တံစိတ္တတောသနေန တံစိတ္တနိသာမနေန စ ပညာယတီတိ ပညတ္တိ. တတ္ထ ဘဂဝါ အက္ခရေဟိ သင်္ကာသယတိ၊ ပဒေဟိ ပကာသယတိ၊ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရတိ၊ အာကာရေဟိ ဝိဘဇတိ၊ နိရုတ္တီဟိ ဥတ္တာနီကရောတိ၊ နိဒ္ဒေသေဟိ ပညာပယတီတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဧကစ္စေ ဝေနေယျေ ဧကသ္မိံ ဒေသနေ အက္ခရေဟိ အတ္ထသင်္ကာသနံ ကရောန္တိ။ပေ။ နိဒ္ဒေသေဟိ အတ္ထပညာပနံ ကရောန္တီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော.

အထ ဝါ အက္ခရေဟိ သင်္ကာသယိတွာ ပဒေဟိ ပကာသယတိ၊ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရိတွာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇတိ၊ နိရုတ္တီဟိ ဥတ္တာနီကတွာ နိဒ္ဒေသေဟိ ပညာပယတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဧဝရူပေန ဓမ္မဒေသနေန ဧကစ္စေသု ဌာနေသု ဧကစ္စာနံ ဝေနေယျာနံ ဝိနယတီတိ.

အထ ဝါ အက္ခရေဟိ ဥဂ္ဃါဋယိတွာ ပဒေဟိ ပကာသေန္တော ဝိနယတိ ဥဂ္ဃဋိတညုံ၊ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရိတွာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇန္တော ဝိနယတိ ဝိပဉ္စိတညုံ၊ နိရုတ္တီဟိ ဥတ္တာနီကတွာ နိဒ္ဒေသေဟိ ပညာပေန္တော ဝိနယတိ နေယျံ. ဣတိ ဝေနေယျဝသေနပိ ယောဇေတဗ္ဗမေဝ.

အတ္ထတော ပနေတ္ထ ကတမော ဗျဉ္ဇနပါဌော၊ ကတမော အတ္ထပါဌောတိ? ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာနံ ယော အတ္ထာဝဂမကော သဝိညတ္တိကသဒ္ဒေါ၊ သော ဗျဉ္ဇနပါဌော. ယော တေန အဘိသမေတဗ္ဗော လက္ခဏရသာဒိသဟိတော ဓမ္မော၊ သော အတ္ထပါဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုနပိ သန္ဓာယဘာသိတော ဗျဉ္ဇနဘာသိတော သာဝသေသပါဌော အနဝသေသပါဌော နီတော နေယျောတိ ဆဗ္ဗိဓော ပါဌော. တတ္ထ အနေကတ္ထဝတ္တာ သန္ဓာယဘာသိတော ‘‘မာတရံ ပိတရံ ဟန္တွာ၊ ရာဇာနော ဒွေ စ ခတ္တိယေ’’တိ ဧဝမာဒိ (ဓ. ပ. ၂၉၄). ဧကတ္ထဝတ္တာ ဗျဉ္ဇနဘာသိတော ‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဒိ (ဓ. ပ. ၁.၂၊ နေတ္တိ. ၈၉၊ ၉၂၊ ပေဋကော. ၁၄). သာဝသေသော ‘‘သဗ္ဗံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဒိတ္တ’’န္တိ ဧဝမာဒိ (မဟာဝ. ၅၄၊ သံ. နိ. ၄.၂၈). ဝိပရီတော အနဝသေသော ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဧဝမာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၅). ယထာ ဝစနံ၊ တထာ အဝဂန္တဗ္ဗော နီတော ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒိ. ယုတ္တိယာ အနုဿရိတဗ္ဗော နေယျော ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော ဘိက္ခဝေ’’တိ ဧဝမာဒိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀).

အတ္ထော ပန အနေကပ္ပကာရော ပါဌတ္ထော သဘာဝတ္ထော ဉာယတ္ထော ပါဌာနုရူပေါ နပါဌာနုရူပေါ သာဝသေသတ္ထော နိရဝသေသတ္ထော နီတတ္ထော နေယျတ္ထော ဣစ္စာဒိ. တတ္ထ ယော အပ္ပဿတ္ထဿ ဉာပနတ္ထမုစ္စာရိယတေ၊ သော ပါဌတ္ထော ‘‘သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇန’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၁၉၀) ဝိယ. ရူပါရူပဓမ္မာနံ လက္ခဏရသာဒိသဘာဝတ္ထော ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၄၈၅၊ သံ. နိ. ၅.၃) ဝိယ. ယော ဉာယမာနော ဟိတာယ သံဝတ္တတိ၊ သော ဉာတုံ အရဟတီတိ ဉာယတ္ထော – ‘‘အတ္ထဝါဒီ ဓမ္မဝါဒီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၉၊ ၁၉၄၊ ၃.၂၃၈၊ မ. နိ. ၁.၄၁၁) ဝိယ. ယထာပါဌံ ဘာသိတော ပါဌာနုရူပေါ ‘‘စက္ခု၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရာဏကမ္မ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၁၄၆) ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. တသ္မာ စက္ခုမပိ ကမ္မန္တိ. ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ အတ္ထံ ပဋိဗာဟယမာနေန ဝုတ္တော အတ္ထော နပါဌာနုရူပေါ၊ သော ပါဌတော အနနုညာတော အကတပဋိက္ခေပေါ ဝိယုတ္တော. သော စ သင်္ဂဟေတဗ္ဗမ္ပိ အသင်္ဂဟေတွာ၊ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ကိဉ္စိ အပရိဝဇ္ဇေတွာ ပရိသေသံ ကတွာ ဝုတ္တော သာဝသေသတ္ထော ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ (သံ. နိ. ၄.၆၀၊ မဟာနိ. ၁၀၇). သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ၊ သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ မစ္စုနော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၂၉) ဝိယ. ဝိပရီတော နိရဝသေသတ္ထော ‘‘သန္ဓာဝိတံ သံသရိတံ မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၅၊ မဟာဝ. ၂၈၇၊ နေတ္တိ. ၁၁၄). တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကော မန္တာ ကော သဒ္ဓါတာ။ပေ။ အညတြ ဒိဋ္ဌပဒေဟီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၇.၆၆) ဝိယ. သဒ္ဒဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော နီတတ္ထော ‘‘ရူပါ သဒ္ဒါ ရသာ ဂန္ဓာ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ စ မနောရမာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၅၁၊ ၁၆၅၊ မဟာဝ. ၃၃) ဝိယ. သမ္မုတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော နေယျတ္ထော ‘‘စတ္တာရောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝလာဟကူပမာ ပုဂ္ဂလာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၀၁-၁၀၂) ဝိယ. ဧဝမိဓ ပါဌဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဝိဝရိတွာ ဌိတော အသံဟီရော ဘဝတိ ပရဝါဒီဟိ ဒီဃရတ္တံ တိတ္ထဝါသေန.

ဣတိ အသံဟီရဘာဝေန ယာဝ အာဂမာဓိဂမသမ္ပဒံ၊ တာဝ ဝတ္တုံ သက္ကောတိ. သင်္ခေပဝိတ္ထာရနယေန ဟေတုဒါဟရဏာဒီဟိ အဝဗောဓယိတုံ သမတ္ထော. ဧဝံဝိဓော အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ သောဓေတုံ သမတ္ထဘာဝေန ဒုဿီလျဒိဋ္ဌိမလဝိရဟိတတ္တာ သုစိ. ဒုဿီလော ဟိ အတ္တာနံ ဥပဟနတိ၊ တေန နာဒေယျဝါစော စ ဘဝတိ သဗျောဟာရမာနော ဣဓ နိစ္စာတုရော ဝေဇ္ဇောဝ. ဒုဒ္ဒိဋ္ဌိ ပရံ ဥပဟနတိ၊ နာဝဿယော စ ဘဝတိ ဝါဠဂဟာကုလော ဣဝ ကမလသဏ္ဍော. ဥဘယဝိပန္နော ပန သဗ္ဗထာပိ အနုပါသနီယော ဘဝတိ ဂူထဂတမိဝ ဆဝါလာတံ ဂူထဂတော ဝိယ စ ကဏှသပ္ပေါ. ဥဘယသမ္ပန္နော ပန သဗ္ဗထာပိ ဥပါသနီယော သေဝိတဗ္ဗော စ ဝိညူဟိ၊ နိရုပဒ္ဒဝေါ ဣဝ ရတနာကရော၊ ဧဝံ ဘူတော ဧဝံ အမစ္ဆရော အဟီနာစရိယမုဋ္ဌိ. သုတ္တသုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒအတ္တနောမတိသင်္ခါတာနဉ္စ စတုန္နံ အပရိစ္စာဂီ၊ တေသံ ဝသေန ဗျာချာတော.

‘‘ဧကံသဝစနံ ဧကံ၊ ဝိဘဇ္ဇဝစနံ ပဒံ၊

တတိယံ ပဋိပုစ္ဆေယျ၊ စတုတ္ထံ ပန ဌာပယေ’’တိ.

ဧတေသံ ဝါ အပရိစ္စာဂီ. တတော ဧဝ သောတူနံ ဟိတေ နိယုတ္တတ္တာ နေသံ အဝဗောဓနံ ပတိ အကိလာသု ဘဝတီတိ. အာဟ စေတ္ထ –

‘‘ပါဌတ္ထဝိဒသံဟီရော၊ ဝတ္တာ သုစိ အမစ္ဆရော၊

စတုန္နံ အပရိစ္စာဂီ၊ ဒေသကဿ ဟိတာနွိတော’’တိ.

ဧတ္ထ ဒေသကဿာတိ ဒေသကော အဿ၊ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ဟိတာနွိတောတိ ဟိတေ အနုဂတော ဟိတစိတ္တော. သော ဧသော သုစိတ္တာ ပိယော၊ စတုန္နံ အပရိစ္စာဂိတ္တာ ဂရု၊ အသံဟီရတ္တာ ဘာဝနီယော၊ ဒေသကတ္တာ ဝတ္တာ၊ ဟိတာနွိတတ္တာ ဝစနက္ခမော၊ ပါဌတ္ထဝိဒတ္တာ ဂမ္ဘီရကထံ ကတ္တာ၊ အမစ္ဆရတ္တာ န စာဋ္ဌာနေ နိယောဇကော ဣတိ –

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော၊ ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော၊

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ၊ နော စာဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ. (အ. နိ. ၇.၃၇၊ နေတ္တိ. ၁၁၃)၊

‘‘အဘိဟိတော ဒေသကော သော၊ တာဝ ဒါနိ အဘိဓီယတေ’’.

တတ္ထ ဓမ္မဂရုတ္တာ ကထံ န ပရိဘဝတိ၊ အာစရိယဂရုတ္တာ ကထိကံ န ပရိဘဝတိ၊ သဒ္ဓါပညာဒိဂုဏပဋိမဏ္ဍိတတ္တာ အတ္တာနံ န ပရိဘဝတိ၊ အသဌာမာယာဝိတ္တာ အမတာဘိမုခတ္တာ စ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘဝတိ၊ သုမေဓတ္တာ ယောနိသော မနသိ ကရောတီတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ပဉ္စဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သုဏန္တော သဒ္ဓမ္မံ ဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ. ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ? န ကထံ ပရိဘောတိ၊ န ကထိကံ ပရိဘောတိ၊ န အတ္တာနံ ပရိဘောတိ၊ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဓမ္မံ သုဏာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တော၊ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၅၁).

တံလက္ခဏပ္ပတ္တတ္တာ ဘာဝနံ ဘဇတီတိ. အာဟ စေတ္ထ –

‘‘ဓမ္မာစရိယဂရု သဒ္ဓါပညာဒိဂုဏမဏ္ဍိတော၊

အသဌာမာယာဝိကဿ၊ သုမေဓော အမတာဘိမုခေါ’’. –

ဣတိ ဝတ္တာ စ သောတာ စ.

ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယော အတိအဂ္ဂံ ကတွာ ကထိတတ္တာ မဟာသမုဒ္ဒမဟာပထဝီ ဝိယ မဟာ စ သော နိဒ္ဒေသော စာတိ မဟာနိဒ္ဒေသော၊ တံ မဟာနိဒ္ဒေသံ ဝဏ္ဏယိဿာမိ.

တဒေတံ မဟာနိဒ္ဒေသံ အတ္ထသမ္ပန္နံ ဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဂမ္ဘီရံ ဂမ္ဘီရတ္ထံ လောကုတ္တရပ္ပကာသကံ သုညတပ္ပဋိသံယုတ္တံ ပဋိပတ္တိမဂ္ဂဖလဝိသေသသာဓနံ ပဋိပတ္တိပဋိပက္ခပဋိသေဓနံ ယောဂါဝစရာနံ ဉာဏဝရရတနာကရဘူတံ ဓမ္မကထိကာနံ ဓမ္မကထာဝိလာသဝိသေသဟေတုဘူတံ သံသာရဘီရုကာနံ ဒုက္ခနိဿရဏတဒုပါယဒဿနေန အဿာသဇနနတ္ထံ တပ္ပဋိပက္ခနာသနတ္ထဉ္စ ဂမ္ဘီရတ္ထာနဉ္စ အနေကေသံ သုတ္တန္တပဒါနံ အတ္ထဝိဝရဏေန သုဇနဟဒယပရိတောသဇနနတ္ထံ၊ တထာဂတေန အရဟတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတသဗ္ဗညုတညာဏမဟာဒီပေါဘာသေန သကလဇနဝိတ္ထတမဟာကရုဏာသိနေဟေန ဝေနေယျဇနဟဒယဂတကိလေသန္ဓကာရဝိဓမနတ္ထံ သမုဇ္ဇလိတဿ သဒ္ဓမ္မမဟာပဒီပဿ တဒဓိပ္ပါယဝိကာသနသိနေဟပရိသေကေန ပဉ္စဝဿသဟဿမတိစိရသမုဇ္ဇလနမိစ္ဆတာ လောကာနုကမ္ပကေန သတ္ထုကပ္ပေန ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မသေနာပတိနာ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဘာသိတံ သုတွာ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ယထာသုတမေဝ သင်္ဂဟံ အာရောပေသိ.

သော ပနေသ ဝိနယပိဋကံ သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နော၊ ဒီဃနိကာယော မဇ္ဈိမနိကာယော သံယုတ္တနိကာယော အင်္ဂုတ္တရနိကာယော ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ပဉ္စသု မဟာနိကာယေသု ခုဒ္ဒကမဟာနိကာယပရိယာပန္နော၊ သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ ဂါထာ ဥဒါနံ ဣတိဝုတ္တကံ ဇာတကံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သတ္ထုသာသနင်္ဂေသု ယထာသမ္ဘဝံ ဂါထင်္ဂဝေယျာကရဏင်္ဂဒွယသင်္ဂဟိတော.

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ၊ ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော၊

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ၊ ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၁၀၂၇) –

ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္ထေရေန ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧတဒဂ္ဂံ အာရောပိတေန ပဋိညာတာနံ စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနံ ဘိက္ခုတော ဂဟိတေသု ဒွီသု ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု အနေကသတဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတော. တဿ ဒွေ ဝဂ္ဂါ အဋ္ဌကဝဂ္ဂေါ ပါရာယနဝဂ္ဂေါ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဉ္စ၊ ဧကေကသ္မိံ ဝဂ္ဂေ သောဠသ သောဠသ ကတွာ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဉ္စာတိ တေတ္တိံသ သုတ္တာနိ ကာမသုတ္တာဒိခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တပရိယောသာနာနိ. ဧဝံ အနေကဓာ ဝဝတ္ထာပိတဿ ဣမဿ မဟာနိဒ္ဒေသဿ အနုပုဗ္ဗပဒတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. အယဉှိ မဟာနိဒ္ဒေသော ပါဌတော အတ္ထတော စ ဥဒ္ဒိသန္တေန နိဒ္ဒိသန္တေန စ သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော စ၊ ဥဂ္ဂဏှန္တေနာပိ သက္ကစ္စံ ဥဂ္ဂဏှိတဗ္ဗော ဓာရေတဗ္ဗော စ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဂမ္ဘီရတ္တာ ဣမဿ မဟာနိဒ္ဒေသဿ လောကဟိတာယ လောကေ စိရဋ္ဌိတတ္ထန္တိ.

၁. အဋ္ဌကဝဂ္ဂေါ

၁. ကာမသုတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

တတ္ထ ကာမသုတ္တံ အာဒိ. တသ္မိမ္ပိ ‘‘ကာမံ ကာမယမာနဿာ’’တိ ဂါထာ အာဒိ. သာ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသပဋိနိဒ္ဒေသဝသေန တိဓာ ဌိတာ. ‘‘ကာမံ ကာမယမာနဿာ’’တိ ဧဝမာဒိ ဥဒ္ဒေသော. ‘‘ကာမာတိ ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ – ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စာ’’တိ နိဒ္ဒေသော. ‘‘ကတမေ ဝတ္ထုကာမာ? မနာပိကာ ရူပါ’’တိ ဧဝမာဒိ ပဋိနိဒ္ဒေသော.

၁. တတ္ထ ကာမန္တိ မနာပိယရူပါဒိတေဘူမကဓမ္မသင်္ခါတံ ဝတ္ထုကာမံ. ကာမယမာနဿာတိ ဣစ္ဆမာနဿ. တဿ စေတံ သမိဇ္ဈတီတိ တဿ ကာမယမာနဿ သတ္တဿ တံ ကာမသင်္ခါတံ ဝတ္ထု သမိဇ္ဈတိ စေ၊ သစေ သော တံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဒ္ဓါ ပီတိမနော ဟောတီတိ ဧကံသံ တုဋ္ဌစိတ္တော ဟောတိ. လဒ္ဓါတိ လဘိတွာ. မစ္စောတိ သတ္တော. ယဒိစ္ဆတီတိ ယံ ဣစ္ဆတိ. ဣဒံ ပန သင်္ခေပတော ပဒတ္ထသမ္ဗန္ဓမတ္တမေဝ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဥပရိ ပါဠိယံ အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ ဣမသ္မိံ၊ ဧဝံ ဣတော ပရံ သဗ္ဗေသုပီတိ.

ကာမာတိ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗပဒံ. ဥဒ္ဒါနတောတိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပဒံ. ဥဒ္ဒါနတောတိ ဝဂ္ဂဝသေန ‘‘မစ္ဆုဒ္ဒါနံ ကိနေယျာ’’တိ အာဒီသု ဝိယ. အထ ဝါ ဥပရူပရိ ဒါနတော ဥဒ္ဒါနံ၊ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ သောဓနတော ဗျဝဒါနဋ္ဌေန ဝေါဒါနံ ဝိယ. ဝိတ္ထာရကရဏဘာဝေန ဝါ. ကာမာ ဣတိ ပါဌသေသံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒွေတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ၊ န ဧကံ၊ န တယော. ဝတ္ထုကာမာ စာတိ မနာပိယရူပါဒိဝတ္ထုကာမာ စ. ဥပတာပနဋ္ဌေန ဝိဗာဓနဋ္ဌေန စ ကိလေသကာမာ စ. တေသု ဝတ္ထုကာမော ပရိညေယျော၊ ကိလေသကာမော ပဟာတဗ္ဗော. တတ္ထ ဝတ္ထုကာမော ကိလေသကာမေန ပတ္ထယိတဗ္ဗောတိ ကာမီယတီတိ ကာမော. ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမာနံ ပစ္စာသီသနဿ ကာရဏဘာဝေန ကာမီယတေ အနေနာတိ ကာမော. တတ္ထ ရူပါဒိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတော ဝတ္ထုကာမော၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတော ကိလေသကာမော. ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိဇာနိတဗ္ဗော ဝတ္ထုကာမော၊ မနောဝိညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗော ကိလေသကာမော. ကိလေသာနံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ကာရဏဋ္ဌေန အာရမ္မဏဋ္ဌေန စ ဝတ္ထုကာမော.

‘‘နေတေ ကာမာ ယာနိ စိတြာနိ လောကေ၊ သင်္ကပ္ပရာဂေါ ပုရိသဿ ကာမော၊

တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ လောကေ၊ အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ. (အ. နိ. ၆.၆၃)၊

နန္ဒမာဏဝက- (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၆၈ ဥပ္ပလဝဏ္ဏတ္ထေရီဝတ္ထု) သောရေယျသေဋ္ဌိပုတ္တာဒီနံ (ဓ. ပ. ၄၃) ဝတ္ထူနိ စေတ္ထ နိဒဿနံ. ကိလေသကာမော တာပနဋ္ဌေန ဗာဓနဋ္ဌေန စ သယံ ကာမေတီတိ ကာမော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ရတ္တော ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော အတ္တဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ၊ ပရဗျာဗာဓာယပိ စေတေတိ၊ ဥဘယဗျာဗာဓာယပိ စေတေတီ’’တိ စ ‘‘ရတ္တော ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ပါဏမ္ပိ ဟနတိ၊ အဒိန္နမ္ပိ အာဒိယတိ၊ ပရဒါရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ၊ မုသာပိ ဘဏတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၄) စ ဧဝမာဒိ နိဒဿနံ.

တမေဝ ပဋိနိဒ္ဒေသဝသေန ဝိတ္ထာရေတွာ ဝတ္တုကာမော – ‘‘ကတမေ ဝတ္ထုကာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကတမေတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ပဉ္စဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ၊ တာသံ ဝိဘာဂေါ ဥပရိ ပါဠိယံယေဝ အာဝိ ဘဝိဿတိ. တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. တတ္ထ မနာပိကာတိ မနံ အပ္ပါယန္တိ ဝဒ္ဓေန္တီတိ မနာပါ၊ မနာပါ ဧဝ မနာပိကာ. ရူပါတိ ကမ္မစိတ္တဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနဝသေန စတုသမုဋ္ဌာနိကာ ရူပါရမ္မဏာ. ရူပယန္တီတိ ရူပါ၊ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနာ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေန္တီတိ အတ္ထော.

တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန ရူပန္တိ? ရုပ္ပနဋ္ဌေန. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ကိဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ ဝဒေထ? ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေန ရုပ္ပတိ? သီတေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဇိဃစ္ဆာယပိ ရုပ္ပတိ၊ ပိပါသာယပိ ရုပ္ပတိ၊ ဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿေနပိ ရုပ္ပတိ. ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉).

တတ္ထ ရုပ္ပတီတိ ကုပ္ပတိ ဃဋ္ဋီယတိ ပီဠီယတိ၊ ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. သီတေန တာဝ ရုပ္ပနံ လောကန္တရိကနိရယေ ပါကဋံ. မဟိံသကရဋ္ဌာဒီသုပိ ဟိမပါတသီတလေသု ပဒေသေသု ဧတံ ပါကဋမေဝ. တတ္ထ ဟိ သတ္တာ သီတေန ဘိန္နဆိန္နသရီရာ ဇီဝိတက္ခယမ္ပိ ပါပုဏန္တိ.

ဥဏှေန ရုပ္ပနံ အဝီစိမဟာနိရယေ ပါကဋံ. တတ္ထ ဟိ တတ္တာယ လောဟပထဝိယာ နိပဇ္ဇာပေတွာ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒိကရဏကာလေ သတ္တာ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိ.

ဇိဃစ္ဆာယ ရုပ္ပနံ ပေတ္တိဝိသယေ စေဝ ဒုဗ္ဘိက္ခကာလေ စ ပါကဋံ. ပေတ္တိဝိသယသ္မိဉှိ သတ္တာ ဒွေ တီဏိ ဗုဒ္ဓန္တရာနိ ကိဉ္စိဒေဝ အာမိသံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ မုခေ ပက္ခိပန္တာ နာမ န ဟောန္တိ၊ အန္တောဥဒရံ အာဒိတ္တသုသိရရုက္ခော ဝိယ ဟောတိ. ဒုဗ္ဘိက္ခေ ကဉ္ဇိကမတ္တမ္ပိ အလဘိတွာ မရဏသတ္တာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ.

ပိပါသာယ ရုပ္ပနံ ကာလကဉ္ဇိကာဒီသု ပါကဋံ. တတ္ထ ဟိ သတ္တာ ဒွေ တီဏိ ဗုဒ္ဓန္တရာနိ ဟဒယတေမနမတ္တံ ဝါ ဇိဝှါတေမနမတ္တံ ဝါ ဥဒကဗိန္ဒုမ္ပိ လဒ္ဓုံ န သက္ကောန္တိ. ‘‘ပါနီယံ ပိဝိဿာမာ’’တိ နဒိံ ဂတာနံ ဇလံ ဝါလုကာတလံ သမ္ပဇ္ဇတိ. မဟာသမုဒ္ဒံ ပက္ခန္တာနမ္ပိ သမုဒ္ဒေါ ပိဋ္ဌိပါသာဏောယေဝ ဟောတိ. တေ သုဿန္တာ ဗလဝဒုက္ခပီဠိတာ ဝိရဝန္တိ. ဍံသာဒီဟိ ရုပ္ပနံ ဍံသမက္ခိကာဒိဗဟုလေသု ပဒေသေသု ပါကဋံ. တံ ပန – ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ သနိဒဿနံ? သပ္ပဋိဃ’’န္တိ အာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၆၅၆၊ ၆၅၈) ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

သပ္ပန္တီတိ သဒ္ဒါ၊ ဥဒါဟရီယန္တီတိ အတ္ထော. ဥတုစိတ္တဝသေန ဒွိသမုဋ္ဌာနိကာ သဒ္ဒါ. ဂန္ဓယန္တီတိ ဂန္ဓာ၊ အတ္တနော ဝတ္ထူနိ သူစယန္တီတိ အတ္ထော. ရသန္တိ တေ သတ္တာတိ ရသာ၊ အဿာဒေန္တီတိ အတ္ထော. ဖုသီယန္တီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတေ ဂန္ဓာဒယော စတုသမုဋ္ဌာနိကာဝ. တေသံ ဝိဘာဂေါ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၆၂၂-၆၂၄) ဝိတ္ထာရိတောယေဝ.

တမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထရဏာ ပါဝုရဏာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္ထရိတွာ နိပဇ္ဇိယန္တီတိ အတ္ထရဏာ. သရီရံ ဝေဌေတွာ ပါရုပီယန္တီတိ ပါဝုရဏာ. အန္တောဇာတာဒယော စတ္တာရော ဒါသီ စ ဒါသော စ ဒါသိဒါသာ. ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယမ္ပိ ရုဟတိ၊ တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ ကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပီတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနိ. ဟိရညန္တိ ကဟာပဏော. သုဝဏ္ဏန္တိ ဇာတရူပံ. တေသံ ဂဟဏေန လောဟမာသကော ဇတုမာသကော ဒါရုမာသကောတိ သဗ္ဗေပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဂါမနိဂမရာဇဓာနိယောတိ ဧကကုဋိကာဒိ ဂါမော. အာပဏယုတ္တော နိဂမော. ဧကဿ ရညော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ရာဇဓာနီ. ရဋ္ဌန္တိ ဇနပဒေကဒေသံ. ဇနပဒေါတိ ကာသိကောသလာဒိဇနပဒေါ. ကောသောတိ စတုဗ္ဗိဓော ကောသော – ဟတ္ထီ အဿော ရထော ပတ္တိ. ကောဋ္ဌာဂါရန္တိ တိဝိဓံ ကောဋ္ဌာဂါရံ – ဓနကောဋ္ဌာဂါရံ ဓညကောဋ္ဌာဂါရံ ဝတ္ထကောဋ္ဌာဂါရံ. ယံ ကိဉ္စီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနဝစနံ. ရဇနီယန္တိ ရဉ္ဇေတုံ ယုတ္တဋ္ဌေန.

ဣတော ပရံ တိကဝသေန ဒဿေတုံ အတီတတ္တိကအဇ္ဈတ္တတ္တိကဟီနတ္တိကဩကာသတ္တိကသံယောဂတ္တိကကာမာဝစရတ္တိကဝသေန ဆတ္တိကေ အာဟ. တတ္ထ အတီတတ္တိကေ တာဝ အတ္တနော သဘာဝံ ဥပ္ပါဒါဒိက္ခဏံ ဝါ ပတွာ အတိက္ကန္တာတိ အတီတာ. တဒုဘယမ္ပိ န အာဂတာတိ အနာဂတာ. တံ တံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နာတိ ပစ္စုပ္ပန္နာ. ဣဒံ ဘဝေန ပရိစ္ဆန္နံ. ပဋိသန္ဓိတော ဟိ ပဋ္ဌာယ အတီတဘဝေသု နိဗ္ဗတ္တာ အနန္တရဘဝေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တာ ဟောန္တု ကပ္ပကောဋိသတသဟဿမတ္ထကေ ဝါ၊ သဗ္ဗေ အတီတာယေဝ နာမ. စုတိတော ပဋ္ဌာယ အနာဂတဘဝေသု နိဗ္ဗတ္တနကာ ကာမာ အနန္တရဘဝေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တု ကပ္ပကောဋိသတသဟဿမတ္ထကေ ဝါ၊ သဗ္ဗေ အနာဂတာယေဝ နာမ. စုတိပဋိသန္ဓိအန္တရေ ပဝတ္တာ ကာမာ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ.

အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာ’’တိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပါယေန အတ္တာနံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အတ္တနော သန္တာနေ ပဝတ္တာ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာ ကာမာ အဇ္ဈတ္တာ ကာမာ နာမ. တတော ဗဟိဘူတာ ပန ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ နာမ. တတိယပဒံ တဒုဘယဝသေန ဝုတ္တံ.

ဟီနတ္တိကေ ဟီနာတိ လာမကာ. မဇ္ဈိမာတိ ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ မဇ္ဈိမာ. အဝသေသာ ဥတ္တမဋ္ဌေန ပဏီတာ. အပိ စ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နေရယိကာနဉှိ ကာမာ ကောဋိပ္ပတ္တာ ဟီနာ နာမ. တေ ဥပါဒါယ တိရစ္ဆာနေသု နာဂသုပဏ္ဏာနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. သေသတိရစ္ဆာနဂတာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ကာမာ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ မဟေသက္ခပေတာနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. အဝသေသာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ ဇာနပဒါနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. ပစ္စန္တဝါသီနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ ဂါမဘောဇကာနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. တေသံ ပရိစာရိကာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ ဇနပဒသာမိကာနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. တေသံ ပရိစာရိကာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ ပဒေသရာဇူနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. တေသံ အမစ္စာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ စက္ကဝတ္တိရညော ကာမာ ပဏီတာ နာမ. တဿ အမစ္စာနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တဿပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ ဘုမ္မဒေဝါနံ ကာမာ ပဏီတာ နာမ. တေသံ ပရိစာရိကာနံ ဒေဝါနံ ကာမာ မဇ္ဈိမာ နာမ. တေသမ္ပိ ဟီနာ. တေ ဥပါဒါယ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဒေဝါနံ ကာမာ ပဏီတာတိအာဒိနာ နယေန ယာဝ အကနိဋ္ဌဒေဝါနံ ကာမာ မတ္ထကပ္ပတ္တာ ပဏီတာ နာမ. ဧဝံ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဩကာသတ္တိကေ အာပါယိကာ ကာမာတိ အဝဍ္ဎိသင်္ခါတေသု အပဂတအယေသု စတူသု အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တကာမာ အာပါယိကာ. မနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တကာမာ မာနုသိကာ. ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တကာမာ ဒိဗ္ဗာ.

သံယောဂတ္တိကေ ပစ္စုပဋ္ဌိတာနံ ကာမာနံ ပရိဘုဉ္ဇနတော ဌပေတွာ နေရယိကေ သေသအပါယသတ္တာနံ မနုဿာနံ စာတုမဟာရာဇိကေ ဒေဝေ ဥပါဒါယ ယာဝ တုသိတကာယိကာနဉ္စ ဒေဝါနံ ကာမာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ကာမာ နာမ. ပကတိပဋိယတ္တာရမ္မဏတော အတိရေကေန ရမိတုကာမတာကာလေ ယထာရုစိတံ အာရမ္မဏံ နိမ္မိနိတွာ နိမ္မိနိတွာ ရမန္တီတိ နိမ္မာနရတီနံ ဒေဝါနံ ကာမာ နိမ္မိတာ ကာမာ နာမ. အတ္တနော အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ ပရေဟိ နိမ္မိတေ အာရမ္မဏေ သေဝန္တီတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနံ ကာမာ ပရနိမ္မိတာ ကာမာ နာမ. ပရိဂ္ဂဟိတာတိ ‘‘မယှံ ဧတ’’န္တိ ဂဟိတာ ကာမာ. အပရိဂ္ဂဟိတာတိ တထာ အပရိဂ္ဂဟိတာ ဥတ္တရကုရုကာနံ ကာမာ. မမာယိတာတိ တဏှာဝသေန ‘‘မမ ဧတ’’န္တိ ဂဟိတာ. အမမာယိတာတိ ဝုတ္တပဋိပက္ခာ.

သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ဓမ္မာတိ ‘‘ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၈၇) နယေန ဝုတ္တေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု ပရိယာပန္နာ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ၊ ဝတ္ထုကာမော စ ကိလေသကာမော စာတိ. တတ္ထ ကိလေသကာမော အတ္ထတော ဆန္ဒရာဂေါ. ဝတ္ထုကာမော တေဘူမကံ ဝဋ္ဋံ. ကိလေသကာမော စေတ္ထ ကာမေတီတိ ကာမော. ဣတရော ကာမီယတီတိ. ယသ္မိံ ပန ပဒေသေ ဒုဝိဓောပေသော ကာမော ပဝတ္တိဝသေန အဝစရတိ၊ သော စတုန္နံ အပါယာနံ မနုဿာနံ ဆန္နဉ္စ ဒေဝလောကာနံ ဝသေန ဧကာဒသဝိဓော ပဒေသော ကာမော ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရော. တတ္ထ ပရိယာပန္နဓမ္မေ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. ရူပါဝစရာ ဓမ္မာတိ ‘‘ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော အကနိဋ္ဌေ ဒေဝေ အန္တောကရိတွာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၈၉) နယေန ဝုတ္တာနံ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝသေန သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ. အရူပါဝစရာ ဓမ္မာတိ ‘‘ဟေဋ္ဌတော အာကာသာနဉ္စာယတနုပဂေ ဒေဝေ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော နေဝသညာနာသညာယတနုပဂေ ဒေဝေ အန္တောကရိတွာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၉၁) နယေန ဝုတ္တာ သဗ္ဗေပိ အရူပါဝစရာ ဓမ္မာ. တတ္ထ ရူပေ အဝစရန္တီတိ ရူပါဝစရာ. အရူပေ အဝစရန္တီတိ အရူပါဝစရာ. တဏှာဝတ္ထုကာတိ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ကာရဏဋ္ဌေန စ တဏှာယ ဝတ္ထုဘူတာ. တဏှာရမ္မဏာတိ တဏှာပဝတ္တိဝသေန တဏှာယ အာရမ္မဏဘူတာ. ကာမနီယဋ္ဌေနာတိ ပစ္စာသီသိတဗ္ဗဋ္ဌေန. ရဇနီယဋ္ဌေနာတိ ရဉ္ဇေတုံ ယုတ္တဋ္ဌေန. မဒနီယဋ္ဌေနာတိ ကုလမဒါဒိမဒံ ဥပ္ပါဒနီယဋ္ဌေန.

တတ္ထ ‘‘ကတမေ ဝတ္ထုကာမာ? မနာပိကာ ရူပါ’’တိအာဒိံ ကတွာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရဇနီယံ ဝတ္ထူ’’တိ ပရိယောသာနံ သဝိညာဏကအဝိညာဏကဝသေန ဝုတ္တံ. အဝသေသံ ဧကစတုက္ကာဒိကဆတ္တိကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ဝတ္ထုကာမံ ဒဿေတွာ ကိလေသကာမံ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ကိလေသကာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဆန္ဒောတိ ဒုဗ္ဗလရာဂေါ. ရာဂေါတိ တတော ဗလဝတရော. ဥပရိ တယောပိ ရာဂါ ဣမေဟိ ဗလဝတရာ. ကာမေသူတိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ကာမသင်္ခါတော ဆန္ဒော၊ န ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော၊ န ဓမ္မစ္ဆန္ဒော. ကာမနဝသေန ရဇ္ဇနဝသေန စ ကာမောယေဝ ရာဂေါ ကာမရာဂေါ. ကာမနဝသေန နန္ဒနဝသေန စ ကာမောယေဝ နန္ဒီ ကာမနန္ဒီ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ကာမတ္ထံ ဝိဒိတွာ တဏှာယနဋ္ဌေန ကာမတဏှာ. သိနေဟနဋ္ဌေန ကာမသ္နေဟော. ပရိဍယှနဋ္ဌေန ကာမပရိဠာဟော. မုစ္ဆနဋ္ဌေန ကာမမုစ္ဆာ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပနဋ္ဌေန ကာမဇ္ဈောသာနံ. ဝဋ္ဋသ္မိံ ဩဃေဟိ ဩသီဒါပေတီတိ ကာမောဃော. ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇေတီတိ ကာမယောဂေါ. ဒဠှဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ဥပါဒါနံ. စိတ္တံ နီဝရတိ ပရိယောနန္ဓတီတိ နီဝရဏံ.

အဒ္ဒသန္တိ အဒ္ဒက္ခိံ. ကာမာတိ အာလပနံ. တေတိ တဝ. မူလန္တိ ပတိဋ္ဌံ. သင်္ကပ္ပါတိ ပရိကပ္ပေန. န တံ သင်္ကပ္ပယိဿာမီတိ တံ ပရိကပ္ပနံ န ကရိဿာမိ. န ဟောဟိသီတိ န ဘဝိဿသိ.

ဣစ္ဆမာနဿာတိ ပစ္စာသီသန္တဿ. သာဒိယမာနဿာတိ အဿာဒိယမာနဿ. ပတ္ထယမာနဿာတိ ပတ္ထနံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ. ပိဟယမာနဿာတိ ပါပုဏိတုံ ဣစ္ဆံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ. အဘိဇပ္ပမာနဿာတိ တဏှာဝသေန တိတ္တိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ. အထ ဝါ အဘိဝဒန္တဿ.

ခတ္တိယဿ ဝါတိအာဒိ စတုဇ္ဇာတိဝသေန ဝုတ္တံ. ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါတိ လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ. ဒေဝဿ ဝါ မနုဿဿ ဝါတိ ဥပပတ္တိဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဇ္ဈတီတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ. သမိဇ္ဈတီတိ သမ္မာ နိပ္ဖဇ္ဇတိ. ဣဇ္ဈတိ ဝိသေသရူပပဋိလာဘဝသေန. လဘတိ ဒဿနီယရူပပဋိလာဘဝသေန. ပဋိလဘတိ ပသာဒနီယရူပပဋိလာဘဝသေန. အဓိဂစ္ဆတိ သဏ္ဌာနရူပပဋိလာဘဝသေန. ဝိန္ဒတိ ဆဝိပ္ပသာဒရူပပဋိလာဘဝသေန. အထ ဝါ ပုညမဟတ္တေန ဣဇ္ဈတိ. ဇာတိမဟတ္တေန လဘတိ. ဣဿရိယမဟတ္တေန ပဋိလဘတိ. သုခမဟတ္တေန အဓိဂစ္ဆတိ. သမ္ပတ္တိမဟတ္တေန ဝိန္ဒတီတိ.

ဧကံသဝစနန္တိ ဧကကောဋ္ဌာသဝစနံ. ‘‘ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ (ပါရာ. ၃၄၉၊ ၃၆၇)၊ ဧကံသဗျာကရဏီယော ပဉှော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၂၊ အ. နိ. ၄.၄၂) ဝိယ အနေကံသဂဟဏပဋိက္ခေပေါ. နိဿံသယဝစနန္တိ သံသယဝိရဟိတဝစနံ၊ သန္ဒေဟပဋိက္ခေပဝစနန္တိ အတ္ထော. နိက္ကင်္ခါဝစနန္တိ ‘‘ကထမိဒံ ကထမိဒ’’န္တိ ကင်္ခါပဋိက္ခေပဝစနံ. အဒွေဇ္ဈဝစနန္တိ ဒွိဓာဘာဝံ ဒွေဇ္ဈံ၊ တံအဘာဝေန အဒွေဇ္ဈဝစနံ. ဒွိဓာဘာဝဝိရဟိတံ ‘‘အဒွေဇ္ဈဝစနာ ဗုဒ္ဓါ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဝိမတိပဋိက္ခေပေါ. အဒွေဠှကဝစနန္တိ ဒွိဟဒယာဘာဝေန အဒွေဠှကံ. ‘‘ဣတိဟာသ၊ ဣတိဟာသာ’’တိ ဒွေဠှကပဋိက္ခေပဝစနံ. နိယောဂဝစနန္တိ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ ဒွေ န ယုဇ္ဇန္တီတိ နိယောဂဝစနံ ဒွိဓာပထပဋိက္ခေပေါ. အညတ္ထ ပန ‘‘နိယောဂါ အနာဂတာရမ္မဏာ နတ္ထီ’’တိ အာဂတံ. အပဏ္ဏကဝစနန္တိ ပလာသရဟိတံ သာရဝစနံ အဝိရဒ္ဓကာရဏံ ‘‘အပဏ္ဏကံ ဌာနမေကေ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၁) ဝိယ၊ အပဏ္ဏကမဏိ ဝိယ သပ္ပတိဋ္ဌဝစနံ. အဝတ္ထာပနဝစနမေတန္တိ ဧတံ ဝစနံ ဩတရိတွာ ပတိဋ္ဌိတံ သန္တိဋ္ဌာပနံ ဌပနံ.

ယာနိ ဣမသ္မိံ မဟာနိဒ္ဒေသေ ဝိဘတ္တိံ အာရောပိတာနိ ပဒါနိ၊ တာနိ ဝိဘတ္တိံ ဂစ္ဆန္တာနိ တီဟိ ကာရဏေဟိ ဝိဘတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ၊ နာနာ ဟောန္တာနိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ နာနာ ဘဝန္တိ. အပရဒီပနာ ပနေတ္ထ ဒွေ ဌာနာနိ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? တာနိ ဟိ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဥပသဂ္ဂဝသေန အတ္ထဝသေန ဝါတိ ဣမေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ ဝိဘတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ‘‘ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တံ၊ ဒေါသော ဒုဿနာ ဒုဿိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) ဧဝံ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဝိဘတ္တိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ ဧကောဝ ကောဓော ဗျဉ္ဇနဝသေန ဧဝံ ဝိဘတ္တိံ လဘတိ. ‘‘ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတိ လဘတိ ပဋိလဘတိ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ပန ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝိဘတ္တိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ကောသလ္လံ နေပုညံ ဝေဘဗျာ စိန္တာ ဥပပရိက္ခာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆) ဧဝံ အတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တေသု ပီတိပဒနိဒ္ဒေသေ တာဝ ဣမာ တိဿော ဝိဘတ္တိယော လဗ္ဘန္တိ. ပီတိ ပါမောဇ္ဇန္တိ ဟိ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဝိဘတ္တိဂမနံ ဟောတိ. အာမောဒနာ ပမောဒနာ ပဟာသောတိ ဥပသဂ္ဂဝသေန. ဝိတ္တိ တုဋ္ဌိ ဩဒဂျံ အတ္တမနတာတိ အတ္ထဝသေန. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒနိဒ္ဒေသေသု ဝိဘတ္တိဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

နာနာ ဟောန္တာနိပိ နာမနာနတ္တေန လက္ခဏနာနတ္တေန ကိစ္စနာနတ္တေန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေနာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ နာနာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ‘‘ကတမော တသ္မိံ သမယေ ဗျာပါဒေါ ဟောတိ? ယော တသ္မိံ သမယေ ဒေါသော ဒုဿနာ’’တိ ဧတ္ထ ဗျာပါဒေါတိ ဝါ ဒေါသောတိ ဝါ ဒွေပိ ဧတေ ကောဓော ဧဝ၊ နာမေန ပန နာနတ္တံ ဂတာတိ ဧဝံ နာမနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ရာသဋ္ဌေန စ ပဉ္စပိ ခန္ဓာ ဧကောဝ ခန္ဓော ဟောတိ. ဧတ္ထ ပန ရူပံ ရုပ္ပနလက္ခဏံ၊ ဝေဒနာ ဝေဒယိတလက္ခဏာ၊ သညာ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ၊ စေတနာ စေတယိတလက္ခဏာ၊ ဝိညာဏံ ဝိဇာနနလက္ခဏန္တိ ဣမိနာ လက္ခဏနာနတ္တေန ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တိ. ဧဝံ လက္ခဏနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ – ဣဓ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယ။ပေ။ စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတီ’’တိ (ဝိဘ. ၃၉၀၊ ဒီ. နိ. ၂.၄၀၂) ဧကမေဝ ဝီရိယံ ကိစ္စနာနတ္တေန စတူသု ဌာနေသု အာဂတံ. ဧဝံ ကိစ္စနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘စတ္တာရော အသဒ္ဓမ္မာ ကောဓဂရုတာ၊ န သဒ္ဓမ္မဂရုတာ၊ မက္ခဂရုတာ၊ န သဒ္ဓမ္မဂရုတာ၊ လာဘဂရုတာ၊ န သဒ္ဓမ္မဂရုတာ၊ သက္ကာရဂရုတာ၊ န သဒ္ဓမ္မဂရုတာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၄.၄၄) ပန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣမာနိ ပန စတ္တာရိ နာနတ္တာနိ န ပီတိယာယေဝ လဗ္ဘန္တိ၊ သဗ္ဗေသုပိ ယထာလာဘဝသေန လဗ္ဘန္တိ. ပီတိယာ ဟိ ပီတီတိ နာမံ၊ စိတ္တဿ စိတ္တန္တိ နာမံ. ပီတိ စ ဖရဏလက္ခဏာ၊ ဝေဒနာ ဝေဒယိတလက္ခဏာ၊ သညာ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ၊ စေတနာ စေတယိတလက္ခဏာ၊ ဝိညာဏံ ဝိဇာနနလက္ခဏံ.

တထာ ပီတိ ဖရဏကိစ္စာ၊ ဝေဒနာ အနုဘဝနကိစ္စာ၊ သညာ သဉ္ဇာနနကိစ္စာ၊ စေတနာ စေတယိတကိစ္စာ၊ ဝိညာဏံ ဝိဇာနနကိစ္စန္တိ ဧဝံ ကိစ္စနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဋိက္ခေပနာနတ္တံ ပီတိပဒေ နတ္ထိ.

အလောဘာဒိနိဒ္ဒေသေ ပန ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၃၅) နယေန လဗ္ဘတီတိ ဧဝံ ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒနိဒ္ဒေသေသု လဗ္ဘမာနဝသေန စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အပရဒီပနာ ပန ပဒတ္ထုတိ ဝါ ဟောတိ ဒဠှီကမ္မံ ဝါတိ ဧဝံ ဒွေ ဌာနာနိ ဂစ္ဆတိ. ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တေန ဝိယ ဟိ သကိမေဝ ‘‘ပီတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧတံ ပဒံ ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတဝိဘူသိတံ နာမ န ဟောတိ၊ ပုနပ္ပုနံ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဥပသဂ္ဂဝသေန အတ္ထဝသေန ‘‘ပီတိ ပါမောဇ္ဇံ အာမောဒနာ ပမောဒနာ ဟာသော ပဟာသော ဝိတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၉) ဝုတ္တေ ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတဝိဘူသိတံ နာမ ဟောတိ. ယထာ ဟိ ဒဟရကုမာရံ နဟာပေတွာ မနောရမံ ဝတ္ထံ ပရိဒဟာပေတွာ ပုပ္ဖါနိ ပိဠန္ဓာပေတွာ အက္ခီနိ အဉ္ဇေတွာ အထဿ နလာဋေ ဧကမေဝ မနောသိလာဗိန္ဒုံ ကရေယျ၊ န တဿ ဧတ္တာဝတာ စိတ္တတိလကော နာမ ဟောတိ၊ နာနာဝဏ္ဏေဟိ ပန ပရိဝါရေတွာ ဗိန္ဒူသု ကတေသု စိတ္တတိလကော နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပဒတ္ထုတိ နာမ.

ဗျဉ္ဇနဝသေန ပန ဥပသဂ္ဂဝသေန အတ္ထဝသေန စ ပုနပ္ပုနံ ဘဏနမေဝ ဒဠှီကမ္မံ နာမ. ယထာ ဟိ ‘‘အာဝုသော’’တိ ဝါ ‘‘ဘန္တေ’’တိ ဝါ ‘‘ယက္ခော’’တိ ဝါ ‘‘သပ္ပေါ’’တိ ဝါ ဝုတ္တေ ဒဠှီကမ္မံ နာမ န ဟောတိ၊ ‘‘အာဝုသော အာဝုသော၊ ဘန္တေ ဘန္တေ၊ ယက္ခော ယက္ခော၊ သပ္ပေါ သပ္ပေါ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ဒဠှီကမ္မံ နာမ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ သကိံဒေဝ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တေန ဝိယ ‘‘ပီတီ’’တိ ဝုတ္တမတ္တေ ဒဠှီကမ္မံ နာမ န ဟောတိ၊ ပုနပ္ပုနံ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဥပသဂ္ဂဝသေန အတ္ထဝသေန ‘‘ပီတိ ပါမောဇ္ဇံ အာမောဒနာ ပမောဒနာ ဟာသော ပဟာသော ဝိတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ ဒဠှီကမ္မံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝံ အပရဒီပနာ ဒွေ ဌာနာနိ ဂစ္ဆတိ. ဧတိဿာပိ ဝသေန လဗ္ဘမာနကပဒနိဒ္ဒေသေသု သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

တတ္ထ ပီနယတီတိ ပီတိ. သာ သမ္ပိယာယနလက္ခဏာ၊ ကာယစိတ္တပီဏနရသာ ဖရဏရသာ ဝါ၊ ဩဒဂျပစ္စုပဋ္ဌာနာ. ယာ ပဉ္စကာမဂုဏပဋိသညုတ္တာတိ ယာ ရူပါဒိပဉ္စကာမကောဋ္ဌာသပဋိသံယုတ္တာ ပီတိ၊ သာ ပီနယတီတိ ပီတိ၊ ဣဒံ သဘာဝပဒံ. ပမုဒိတဿ ဘာဝေါ ပါမောဇ္ဇံ. အာမောဒနာကာရော အာမောဒနာ. ပမောဒနာကာရော ပမောဒနာ. ယထာ ဝါ ဘေသဇ္ဇာနံ ဝါ တေလာနံ ဝါ ဥဏှောဒကသီတောဒကာနံ ဝါ ဧကတော ကရဏံ ‘‘မောဒနာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမယမ္ပိ ပီတိဓမ္မာနံ ဧကတော ကရဏေန မောဒနာ. ဥပသဂ္ဂဝသေန ပန မဏ္ဍေတွာ ‘‘အာမောဒနာ ပမောဒနာ’’တိ ဝုတ္တာ.

ဟာသေတီတိ ဟာသော. ပဟာသေတီတိ ပဟာသော၊ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝိတ္တီတိ ဝိတ္တံ၊ ဓနဿေတံ နာမံ. အယံ ပန သောမနဿပစ္စယတ္တာ ဝိတ္တိသရိက္ခတာယ ဝိတ္တိ. ယထာ ဟိ ဓနိနော ဓနံ ပဋိစ္စ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ပီတိမတောပိ ပီတိံ ပဋိစ္စ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ‘‘ဝိတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. တုဋ္ဌီတိ သဘာဝသဏ္ဌိတာယ ပီတိယာ ဧတံ နာမံ. ပီတိမာ ပန ပုဂ္ဂလော ကာယစိတ္တာနံ ဥဂ္ဂတတ္တာ အဗ္ဘုဂ္ဂတတ္တာ ‘‘ဥဒဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဥဒဂ္ဂဿ ဘာဝေါ ဩဒဂျံ.

အတ္တနော မနတာ အတ္တမနတာ. အနဘိရဒ္ဓဿ ဟိ မနော ဒုက္ခပဒဋ္ဌာနတ္တာ န အတ္တနော မနော နာမ ဟောတိ၊ အဘိရဒ္ဓဿ သုခပဒဋ္ဌာနတ္တာ အတ္တနော မနော နာမ ဟောတိ၊ ဣတိ အတ္တနော မနတာ အတ္တမနတာ၊ သကမနတာ၊ သကမနဿ ဘာဝေါတိ အတ္ထော. သာ ပန ယသ္မာ န အညဿ ကဿစိ အတ္တနော မနတာ၊ စိတ္တဿေဝ ပနေသာ ဘာဝေါ စေတသိကော ဓမ္မော၊ တသ္မာ ‘‘အတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တာ.

စိတ္တဝိစိတ္တတာယ စိတ္တံ. အာရမ္မဏံ မိနမာနံ ဇာနာတီတိ မနော. မာနသန္တိ မနော ဧဝ၊ ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော၊ ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (မဟာဝ. ၃၃၊ သံ. နိ. ၁.၁၅၁) ဟိ ဧတ္ထ ပန သမ္ပယုတ္တကဓမ္မော ‘‘မာနသော’’တိ ဝုတ္တော.

‘‘ကထဉှိ ဘဂဝါ တုယှံ၊ သာဝကော သာသနေ ရတော၊

အပ္ပတ္တမာနသော သေက္ခော၊ ကာလံကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) –

ဧတ္ထ အရဟတ္တံ ‘‘မာနသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မနော ဧဝ မာနသံ၊ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဟေတံ ပဒံ ဝဍ္ဎိတံ.

ဟဒယန္တိ စိတ္တံ. ‘‘စိတ္တံ ဝါ တေ ခိပိဿာမိ၊ ဟဒယံ ဝါ တေ ဖာလေဿာမီ’’တိ (သု. နိ. အာဠဝကသုတ္တံ၊ သံ. နိ. ၁.၂၃၇၊ ၂၄၆) ဧတ္ထ ဥရော ‘‘ဟဒယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဟဒယာ ဟဒယံ မညေ အညာယ တစ္ဆတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၃) ဧတ္ထ စိတ္တံ. ‘‘ဝက္ကံ ဟဒယ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၃.ဒွတိံသာကာရော၊ ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇၊ မ. နိ. ၁.၁၁၀) ဧတ္ထ ဟဒယဝတ္ထု. ဣဓ ပန စိတ္တမေဝ အဗ္ဘန္တရဋ္ဌေန ‘‘ဟဒယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တမေဝ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ပဏ္ဍရံ၊ ဘဝင်္ဂံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယထာဟ – ‘‘ပဘဿရမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ၊ တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၉). တတော နိက္ခန္တတ္တာ ပန အကုသလမ္ပိ ဂင်္ဂါယ နိက္ခန္တာ နဒီ ဂင်္ဂါ ဝိယ ဂေါဓာဝရိတော နိက္ခန္တာ ဂေါဓာဝရီ ဝိယ စ ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ.

မနော မနာယတနန္တိ ဣဓ ပန မနောဂ္ဂဟဏံ မနဿေဝ အာယတနဘာဝဒီပနတ္ထံ. တေနေတံ ဒီပေတိ ‘‘နယိဒံ ဒေဝါယတနံ ဝိယ မနဿ အာယတနတ္တာ မနာယတနံ၊ အထ ခေါ မနော ဧဝ အာယတနံ မနာယတန’’န္တိ. တတ္ထ နိဝါသဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာကရဋ္ဌေန သမောသရဏဋ္ဌာနဋ္ဌေန သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန ကာရဏဋ္ဌေန စ အာယတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ လောကေ ‘‘ဣဿရာယတနံ၊ ဝါသုဒေဝါယတန’’န္တိအာဒီသု နိဝါသဋ္ဌာနံ ‘‘အာယတန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သုဝဏ္ဏာယတနံ၊ ရဇတာယတန’’န္တိအာဒီသု အာကရော. သာသနေ ပန ‘‘မနောရမေ အာယတနေ၊ သေဝန္တိ နံ ဝိဘင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၃၈) သမောသရဏဋ္ဌာနံ. ‘‘ဒက္ခိဏာပထော ဂုန္နံ အာယတန’’န္တိအာဒီသု သဉ္ဇာတိဒေသော. ‘‘တတြ တတြေဝ သက္ခိဘဗ္ဗတံ ပါပုဏာတိ သတိ သတိအာယတနေ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁၀၂၊ ၅.၂၃၊ မ. နိ. ၃.၁၅၈) ကာရဏံ. ဣဓ ပန သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန သမောသရဏဌာနဋ္ဌေန ကာရဏဋ္ဌေနာတိ တိဓာပိ ဝဋ္ဋတိ.

ဖဿာဒယော ဟိ ဓမ္မာ ဧတ္ထ သဉ္ဇာယန္တီတိ သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေနပိ ဧတံ အာယတနံ. ဗဟိဒ္ဓါ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ အာရမ္မဏဘာဝေနေတ္ထ ဩသရန္တီတိ သမောသရဏဌာနဋ္ဌေနပိ အာယတနံ. ဖဿာဒီနံ ပန သဟဇာတာဒိပစ္စယဋ္ဌေန ကာရဏတ္တာ ကာရဏဋ္ဌေနပိ အာယတနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဒေဝ မနနလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ဣန္ဒြိယံ၊ မနော ဧဝ ဣန္ဒြိယံ မနိန္ဒြိယံ.

ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ. ဝိညာဏမေဝ ခန္ဓော ဝိညာဏက္ခန္ဓော. တဿ ရာသိအာဒိဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘မဟာဥဒကက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၅၁) ဧတ္ထ ဟိ ရာသဋ္ဌေန ခန္ဓော ဝုတ္တော. ‘‘သီလက္ခန္ဓော သမာဓိက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၅၅၅) ဂုဏဋ္ဌေန. ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၄၁-၂၄၂) ဧတ္ထ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တဋ္ဌေန. ဣဓ ပန ရုဠှိတော ခန္ဓော ဝုတ္တော. ရာသဋ္ဌေန ဟိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဧကဒေသော ဧကံ ဝိညာဏံ. တသ္မာ ယထာ ရုက္ခဿ ဧကဒေသံ ဆိန္ဒန္တော ‘‘ရုက္ခံ ဆိန္ဒတီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမေဝ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဧကဒေသဘူတံ ဧကမ္ပိ ဝိညာဏံ ရူဠှိတော ‘‘ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ ဝုတ္တံ.

တဇ္ဇာ မနောဝိညာဏဓာတူတိ တေသံ ဖဿာဒီနံ ဓမ္မာနံ အနုစ္ဆဝိကာ မနောဝိညာဏဓာတု. ဣမသ္မိဉှိ ပဒေ ဧကမေဝ စိတ္တံ မိနနဋ္ဌေန မနော၊ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ၊ သဘာဝဋ္ဌေန နိဿတ္တဋ္ဌေန ဝါ ဓာတူတိ တီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တံ. သဟဂတောတိ အဝိဇဟိတော. သဟဇာတောတိ သဒ္ဓိံ နိဂ္ဂတော. သံသဋ္ဌောတိ သံသဂ္ဂေါ ဟုတွာ ဌိတော. သမ္ပယုတ္တောတိ သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တော. ကတမေဟိ ပကာရေဟီတိ? ဧကုပ္ပါဒါဒီဟိ. နတ္ထိ ကေစိ ဓမ္မာ ကေဟိစိ ဓမ္မေဟိ သမ္ပယုတ္တာတိ? အာမန္တာ. ဣတိ ဟိ ဣမဿ ပဉှဿ ပဋိက္ခေပေ ‘‘နနု အတ္ထိ ကေစိ ဓမ္မာ ကေဟိစိ ဓမ္မေဟိ သဟဂတာ သဟဇာတာ သံသဋ္ဌာ ဧကုပ္ပါဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ’’တိ (ကထာ. ၄၇၃) ဧဝံ ဧကုပ္ပါဒတာဒီနံ ဝသေန သမ္ပယောဂတ္ထော ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမေဟိ ဧကုပ္ပါဒတာဒီဟိ သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တော သမ္ပယုတ္တော. ဧကုပ္ပါဒေါတိ ဧကတော ဥပ္ပန္နော၊ န ဝိနာတိ အတ္ထော. ဧကနိရောဓောတိ ဧကတော နိရောဓော. ဧကဝတ္ထုကောတိ ဟဒယဝတ္ထုဝသေန ဧကဝတ္ထုကော. ဧကာရမ္မဏောတိ ရူပါဒိဝသေန ဧကာရမ္မဏော.

ဧတ္ထ သဟဂတသဒ္ဒေါ တဗ္ဘာဝေ၊ ဝေါကိဏ္ဏေ၊ အာရမ္မဏေ၊ နိဿယေ၊ သံသဋ္ဌေတိ ပဉ္စသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ ဇိနဝစနေ. ‘‘ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၊ ဝိဘ. ၂၀၃၊ မ. နိ. ၃.၃၇၄၊ သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဧတ္ထ တဗ္ဘာဝေ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ နန္ဒိရာဂဘူတာတိ အတ္ထော. ‘‘ယာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝီမံသာ ကောသဇ္ဇသဟဂတာ ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၈၃၂) ဧတ္ထ ဝေါကိဏ္ဏေ၊ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘လာဘီ ဟောတိ ရူပသဟဂတာနံ ဝါ သမာပတ္တီနံ အရူပသဟဂတာနံ ဝါ သမာပတ္တီန’’န္တိ (ပု. ပ. ၃-၆) ဧတ္ထ အာရမ္မဏေ၊ ရူပါရမ္မဏာနံ အရူပါရမ္မဏာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘အဋ္ဌိကသညာသဟဂတံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၈) ဧတ္ထ နိဿယေ၊ အဋ္ဌိကသညံ နိဿာယ အဋ္ဌိကသညံ ဘာဝေတွာ ပဋိလဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣဒံ သုခံ ဣမာယ ပီတိယာ သဟဂတံ ဟောတိ သဟဇာတံ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၇၈) ဧတ္ထ သံသဋ္ဌေ၊ သံမိဿန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ သံသဋ္ဌေ အာဂတော.

သဟဇာတသဒ္ဒေါ ‘‘သဟဇာတံ ပုရေဇာတံ ပစ္ဆာဇာတ’’န္တိ (ပဋ္ဌ. ၁.၁.၄၃၅) ဧတ္ထ ဝိယ သဟဇာတေ. သံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ ‘‘ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော’’တိ စ၊ ‘‘ဧဝံ သံသဋ္ဌော၊ ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃) စာတိ ဧဝမာဒီသု သံသဂ္ဂေ. ‘‘ကိသေ ထူလေ ဝိဝဇ္ဇေတွာ သံသဋ္ဌာ ယောဇိတာ ဟယာ’’တိ (ဇာ. ၂.၂၂.၇၀) ဧတ္ထ သဒိသေ.

‘‘ပုစိမန္ဒပရိဝါရော၊ အမ္ဗော တေ ဒဓိဝါဟန၊

မူလံ မူလေန သံသဋ္ဌံ၊ သာခါ သာခါ နိသေဝရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၇၂) –

ဧတ္ထ ဥပစိတေ. ‘‘စိတ္တသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၅၉) ဧတ္ထ စိတ္တသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. ဣဓ ပန ယော ဖလပ္ပဒါနေ အဝိယောဂဓမ္မော ဝိနိဗ္ဘောဂံ အကတွာ ဧကုပ္ပါဒါဒိဓမ္မော ဟုတွာ ‘‘သမ္ပယုတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. တံဝိသယော. အထ ဝါ ‘‘သဟဂတော’’တိ ဝတွာ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အာဂတသုတ္တေန ဝိယ သော န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သဟဇာတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကတော ဥပ္ပန္နရူပါရူပံ ဝိယ သောပိ န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သံသဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ.

ခီရောဒကံ ဝိယ စ သောပိ န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္ပယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိနိဗ္ဘောဂံ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျဋ္ဌေန ဟိ သဟုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ သမ္ပယုတ္တာပိ အတ္ထိ ခီရတေလံ ဝိယ. တထာ ဝိပ္ပယုတ္တာပိ ခီရတော အပနီတံ နဝနီတံ ဝိယ. ဧဝံ လက္ခဏသမ္ပယုတ္တော ဧကုပ္ပါဒါဒိလက္ခဏောယေဝ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကုပ္ပါဒေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဧကုပ္ပါဒသဟဇာတာနံ ကိံ နာနတ္တံ? ဥပ္ပါဒေ အန္တရဝိရဟိတော ဧကုပ္ပါဒေါ. ခီရကာလမုတ္တဿာပိ ဒဓိနော မထနေ မထနေ ပါကဋံ နဝနီတံ ဝိယ ပုရေဘတ္တပစ္ဆာဘတ္တဝသေန ဧကဒိဝသမေဝ ဇာတော ဝိယ သော န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ဧကက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တောတိ သဟဇာတော. ဧကဝတ္ထုကောတိ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ဧကပရိစ္ဆေဒေန ဧကဝတ္ထုကော၊ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဧကဝတ္ထုကတာ ဝိယ ဌာနန္တရဝိရဟိတော. ဧကာရမ္မဏောတိ အနိယတေကာရမ္မဏော န စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယာတိ ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

မစ္စောတိ မူလပဒံ. ရူပါဒီသု သတ္တော လဂ္ဂေါ လဂ္ဂိတောတိ သတ္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သတ္တော သတ္တောတိ၊ ဘန္တေ၊ ဝုစ္စတိ၊ ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ‘သတ္တော’တိ ဝုစ္စတီတိ? ရူပေ ခေါ၊ ရာဓ၊ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ၊ တတြ သတ္တော တတြ ဝိသတ္တော၊ တသ္မာ ‘သတ္တော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၆၁၊ မဟာနိ. ၇). သတ္တယောဂေန ဝါ သတ္တော. သုဂတိဒုဂ္ဂတိံ နရတီတိ နရော. မနုနော ပုတ္တောတိ မာနဝေါ. ဥပကရဏေန သယံ ပေါသယတီတိ ပေါသော. ပုံ ဝုစ္စတိ နိရယော၊ တံ ဂလတီတိ ပုဂ္ဂလော. ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဓာရေတီတိ ဇီဝေါ. စုတိတော ဇာတိံ ဂစ္ဆတီတိ ဇာဂု. ဇိယတီတိ ဇန္တု. ဣန္ဒြိယေန ဂစ္ဆတီတိ ဣန္ဒဂု. အထ ဝါ ဣန္ဒဘူတေန ကမ္မုနာ ဂစ္ဆတီတိ ဣန္ဒဂု. ‘‘ဟိန္ဒဂူ’’တိပိ ပါဠိ. ဟိန္ဒန္တိ မရဏံ၊ တံ ဂစ္ဆတီတိ ဟိန္ဒဂု. မနုတော ဇာတောတိ မနုဇော. ယံ သာဒိယတီတိ ယံ ရူပါဒိံ အဿာဒိယတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣတော ပရံ ဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမေန္တော တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ကာမံ ကာမယမာနဿ။ပေ။ လဒ္ဓါ မစ္စော ယဒိစ္ဆတီ’’တိ၊

ဣတော ပရံ ဧတ္တကမ္ပိ အဝတွာ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမ.

၂. တဿ စေ ကာမယာနဿာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ကာမေ ဣစ္ဆမာနဿ၊ ကာမေန ဝါ ယာယမာနဿ. ဆန္ဒဇာတဿာတိ ဇာတတဏှဿ. ဇန္တုနောတိ သတ္တဿ. တေ ကာမာ ပရိဟာယန္တီတိ တေ ကာမာ ပရိဟာယန္တိ စေ. သလ္လဝိဒ္ဓေါဝ ရုပ္ပတီတိ အထ သော အယောမယာဒိနာ သလ္လေန ဝိဒ္ဓေါ ဝိယ ပီဠီယတိ. ဣတော ပရံ ဝုတ္တံ ဝဇ္ဇေတွာ အဝုတ္တေသု ယံ ယံ အနုတ္တာနံ၊ တံ တဒေဝ ကထယိဿာမိ.

စက္ခုပီဏနံ အာရမ္မဏံ ပါပုဏနဝသေန ယာယတိ ဂစ္ဆတိ. ဒဿနီယဝသေန ပိယတ္တံ အာရမ္မဏဝသေန အပ္ပါပေတီတိ နိယျတိ. သဝနီယံ ဟုတွာ ကဏ္ဏသောတပီဏနံ အာရမ္မဏဝသေန ပရိကဍ္ဎတီတိ ဝုယှတိ. သရိတဗ္ဗံ ဟုတွာ စိတ္တပီဏနံ အာရမ္မဏဝသေန ဂဟေတွာ ဥပသံဟရီယတီတိ သံဟရီယတိ. ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. ဟတ္ထိနာ ယာယတိ ဂစ္ဆတီတိ ဟတ္ထိယာနေန ဝါ၊ ဝါဣတိ ဝိကပ္ပတ္ထေ. အဿေန ယာယတိ ဂစ္ဆတီတိ အဿယာနေန ဝါ. ဂေါယုတ္တံ ဝယှာဒိယာနံ ဂေါယာနံ၊ တေန ဂေါယာနေန. အဇယာနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဋ္ဌဝသေန ဇာတော သဉ္ဇာတော.

အာရမ္မဏပိယတ္တဝသေန နိဗ္ဗတ္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တော. အာရမ္မဏမနာပဘာဝေန ပါတုဘူတော. အထ ဝါ ကာမရာဂဝသေန ဇာတော သဉ္ဇာတော. ကာမနန္ဒိဝသေန နိဗ္ဗတ္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တော. ကာမတဏှာဝသေန ကာမသိနေဟဝသေန ကာမစ္ဆန္ဒဝသေန ကာမပရိဠာဟဝသေန စ ပါတုဘူတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

တေ ဝါ ကာမာ ပရိဟာယန္တီတိ တေ ဝတ္ထုကာမာဒယော ပရိဟာယန္တိ ဝိဂစ္ဆန္တိ. သော ဝါ ကာမေဟိ ပရိဟာယတီတိ ဧသော ခတ္တိယာဒိပုဂ္ဂလော ဝတ္ထုကာမာဒိကာမေဟိ ပရိဟာယတိ ဝိဂစ္ဆတိ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ မစ္စံ ဝိဇဟန္တိ ဘောဂါ၊ မစ္စော ဓနေ ပုဗ္ဗတရံ ဇဟာတီ’’တိ (ဇာ. ၁.၅.၂) ဧဝမာဒီသု ဝိယ. ကထန္တိ ကေန ပကာရေန. တိဋ္ဌန္တဿေဝါတိ ဓရန္တဿေဝ. တေ ဘောဂေတိ တေ ဝတ္ထုကာမာဒယော ဘောဂေ. ရာဇာနော ဝါတိ ပထဗျာဒိရာဇာနော. ဟရန္တီတိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ၊ အပဟရန္တိ ဝါ. စောရာ ဝါတိ သန္ဓိစ္ဆေဒါဒိကာ. အဂ္ဂိ ဝါတိ ဒါဝဂ္ဂိအာဒိ. ဒဟတီတိ ဈာပေတိ ဘသ္မံ ကရောတိ. ဥဒကံ ဝါတိ ဩဃာဒိဥဒကံ. ဝဟတီတိ ဂဟေတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပေတိ. အပ္ပိယာ ဝါတိ အကန္တာ အမနာပါ. ဒါယာဒါ ဟရန္တီတိ ဒါယဇ္ဇဝိရဟိတာ အဿာမိကာ ဟရန္တိ. နိဟိတံ ဝါတိ နိဓာနံ ကတွာ ဌပိတံ. နာဓိဂစ္ဆတီတိ န ဝိန္ဒတိ န ပဋိလဘတိ၊ န ပဿတီတိ အတ္ထော. ဒုပ္ပယုတ္တာတိ ဝိသမပယောဂေန ယောဇိတာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မန္တာ. ဘိဇ္ဇန္တီတိ ဘေဒံ ပါပုဏန္တိ၊ န ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ဘဉ္ဇန္တိ ရထံ အယာနကာ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၁.၂၉၆) သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကုလေ ဝါ ကုလင်္ဂါရော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ခတ္တိယာဒိကုလေ ကုလဈာပကော ကုလေ အန္တိမပုရိသော နိဗ္ဗတ္တတိ. ‘‘ကုလင်္ကရော’’တိပိ ပါဠိ. ယော တေ ဘောဂေ ဝိကိရတီတိ ယော ဧသော ကုလေ ပစ္ဆိမကော တေ ဟိရညာဒိကေ ဘောဂေ ခေပေတိ. ဝိဓမတီတိ ဝိယောဂံ ကရောတိ၊ ဒူရေ ခိပတိ. ဝိဒ္ဓံသေတီတိ နာသေတိ အဒဿနံ ဂမေတိ. အထ ဝါ ဣတ္ထိဓုတ္တော ဟုတွာ ဝိကိရတိ. သုရာဓုတ္တော ဟုတွာ ဝိဓမတိ. အက္ခဓုတ္တော ဟုတွာ ဝိဒ္ဓံသေတိ. ဝိကိရတိ ဝါ ဥပ္ပန္နံ အာယံ အဇာနနေန. ဝိဓမတိ ဝိဿဇ္ဇနမုခံ အဇာနနေန. ဝိဒ္ဓံသေတိ ဌပိတဋ္ဌာနေ အာရက္ခံ အသံဝိဓာနေနာတိ ဧဝမာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

အနိစ္စတာယေဝ အဋ္ဌမီတိ ဝိနာသဘာဝေါ ဧဝ အဋ္ဌမော. ဟာယန္တီတိ အဒဿနံ ယန္တိ. ပရိဟာယန္တီတိ န ပုန ပညာယန္တိ. ပရိဓံသေန္တီတိ ဌာနတော အပဂစ္ဆန္တိ. ပရိပတန္တီတိ ပဂ္ဃရန္တိ. အန္တရဓာယန္တီတိ အန္တရဓာနံ အဒဿနံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝိပ္ပလုဇ္ဇန္တီတိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ ဟုတွာ အပဂစ္ဆန္တိ.

တိဋ္ဌန္တေဝ တေ ဘောဂေတိ တေသံ ဓနာနံ ဌိတကာလေ ‘‘တိဋ္ဌန္တေ နိဗ္ဗုတေ စာပီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၈၀၆) ဝိယ. သောတိ သော ဘောဂသာမိကော ပုဂ္ဂလော. စဝတိ ဒေဝလောကတော. မရတိ မနုဿလောကတော. ဝိပ္ပလုဇ္ဇတိ နာဂသုပဏ္ဏာဒိလောကတော. အထ ဝါ ဟာယတိ ဓညကောဋ္ဌာဂါရဝသေန. ပရိဟာယတိ ဓနကောဋ္ဌာဂါရဝသေန. ပရိဓံသတိ ဗလိဗဒ္ဒဟတ္ထိအဿာဒိဝသေန. ပရိပတတိ ဒါသိဒါသဝသေန. အန္တရဓာယတိ ဒါရာဘရဏဝသေန. နဿတိ ဥဒကာဒိဝသေနာတိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

အယောမယေနာတိ ကာဠလောဟာဒိနိဗ္ဗတ္တေန. သလ္လေနာတိ ကဏ္ဍေန. အဋ္ဌိမယေနာတိ မနုဿဋ္ဌိံ ဌပေတွာ အဝသေသေန. ဒန္တမယေနာတိ ဟတ္ထိဒန္တာဒိနာ. ဝိသာဏမယေနာတိ ဂေါဝိသာဏာဒိနာ. ကဋ္ဌမယေနာတိ ဝေဠုကဋ္ဌာဒိနာ. ဝိဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တပ္ပကာရသလ္လာနံ အညတရညတရေန ပဟဋော. ရုပ္ပတီတိ ဝိကိရတိ၊ ဝိကာရံ အာပဇ္ဇတိ. ကုပ္ပတီတိ စလတိ၊ ကောပံ ဥပ္ပါဒေတိ. ဃဋ္ဋီယတီတိ ဃဋ္ဋိတော ဟောတိ. ပီဠီယတီတိ ပီဠိတော ဟောတိ၊ လဒ္ဓပ္ပဟာရော ကုပ္ပတိ. ‘‘တတိယဒိဝသေ သလာကံ ပဝေသေတွာ ဓောဝနကာလေ ဃဋ္ဋီယတိ. ခါရပ္ပဒါနေ ပီဠီယတိ. ပဟာရဓောဝနေ ဝါ ရုပ္ပတိ. တသ္မိံ ဒုက္ခုပ္ပါဒနေ ကုပ္ပတိ. သလာကပဝေသနေ ပီဠီယတိ. ခါရပ္ပဒါနေ ဃဋ္ဋီယတီ’’တိ ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

ဗျာဓိတောတိ လဒ္ဓပ္ပဟာရော ဟုတွာ ပီဠိတော. ဒေါမနဿိတောတိ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော. ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါတိ ပကတိဘာဝံ ဇဟိတွာ အညထာဘာဝံ ဥပနီတေန၊ အန္တောသောသာဒိ သောကော စ ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒေဝေါ စ ကာယပီဠနာဒိ ဒုက္ခဉ္စ စိတ္တပီဠနာဒိ ဒေါမနဿဉ္စ ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော စ. ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ သောကာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သမုဒါစာရံ ဂစ္ဆန္တိ.

၃. တတိယဂါထာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယော ပန ဣမေ ကာမေ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂဝိက္ခမ္ဘနေန ဝါ သမုစ္ဆေဒေန ဝါ အတ္တနော ပါဒေန သပ္ပဿ သိရံ ဝိယ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ သော ဘိက္ခု သဗ္ဗလောကံ ဝိပ္ဖါရေတွာ ဌိတတ္တာ လောကေ ဝိသတ္တိကာသင်္ခါတံ တဏှံ သတော ဟုတွာ သမတိဝတ္တတီတိ.

ယောတိ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ ပဒံ. ယော ယာဒိသောတိအာဒီနိ တဿ ဝိဘဇနပဒါနိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ယောတိ အတ္ထပဒံ. တဉ္စ အနိယမေန ပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ. တသ္မာ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အနိယမေန ပုဂ္ဂလဒီပကံ ယော-သဒ္ဒမေဝ အာဟ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ယောတိ ယော ကောစီတိ. ယသ္မာ ယော ယော ကောစိ နာမ၊ သော အဝဿံ ယထာလိင်္ဂယထာယုတ္တယထာဝိဟိတယထာပ္ပကာရယံဌာနပတ္တယံဓမ္မသမန္နာဂတဝသေန ဧကေနာကာရေန ပညာယတိ၊ တသ္မာ တံ တတ္ထ ဉာပေတုံ တံ ဘေဒံ ပကာသေန္တော ‘‘ယာဒိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာဒိသောတိ လိင်္ဂဝသေန ယာဒိသော ဝါ တာဒိသော ဝါ ဟောတု၊ ဒီဃော ဝါ ရဿော ဝါ ကာဠော ဝါ ဩဒါတော ဝါ မင်္ဂုရစ္ဆဝိ ဝါ ကိသော ဝါ ထူလော ဝါတိ အတ္ထော.

ယထာယုတ္တောတိ ယောဂဝသေန ယေန ဝါ တေန ဝါ ယုတ္တော ဟောတု၊ နဝကမ္မယုတ္တော ဝါ ဥဒ္ဒေသယုတ္တော ဝါ ဝါသဓုရယုတ္တော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဝိဟိတောတိ ယထာဌပိတော နဝကမ္မာဓိဋ္ဌာယိကာဒိဝသေန. ယထာပကာရောတိ ယထာပကာရေန ပတိဋ္ဌိတော ပဒီပနာယကာဒိဝသေန. ယံဌာနပ္ပတ္တောတိ ယံ ဌာနန္တရံ ပတ္တော သေနာပတိသေဋ္ဌိဋ္ဌာနာဒိဝသေန. ယံဓမ္မသမန္နာဂတောတိ ယေန ဓမ္မေန ဥပါဂတော ဓုတင်္ဂါဒိဝသေန.

ဝိက္ခမ္ဘနတော ဝါတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓီတိ ကိလေသာနံ ဒူရီကရဏတော ဝါ ဃဋပ္ပဟာရေန သေဝါလာနံ ဝိယ. သမုစ္ဆေဒတော ဝါတိ ပုန အပ္ပဝတ္တိံ ကတွာ အစ္စန္တတော မဂ္ဂေန ကိလေသာနံ ဥစ္ဆိန္နမူလတော ပဟာနဝသေန သမုစ္ဆေဒတော ဝါ. အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာတိအာဒီနိ ဧကာဒသ ပဒါနိ ဝိပဿနာဝသေန ဝုတ္တာနိ.

ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေန္တောပီတိအာဒီနိ ဆ ပဒါနိ မရဏဿတိံ ဘာဝေန္တောပိ၊ ဥပသမာနုဿတိံ ဘာဝေန္တောပီတိ ဣမာနိ စ ဥပစာရဇ္ဈာနဝသေန ဝုတ္တာနိ. အာနာပါနဿတိံ ဘာဝေန္တောပိ၊ ကာယဂတာသတိံ ဘာဝေန္တောပိ၊ ပဌမံ ဈာနံ ဘာဝေန္တောပီတိအာဒီနိ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ဘာဝေန္တောပီတိ ပရိယောသာနာနိ အပ္ပနာဇ္ဈာနဝသေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာတိ သုနိက္ကန္တံ နိက္ကန္တံ နိမ္မံသံ လောဟိတမက္ခိတံ အဋ္ဌိကင်္ကလံ ဥပမာ ဧတေသံ ကာမာနန္တိ အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ. အပ္ပဿာဒဋ္ဌေနာတိ ‘‘အပ္ပံ ပရိတ္တံ သုခဿာဒံ အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော’’တိ ဒဿနဋ္ဌေန. ပဿန္တောတိ ‘‘ယာဝဒေဝ ပန သော ကုက္ကုရော ကိလမထဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿန္တော. ပရိဝဇ္ဇေတီတိ ဒူရင်္ဂမေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ကုက္ကုရော ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျပရေတော ဂေါဃာတကသူနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတော အဿ၊ တမေနံ ဒက္ခော ဂေါဃာတကော ဝါ ဂေါဃာတကန္တေဝါသီ ဝါ အဋ္ဌိကင်္ကလံ သုနိက္ကန္တံ နိက္ကန္တံ နိမ္မံသံ လောဟိတမက္ခိတံ ဥပသုမ္ဘေယျ. တံ ကိံ မညသိ၊ ဂဟပတိ၊ အပိ နု ခေါ သော ကုက္ကုရော အမှံ အဋ္ဌိကင်္ကလံ သုနိက္ကန္တံ နိက္ကန္တံ နိမ္မံသံ လောဟိတမက္ခိတံ ပလေဟန္တော ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျံ ပဋိဝိနေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိဿ ဟေတု’’? ‘‘အဒုဉှိ၊ ဘန္တေ၊ အဋ္ဌိကင်္ကလံ သုနိက္ကန္တံ နိက္ကန္တံ နိမ္မံသံ လောဟိတမက္ခိတံ၊ ယာဝဒေဝ ပန သော ကုက္ကုရော ကိလမထဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ၊ အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော’တိ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ နာနတ္တာ နာနတ္တသိတာ၊ တံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ ဧကတ္တာ ဧကတ္တသိတာ၊ ယတ္ထ သဗ္ဗသော လောကာမိသုပါဒါနာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၄၂).

ဂိဇ္ဈာဒီဟိ သာဓာရဏာ မံသပေသိ ဥပမာ ဧတေသန္တိ မံသပေသူပမာ. ဗဟူနံ သာဓာရဏဋ္ဌေန ဗဟုသာဓာရဏာ. အာဒိတ္တံ တိဏုက္ကံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ တိဏုက္ကူပမာ. အနုဒဟနဋ္ဌေနာတိ ဟတ္ထာဒိဈာပနဋ္ဌေန. သာဓိကပေါရိသပ္ပမာဏာ ဝီတစ္စိကာနံ ဝီတဓူမာနံ အင်္ဂါရာနံ ပူရာ အင်္ဂါရကာသု ဥပမာ ဧတေသန္တိ အင်္ဂါရကာသူပမာ. မဟာပရိဠာဟဋ္ဌေနာတိ မဟန္တပရိတာပနဋ္ဌေန. အာရာမရာမဏေယျာဒိကံ သုပိနံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ သုပိနကူပမာ. ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ အပ္ပတွာ၊ န ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌနဋ္ဌေန. ယာစိတေန လဒ္ဓံ ယာနာဒိဘဏ္ဍံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ ယာစိတကူပမာ. တာဝကာလိကဋ္ဌေနာတိ အနိဗန္ဓနဋ္ဌေန. သမ္ပန္နဖလရုက္ခော ဥပမာ ဧတေသန္တိ ရုက္ခဖလူပမာ. သမ္ဘဉ္ဇနပရိဘဉ္ဇနဋ္ဌေနာတိ သာခါဘဉ္ဇနဋ္ဌေန စေဝ သမန္တတော ဘဉ္ဇိတွာ ရုက္ခပါတနဋ္ဌေန စ. အသိ စ သူနာ စ ဥပမာ ဧတေသန္တိ အသိသူနူပမာ. အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေနာတိ ဆိန္ဒနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ သတ္တိသူလူပမာ. ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ နိပတေတွာ ဂမနဋ္ဌေန. ဘယဇနနဋ္ဌေန သပ္ပသိရံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ သပ္ပသိရူပမာ. သပ္ပဋိဘယဋ္ဌေနာတိ သဟ အဘိမုခေ ဘယဋ္ဌေန. ဒုက္ခဇနနံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမာ. မဟာဘိတာပနဋ္ဌေနာတိ မဟန္တအဘိတာပကာယပီဠာဥပ္ပါဒနဋ္ဌေနာတိ ကာမံ ပရိဝဇ္ဇေတီတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ဂိဇ္ဈော ဝါ ကင်္ကော ဝါ ကုလလော ဝါ မံသပေသိံ အာဒါယ ဥဍ္ဍီယေယျ၊ တမေနံ ဂိဇ္ဈာပိ ကင်္ကာပိ ကုလလာပိ အနုပတိတွာ အနုပတိတွာ ဝိတစ္ဆေယျုံ ဝိဿဇ္ဇေယျုံ. တံ ကိံ မညသိ၊ ဂဟပတိ၊ သစေ သော ဂိဇ္ဈော ဝါ ကင်္ကော ဝါ ကုလလော ဝါ တံ မံသပေသိံ န ခိပ္ပမေဝ ပဋိနိဿဇ္ဇေယျ၊ သော တတောနိဒါနံ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျ၊ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခ’’န္တိ ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘မံသပေသူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ။ပေ။ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတိ. သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ပုရိသော အာဒိတ္တံ တိဏုက္ကံ အာဒါယ ပဋိဝါတံ ဂစ္ဆေယျ. တံ ကိံ မညသိ၊ ဂဟပတိ၊ သစေ သော ပုရိသော တံ အာဒိတ္တံ တိဏုက္ကံ န ခိပ္ပမေဝ ပဋိနိဿဇ္ဇေယျ၊ တဿ သာ အာဒိတ္တာ တိဏုက္ကာ ဟတ္ထံ ဝါ ဒဟေယျ၊ ဗာဟုံ ဝါ ဒဟေယျ၊ အညတရံ ဝါ အညတရံ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ဒဟေယျ၊ သော တတောနိဒါနံ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျ၊ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘တိဏုက္ကူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ။ပေ။ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတိ. သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ အင်္ဂါရကာသု သာဓိကပေါရိသာ ပူရာ အင်္ဂါရာနံ ဝီတစ္စိကာနံ ဝီတဓူမာနံ. အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ဇီဝိတုကာမော အမရိတုကာမော သုခကာမော ဒုက္ခပ္ပဋိက္ကူလော၊ တမေနံ ဒွေ ဗလဝန္တော ပုရိသာ နာနာဗာဟာသု ဂဟေတွာ အင်္ဂါရကာသုံ ဥပကဍ္ဎေယျုံ. တံ ကိံ မညသိ ဂဟပတိ၊ အပိ နု သော ပုရိသော ဣတိ စိတိ စေဝ ကာယံ သန္နာမေယျာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိဿဟေတု’’? ‘‘ဝိဒိတဉှိ၊ ဘန္တေ၊ တဿ ပုရိသဿ ‘ဣမဉ္စ အဟံ အင်္ဂါရကာသုံ ပပတိဿာမိ၊ တတောနိဒါနံ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆိဿာမိ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခ’’’န္တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ ဂဟပတိ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘အင်္ဂါရကာသူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ။ပေ။ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတိ. သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ပုရိသော သုပိနကံ ပဿေယျ အာရာမရာမဏေယျကံ ဝနရာမဏေယျကံ ဘူမိရာမဏေယျကံ ပေါက္ခရဏိရာမဏေယျကံ၊ သော ပဋိဗုဒ္ဓေါ န ကိဉ္စိ ပဋိပဿေယျ. ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘သုပိနကူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ။ပေ။ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတိ. သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ပုရိသော ယာစိတကံ ဘောဂံ ယာစိတွာ ယာနံ ဝါ ပေါရိသေယျံ ပဝရမဏိကုဏ္ဍလံ. သော တေဟိ ယာစိတကေဟိ ဘောဂေဟိ ပုရက္ခတော ပရိဝုတော အန္တရာပဏံ ပဋိပဇ္ဇေယျ. တမေနံ ဇနော ဒိသွာ ဧဝံ ဝဒေယျ ‘ဘောဂီ ဝတ ဘော ပုရိသော၊ ဧဝံ ကိရ ဘော ဘောဂိနော ဘောဂါနိ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. တမေနံ သာမိကာ ယတ္ထ ယတ္ထေဝ တာနိ ပဿေယျုံ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ တာနိ ဟရေယျုံ. တံ ကိံ မညသိ၊ ဂဟပတိ၊ အလံ နု ခေါ တဿ ပုရိသဿ အညထတ္တာယာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိဿဟေတု’’? ‘‘သာမိနော ဟိ၊ ဘန္တေ၊ တာနိ ဟရန္တီ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘ယာစိတကူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ။ပေ။ တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတိ. သေယျထာပိ၊ ဂဟပတိ၊ ဂါမဿ ဝါ နိဂမဿ ဝါ အဝိဒူရေ တိဗ္ဗော ဝနသဏ္ဍော၊ တတြဿ ရုက္ခော သမ္ပန္နဖလော စ ဥပပန္နဖလော စ. န စဿု ကာနိစိ ဖလာနိ ဘူမိယံ ပတိတာနိ. အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ဖလတ္ထိကော ဖလဂဝေသီ ဖလပရိယေသနံ စရမာနော. သော တံ ဝနသဏ္ဍံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ တံ ရုက္ခံ ပဿေယျ သမ္ပန္နဖလဉ္စ ဥပပန္နဖလဉ္စ. တဿ ဧဝမဿ ‘အယံ ခေါ ရုက္ခော သမ္ပန္နဖလော စ ဥပပန္နဖလော စ၊ နတ္ထိ စ ကာနိစိ ဖလာနိ ဘူမိယံ ပတိတာနိ၊ ဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ ရုက္ခံ အာရောပိတုံ. ယံနူနာဟံ ဣမံ ရုက္ခံ အာရောဟိတွာ ယာဝဒတ္ထဉ္စ ခါဒေယျံ၊ ဥစ္ဆင်္ဂဉ္စ ပူရေယျ’န္တိ? သော တံ ရုက္ခံ အာရောဟိတွာ ယာဝဒတ္ထဉ္စ ခါဒေယျ၊ ဥစ္ဆင်္ဂဉ္စ ပူရေယျ. အထ ဒုတိယော ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ဖလတ္ထိကော ဖလဂဝေသီ ဖလပရိယေသနံ စရမာနော တိဏှံ ကုဌာရိံ အာဒါယ. သော တံ ဝနသဏ္ဍံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ တံ ရုက္ခံ ပဿေယျ သမ္ပန္နဖလဉ္စ ဥပပန္နဖလဉ္စ. တဿ ဧဝမဿ ‘အယံ ခေါ ရုက္ခော သမ္ပန္နဖလော စ ဥပပန္နဖလော စ၊ နတ္ထိ စ ကာနိစိ ဖလာနိ ဘူမိယံ ပတိတာနိ၊ န ခေါ ပနာဟံ ဇာနာမိ ရုက္ခံ အာရောဟိတုံ. ယံနူနာဟံ ဣမံ ရုက္ခံ မူလတော ဆေတွာ ယာဝဒတ္ထဉ္စ ခါဒေယျံ၊ ဥစ္ဆင်္ဂဉ္စ ပူရေယျ’န္တိ. သော တံ ရုက္ခံ မူလတောဝ ဆိန္ဒေယျ. တံ ကိံ မညသိ၊ ဂဟပတိ၊ အမုကော သော ပုရိသော ပဌမံ ရုက္ခံ အာရူဠှော၊ သစေ သော န ခိပ္ပမေဝ ဩရောဟေယျ၊ တဿ သော ရုက္ခော ပပတန္တော ဟတ္ထံ ဝါ ဘဉ္ဇေယျ ပါဒံ ဝါ ဘဉ္ဇေယျ အညတရံ ဝါ အညတရံ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ဘဉ္ဇေယျ၊ သော တတောနိဒါနံ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျ၊ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘ရုက္ခဖလူပမာ ကာမာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ၊ အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော’တိ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ နာနတ္တာ နာနတ္တသိတာ၊ တံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ ဧကတ္တာ ဧကတ္တသိတာ. ယတ္ထ သဗ္ဗသော လောကာမိသူပါဒါနာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ. တမေဝူပေက္ခံ ဘာဝေတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၄၃-၄၈).

ဧဝံ အဋ္ဌိကင်္ကလာဒိကအဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမပရိယောသာနတော ဝိပဿနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဥပစာရသမာဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေန္တော’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သတိ ဧဝ အနုဿတိ. ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနမှိယေဝ စ ပဝတ္တတ္တာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ကုလပုတ္တဿ အနုရူပါ သတီတိပိ အနုဿတိ. ဗုဒ္ဓံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ. အရဟတာဒိဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ၊ တံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ. ဘာဝေန္တောတိ ဝဍ္ဎေန္တော ဗျူဟေန္တော. ဓမ္မံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ ဓမ္မာနုဿတိ၊ သွာက္ခာတတာဒိဓမ္မဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သံဃံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ သံဃာနုဿတိ၊ သုပ္ပဋိပန္နတာဒိသံဃဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သီလံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ သီလာနုဿတိ၊ အတ္တနော အခဏ္ဍတာဒိသီလဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. စာဂံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ စာဂါနုဿတိ၊ အတ္တနော မုတ္တစာဂတာဒိစာဂဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဒေဝတာ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ ဒေဝတာနုဿတိ၊ ဒေဝတာ သက္ခိဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ အတ္တနော သဒ္ဓါဒိဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာနာပါနေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ သတိ အာနာပါနဿတိ၊ အာနာပါနနိမိတ္တာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. မရဏံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ သတိ မရဏဿတိ၊ ဧကဘဝပရိယာပန္နဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒသင်္ခါတမရဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ.

ကုစ္ဆိတာနံ ကေသာဒီနံ ပဋိက္ကူလာနံ အာယတ္တာ အာကရတ္တာ ကာယောတိ သင်္ခံ ဂတေ သရီရေ ဂတာ ပဝတ္တာ သတိ ကာယဂတာသတိ၊ တာဒိသံ ဝါ ကာယံ ဂတာ သတိ ‘‘ကာယဂတသတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ရဿံ အကတွာ ‘‘ကာယဂတာသတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကေသာဒိကေသု ကာယကောဋ္ဌာသေသု ပဋိက္ကူလနိမိတ္တာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဥပသမံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာ အနုဿတိ. ဥပသမာနုဿတိ၊ သဗ္ဗဒုက္ခူပသမာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ.

ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဝေန္တော. ပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဘာဝေန္တော. သုခစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တံ တတိယဇ္ဈာနံ ဘာဝေန္တော. ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာသမ္ပယုတ္တံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဘာဝေန္တော။ပေ။ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဘာဝေန္တောပိ ကာမေ ပရိဝဇ္ဇေတီတိ.

ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမုစ္ဆေဒေန ကာမာနံ ပဟာနံ ဒဿေတုံ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တောပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဂ္ဂသောတဿ အာပဇ္ဇနံ သောတာပတ္တိ၊ သောတာပတ္တိယာ မဂ္ဂေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ. အပါယဂမနီယေ ကာမေတိ ယေဟိ အပါယံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တေ အပါယဂမနီယေ ကာမေ သမုစ္ဆေဒတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ပရိဝဇ္ဇေတိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိံယေဝ ဣမံ လောကံ အာဂစ္ဆတီတိ သကဒါဂါမီ၊ တဿ မဂ္ဂေါ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေါ. တံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော. ဩဠာရိကေတိ ပရိဠာဟပ္ပတ္တေ. ပဋိသန္ဓိဝသေနေဝ ကာမဘဝံ နာဂစ္ဆတီတိ အနာဂါမီ၊ တဿ မဂ္ဂေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ. တံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော. အနုသဟဂတေတိ သုခုမဘာဝပ္ပတ္တေ. ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ၊ ကိလေသာရီနံ ဟတတ္တာ၊ သံသာရစက္ကဿ အရာနံ ဟတတ္တာ၊ ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါ၊ ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ စ အရဟံ၊ အရဟတော ဘာဝေါ အရဟတ္တံ. ကိံ တံ? အရဟတ္တဖလံ. အရဟတ္တဿ မဂ္ဂေါ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. တံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗေနာကာရေန သဗ္ဗံ. သဗ္ဗထာ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန သဗ္ဗံ. အသေသံ နိဿေသန္တိ နိရဝသေသံ ဂန္ဓမတ္တမ္ပိ အဋ္ဌပေတွာ. အထ ဝါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ မူလဝသေန. သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ အာကာရနိပ္ပဒေသဝသေန. အသေသံ နိဿေသံ ဘာဝနာနိပ္ပဒေသဝသေန. တထာ ပုရိမေန ဒုစ္စရိတာဘာဝေန. ဒုတိယေန ပရိယုဋ္ဌာနာဘာဝေန. တတိယေန အနုသယာဘာဝေန ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

သပ္ပေါ ဝုစ္စတိ အဟီတိ ယော ကောစိ သရန္တော ဂစ္ဆတိ. ကေနဋ္ဌေနာတိ ကေန အတ္ထေန. သံသပ္ပန္တော ဂစ္ဆတီတိ ယသ္မာ သမ္မာ သံသရန္တော ဂစ္ဆတီတိ သပ္ပေါ. ဘုဇန္တောတိ ဝင်္ကဝင်္ကော ဟုတွာ. ပန္နသိရောတိ နိပန္နသီသော ဟုတွာ. သိရေန သုပတီတိ သီသံ ဘောဂန္တရေ ကတွာ သုပနဘာဝေန သိရသာ သုပတီတိ သရီသပေါ. ဗိလေ သယတီတိ ဗိလာသယော. ‘‘ဗိလသယော’’တိပိ ပါဠိ၊ တံ သုန္ဒရံ. ဂုဟာယံ သေတီတိ ဂုဟာသယော. ဒါဌာ တဿ အာဝုဓောတိ တဿ သပ္ပဿ ဒုဝေ ဒါဌာ ပဟရဏသတ္ထသင်္ခါတော အာဝုဓော. ဝိသံ တဿ ဃောရန္တိ တဿ သပ္ပဿ ဗျာပကသင်္ခါတံ ဝိသံ ဒါရုဏံ ကက္ခဠံ. ဇိဝှါ တဿ ဒုဝိဓာတိ တဿ သပ္ပဿ ဒွေဓာ ဇိဝှါ. ဒွီဟိ ဇိဝှါဟိ ရသံ သာယတီတိ ဒုဝိဓာဟိ ဇိဝှါဟိ ရသံ ဇာနာတိ အဿာဒံ ဝိန္ဒတိ သာဒိယတီတိ. ဇီဝိတုံ ကာမယတီတိ ဇီဝိတုကာမော. အမရိတုံ ကာမယတီတိ အမရိတုကာမော. သုခံ ကာမယတီတိ သုခကာမော. ဒုက္ခပ္ပဋိက္ကူလောတိ ဒုက္ခံ အနိစ္ဆမာနော. ပါဒေနာတိ အတ္တနော ပါဒေန. သပ္ပသိရန္တိ သပ္ပဿ သီသံ. ဝဇ္ဇေယျာတိ ဒူရတော ဝဇ္ဇေယျ. ဝိဝဇ္ဇေယျာတိ တဿ ပမာဏေန. ပရိဝဇ္ဇေယျာတိ သမန္တတော. အဘိနိဝဇ္ဇေယျာတိ စတုတ္ထပ္ပမာဏေန. အထ ဝါ ပုရိမေန သီသတော. ဒုတိယတတိယေန ဒွီဟိ ပဿေဟိ. စတုတ္ထေန ပစ္ဆတော. ‘‘ကာမေ ပန အပ္ပတ္တဿ ပရိယေသနမူလဒုက္ခဝတ္ထုဘာဝေန ဝဇ္ဇေယျ. ပတ္တဿ အာရက္ခမူလဒုက္ခဝတ္ထုဘာဝေန ဝိဝဇ္ဇေယျ. အညာဏပရိဠာဟဒုက္ခဝတ္ထုဘာဝေန ပရိဝဇ္ဇေယျ. ဝိနာသမုခေ ပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခဝတ္ထုဘာဝေန အဘိနိဝဇ္ဇေယျာ’’တိ ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ.

ရဉ္ဇနဝသေန ရာဂေါ. ဗလဝရဉ္ဇနဋ္ဌေန သာရာဂေါ. ဝိသယေ သတ္တာနံ အနု အနု နယနတော အနုနယော. အနုရုဇ္ဈတီတိ အနုရောဓော၊ ကာမေတီတိ အတ္ထော. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဘဝေ သတ္တာ ဧတာယ နန္ဒန္တီတိ နန္ဒီ၊ သယံ ဝါ နန္ဒတီတိ နန္ဒီ. နန္ဒီ စ သာ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ စာတိ နန္ဒိရာဂေါ. တတ္ထ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ သကိံ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ နန္ဒီ၊ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ နန္ဒိရာဂေါတိ ဝုစ္စတိ. စိတ္တဿ သာရာဂေါတိ ယော ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဗလဝရဉ္ဇနဋ္ဌေန သာရာဂေါ’’တိ ဝုတ္တော၊ သော န သတ္တဿ၊ စိတ္တဿေဝ သာရာဂေါတိ အတ္ထော.

ဣစ္ဆန္တိ ဧတာယ အာရမ္မဏာနီတိ ဣစ္ဆာ. ဗဟလကိလေသဘာဝေန မုစ္ဆန္တိ ဧတာယ ပါဏိနောတိ မုစ္ဆာ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏဝသေန အဇ္ဈောသာနံ. ဣမိနာ သတ္တာ ဂိဇ္ဈန္တိ ဂေဓံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဂေဓော. ဗဟလဋ္ဌေန ဝါ ဂေဓော. ‘‘ဂေဓံ ဝါ ပန ပဝနသဏ္ဍ’’န္တိ ဟိ ဗဟလဋ္ဌေနေဝ ဝုတ္တံ. အနန္တရပဒံ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတံ၊ သဗ္ဗတောဘာဂေန ဝါ ဂေဓောတိ ပလိဂေဓော. သဇ္ဇန္တိ ဧတေနာတိ သင်္ဂေါ. လဂ္ဂနဋ္ဌေန ဝါ သင်္ဂေါ. ဩသီဒနဋ္ဌေန ပင်္ကော. အာကဍ္ဎနဝသေန ဧဇာ. ‘‘ဧဇာ ဣမံ ပုရိသံ ပရိကဍ္ဎတိ တဿ တဿေဝ ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဝဉ္စနဋ္ဌေန မာယာ. ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တာနံ ဇနနဋ္ဌေန ဇနိကာ. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ၊ စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅) ဟိ ဝုတ္တံ. ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တေ ဒုက္ခေန သံယောဇယမာနာ ဇနေတီတိ သဉ္ဇနနီ. ဃဋနဋ္ဌေန သိဗ္ဗိနီ. အယဉှိ ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တေ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန သိဗ္ဗတိ ဃဋေတိ တုန္နကာရော ဝိယ ပိလောတိကာယ ပိလောတိကံ၊ တသ္မာ ‘‘ဃဋနဋ္ဌေန သိဗ္ဗိနီ’’တိ ဝုတ္တာ. အနေကပ္ပကာရံ ဝိသယဇာလံ တဏှာဝိပ္ဖန္ဒိတနိဝေသသင်္ခါတံ ဝါ ဇာလမဿာ အတ္ထီတိ ဇာလိနီ.

အာကဍ္ဎနဋ္ဌေန သီဃသောတာ သရိတာ ဝိယာတိ သရိတာ. အလ္လဋ္ဌေန ဝါ သရိတာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သရိတာနိ သိနေဟိတာနိ စ သောမနဿာနိ ဘဝန္တိ ဇန္တုနော’’တိ (ဓ. ပ. ၃၄၁). အလ္လာနိ စေဝ သိနိဒ္ဓါနိ စာတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အနယဗျသနာပါဒနဋ္ဌေန ကုမ္မာနုဗန္ဓသုတ္တကံ ဝိယာတိ သုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သုတ္တန္တိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ နန္ဒိရာဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၉). ရူပါဒီသု ဝိတ္ထတဋ္ဌေန ဝိသတာ. တဿ တဿ ပဋိလာဘတ္ထာယ သတ္တေ အာယူဟာပေတီတိ အာယူဟိနီ. ဥက္ကဏ္ဌိတုံ အပဒါနတော သဟာယဋ္ဌေန ဒုတိယာ. အယဉှိ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋသ္မိံ ဥက္ကဏ္ဌိတုံ န ဒေတိ၊ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပိယသဟာယော ဝိယ အဘိရမာပေတိ. တေနေဝ ဝုတ္တံ –

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော၊ ဒီဃမဒ္ဓါနသံသရံ၊

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ၊ သံသာရံ နာတိဝတ္တတီ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၅၊ အ. နိ. ၄.၉၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. ပါယာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇)၊