၁. အပဏ္ဏကဝဂ္ဂေါ

၁. အပဏ္ဏကဇာတကဝဏ္ဏနာ

ဣမံ တာဝ အပဏ္ဏကဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိံ ဥပနိဿာယ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ဝိဟရန္တော ကထေသိ. ကံ ပန အာရဗ္ဘ အယံ ကထာ သမုဋ္ဌိတာတိ? သေဋ္ဌိဿ သဟာယကေ ပဉ္စသတေ တိတ္ထိယသာဝကေ. ဧကသ္မိဉှိ ဒိဝသေ အနာထပိဏ္ဍိကော သေဋ္ဌိ အတ္တနော သဟာယကေ ပဉ္စသတေ အညတိတ္ထိယသာဝကေ အာဒါယ ဗဟုံ မာလာဂန္ဓဝိလေပနဉ္စေဝ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတဝတ္ထစ္ဆာဒနာနိ စ ဂါဟာပေတွာ ဇေတဝနံ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဘေသဇ္ဇာနိ စေဝ ဝတ္ထာနိ စ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဆ နိသဇ္ဇာဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တေပိ အညတိတ္ထိယသာဝကာ တထာဂတံ ဝန္ဒိတွာ သတ္ထု ပုဏ္ဏစန္ဒသဿိရိကံ မုခံ၊ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတံ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တံ ဗြဟ္မကာယံ၊ အာဝေဠာဝေဠာ ယမကယမကာ ဟုတွာ နိစ္ဆရန္တိယော ဃနဗုဒ္ဓရသ္မိယော စ ဩလောကယမာနာ အနာထပိဏ္ဍိကဿ သမီပေယေဝ နိသီဒိံသု.

အထ နေသံ သတ္ထာ မနောသိလာတလေ သီဟနာဒံ နဒန္တော တရုဏသီဟော ဝိယ ဂဇ္ဇန္တော ပါဝုဿကမေဃော ဝိယ စ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ စ ရတနဒါမံ ဂန္ထေန္တော ဝိယ စ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန သဝနီယေန ကမနီယေန ဗြဟ္မဿရေန နာနာနယဝိစိတ္တံ မဓုရဓမ္မကထံ ကထေသိ. တေ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နစိတ္တာ ဥဋ္ဌာယ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ အညတိတ္ထိယသရဏံ ဘိန္ဒိတွာ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ အဂမံသု. တေ တတော ပဋ္ဌာယ နိစ္စကာလံ အနာထပိဏ္ဍိကေန သဒ္ဓိံ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏန္တိ၊ ဒါနံ ဒေန္တိ၊ သီလံ ရက္ခန္တိ၊ ဥပေါသထကမ္မံ ကရောန္တိ.

အထ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိတော ပုနဒေဝ ရာဇဂဟံ အဂမာသိ. တေ တထာဂတဿ ဂတကာလေ တံ သရဏံ ဘိန္ဒိတွာ ပုန အညတိတ္ထိယသရဏံ ဂန္တွာ အတ္တနော မူလဋ္ဌာနေယေဝ ပတိဋ္ဌိတာ. ဘဂဝါပိ သတ္တဋ္ဌ မာသေ ဝီတိနာမေတွာ ပုန ဇေတဝနမေဝ အဂမာသိ. အနာထပိဏ္ဍိကော ပုနပိ တေ အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တေပိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. အထ နေသံ တထာဂတေ စာရိကံ ပက္ကန္တေ ဂဟိတသရဏံ ဘိန္ဒိတွာ ပုန အညတိတ္ထိယသရဏမေဝ ဂဟေတွာ မူလေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ဘဂဝတော အာရောစေသိ.

ဘဂဝါ အပရိမိတကပ္ပကောဋိယော နိရန္တရံ ပဝတ္တိတဝစီသုစရိတာနုဘာဝေန ဒိဗ္ဗဂန္ဓဂန္ဓိတံ နာနာဂန္ဓပူရိတံ ရတနကရဏ္ဍကံ ဝိဝရန္တော ဝိယ မုခပဒုမံ ဝိဝရိတွာ မဓုရဿရံ နိစ္ဆာရေန္တော ‘‘သစ္စံ ကိရ တုမှေ ဥပါသကာ တီဏိ သရဏာနိ ဘိန္ဒိတွာ အညတိတ္ထိယသရဏံ ဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. အထ တေဟိ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ အသက္ကောန္တေဟိ ‘‘သစ္စံ ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တေ သတ္ထာ ‘‘ဥပါသကာ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓေန သဒိသော နာမ နတ္ထိ၊ ကုတော အဓိကတရော’’တိ. ‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ စတုပ္ပဒါ ဝါ ဗဟုပ္ပဒါ ဝါ၊ တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ (သံ. နိ. ၅.၁၃၉၊ အ. နိ. ၄.၃၄)၊ ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တံ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ။ပေ။ (ခု. ပါ. ၆.၃၊ သု. နိ. ၂၂၆) အဂ္ဂတော ဝေ ပသန္နာန’’န္တိအာဒီဟိ (အ. နိ. ၄.၃၄၊ ဣတိဝု. ၉၀) သုတ္တေဟိ ပကာသိတေ ရတနတ္တယဂုဏေ ပကာသေတွာ ‘‘ဧဝံ ဥတ္တမဂုဏေဟိ သမန္နာဂတံ ရတနတ္တယံ သရဏံ ဂတာ ဥပါသကာ ဝါ ဥပါသိကာ ဝါ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တကာ နာမ နတ္ထိ၊ အပါယနိဗ္ဗတ္တိတော ပန မုစ္စိတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တိ၊ တသ္မာ တုမှေဟိ ဧဝရူပံ သရဏံ ဘိန္ဒိတွာ အညတိတ္ထိယသရဏံ ဂစ္ဆန္တေဟိ အယုတ္တံ ကတ’’န္တိ အာဟ.

ဧတ္ထ စ တီဏိ ရတနာနိ မောက္ခဝသေန ဥတ္တမဝသေန သရဏဂတာနံ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တိယာ အဘာဝဒီပနတ္ထံ ဣမာနိ သုတ္တာနိ ဒဿေတဗ္ဗာနိ –

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ၊ န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ၊

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ၊ ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂၊ သံ. နိ. ၁.၃၇)၊

‘‘ယေ ကေစိ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာသေ၊ န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ၊

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ၊ ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ.

‘‘ယေ ကေစိ သံဃံ သရဏံ ဂတာသေ၊ န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ၊

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ၊ ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ.

‘‘ဗဟုံ ဝေ သရဏံ ယန္တိ၊ ပဗ္ဗတာနိ ဝနာနိ စ၊

အာရာမရုက္ခစေတျာနိ၊ မနုဿာ ဘယတဇ္ဇိတာ.

‘‘နေတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ၊ နေတံ သရဏမုတ္တမံ၊

နေတံ သရဏမာဂမ္မ၊ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ.

‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ၊ သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော၊

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ၊ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ.

‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပါဒံ၊ ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ၊

အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ၊ ဧတံ သရဏမုတ္တမံ၊

ဧတံ သရဏမာဂမ္မ၊ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၈၈-၁၉၂)၊

န ကေဝလဉ္စ နေသံ သတ္ထာ ဧတ္တကံယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ အပိစ ခေါ ‘‘ဥပါသကာ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ၊ ဓမ္မာနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ၊ သံဃာနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဒေတိ၊ သောတာပတ္တိဖလံ ဒေတိ၊ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ဒေတိ၊ သကဒါဂါမိဖလံ ဒေတိ၊ အနာဂါမိမဂ္ဂံ ဒေတိ၊ အနာဂါမိဖလံ ဒေတိ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဒေတိ၊ အရဟတ္တဖလံ ဒေတီ’’တိဧဝမာဒီဟိပိ နယေဟိ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ‘‘ဧဝရူပံ နာမ သရဏံ ဘိန္ဒန္တေဟိ အယုတ္တံ တုမှေဟိ ကတ’’န္တိ အာဟ. ဧတ္ထ စ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနာဒီနံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒိပ္ပဒါနံ ‘‘ဧကဓမ္မော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. ကတမော ဧကဓမ္မော? ဗုဒ္ဓါနုဿတီ’’တိဧဝမာဒီဟိ (အ. နိ. ၁.၂၉၆) သုတ္တေဟိ ဒီပေတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ဘဂဝါ နာနပ္ပကာရေဟိ ဥပါသကေ ဩဝဒိတွာ ‘‘ဥပါသကာ ပုဗ္ဗေပိ မနုဿာ အသရဏံ ‘သရဏ’န္တိ တက္ကဂ္ဂါဟေန ဝိရဒ္ဓဂ္ဂါဟေန ဂဟေတွာ အမနုဿပရိဂ္ဂဟိတေ ကန္တာရေ ယက္ခဘက္ခာ ဟုတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာ၊ အပဏ္ဏကဂ္ဂါဟံ ပန ဧကံသိကဂ္ဂါဟံ အဝိရဒ္ဓဂ္ဂါဟံ ဂဟိတမနုဿာ တသ္မိံယေဝ ကန္တာရေ သောတ္ထိဘာဝံ ပတ္တာ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဟောသိ. အထ ခေါ အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ အဘိတ္ထဝိတွာ သိရသ္မိံ အဉ္ဇလိံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဧဝမာဟ ‘‘ဘန္တေ၊ ဣဒါနိ တာဝ ဣမေသံ ဥပါသကာနံ ဥတ္တမသရဏံ ဘိန္ဒိတွာ တက္ကဂ္ဂဟဏံ အမှာကံ ပါကဋံ၊ ပုဗ္ဗေ ပန အမနုဿပရိဂ္ဂဟိတေ ကန္တာရေ တက္ကိကာနံ ဝိနာသော၊ အပဏ္ဏကဂ္ဂါဟံ ဂဟိတမနုဿာနဉ္စ သောတ္ထိဘာဝေါ အမှာကံ ပဋိစ္ဆန္နော၊ တုမှာကမေဝ ပါကဋော၊ သာဓု ဝတ နော ဘဂဝါ အာကာသေ ပုဏ္ဏစန္ဒံ ဥဋ္ဌာပေန္တော ဝိယ ဣမံ ကာရဏံ ပါကဋံ ကရောတူ’’တိ. အထ ဘဂဝါ ‘‘မယာ ခေါ၊ ဂဟပတိ၊ အပရိမိတကာလံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ လောကဿ ကင်္ခစ္ဆေဒနတ္ထမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဒ္ဓံ၊ သီဟဝသာယ သုဝဏ္ဏနာဠိံ ပူရေန္တော ဝိယ သက္ကစ္စံ သောတံ ဩဒဟိတွာ သုဏောဟီ’’တိ သေဋ္ဌိနော သတုပ္ပါဒံ ဇနေတွာ ဟိမဂဗ္ဘံ ပဒါလေတွာ ပုဏ္ဏစန္ဒံ နီဟရန္တော ဝိယ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နကာရဏံ ပါကဋံ အကာသိ.

အတီတေ ကာသိရဋ္ဌေ ဗာရာဏသိနဂရေ ဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော သတ္ထဝါဟကုလေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဒသမာသစ္စယေန မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဝယပ္ပတ္တော ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဝဏိဇ္ဇံ ကရောန္တော ဝိစရတိ. သော ကဒါစိ ပုဗ္ဗန္တတော အပရန္တံ ဂစ္ဆတိ၊ ကဒါစိ အပရန္တတော ပုဗ္ဗန္တံ. ဗာရာဏသိယံယေဝ အညောပိ သတ္ထဝါဟပုတ္တော အတ္ထိ ဗာလော အဗျတ္တော အနုပါယကုသလော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဗာရာဏသိတော မဟဂ္ဃံ ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ပူရေတွာ ဂမနသဇ္ဇာနိ ကတွာ ဌပေသိ. သောပိ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော တထေဝ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ပူရေတွာ ဂမနသဇ္ဇာနိ ကတွာ ဌပေသိ.

တဒါ ဗောဓိသတ္တော စိန္တေသိ ‘‘သစေ အယံ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော မယာ သဒ္ဓိံယေဝ ဂမိဿတိ၊ သကဋသဟဿေ ဧကတော မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တေ မဂ္ဂေါပိ နပ္ပဟောဿတိ၊ မနုဿာနံ ဒါရုဒကာဒီနိပိ၊ ဗလိဗဒ္ဒါနံ တိဏာနိပိ ဒုလ္လဘာနိ ဘဝိဿန္တိ၊ ဧတေန ဝါ မယာ ဝါ ပုရတော ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော တံ ပက္ကောသာပေတွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘ဒွီဟိပိ အမှေဟိ ဧကတော ဂန္တုံ န သက္ကာ၊ ကိံ တွံ ပုရတော ဂမိဿသိ၊ ဥဒါဟု ပစ္ဆတော’’တိ အာဟ. သော စိန္တေသိ ‘‘မယိ ပုရတော ဂစ္ဆန္တေ ဗဟူ အာနိသံသာ၊ မဂ္ဂေန အဘိန္နေနေဝ ဂမိဿာမိ၊ ဂေါဏာ အနာမဋ္ဌတိဏံ ခါဒိဿန္တိ၊ မနုဿာနံ အနာမဋ္ဌံ သူပေယျပဏ္ဏံ ဘဝိဿတိ၊ ပသန္နံ ဥဒကံ ဘဝိဿတိ၊ ယထာရုစိံ အဂ္ဃံ ဌပေတွာ ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏိဿာမီ’’တိ. သော ‘‘အဟံ၊ သမ္မ၊ ပုရတော ဂမိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဗောဓိသတ္တောပိ ပစ္ဆတော ဂမနေ ဗဟူ အာနိသံသေ အဒ္ဒသ. ဧဝံ ဟိဿ အဟောသိ – ‘‘ပုရတော ဂစ္ဆန္တာ မဂ္ဂေ ဝိသမဋ္ဌာနံ သမံ ကရိဿန္တိ၊ အဟံ တေဟိ ဂတမဂ္ဂေန ဂမိဿာမိ၊ ပုရတော ဂတေဟိ ဗလိဗဒ္ဒေဟိ ပရိဏတထဒ္ဓတိဏေ ခါဒိတေ မမ ဂေါဏာ ပုန ဥဋ္ဌိတာနိ မဓုရတိဏာနိ ခါဒိဿန္တိ၊ ဂဟိတပဏ္ဏဋ္ဌာနတော ဥဋ္ဌိတံ မနုဿာနံ သူပေယျပဏ္ဏံ မဓုရံ ဘဝိဿတိ၊ အနုဒကေ ဌာနေ အာဝါဋံ ခနိတွာ ဧတေ ဥဒကံ ဥပ္ပါဒေဿန္တိ၊ တေဟိ ကတေသု အာဝါဋေသု မယံ ဥဒကံ ပိဝိဿာမ၊ အဂ္ဃဋ္ဌပနံ နာမ မနုဿာနံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနသဒိသံ၊ အဟံ ပစ္ဆတော ဂန္တွာ ဧတေဟိ ဌပိတဂ္ဃေန ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏိဿာမီ’’တိ. အထ သော ဧတ္တကေ အာနိသံသေ ဒိသွာ ‘‘သမ္မ၊ တွံ ပုရတော ဂစ္ဆာဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘သာဓု၊ သမ္မာ’’တိ ဗာလသတ္ထဝါဟော သကဋာနိ ယောဇေတွာ နိက္ခန္တော အနုပုဗ္ဗေန မနုဿာဝါသံ အတိက္ကမိတွာ ကန္တာရမုခံ ပါပုဏိ.

ကန္တာရံ နာမ – စောရကန္တာရံ၊ ဝါဠကန္တာရံ၊ နိရုဒကကန္တာရံ၊ အမနုဿကန္တာရံ၊ အပ္ပဘက္ခကန္တာရန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တတ္ထ စောရေဟိ အဓိဋ္ဌိတမဂ္ဂေါ စောရကန္တာရံ နာမ. သီဟာဒီဟိ အဓိဋ္ဌိတမဂ္ဂေါ ဝါဠကန္တာရံ နာမ. ယတ္ထ နှာယိတုံ ဝါ ပါတုံ ဝါ ဥဒကံ နတ္ထိ၊ ဣဒံ နိရုဒကကန္တာရံ နာမ. အမနုဿာဓိဋ္ဌိတံ အမနုဿကန္တာရံ နာမ. မူလခါဒနီယာဒိဝိရဟိတံ အပ္ပဘက္ခကန္တာရံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပဉ္စဝိဓေ ကန္တာရေ တံ ကန္တာရံ နိရုဒကကန္တာရဉ္စေဝ အမနုဿကန္တာရဉ္စ. တသ္မာ သော ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော သကဋေသု မဟန္တမဟန္တာ စာဋိယော ဌပေတွာ ဥဒကဿ ပူရာပေတွာ သဋ္ဌိယောဇနိကံ ကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇိ.

အထဿ ကန္တာရမဇ္ဈံ ဂတကာလေ ကန္တာရေ အဓိဝတ္ထယက္ခော ‘‘ဣမေဟိ မနုဿေဟိ ဂဟိတံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍာပေတွာ ဒုဗ္ဗလေ ကတွာ သဗ္ဗေဝ နေ ခါဒိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗသေတတရုဏဗလိဗဒ္ဒယုတ္တံ မနောရမံ ယာနကံ မာပေတွာ ဓနုကလာပဖလကာဝုဓဟတ္ထေဟိ ဒသဟိ ဒွါဒသဟိ အမနုဿေဟိ ပရိဝုတော ဥပ္ပလကုမုဒါနိ ပိဠန္ဓိတွာ အလ္လကောသော အလ္လဝတ္ထော ဣဿရပုရိသော ဝိယ တသ္မိံ ယာနကေ နိသီဒိတွာ ကဒ္ဒမမက္ခိတေဟိ စက္ကေဟိ ပဋိပထံ အဂမာသိ. ပရိဝါရအမနုဿာပိဿ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဂစ္ဆန္တာ အလ္လကေသာ အလ္လဝတ္ထာ ဥပ္ပလကုမုဒမာလာ ပိဠန္ဓိတွာ ပဒုမပုဏ္ဍရီကကလာပေ ဂဟေတွာ ဘိသမုဠာလာနိ ခါဒန္တာ ဥဒကဗိန္ဒူဟိ စေဝ ကလလေဟိ စ ပဂ္ဃရန္တေဟိ အဂမံသု. သတ္ထဝါဟာ စ နာမ ယဒါ ဓုရဝါတော ဝါယတိ၊ တဒါ ယာနကေ နိသီဒိတွာ ဥပဋ္ဌာကပရိဝုတာ ရဇံ ပရိဟရန္တာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တိ. ယဒါ ပစ္ဆတော ဝါတော ဝါယတိ၊ တဒါ တေနေဝ နယေန ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တိ. တဒါ ပန ဓုရဝါတော အဟောသိ၊ တသ္မာ သော သတ္ထဝါဟပုတ္တော ပုရတော အဂမာသိ.

ယက္ခော တံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ အတ္တနော ယာနကံ မဂ္ဂါ ဩက္ကမာပေတွာ ‘‘ကဟံ ဂစ္ဆထာ’’တိ တေန သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ အကာသိ. သတ္ထဝါဟောပိ အတ္တနော ယာနကံ မဂ္ဂါ ဩက္ကမာပေတွာ သကဋာနံ ဂမနောကာသံ ဒတွာ ဧကမန္တေ ဌိတော တံ ယက္ခံ အဝေါစ ‘‘ဘော၊ အမှေ တာဝ ဗာရာဏသိတော အာဂစ္ဆာမ. တုမှေ ပန ဥပ္ပလကုမုဒါနိ ပိဠန္ဓိတွာ ပဒုမပုဏ္ဍရီကဟတ္ထာ ဘိသမုဠာလာနိ ခါဒန္တာ ကဒ္ဒမမက္ခိတာ ဥဒကဗိန္ဒူဟိ ပဂ္ဃရန္တေဟိ အာဂစ္ဆထ. ကိံ နု ခေါ တုမှေဟိ အာဂတမဂ္ဂေ ဒေဝေါ ဝဿတိ၊ ဥပ္ပလာဒိသဉ္ဆန္နာနိ ဝါ သရာနိ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ယက္ခော တဿ ကထံ သုတွာ ‘‘သမ္မ၊ ကိံ နာမေတံ ကထေသိ. ဧသာ နီလဝနရာဇိ ပညာယတိ. တတော ပဋ္ဌာယ သကလံ အရညံ ဧကောဒကံ၊ နိဗဒ္ဓံ ဒေဝေါ ဝဿတိ၊ ကန္ဒရာ ပူရာ၊ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပဒုမာဒိသဉ္ဆန္နာနိ သရာနိ အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ပဋိပါဋိယာ ဂစ္ဆန္တေသု သကဋေသု ‘‘ဣမာနိ သကဋာနိ အာဒါယ ကဟံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အသုကဇနပဒံ နာမာ’’တိ. ‘‘ဣမသ္မိံ စိမသ္မိဉ္စ သကဋေ ကိံ နာမ ဘဏ္ဍ’’န္တိ? ‘‘အသုကဉ္စ အသုကဉ္စာ’’တိ. ‘‘ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တံ သကဋံ အတိဝိယ ဂရုကံ ဟုတွာ အာဂစ္ဆတိ၊ ဧတသ္မိံ ကိံ ဘဏ္ဍ’’န္တိ? ‘‘ဥဒကံ ဧတ္ထာ’’တိ. ‘‘ပရတော တာဝ ဥဒကံ အာနေန္တေဟိ ဝေါ မနာပံ ကတံ၊ ဣတော ပဋ္ဌာယ ပန ဥဒကေန ကိစ္စံ နတ္ထိ၊ ပုရတော ဗဟု ဥဒကံ၊ စာဋိယော ဘိန္ဒိတွာ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ သုခေန ဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ‘‘တုမှေ ဂစ္ဆထ၊ အမှာကံ ပပဉ္စော ဟောတီ’’တိ ထောကံ ဂန္တွာ တေသံ အဒဿနံ ပတွာ အတ္တနော ယက္ခနဂရမေဝ အဂမာသိ.

သောပိ ဗာလသတ္ထဝါဟော အတ္တနော ဗာလတာယ ယက္ခဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ စာဋိယော ဘိန္ဒာပေတွာ ပသတမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ အနဝသေသေတွာ သဗ္ဗံ ဆဍ္ဍာပေတွာ သကဋာနိ ပါဇာပေသိ၊ ပုရတော အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဥဒကံ နာဟောသိ၊ မနုဿာ ပါနီယံ အလဘန္တာ ကိလမိံသု. တေ ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ ဂန္တွာ သကဋာနိ မောစေတွာ ပရိဝဋ္ဋကေန ဌပေတွာ ဂေါဏေ စက္ကေသု ဗန္ဓိံသု. နေဝ ဂေါဏာနံ ဥဒကံ အဟောသိ၊ န မနုဿာနံ ယာဂုဘတ္တံ ဝါ. ဒုဗ္ဗလမနုဿာ တတ္ထ တတ္ထ နိပဇ္ဇိတွာ သယိံသု. ရတ္တိဘာဂသမနန္တရေ ယက္ခာ ယက္ခနဂရတော အာဂန္တွာ သဗ္ဗေပိ ဂေါဏေ စ မနုဿေ စ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေတွာ မံသံ ခါဒိတွာ အဋ္ဌီနိ အဝသေသေတွာ အဂမံသု. ဧဝမေကံ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တံ နိဿာယ သဗ္ဗေပိ တေ ဝိနာသံ ပါပုဏိံသု၊ ဟတ္ထဋ္ဌိကာဒီနိ ဒိသာဝိဒိသာသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ အဟေသုံ. ပဉ္စ သကဋသတာနိ ယထာပူရိတာနေဝ အဋ္ဌံသု.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တဿ နိက္ခန္တဒိဝသတော မာသဍ္ဎမာသံ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ နဂရာ နိက္ခမ္မ အနုပုဗ္ဗေန ကန္တာရမုခံ ပါပုဏိ. သော တတ္ထ ဥဒကစာဋိယော ပူရေတွာ ဗဟုံ ဥဒကံ အာဒါယ ခန္ဓာဝါရေ ဘေရိံ စရာပေတွာ မနုဿေ သန္နိပါတေတွာ ဧဝမာဟ ‘‘တုမှေ မံ အနာပုစ္ဆိတွာ ပသတမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ မာ ဝဠဉ္ဇယိတ္ထ၊ ကန္တာရေ ဝိသရုက္ခာ နာမ ဟောန္တိ၊ ပတ္တံ ဝါ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ တုမှေဟိ ပုရေ အခါဒိတပုဗ္ဗံ မံ အနာပုစ္ဆိတွာ မာ ခါဒိတ္ထာ’’တိ. ဧဝံ မနုဿာနံ ဩဝါဒံ ဒတွာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇိ. တသ္မိံ ကန္တာရမဇ္ဈံ သမ္ပတ္တေ သော ယက္ခော ပုရိမနယေနေဝ ဗောဓိသတ္တဿ ပဋိပထေ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. ဗောဓိသတ္တော တံ ဒိသွာဝ အညာသိ ‘‘ဣမသ္မိံ ကန္တာရေ ဥဒကံ နတ္ထိ၊ နိရုဒကကန္တာရော နာမေသ၊ အယဉ္စ နိဗ္ဘယော ရတ္တနေတ္တော၊ ဆာယာပိဿ န ပညာယတိ၊ နိဿံသယံ ဣမိနာ ပုရတော ဂတော ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော သဗ္ဗံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍာပေတွာ ကိလမေတွာ သပရိသော ခါဒိတော ဘဝိဿတိ၊ မယှံ ပန ပဏ္ဍိတဘာဝံ ဥပါယကောသလ္လံ န ဇာနာတိ မညေ’’တိ. တတော နံ အာဟ ‘‘ဂစ္ဆထ တုမှေ၊ မယံ ဝါဏိဇာ နာမ အညံ ဥဒကံ အဒိသွာ ဂဟိတဥဒကံ န ဆဍ္ဍေမ၊ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ပန ဆဍ္ဍေတွာ သကဋာနိ သလ္လဟုကာနိ ကတွာ ဂမိဿာမာ’’တိ ယက္ခော ထောကံ ဂန္တွာ အဒဿနံ ဥပဂမ္မ အတ္တနော ယက္ခနဂရမေဝ ဂတော.

ယက္ခေ ပန ဂတေ မနုဿာ ဗောဓိသတ္တံ အာဟံသု ‘‘အယျ၊ ဧတေ မနုဿာ ‘ဧသာ နီလဝနရာဇိ ပညာယတိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ နိဗဒ္ဓံ ဒေဝေါ ဝဿတီ’တိ ဝတွာ ဥပ္ပလကုမုဒမာလာဓာရိနော ပဒုမပုဏ္ဍရီကကလာပေ အာဒါယ ဘိသမုဠာလာနိ ခါဒန္တာ အလ္လဝတ္ထာ အလ္လကေသာ ဥဒကဗိန္ဒူဟိ ပဂ္ဃရန္တေဟိ အာဂတာ၊ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ သလ္လဟုကေဟိ သကဋေဟိ ခိပ္ပံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ. ဗောဓိသတ္တော တေသံ ကထံ သုတွာ သကဋာနိ ဌပါပေတွာ သဗ္ဗေ မနုဿေ သန္နိပါတာပေတွာ ‘‘တုမှေဟိ ‘ဣမသ္မိံ ကန္တာရေ သရော ဝါ ပေါက္ခရဏီ ဝါ အတ္ထီ’တိ ကဿစိ သုတပုဗ္ဗ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘န၊ အယျ၊ သုတပုဗ္ဗ’’န္တိ. နိရုဒကကန္တာရော နာမ ဧသော၊ ဣဒါနိ ဧကစ္စေ မနုဿာ ‘‘ဧတာယ နီလဝနရာဇိယာ ပုရတော ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ‘‘ဝုဋ္ဌိဝါတော နာမ ကိတ္တကံ ဌာနံ ဝါယတီ’’တိ? ‘‘ယောဇနမတ္တံ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ပန ဝေါ ဧကဿာပိ သရီရံ ဝုဋ္ဌိဝါတော ပဟရတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ အယျာ’’တိ. ‘‘မေဃသီသံ နာမ ကိတ္တကေ ဌာနေ ပညာယတီ’’တိ? ‘‘တိယောဇနမတ္တေ အယျာ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါ ကေနစိ ဧကမ္ပိ မေဃသီသံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ? ‘‘နတ္ထိ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘ဝိဇ္ဇုလတာ နာမ ကိတ္တကေ ဌာနေ ပညာယတီ’’တိ? ‘‘စတုပ္ပဉ္စယောဇနမတ္တေ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါ ကေနစိ ဝိဇ္ဇုလတောဘာသော ဒိဋ္ဌော’’တိ? ‘‘နတ္ထိ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘မေဃသဒ္ဒေါ နာမ ကိတ္တကေ ဌာနေ သုယျတီ’’တိ? ‘‘ဧကဒွိယောဇနမတ္တေ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါ ကေနစိ မေဃသဒ္ဒေါ သုတော’’တိ? ‘‘နတ္ထိ၊ အယျာ’’တိ. ‘‘န ဧတေ မနုဿာ၊ ယက္ခာ ဧတေ၊ အမှေ ဥဒကံ ဆဍ္ဍာပေတွာ ဒုဗ္ဗလေ ကတွာ ခါဒိတုကာမာ အာဂတာ ဘဝိဿန္တိ. ပုရတော ဂတော ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော န ဥပါယကုသလော. အဒ္ဓါ သော ဧတေဟိ ဥဒကံ ဆဍ္ဍာပေတွာ ကိလမေတွာ ခါဒိတော ဘဝိဿတိ၊ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ယထာပူရိတာနေဝ ဌိတာနိ ဘဝိဿန္တိ. အဇ္ဇ မယံ တာနိ ပဿိဿာမ၊ ပသတမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ အဆဍ္ဍေတွာ သီဃသီဃံ ပါဇေထာ’’တိ ပါဇာပေသိ.

သော ဂစ္ဆန္တော ယထာပူရိတာနေဝ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂေါဏမနုဿာနဉ္စ ဟတ္ထဋ္ဌိကာဒီနိ ဒိသာဝိဒိသာသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ ဒိသွာ သကဋာနိ မောစာပေတွာ သကဋပရိဝဋ္ဋကေန ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓာပေတွာ ကာလဿေဝ မနုဿေ စ ဂေါဏေ စ သာယမာသဘတ္တံ ဘောဇာပေတွာ မနုဿာနံ မဇ္ဈေ ဂေါဏေ နိပဇ္ဇာပေတွာ သယံ ဗလနာယကော ဟုတွာ ခဂ္ဂဟတ္ထော တိယာမရတ္တိံ အာရက္ခံ ဂဟေတွာ ဌိတကောဝ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေသိ. ပုနဒိဝသေ ပန ပါတောဝ သဗ္ဗကိစ္စာနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ဂေါဏေ ဘောဇေတွာ ဒုဗ္ဗလသကဋာနိ ဆဍ္ဍာပေတွာ ထိရာနိ ဂါဟာပေတွာ အပ္ပဂ္ဃံ ဘဏ္ဍံ ဆဍ္ဍာပေတွာ မဟဂ္ဃံ ဘဏ္ဍံ အာရောပါပေတွာ ယထာဓိပ္ပေတံ ဌာနံ ဂန္တွာ ဒိဂုဏတိဂုဏေန မူလေန ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏိတွာ သဗ္ဗံ ပရိသံ အာဒါယ ပုန အတ္တနော နဂရမေဝ အဂမာသိ.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ‘‘ဧဝံ၊ ဂဟပတိ၊ ပုဗ္ဗေ တက္ကဂ္ဂါဟဂါဟိနော မဟာဝိနာသံ ပတ္တာ၊ အပဏ္ဏကဂ္ဂါဟဂါဟိနော ပန အမနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ သောတ္ထိနာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပုန သကဋ္ဌာနမေဝ ပစ္စာဂမိံသူ’’တိ ဝတွာ ဒွေပိ ဝတ္ထူနိ ဃဋေတွာ ဣမိဿာ အပဏ္ဏကဓမ္မဒေသနာယ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

၁. ‘‘အပဏ္ဏကံ ဌာနမေကေ၊ ဒုတိယံ အာဟု တက္ကိကာ၊

ဧတဒညာယ မေဓာဝီ၊ တံ ဂဏှေ ယဒပဏ္ဏက’’န္တိ.

တတ္ထ အပဏ္ဏကန္တိ ဧကံသိကံ အဝိရဒ္ဓံ နိယျာနိကံ. ဌာနန္တိ ကာရဏံ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဖလံ တိဋ္ဌတိ နာမ၊ တသ္မာ ‘‘ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ‘‘ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၈၀၉) စဿ ပယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ‘‘အပဏ္ဏကံ ဌာန’’န္တိ ပဒဒွယေနာပိ ‘‘ယံ ဧကန္တဟိတသုခါဝဟတ္တာ ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိပန္နံ ဧကံသိကကာရဏံ အဝိရဒ္ဓကာရဏံ နိယျာနိကကာရဏံ၊ တံ ဣဒ’’န္တိ ဒီပေတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ပဘေဒတော ပန တီဏိ သရဏဂမနာနိ၊ ပဉ္စ သီလာနိ၊ ဒသ သီလာနိ၊ ပါတိမောက္ခသံဝရော၊ ဣန္ဒြိယသံဝရော၊ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ၊ ပစ္စယပဋိသေဝနံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ၊ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ၊ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ၊ ဈာနံ၊ ဝိပဿနာ၊ အဘိညာ၊ သမာပတ္တိ၊ အရိယမဂ္ဂေါ၊ အရိယဖလံ၊ သဗ္ဗမ္ပေတံ အပဏ္ဏကဋ္ဌာနံ အပဏ္ဏကပဋိပဒါ၊ နိယျာနိကပဋိပဒါတိ အတ္ထော.

ယသ္မာ စ ပန နိယျာနိကပဋိပဒါယ ဧတံ နာမံ၊ တသ္မာယေဝ ဘဂဝါ အပဏ္ဏကပဋိပဒံ ဒဿေန္တော ဣမံ သုတ္တမာဟ –

‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု အပဏ္ဏကပဋိပဒံ ပဋိပန္နော ဟောတိ၊ ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ အာသဝါနံ ခယာယ. ကတမေဟိ တီဟိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဟောတိ၊ ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ၊ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော ဟောတိ. ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဟောတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတိ။ပေ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဟောတိ.

‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ။ပေ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ.

‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော ဟောတိ. ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ။ပေ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၆).

ဣမသ္မိဉ္စာပိ သုတ္တေ တယောဝ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. အယံ ပန အပဏ္ဏကပဋိပဒါ ယာဝ အရဟတ္တဖလံ လဗ္ဘတေဝ. တတ္ထ အရဟတ္တဖလမ္ပိ၊ ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရဿ စေဝ၊ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စ၊ ပဋိပဒါယေဝ နာမ ဟောတိ.

ဧကေတိ ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတမနုဿာ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ‘‘အသုကာ နာမာ’’တိ နိယမော နတ္ထိ၊ ဣဒံ ပန သပရိသံ ဗောဓိသတ္တံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုတိယံ အာဟု တက္ကိကာတိ ဒုတိယန္တိ ပဌမတော အပဏ္ဏကဋ္ဌာနတော နိယျာနိကကာရဏတော ဒုတိယံ တက္ကဂ္ဂါဟကာရဏံ အနိယျာနိကကာရဏံ. အာဟု တက္ကိကာတိ ဧတ္ထ ပန သဒ္ဓိံ ပုရိမပဒေန အယံ ယောဇနာ – အပဏ္ဏကဋ္ဌာနံ ဧကံသိကကာရဏံ အဝိရဒ္ဓကာရဏံ နိယျာနိကကာရဏံ ဧကေ ဗောဓိသတ္တပ္ပမုခါ ပဏ္ဍိတမနုဿာ ဂဏှိံသု. ယေ ပန ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တပ္ပမုခါ တက္ကိကာ အာဟု၊ တေ ဒုတိယံ သာပရာဓံ အနေကံသိကဋ္ဌာနံ ဝိရဒ္ဓကာရဏံ အနိယျာနိကကာရဏံ အဂ္ဂဟေသုံ. တေသု ယေ အပဏ္ဏကဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသုံ၊ တေ သုက္ကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. ယေ ဒုတိယံ ‘‘ပုရတော ဘဝိတဗ္ဗံ ဥဒကေနာ’’တိ တက္ကဂ္ဂါဟသင်္ခါတံ အနိယျာနိကကာရဏံ အဂ္ဂဟေသုံ. တေ ကဏှပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ.

တတ္ထ သုက္ကပဋိပဒါ အပရိဟာနိပဋိပဒါ၊ ကဏှပဋိပဒါ ပရိဟာနိပဋိပဒါ. တသ္မာ ယေ သုက္ကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ၊ တေ အပရိဟီနာ သောတ္ထိဘာဝံ ပတ္တာ. ယေ ပန ကဏှပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ၊ တေ ပရိဟီနာ အနယဗျသနံ အာပန္နာတိ ဣမမတ္ထံ ဘဂဝါ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဂဟပတိနော ဝတွာ ဥတ္တရိ ဣဒမာဟ ‘‘ဧတဒညာယ မေဓာဝီ၊ တံ ဂဏှေ ယဒပဏ္ဏက’’န္တိ.

တတ္ထ ဧတဒညာယ မေဓာဝီတိ ‘‘မေဓာ’’တိ လဒ္ဓနာမာယ ဝိပုလာယ ဝိသုဒ္ဓါယ ဥတ္တမာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ကုလပုတ္တော ဧတံ အပဏ္ဏကေ စေဝ သပဏ္ဏကေ စာတိ ဒွီသု အတက္ကဂ္ဂါဟတက္ကဂ္ဂါဟသင်္ခါတေသု ဌာနေသု ဂုဏဒေါသံ ဝုဒ္ဓိဟာနိံ အတ္ထာနတ္ထံ ဉတွာတိ အတ္ထော. တံ ဂဏှေ ယဒပဏ္ဏကန္တိ ယံ အပဏ္ဏကံ ဧကံသိကံ သုက္ကပဋိပဒါအပရိဟာနိယပဋိပဒါသင်္ခါတံ နိယျာနိကကာရဏံ၊ တဒေဝ ဂဏှေယျ. ကသ္မာ? ဧကံသိကာဒိဘာဝတောယေဝ. ဣတရံ ပန န ဂဏှေယျ. ကသ္မာ? အနေကံသိကာဒိဘာဝတောယေဝ. အယဉှိ အပဏ္ဏကပဋိပဒါ နာမ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓပုတ္တာနံ ပဋိပဒါ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါ ဟိ အပဏ္ဏကပဋိပဒါယမေဝ ဌတွာ ဒဠှေန ဝီရိယေန ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗောဓိမူလေ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တိ၊ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ သာဝကပါရမိဉာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ.

ဣတိ ဘဂဝါ တေသံ ဥပါသကာနံ တိဿော ကုလသမ္ပတ္တိယော စ ဆ ကာမသဂ္ဂေ ဗြဟ္မလောကသမ္ပတ္တိယော စ ဒတွာပိ ပရိယောသာနေ အရဟတ္တမဂ္ဂဖလဒါယိကာ အပဏ္ဏကပဋိပဒါ နာမ၊ စတူသု အပါယေသု ပဉ္စသု စ နီစကုလေသု နိဗ္ဗတ္တိဒါယိကာ သပဏ္ဏကပဋိပဒါ နာမာတိ ဣမံ အပဏ္ဏကဓမ္မဒေသနံ ဒဿေတွာ ဥတ္တရိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ ပကာသေသိ. စတုသစ္စပရိယောသာနေ သဗ္ဗေပိ တေ ပဉ္စသတာ ဥပါသကာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာဟရိတွာ ဒဿေတွာ ဒွေ ဝတ္ထူနိ ကထေတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေတွာ ဒဿေသိ – ‘‘တသ္မိံ သမယေ ဗာလသတ္ထဝါဟပုတ္တော ဒေဝဒတ္တော အဟောသိ၊ တဿ ပရိသာ ဒေဝဒတ္တပရိသာဝ၊ ပဏ္ဍိတသတ္ထဝါဟပုတ္တပရိသာ ဗုဒ္ဓပရိသာ၊ ပဏ္ဍိတသတ္ထဝါဟပုတ္တော ပန အဟမေဝ အဟောသိ’’န္တိ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

အပဏ္ဏကဇာတကဝဏ္ဏနာ ပဌမာ.

၂. ဝဏ္ဏုပထဇာတကဝဏ္ဏနာ

အကိလာသုနောတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တော ကထေသိ. ကံ ပန အာရဗ္ဘာတိ? ဧကံ ဩဿဋ္ဌဝီရိယံ ဘိက္ခုံ. တထာဂတေ ကိရ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တေ ဧကော သာဝတ္ထိဝါသီ ကုလပုတ္တော ဇေတဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နစိတ္တော ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဥပသမ္ပဒါယ ပဉ္စဝဿိကော ဟုတွာ ဒွေ မာတိကာ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဝိပဿနာစာရံ သိက္ခိတွာ သတ္ထု သန္တိကေ အတ္တနော စိတ္တရုစိယံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဧကံ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ တေမာသံ ဝါယမန္တောပိ ဩဘာသမတ္တံ ဝါ နိမိတ္တမတ္တံ ဝါ ဥပ္ပါဒေတုံ နာသက္ခိ.

အထဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘သတ္ထာရာ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ ကထိတာ၊ တေသု မယာ ပဒပရမေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ နတ္ထိ မညေ မယှံ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မဂ္ဂေါ ဝါ ဖလံ ဝါ၊ ကိံ ကရိဿာမိ အရညဝါသေန၊ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ရူပသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တံ ဗုဒ္ဓသရီရံ ဩလောကေန္တော မဓုရံ ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တော ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ပုန ဇေတဝနမေဝ ပစ္စာဂမာသိ. အထ နံ သန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တာ အာဟံသု – ‘‘အာဝုသော၊ တွံ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ‘သမဏဓမ္မံ ကရိဿာမီ’တိ ဂတော၊ ဣဒါနိ ပန အာဂန္တွာ သင်္ဂဏိကာယ အဘိရမမာနော စရသိ၊ ကိံ နု ခေါ တေ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တံ၊ အပ္ပဋိသန္ဓိကော ဇာတောသီ’’တိ? အာဝုသော၊ အဟံ မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ အလဘိတွာ ‘‘အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေန မယာ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝီရိယံ ဩဿဇိတွာ အာဂတောမှီတိ. ‘‘အကာရဏံ တေ၊ အာဝုသော၊ ကတံ ဒဠှဝီရိယဿ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီရိယံ ဩဿဇန္တေန၊ အယုတ္တံ တေ ကတံ၊ ဧဟိ တထာဂတဿ ဒဿေမာ’’တိ တံ အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ အဂမံသု.

သတ္ထာ တံ ဒိသွာ ဧဝမာဟ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ တုမှေ ဧတံ ဘိက္ခုံ အနိစ္ဆမာနံ အာဒါယ အာဂတာ၊ ကိံ ကတံ ဣမိနာ’’တိ? ‘‘ဘန္တေ၊ အယံ ဘိက္ခု ဧဝရူပေ နိယျာနိကသာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝီရိယံ ဩဿဇိတွာ အာဂတော’’တိ အာဟံသု. အထ နံ သတ္ထာ အာဟ ‘‘သစ္စံ ကိရ တယာ ဘိက္ခု ဝီရိယံ ဩဿဋ္ဌ’’န္တိ? ‘‘သစ္စံ၊ ဘဂဝါ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန တွံ ဘိက္ခု ဧဝရူပေ မမ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ‘အပ္ပိစ္ဆော’တိ ဝါ ‘သန္တုဋ္ဌော’တိ ဝါ ‘ပဝိဝိတ္တော’တိ ဝါ ‘အာရဒ္ဓဝီရိယော’တိ ဝါ ဧဝံ အတ္တာနံ အဇာနာပေတွာ ‘ဩဿဋ္ဌဝီရိယော ဘိက္ခူ’တိ ဇာနာပေသိ. နနု တွံ ပုဗ္ဗေ ဝီရိယဝါ အဟောသိ၊ တယာ ဧကေန ကတံ ဝီရိယံ နိဿာယ မရုကန္တာရေ ပဉ္စသု သကဋသတေသု မနုဿာ စ ဂေါဏာ စ ပါနီယံ လဘိတွာ သုခိတာ ဇာတာ၊ ဣဒါနိ ကသ္မာ ဝီရိယံ ဩဿဇသီ’’တိ. သော ဘိက္ခု ဧတ္တကေန ဝစနေန ဥပတ္ထမ္ဘိတော အဟောသိ.

တံ ပန ကထံ သုတွာ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု – ‘‘ဘန္တေ၊ ဣဒါနိ ဣမိနာ ဘိက္ခုနာ ဝီရိယဿ ဩဿဋ္ဌဘာဝေါ အမှာကံ ပါကဋော၊ ပုဗ္ဗေ ပနဿ ဧကဿ ဝီရိယံ နိဿာယ မရုကန္တာရေ ဂေါဏမနုဿာနံ ပါနီယံ လဘိတွာ သုခိတဘာဝေါ ပဋိစ္ဆန္နော၊ တုမှာကံ သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ ပါကဋော၊ အမှာကမ္ပေတံ ကာရဏံ ကထေထာ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သုဏာထာ’’တိ ဘဂဝါ တေသံ ဘိက္ခူနံ သတုပ္ပါဒံ ဇနေတွာ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နကာရဏံ ပါကဋမကာသိ.

အတီတေ ကာသိရဋ္ဌေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဗောဓိသတ္တော သတ္ထဝါဟကုလေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဝယပ္ပတ္တော ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဝဏိဇ္ဇံ ကရောန္တော ဝိစရတိ. သော ဧကဒါ သဋ္ဌိယောဇနိကံ မရုကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇိ. တသ္မိံ ကန္တာရေ သုခုမဝါလုကာ မုဋ္ဌိနာ ဂဟိတာ ဟတ္ထေ န တိဋ္ဌတိ၊ သူရိယုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ အင်္ဂါရရာသိ ဝိယ ဥဏှာ ဟောတိ၊ န သက္ကာ အက္ကမိတုံ. တသ္မာ တံ ပဋိပဇ္ဇန္တာ ဒါရုဒကတိလတဏ္ဍုလာဒီနိ သကဋေဟိ အာဒါယ ရတ္တိမေဝ ဂန္တွာ အရုဏုဂ္ဂမနေ သကဋာနိ ပရိဝဋ္ဋံ ကတွာ မတ္ထကေ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ ကာလဿေဝ အာဟာရကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဆာယာယ နိသိန္နာ ဒိဝသံ ခေပေတွာ အတ္ထင်္ဂတေ သူရိယေ သာယမာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဘူမိယာ သီတလာယ ဇာတာယ သကဋာနိ ယောဇေတွာ ဂစ္ဆန္တိ၊ သမုဒ္ဒဂမနသဒိသမေဝ ဂမနံ ဟောတိ. ထလနိယာမကော နာမ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ၊ သော တာရကသညာ သတ္ထံ တာရေတိ.

သောပိ သတ္ထဝါဟော တသ္မိံ ကာလေ ဣမိနာဝ နိယာမေန တံ ကန္တာရံ ဂစ္ဆန္တော ဧကူနသဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒါနိ ဧကရတ္တေနေဝ မရုကန္တာရာ နိက္ခမနံ ဘဝိဿတီ’’တိ သာယမာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ သဗ္ဗံ ဒါရုဒကံ ခေပေတွာ သကဋာနိ ယောဇေတွာ ပါယာသိ. နိယာမကော ပန ပုရိမသကဋေ အာသနံ ပတ္ထရာပေတွာ အာကာသေ တာရကံ ဩလောကေန္တော ‘‘ဣတော ပါဇေထ၊ ဣတော ပါဇေထာ’’တိ ဝဒမာနော နိပဇ္ဇိ. သော ဒီဃမဒ္ဓါနံ အနိဒ္ဒါယနဘာဝေန ကိလန္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ၊ ဂေါဏေ နိဝတ္တိတွာ အာဂတမဂ္ဂမေဝ ဂဏှန္တေ န အညာသိ. ဂေါဏာ သဗ္ဗရတ္တိံ အဂမံသု. နိယာမကော အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယ ပဗုဒ္ဓေါ နက္ခတ္တံ ဩလောကေတွာ ‘‘သကဋာနိ နိဝတ္တေထ နိဝတ္တေထာ’’တိ အာဟ. သကဋာနိ နိဝတ္တေတွာ ပဋိပါဋိံ ကရောန္တာနညေဝ အရုဏော ဥဂ္ဂတော. မနုဿာ ‘‘ဟိယျော အမှာကံ နိဝိဋ္ဌခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနမေဝေတံ၊ ဒါရုဒကမ္ပိ နော ခီဏံ၊ ဣဒါနိ နဋ္ဌမှာ’’တိ သကဋာနိ မောစေတွာ ပရိဝဋ္ဋကေန ဌပေတွာ မတ္ထကေ မဏ္ဍပံ ကတွာ အတ္တနော အတ္တနော သကဋဿ ဟေဋ္ဌာ အနုသောစန္တာ နိပဇ္ဇိံသု.

ဗောဓိသတ္တော ‘‘မယိ ဝီရိယံ ဩဿဇန္တေ သဗ္ဗေ ဝိနဿိဿန္တီ’’တိ ပါတော သီတလဝေလာယမေဝ အာဟိဏ္ဍန္တော ဧကံ ဒဗ္ဗတိဏဂစ္ဆံ ဒိသွာ ‘‘ဣမာနိ တိဏာနိ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကသိနေဟေန ဥဋ္ဌိတာနိ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတွာ ကုဒ္ဒါလံ ဂါဟာပေတွာ တံ ပဒေသံ ခဏာပေသိ၊ တေ သဋ္ဌိဟတ္ထဋ္ဌာနံ ခဏိံသု. ဧတ္တကံ ဌာနံ ခဏိတွာ ပဟရန္တာနံ ကုဒ္ဒါလော ဟေဋ္ဌာပါသာဏေ ပဋိဟညိ၊ ပဟဋမတ္တေ သဗ္ဗေ ဝီရိယံ ဩဿဇိံသု. ဗောဓိသတ္တော ပန ‘‘ဣမဿ ပါသာဏဿ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဩတရိတွာ ပါသာဏေ ဌိတော ဩဏမိတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ သဒ္ဒံ အာဝဇ္ဇေန္တော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ ပဝတ္တနသဒ္ဒံ သုတွာ ဥတ္တရိတွာ စူဠုပဋ္ဌာကံ အာဟ – ‘‘တာတ၊ တယာ ဝီရိယေ ဩဿဋ္ဌေ သဗ္ဗေ ဝိနဿိဿာမ၊ တွံ ဝီရိယံ အနောဿဇန္တော ဣမံ အယကူဋံ ဂဟေတွာ အာဝါဋံ ဩတရိတွာ ဧတသ္မိံ ပါသာဏေ ပဟာရံ ဒေဟီ’’တိ. သော တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သဗ္ဗေသု ဝီရိယံ ဩဿဇိတွာ ဌိတေသုပိ ဝီရိယံ အနောဿဇန္တော ဩတရိတွာ ပါသာဏေ ပဟာရံ အဒါသိ. ပါသာဏော မဇ္ဈေ ဘိဇ္ဇိတွာ ဟေဋ္ဌာ ပတိတွာ သောတံ သန္နိရုမ္ဘိတွာ အဋ္ဌာသိ၊ တာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ ဥဒကဝဋ္ဋိ ဥဂ္ဂဉ္ဆိ. သဗ္ဗေ ပါနီယံ ပိဝိတွာ နှာယိံသု၊ အတိရေကာနိ အက္ခယုဂါဒီနိ ဖာလေတွာ ယာဂုဘတ္တံ ပစိတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ ဂေါဏေ စ ဘောဇေတွာ သူရိယေ အတ္ထင်္ဂတေ ဥဒကာဝါဋသမီပေ ဓဇံ ဗန္ဓိတွာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ အဂမံသု. တေ တတ္ထ ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏိတွာ ဒိဂုဏံ တိဂုဏံ စတုဂ္ဂုဏံ လာဘံ လဘိတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အဂမံသု. တေ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ယထာကမ္မံ ဂတာ၊ ဗောဓိသတ္တောပိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကတွာ ယထာကမ္မမေဝ ဂတော.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဣမံ ဂါထံ ကထေသိ –

၂. ‘‘အကိလာသုနော ဝဏ္ဏုပထေ ခဏန္တာ၊ ဥဒင်္ဂဏေ တတ္ထ ပပံ အဝိန္ဒုံ၊

ဧဝံ မုနီ ဝီရိယဗလူပပန္နော၊ အကိလာသု ဝိန္ဒေ ဟဒယဿ သန္တိ’’န္တိ.

တတ္ထ အကိလာသုနောတိ နိက္ကောသဇ္ဇာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ. ဝဏ္ဏုပထေတိ ဝဏ္ဏု ဝုစ္စတိ ဝါလုကာ၊ ဝါလုကာမဂ္ဂေတိ အတ္ထော. ခဏန္တာတိ ဘူမိံ ခဏမာနာ. ဥဒင်္ဂဏေတိ ဧတ္ထ ဥဒါတိ နိပါတော၊ အင်္ဂဏေတိ မနုဿာနံ သဉ္စရဏဋ္ဌာနေ၊ အနာဝါဋေ ဘူမိဘာဂေတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝဏ္ဏုပထေ. ပပံ အဝိန္ဒုန္တိ ဥဒကံ ပဋိလဘိံသု. ဥဒကဉှိ ပပီယနဘာဝေန ‘‘ပပါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဝဒ္ဓံ ဝါ အာပံ ပပံ၊ မဟောဒကန္တိ အတ္ထော.

ဧဝန္တိ ဩပမ္မပဋိပါဒနံ. မုနီတိ မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ၊ ကာယမောနေယျာဒီသု ဝါ အညတရံ၊ တေန သမန္နာဂတတ္တာ ပုဂ္ဂလော ‘‘မုနီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ပနေသ အဂါရိယမုနိ၊ အနဂါရိယမုနိ၊ သေက္ခမုနိ၊ အသေက္ခမုနိ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓမုနိ၊ မုနိမုနီတိ အနေကဝိဓော. တတ္ထ အဂါရိယမုနီတိ ဂိဟီ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော. အနဂါရိယမုနီတိ တထာရူပေါဝ ပဗ္ဗဇိတော. သေက္ခမုနီတိ သတ္တ သေက္ခာ. အသေက္ခမုနီတိ ခီဏာသဝေါ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓမုနီတိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ. မုနိမုနီတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန မောနေယျသင်္ခါတာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ‘‘မုနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝီရိယဗလူပပန္နောတိ ဝီရိယေန စေဝ ကာယဗလဉာဏဗလေန စ သမန္နာဂတော. အကိလာသူတိ နိက္ကောသဇ္ဇော –

‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ၊ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတု၊

ဥပသုဿတု နိဿေသံ၊ သရီရေ မံသလောဟိတ’’န္တိ. –

ဧဝံ ဝုတ္တေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ အနလသော. ဝိန္ဒေ ဟဒယဿ သန္တိန္တိ စိတ္တဿပိ ဟဒယရူပဿပိ သီတလဘာဝကရဏေန ‘‘သန္တိ’’န္တိ သင်္ခံ ဂတံ ဈာနဝိပဿနာဘိညာအရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ အရိယဓမ္မံ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝတာ ဟိ –

‘‘ဒုက္ခံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကုသီတော ဝိဟရတိ ဝေါကိဏ္ဏော ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ မဟန္တဉ္စ သဒတ္ထံ ပရိဟာပေတိ. အာရဒ္ဓဝီရိယော စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သုခံ ဝိဟရတိ ပဝိဝိတ္တော ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ မဟန္တဉ္စ သဒတ္ထံ ပရိပူရေတိ၊ န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဟီနေန အဂ္ဂဿ ပတ္တိ ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂) –

ဧဝံ အနေကေဟိ သုတ္တေဟိ ကုသီတဿ ဒုက္ခဝိဟာရော၊ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ စ သုခဝိဟာရော သံဝဏ္ဏိတော. ဣဓာပိ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ အကတာဘိနိဝေသဿ ဝိပဿကဿ ဝီရိယဗလေန အဓိဂန္တဗ္ဗံ တမေဝ သုခဝိဟာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ မုနီ ဝီရိယဗလူပပန္နော၊ အကိလာသု ဝိန္ဒေ ဟဒယဿ သန္တိ’’န္တိ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ တေ ဝါဏိဇာ အကိလာသုနော ဝဏ္ဏုပထေ ခဏန္တာ ဥဒကံ လဘိံသု၊ ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ သာသနေ အကိလာသု ဟုတွာ ဝါယမမာနော ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဣမံ ဈာနာဒိဘေဒံ ဟဒယဿ သန္တိံ လဘတိ. သော တွံ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗေ ဥဒကမတ္တဿ အတ္ထာယ ဝီရိယံ ကတွာ ဣဒါနိ ဧဝရူပေ မဂ္ဂဖလဒါယကေ နိယျာနိကသာသနေ ကသ္မာ ဝီရိယံ ဩဿဇသီတိ ဧဝံ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ဒဿေတွာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေသိ၊ သစ္စပရိယောသာနေ ဩဿဋ္ဌဝီရိယော ဘိက္ခု အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ.

သတ္ထာပိ ဒွေ ဝတ္ထူနိ ကထေတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေတွာ ဒဿေသိ ‘‘တသ္မိံ သမယေ ဝီရိယံ အနောဿဇိတွာ ပါသာဏံ ဘိန္ဒိတွာ မဟာဇနဿ ဥဒကဒါယကော စူဠုပဋ္ဌာကော အယံ ဩဿဋ္ဌဝီရိယော ဘိက္ခု အဟောသိ၊ အဝသေသပရိသာ ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓပရိသာ ဇာတာ၊ သတ္ထဝါဟဇေဋ္ဌကော ပန အဟမေဝ အဟောသိ’’န္တိ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

ဝဏ္ဏုပထဇာတကဝဏ္ဏနာ ဒုတိယာ.

၃. သေရိဝဝါဏိဇဇာတကဝဏ္ဏနာ

ဣဓ စေ နံ ဝိရာဓေသီတိ ဣမမ္ပိ ဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တော ဧကံ ဩဿဋ္ဌဝီရိယမေဝ ဘိက္ခုံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. တဉှိ ပုရိမနယေနေဝ ဘိက္ခူဟိ အာနီတံ ဒိသွာ သတ္ထာ အာဟ – ‘‘တွံ ဘိက္ခု၊ ဧဝရူပေ မဂ္ဂဖလဒါယကေ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီရိယံ ဩဿဇန္တော သတသဟဿဂ္ဃနိကာယ ကဉ္စနပါတိယာ ပရိဟီနော သေရိဝဝါဏိဇော ဝိယ စိရံ သောစိဿသီ’’တိ. ဘိက္ခူ တဿတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု၊ ဘဂဝါ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နကာရဏံ ပါကဋမကာသိ.

အတီတေ ဣတော ပဉ္စမေ ကပ္ပေ ဗောဓိသတ္တော သေရိဝရဋ္ဌေ ကစ္ဆပုဋဝါဏိဇော အဟောသိ. သော သေရိဝနာမကေန ဧကေန လောလကစ္ဆပုဋဝါဏိဇေန သဒ္ဓိံ ဝေါဟာရတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တော နီလဝါဟံ နာမ နဒိံ ဥတ္တရိတွာ အရိဋ္ဌပုရံ နာမ နဂရံ ပဝိသန္တော နဂရဝီထိယော ဘာဇေတွာ အတ္တနော ပတ္တဝီထိယာ ဘဏ္ဍံ ဝိက္ကိဏန္တော ဝိစရိ. ဣတရောပိ အတ္တနော ပတ္တဝီထိံ ဂဏှိ. တသ္မိဉ္စ နဂရေ ဧကံ သေဋ္ဌိကုလံ ပရိဇိဏ္ဏံ အဟောသိ၊ သဗ္ဗေ ပုတ္တဘာတိကာ စ ဓနဉ္စ ပရိက္ခယံ အဂမံသု၊ ဧကာ ဒါရိကာ အယျိကာယ သဒ္ဓိံ အဝသေသာ အဟောသိ၊ တာ ဒွေပိ ပရေသံ ဘတိံ ကတွာ ဇီဝန္တိ. ဂေဟေ ပန တာသံ မဟာသေဋ္ဌိနာ ပရိဘုတ္တပုဗ္ဗာ သုဝဏ္ဏပါတိ ဘာဇနန္တရေ နိက္ခိတ္တာ ဒီဃရတ္တံ အဝလဉ္ဇိယမာနာ မလဂ္ဂဟိတာ အဟောသိ၊ တာ တဿာ သုဝဏ္ဏပါတိဘာဝမ္ပိ န ဇာနန္တိ. သော လောလဝါဏိဇော တသ္မိံ သမယေ ‘‘မဏိကေ ဂဏှထ၊ မဏိကေ ဂဏှထာ’’တိ ဝိစရန္တော တံ ဃရဒွါရံ ပါပုဏိ. သာ ကုမာရိကာ တံ ဒိသွာ အယျိကံ အာဟ ‘‘အမ္မ မယှံ ဧကံ ပိဠန္ဓနံ ဂဏှာ’’တိ. အမ္မ မယံ ဒုဂ္ဂတာ၊ ကိံ ဒတွာ ဂဏှိဿာမာတိ. အယံ နော ပါတိ အတ္ထိ၊ နော စ အမှာကံ ဥပကာရာ၊ ဣမံ ဒတွာ ဂဏှာတိ. သာ ဝါဏိဇံ ပက္ကောသာပေတွာ အာသနေ နိသီဒါပေတွာ တံ ပါတိံ ဒတွာ ‘‘အယျ၊ ဣမံ ဂဟေတွာ တဝ ဘဂိနိယာ ကိဉ္စိဒေဝ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. ဝါဏိဇော ပါတိံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာဝ ‘‘သုဝဏ္ဏပါတိ ဘဝိဿတီ’’တိ ပရိဝတ္တေတွာ ပါတိပိဋ္ဌိယံ သူစိယာ လေခံ ကဍ္ဎိတွာ သုဝဏ္ဏဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ဣမာသံ ကိဉ္စိ အဒတွာဝ ဣမံ ပါတိံ ဟရိဿာမီ’’တိ ‘‘အယံ ကိံ အဂ္ဃတိ၊ အဍ္ဎမာသကောပိဿာ မူလံ န ဟောတီ’’တိ ဘူမိယံ ခိပိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. ဧကေန ပဝိသိတွာ နိက္ခန္တဝီထိံ ဣတရော ပဝိသိတုံ လဘတီတိ ဗောဓိသတ္တော တံ ဝီထိံ ပဝိသိတွာ ‘‘မဏိကေ ဂဏှထ၊ မဏိကေ ဂဏှထာ’’တိ ဝိစရန္တော တမေဝ ဃရဒွါရံ ပါပုဏိ.

ပုန သာ ကုမာရိကာ တထေဝ အယျိကံ အာဟ. အထ နံ အယျိကာ ‘‘အမ္မ၊ ပဌမံ အာဂတဝါဏိဇော ပါတိံ ဘူမိယံ ခိပိတွာ ဂတော၊ ဣဒါနိ ကိံ ဒတွာ ဂဏှိဿာမာ’’တိ အာဟ. အမ္မ၊ သော ဝါဏိဇော ဖရုသဝါစော၊ အယံ ပန ပိယဒဿနော မုဒုသလ္လာပေါ၊ အပ္ပေဝ နာမ နံ ဂဏှေယျာတိ. အမ္မ၊ တေန ဟိ ပက္ကောသာဟီတိ. သာ တံ ပက္ကောသိ. အထဿ ဂေဟံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နဿ တံ ပါတိံ အဒံသု. သော တဿာ သုဝဏ္ဏပါတိဘာဝံ ဉတွာ ‘‘အမ္မ၊ အယံ ပါတိ သတသဟဿံ အဂ္ဃတိ၊ သတသဟဿဂ္ဃနကဘဏ္ဍံ မယှံ ဟတ္ထေ နတ္ထီ’’တိ အာဟ. အယျ၊ ပဌမံ အာဂတဝါဏိဇော ‘‘အယံ အဍ္ဎမာသကမ္ပိ န အဂ္ဃတီ’’တိ ဝတွာ ဘူမိယံ ခိပိတွာ ဂတော၊ အယံ ပန တဝ ပုညေန သုဝဏ္ဏပါတိ ဇာတာ ဘဝိဿတိ၊ မယံ ဣမံ တုယှံ ဒေမ၊ ကိဉ္စိဒေဝ နော ဒတွာ ဣမံ ဂဟေတွာ ယာဟီတိ. ဗောဓိသတ္တော တသ္မိံ ခဏေ ဟတ္ထဂတာနိ ပဉ္စ ကဟာပဏသတာနိ ပဉ္စသတဂ္ဃနကဉ္စ ဘဏ္ဍံ သဗ္ဗံ ဒတွာ ‘‘မယှံ ဣမံ တုလဉ္စ ပသိဗ္ဗကဉ္စ အဋ္ဌ စ ကဟာပဏေ ဒေထာ’’တိ ဧတ္တကံ ယာစိတွာ အာဒါယ ပက္ကာမိ. သော သီဃမေဝ နဒီတီရံ ဂန္တွာ နာဝိကဿ အဋ္ဌ ကဟာပဏေ ဒတွာ နာဝံ အဘိရုဟိ.

တတော လောလဝါဏိဇောပိ ပုန တံ ဂေဟံ ဂန္တွာ ‘‘အာဟရထ တံ ပါတိံ၊ တုမှာကံ ကိဉ္စိဒေဝ ဒဿာမီ’’တိ အာဟ. သာ တံ ပရိဘာသိတွာ ‘‘တွံ အမှာကံ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ အဍ္ဎမာသဂ္ဃနိကမ္ပိ န အကာသိ၊ တုယှံ ပန သာမိကသဒိသော ဧကော ဓမ္မိကော ဝါဏိဇော အမှာကံ သဟဿံ ဒတွာ တံ အာဒါယ ဂတော’’တိ အာဟ. တံ သုတွာဝ ‘‘သတသဟဿဂ္ဃနိကာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပရိဟီနောမှိ၊ မဟာဇာနိကရော ဝတ မေ အယ’’န္တိ သဉ္ဇာတဗလဝသောကော သတိံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိသညီ ဟုတွာ အတ္တနော ဟတ္ထဂတေ ကဟာပဏေ စေဝ ဘဏ္ဍိကဉ္စ ဃရဒွါရေယေဝ ဝိကိရိတွာ နိဝါသနပါရုပနံ ပဟာယ တုလာဒဏ္ဍံ မုဂ္ဂရံ ကတွာ အာဒါယ ဗောဓိသတ္တဿ အနုပဒံ ပက္ကန္တော နဒီတီရံ ဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘အမ္ဘော၊ နာဝိက၊ နာဝံ နိဝတ္တေဟီ’’တိ အာဟ. ဗောဓိသတ္တော ပန ‘‘တာတ၊ မာ နိဝတ္တယီ’’တိ ပဋိသေဓေသိ. ဣတရဿပိ ဗောဓိသတ္တံ ဂစ္ဆန္တံ ပဿန္တဿေဝ ဗလဝသောကော ဥဒပါဒိ၊ ဟဒယံ ဥဏှံ အဟောသိ၊ မုခတော လောဟိတံ ဥဂ္ဂဉ္ဆိ၊ ဝါပိကဒ္ဒမော ဝိယ ဟဒယံ ဖလိ. သော ဗောဓိသတ္တေ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ တတ္ထေဝ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပုဏိ. ဣဒံ ပဌမံ ဒေဝဒတ္တဿ ဗောဓိသတ္တေ အာဃာတဗန္ဓနံ. ဗောဓိသတ္တော ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကတွာ ယထာကမ္မံ ဂတော.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဣမံ ဂါထံ ကထေသိ –

၃. ‘‘ဣဓ စေ နံ ဝိရာဓေသိ၊ သဒ္ဓမ္မဿ နိယာမတံ၊

စိရံ တွံ အနုတပ္ပေသိ၊ သေရိဝါယံဝ ဝါဏိဇော’’တိ.

တတ္ထ ဣဓ စေ နံ ဝိရာဓေသိ၊ သဒ္ဓမ္မဿ နိယာမတန္တိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဧတံ သဒ္ဓမ္မဿ နိယာမတာသင်္ခါတံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဝိရာဓေသိ. ယဒိ ဝိရာဓေသိ၊ ဝီရိယံ ဩဿဇန္တော နာဓိဂစ္ဆသိ န ပဋိလဘသီတိ အတ္ထော. စိရံ တွံ အနုတပ္ပေသီတိ ဧဝံ သန္တေ တွံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ သောစန္တော ပရိဒေဝန္တော အနုတပေဿသိ၊ အထ ဝါ ဩဿဋ္ဌဝီရိယတာယ အရိယမဂ္ဂဿ ဝိရာဓိတတ္တာ ဒီဃရတ္တံ နိရယာဒီသု ဥပ္ပန္နော နာနပ္ပကာရာနိ ဒုက္ခာနိ အနုဘဝန္တော အနုတပ္ပိဿသိ ကိလမိဿသီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ကထံ? သေရိဝါယံဝ ဝါဏိဇောတိ ‘‘သေရိဝါ’’တိ ဧဝံနာမကော အယံ ဝါဏိဇော ယထာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ပုဗ္ဗေ သေရိဝနာမကော ဝါဏိဇော သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ လဘိတွာ တဿာ ဂဟဏတ္ထာယ ဝီရိယံ အကတွာ တတော ပရိဟီနော အနုတပ္ပိ၊ ဧဝမေဝ တွမ္ပိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဋိယတ္တသုဝဏ္ဏပါတိသဒိသံ အရိယမဂ္ဂံ ဩဿဋ္ဌဝီရိယတာယ အနဓိဂစ္ဆန္တော တတော ပရိဟီနော ဒီဃရတ္တံ အနုတပ္ပိဿသိ. သစေ ပန ဝီရိယံ န ဩဿဇိဿသိ၊ ပဏ္ဍိတဝါဏိဇော သုဝဏ္ဏပါတိံ ဝိယ မမ သာသနေ နဝဝိဓမ္ပိ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိလဘိဿသီတိ.

ဧဝမဿ သတ္ထာ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ဒဿေတွာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေသိ၊ သစ္စပရိယောသာနေ ဩဿဋ္ဌဝီရိယော ဘိက္ခု အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ.

သတ္ထာပိ ဒွေ ဝတ္ထူနိ ကထေတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေတွာ ဒဿေသိ – ‘‘တဒါ ဗာလဝါဏိဇော ဒေဝဒတ္တော အဟောသိ၊ ပဏ္ဍိတဝါဏိဇော ပန အဟမေဝ အဟောသိ’’န္တိ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

သေရိဝဝါဏိဇဇာတကဝဏ္ဏနာ တတိယာ.

၄. စူဠသေဋ္ဌိဇာတကဝဏ္ဏနာ

အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ ဇီဝကမ္ဗဝနေ ဝိဟရန္တော စူဠပန္ထကတ္ထေရံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

တတ္ထ စူဠပန္ထကဿ တာဝ နိဗ္ဗတ္တိ ကထေတဗ္ဗာ. ရာဇဂဟေ ကိရ ဓနသေဋ္ဌိကုလဿ ဓီတာ အတ္တနော ဒါသေနေဝ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ကတွာ ‘‘အညေပိ မေ ဣမံ ကမ္မံ ဇာနေယျု’’န္တိ ဘီတာ ဧဝမာဟ ‘‘အမှေဟိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝသိတုံ န သက္ကာ၊ သစေ မေ မာတာပိတရော ဣမံ ဒေါသံ ဇာနိဿန္တိ၊ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကရိဿန္တိ၊ ဝိဒေသံ ဂန္တွာ ဝသိဿာမာ’’တိ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ အဂ္ဂဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ‘‘ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ အညေဟိ အဇာနနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဝသိဿာမာ’’တိ ဥဘောပိ အဂမံသု.

တေသံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တာနံ သံဝါသမနွာယ တဿာ ကုစ္ဆိယံ ဂဗ္ဘော ပတိဋ္ဌာသိ. သာ ဂဗ္ဘပရိပါကံ အာဂမ္မ သာမိကေန သဒ္ဓိံ မန္တေသိ ‘‘ဂဗ္ဘော မေ ပရိပါကံ ဂတော၊ ဉာတိဗန္ဓုဝိရဟိတေ ဌာနေ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ နာမ ဥဘိန္နမ္ပိ အမှာကံ ဒုက္ခမေဝ၊ ကုလဂေဟမေဝ ဂစ္ဆာမာ’’တိ. သော ‘‘သစာဟံ ဂမိဿာမိ၊ ဇီဝိတံ မေ နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အဇ္ဇ ဂစ္ဆာမ၊ သွေ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဒိဝသေ အတိက္ကာမေသိ. သာ စိန္တေသိ ‘‘အယံ ဗာလော အတ္တနော ဒေါသမဟန္တတာယ ဂန္တုံ န ဥဿဟတိ၊ မာတာပိတရော နာမ ဧကန္တဟိတာ၊ အယံ ဂစ္ဆတု ဝါ မာ ဝါ၊ မယာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သာ တသ္မိံ ဂေဟာ နိက္ခန္တေ ဂေဟပရိက္ခာရံ ပဋိသာမေတွာ အတ္တနော ကုလဃရံ ဂတဘာဝံ အနန္တရဂေဟဝါသီနံ အာရောစေတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ.

အထ သော ပုရိသော ဃရံ အာဂတော တံ အဒိသွာ ပဋိဝိဿကေ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကုလဃရံ ဂတာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန အနုဗန္ဓိတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ သမ္ပာပုဏိ. တဿာပိ တတ္ထေဝ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ အဟောသိ. သော ‘‘ကိံ ဣဒံ ဘဒ္ဒေ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သာမိ၊ ဧကော ပုတ္တော ဇာတော’’တိ. ‘‘ဣဒါနိ ကိံ ကရိဿာမာ’’တိ? ‘‘ယဿတ္ထာယ မယံ ကုလဃရံ ဂစ္ဆေယျာမ၊ တံ ကမ္မံ အန္တရာဝ နိပ္ဖန္နံ၊ တတ္ထ ဂန္တွာ ကိံ ကရိဿာမ၊ နိဝတ္တာမာ’’တိ ဒွေပိ ဧကစိတ္တာ ဟုတွာ နိဝတ္တိံသု. တဿ စ ဒါရကဿ ပန္ထေ ဇာတတ္တာ ‘‘ပန္ထကော’’တိ နာမံ အကံသု. တဿာ န စိရဿေဝ အပရောပိ ဂဗ္ဘော ပတိဋ္ဌဟိ. သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တဿာပိ ဒါရကဿ ပန္ထေ ဇာတတ္တာ ပဌမဇာတဿ ‘‘မဟာပန္ထကော’’တိ နာမံ ကတွာ ဣတရဿ ‘‘စူဠပန္ထကော’’တိ နာမံ အကံသု. တေ ဒွေပိ ဒါရကေ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အာဂတာ.

တေသံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ အယံ မဟာပန္ထကဒါရကော အညေ ဒါရကေ ‘‘စူဠပိတာ မဟာပိတာ’’တိ၊ ‘‘အယျကော အယျိကာ’’တိ စ ဝဒန္တေ သုတွာ မာတရံ ပုစ္ဆိ ‘‘အမ္မ၊ အညေ ဒါရကာ ‘စူဠပိတာ မဟာပိတာ’တိပိ ဝဒန္တိ၊ ‘အယျကော အယျိကာ’တိပိ ဝဒန္တိ၊ အမှာကံ ဉာတကာ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘အာမ၊ တာတ၊ တုမှာကံ ဧတ္ထ ဉာတကာ နတ္ထိ၊ ရာဇဂဟနဂရေ ပန ဝေါ ဓနသေဋ္ဌိ နာမ အယျကော၊ တတ္ထ တုမှာကံ ဗဟူ ဉာတကာ’’တိ. ‘‘ကသ္မာ တတ္ထ န ဂစ္ဆထ၊ အမ္မာ’’တိ? သာ အတ္တနော အဂမနကာရဏံ ပုတ္တဿ အကထေတွာ ပုတ္တေသု ပုနပ္ပုနံ ကထေန္တေသု သာမိကံ အာဟ – ‘‘ဣမေ ဒါရကာ မံ အတိဝိယ ကိလမေန္တိ၊ ကိံ နော မာတာပိတရော ဒိသွာ မံသံ ခါဒိဿန္တိ၊ ဧဟိ ဒါရကာနံ အယျကကုလံ ဒဿေဿာမာ’’တိ. ‘‘အဟံ သမ္မုခါ ဘဝိတုံ န သက္ခိဿာမိ၊ တံ ပန တတ္ထ နယိဿာမီ’’တိ. ‘‘သာဓု၊ အယျ၊ ယေန ကေနစိ ဥပါယေန ဒါရကာနံ အယျကကုလမေဝ ဒဋ္ဌုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒွေပိ ဇနာ ဒါရကေ အာဒါယ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ပတွာ နဂရဒွါရေ ဧကိဿာ သာလာယ နိဝါသံ ကတွာ ဒါရကမာတာ ဒွေ ဒါရကေ ဂဟေတွာ အာဂတဘာဝံ မာတာပိတူနံ အာရောစာပေသိ.

တေ တံ သာသနံ သုတွာ ‘‘သံသာရေ ဝိစရန္တာနံ န ပုတ္တော န ဓီတာ နာမ နတ္ထိ၊ တေ အမှာကံ မဟာပရာဓိကာ၊ န သက္ကာ တေဟိ အမှာကံ စက္ခုပထေ ဌာတုံ၊ ဧတ္တကံ ပန ဓနံ ဂဟေတွာ ဒွေပိ ဇနာ ဖာသုကဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဇီဝန္တု၊ ဒါရကေ ပန ဣဓ ပေသေန္တူ’’တိ. သေဋ္ဌိဓီတာ မာတာပိတူဟိ ပေသိတံ ဓနံ ဂဟေတွာ ဒါရကေ အာဂတဒူတာနံယေဝ ဟတ္ထေ ဒတွာ ပေသေသိ၊ ဒါရကာ အယျကကုလေ ဝဍ္ဎန္တိ. တေသု စူဠပန္ထကော အတိဒဟရော၊ မဟာပန္ထကော ပန အယျကေန သဒ္ဓိံ ဒသဗလဿ ဓမ္မကထံ သောတုံ ဂစ္ဆတိ. တဿ နိစ္စံ သတ္ထု သမ္မုခါ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ နမိ. သော အယျကံ အာဟ ‘‘သစေ တုမှေ သမ္ပဋိစ္ဆထ၊ အဟံ ပဗ္ဗဇေယျ’’န္တိ. ‘‘ကိံ ဝဒေသိ၊ တာတ၊ မယှံ သကလလောကဿပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာတော တဝေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဘဒ္ဒိကာ၊ သစေ သက္ကောသိ၊ ပဗ္ဗဇ တာတာ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂတော. သတ္ထာ ‘‘ကိံ မဟာသေဋ္ဌိ ဒါရကော တေ လဒ္ဓေါ’’တိ. ‘‘အာမ၊ ဘန္တေ အယံ ဒါရကော မယှံ နတ္တာ၊ တုမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇာမီတိ ဝဒတီ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ အညတရံ ပိဏ္ဍစာရိကံ ဘိက္ခုံ ‘‘ဣမံ ဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေဟီ’’တိ အာဏာပေသိ. ထေရော တဿ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. သော ဗဟုံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ပရိပုဏ္ဏဝဿော ဥပသမ္ပဒံ လဘိ. ဥပသမ္ပန္နော ဟုတွာ ယောနိသော မနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ.

သော ဈာနသုခေန၊ မဂ္ဂသုခေန၊ ဖလသုခေန ဝီတိနာမေန္တော စိန္တေသိ ‘‘သက္ကာ နု ခေါ ဣမံ သုခံ စူဠပန္ထကဿ ဒါတု’’န္တိ. တတော အယျကသေဋ္ဌိဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘မဟာသေဋ္ဌိ သစေ တုမှေ သမ္ပဋိစ္ဆထ၊ အဟံ စူဠပန္ထကံ ပဗ္ဗာဇေယျ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ပဗ္ဗာဇေထ၊ ဘန္တေ’’တိ. ထေရော စူဠပန္ထကဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဒသသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေသိ. စူဠပန္ထကသာမဏေရော ပဗ္ဗဇိတွာဝ ဒန္ဓော အဟောသိ.

‘‘ပဒုမံ ယထာ ကောကနဒံ သုဂန္ဓံ၊ ပါတော သိယာ ဖုလ္လမဝီတဂန္ဓံ၊

အင်္ဂီရသံ ပဿ ဝိရောစမာနံ၊ တပန္တမာဒိစ္စမိဝန္တလိက္ခေ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၂၃၊ အ. နိ. ၅.၁၉၅) –

ဣမံ ဧကဂါထံ စတူဟိ မာသေဟိ ဂဏှိတုံ နာသက္ခိ. သော ကိရ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပညဝါ ဟုတွာ အညတရဿ ဒန္ဓဘိက္ခုနော ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏကာလေ ပရိဟာသကေဠိံ အကာသိ. သော ဘိက္ခု တေန ပရိဟာသေန လဇ္ဇိတော နေဝ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှိ၊ န သဇ္ဈာယမကာသိ. တေန ကမ္မေန အယံ ပဗ္ဗဇိတွာဝ ဒန္ဓော ဇာတော၊ ဂဟိတဂဟိတံ ပဒံ ဥပရူပရိ ပဒံ ဂဏှန္တဿ နဿတိ. တဿ ဣမမေဝ ဂါထံ ဂဟေတုံ ဝါယမန္တဿ စတ္တာရော မာသာ အတိက္ကန္တာ.

အထ နံ မဟာပန္ထကော အာဟ ‘‘စူဠပန္ထက၊ တွံ ဣမသ္မိံ သာသနေ အဘဗ္ဗော၊ စတူဟိ မာသေဟိ ဧကမ္ပိ ဂါထံ ဂဟေတုံ န သက္ကောသိ၊ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ ပန တွံ ကထံ မတ္ထကံ ပါပေဿသိ၊ နိက္ခမ ဣတော’’တိ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိ. စူဠပန္ထကော ဗုဒ္ဓသာသနေ သိနေဟေန ဂိဟိဘာဝံ န ပတ္ထေတိ. တသ္မိဉ္စ ကာလေ မဟာပန္ထကော ဘတ္တုဒ္ဒေသကော ဟောတိ. ဇီဝကော ကောမာရဘစ္စော ဗဟုံ ဂန္ဓမာလံ အာဒါယ အတ္တနော အမ္ဗဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပူဇေတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ မဟာပန္ထကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ကိတ္တကာ၊ ဘန္တေ၊ သတ္ထု သန္တိကေ ဘိက္ခူ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ပဉ္စမတ္တာနိ ဘိက္ခုသတာနီ’’တိ. ‘‘သွေ၊ ဘန္တေ၊ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခါနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အာဒါယ အမှာကံ နိဝေသနေ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ. ‘‘ဥပါသက၊ စူဠပန္ထကော နာမ ဘိက္ခု ဒန္ဓော အဝိရုဠှိဓမ္မော၊ တံ ဌပေတွာ သေသာနံ နိမန္တနံ သမ္ပဋိစ္ဆာမီ’’တိ ထေရော အာဟ. တံ သုတွာ စူဠပန္ထကော စိန္တေသိ ‘‘ထေရော ဧတ္တကာနံ ဘိက္ခူနံ နိမန္တနံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော မံ ဗာဟိရံ ကတွာ သမ္ပဋိစ္ဆတိ၊ နိဿံသယံ မယှံ ဘာတိကဿ မယိ စိတ္တံ ဘိန္နံ ဘဝိဿတိ၊ ကိံ ဣဒါနိ မယှံ ဣမိနာ သာသနေန၊ ဂိဟီ ဟုတွာ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကရောန္တော ဇီဝိဿာမီ’’တိ.

သော ပုနဒိဝသေ ပါတောဝ ‘‘ဂိဟီ ဘဝိဿာမီ’’တိ ပါယာသိ. သတ္ထာ ပစ္စူသကာလေယေဝ လောကံ ဩလောကေန္တော ဣမံ ကာရဏံ ဒိသွာ ပဌမတရံ ဂန္တွာ စူဠပန္ထကဿ ဂမနမဂ္ဂေ ဒွါရကောဋ္ဌကေ စင်္ကမန္တော အဋ္ဌာသိ. စူဠပန္ထကော ဃရံ ဂစ္ဆန္တော သတ္ထာရံ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိ. အထ နံ သတ္ထာ ‘‘ကဟံ ပန၊ တွံ စူဠပန္ထက၊ ဣမာယ ဝေလာယ ဂစ္ဆသီ’’တိ အာဟ. ဘာတာ မံ၊ ဘန္တေ၊ နိက္ကဍ္ဎတိ၊ တေနာဟံ ဝိဗ္ဘမိတုံ ဂစ္ဆာမီတိ. စူဠပန္ထက၊ တဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ မမ သန္တကာ၊ ဘာတရာ နိက္ကဍ္ဎိတော ကသ္မာ မမ သန္တိကံ နာဂဉ္ဆိ? ဧဟိ ကိံ တေ ဂိဟိဘာဝေန၊ မမ သန္တိကေ ဘဝိဿသီ’’တိ ဘဂဝါ စူဠပန္ထကံ အာဒါယ ဂန္တွာ ဂန္ဓကုဋိပ္ပမုခေ နိသီဒါပေတွာ ‘‘စူဠပန္ထက၊ တွံ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ ဟုတွာ ဣမံ ပိလောတိကံ ‘ရဇောဟရဏံ ရဇောဟရဏ’န္တိ ပရိမဇ္ဇန္တော ဣဓေဝ ဟောဟီ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ အဘိသင်္ခတံ ပရိသုဒ္ဓံ ပိလောတိကာခဏ္ဍံ ဒတွာ ကာလေ အာရောစိတေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဇီဝကဿ ဂေဟံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ.

စူဠပန္ထကောပိ သူရိယံ ဩလောကေန္တော တံ ပိလောတိကာခဏ္ဍံ ‘‘ရဇောဟရဏံ ရဇောဟရဏ’’န္တိ ပရိမဇ္ဇန္တော နိသီဒိ၊ တဿ တံ ပိလောတိကာခဏ္ဍံ ပရိမဇ္ဇန္တဿ ပရိမဇ္ဇန္တဿ ကိလိဋ္ဌံ အဟောသိ. တတော စိန္တေသိ ‘‘ဣဒံ ပိလောတိကာခဏ္ဍံ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓံ၊ ဣမံ ပန အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပုရိမပကတိံ ဝိဇဟိတွာ ဧဝံ ကိလိဋ္ဌံ ဇာတံ၊ အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ ခယဝယံ ပဋ္ဌပေန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေသိ. သတ္ထာ ‘‘စူဠပန္ထကဿ စိတ္တံ ဝိပဿနံ အာရုဠှ’’န္တိ ဉတွာ ‘‘စူဠပန္ထက၊ တွံ ဧတံ ပိလောတိကာခဏ္ဍမေဝ သံကိလိဋ္ဌံ ရဇောရဉ္ဇိတံ ဇာတန္တိ မာ သညံ ကရိ၊ အဗ္ဘန္တရေ ပန တေ ရာဂရဇာဒယော အတ္ထိ၊ တေ ဟရာဟီ’’တိ ဝတွာ ဩဘာသံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုရတော နိသိန္နော ဝိယ ပညာယမာနရူပေါ ဟုတွာ ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ –

‘‘ရာဂေါ ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ၊ ရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ ရဇောတိ၊

ဧတံ ရဇံ ဝိပ္ပဇဟိတွ ဘိက္ခဝေါ၊ ဝိဟရန္တိ တေ ဝိဂတရဇဿ သာသနေ.

‘‘ဒေါသော ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ၊ ဒေါသဿေတံ အဓိဝစနံ ရဇောတိ၊

ဧတံ ရဇံ ဝိပ္ပဇဟိတွ ဘိက္ခဝေါ၊ ဝိဟရန္တိ တေ ဝိဂတရဇဿ သာသနေ.

‘‘မောဟော ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ၊ မောဟဿေတံ အဓိဝစနံ ရဇောတိ၊

ဧတံ ရဇံ ဝိပ္ပဇဟိတွ ဘိက္ခဝေါ၊ ဝိဟရန္တိ တေ ဝိဂတရဇဿ သာသနေ’’တိ. (မဟာနိ. ၂၀၉၊ စူဠနိ. ဥဒယမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၇၄)၊

ဂါထာပရိယောသာနေ စူဠပန္ထကော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိယေဝဿ တီဏိ ပိဋကာနိ အာဂမံသု. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ရာဇာ ဟုတွာ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော နလာဋတော သေဒေ မုစ္စန္တေ ပရိသုဒ္ဓေန သာဋကေန နလာဋန္တံ ပုဉ္ဆိ၊ သာဋကော ကိလိဋ္ဌော အဟောသိ. သော ‘‘ဣမံ သရီရံ နိဿာယ ဧဝရူပေါ ပရိသုဒ္ဓေါ သာဋကော ပကတိံ ဇဟိတွာ ကိလိဋ္ဌော ဇာတော၊ အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ အနိစ္စသညံ ပဋိလဘိ. တေန ကာရဏေနဿ ရဇောဟရဏမေဝ ပစ္စယော ဇာတော.

ဇီဝကောပိ ခေါ ကောမာရဘစ္စော ဒသဗလဿ ဒက္ခိဏောဒကံ ဥပနာမေသိ. သတ္ထာ ‘‘နနု၊ ဇီဝက၊ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ အတ္ထီ’’တိ ဟတ္ထေန ပတ္တံ ပိဒဟိ. မဟာပန္ထကော ‘‘ဘန္တေ၊ ဝိဟာရေ နတ္ထိ ဘိက္ခူ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘အတ္ထိ ဇီဝကာ’’တိ အာဟ. ဇီဝကော ‘‘တေန ဟိ၊ ဘဏေ၊ ဂစ္ဆ၊ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိဘာဝံ ဝါ နတ္ထိဘာဝံ ဝါ ဇာနာဟီ’’တိ ပုရိသံ ပေသေသိ. တသ္မိံ ခဏေ စူဠပန္ထကော ‘‘မယှံ ဘာတိကော ‘ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ နတ္ထီ’တိ ဘဏတိ၊ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိဘာဝမဿ ပကာသေဿာမီ’’တိ သကလံ အမ္ဗဝနံ ဘိက္ခူနံယေဝ ပူရေသိ. ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ စီဝရကမ္မံ ကရောန္တိ၊ ဧကစ္စေ ရဇနကမ္မံ၊ ဧကစ္စေ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တီတိ ဧဝံ အညမညံ အသဒိသံ ဘိက္ခုသဟဿံ မာပေသိ. သော ပုရိသော ဝိဟာရေ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဒိသွာ နိဝတ္တိတွာ ‘‘အယျ၊ သကလံ အမ္ဗဝနံ ဘိက္ခူဟိ ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ ဇီဝကဿ အာရောစေသိ. ထေရောပိ ခေါ တတ္ထေဝ –

‘‘သဟဿက္ခတ္တုမတ္တာနံ၊ နိမ္မိနိတွာန ပန္ထကော၊

နိသီဒမ္ဗဝနေ ရမ္မေ၊ ယာဝ ကာလပ္ပဝေဒနာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၅၆၃)၊

အထ သတ္ထာ တံ ပုရိသံ အာဟ – ‘‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ‘သတ္ထာ စူဠပန္ထကံ နာမ ပက္ကောသတီ’တိ ဝဒေဟီ’’တိ. တေန ဂန္တွာ တထာဝုတ္တေ ‘‘အဟံ စူဠပန္ထကော၊ အဟံ စူဠပန္ထကော’’တိ မုခသဟဿံ ဥဋ္ဌဟိ. ပုရိသော ဂန္တွာ ‘‘သဗ္ဗေပိ ကိရ တေ၊ ဘန္တေ၊ စူဠပန္ထကာယေဝ နာမာ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ တွံ ဂန္တွာ ယော ပဌမံ ‘‘အဟံ စူဠပန္ထကော’’တိ ဝဒတိ၊ တံ ဟတ္ထေ ဂဏှ၊ အဝသေသာ အန္တရဓာယိဿန္တီတိ. သော တထာ အကာသိ၊ တာဝဒေဝ သဟဿမတ္တာ ဘိက္ခူ အန္တရဓာယိံသု. ထေရော တေန ပုရိသေန သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. သတ္ထာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ ဇီဝကံ အာမန္တေသိ ‘‘ဇီဝက၊ စူဠပန္ထကဿ ပတ္တံ ဂဏှ၊ အယံ တေ အနုမောဒနံ ကရိဿတီ’’တိ. ဇီဝကော တထာ အကာသိ. ထေရော သီဟနာဒံ နဒန္တော တရုဏသီဟော ဝိယ တီဏိ ပိဋကာနိ သံခေါဘေတွာ အနုမောဒနံ အကာသိ.

သတ္ထာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘိက္ခူဟိ ဝတ္တေ ဒဿိတေ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဂန္ဓကုဋိပ္ပမုခေ ဌတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ သုဂတောဝါဒံ ဒတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဥယျောဇေတွာ သုရဘိဂန္ဓဝါသိတံ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သီဟသေယျံ ဥပဂတော. အထ သာယနှသမယေ ဓမ္မသဘာယံ ဘိက္ခူ ဣတော စိတော စ သမောသရိတွာ ရတ္တကမ္ဗလသာဏိံ ပရိက္ခိပန္တာ ဝိယ နိသီဒိတွာ သတ္ထု ဂုဏကထံ အာရဘိံသု ‘‘အာဝုသော၊ မဟာပန္ထကော စူဠပန္ထကဿ အဇ္ဈာသယံ အဇာနန္တော ‘စတူဟိ မာသေဟိ ဧကဂါထံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဒန္ဓော အယ’န္တိ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အတ္တနော အနုတ္တရဓမ္မရာဇတာယ ဧကသ္မိံယေဝဿ အန္တရဘတ္တေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ အဒါသိ၊ တီဏိ ပိဋကာနိ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိယေဝ အာဂတာနိ၊ အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ဗလံ နာမ မဟန္တ’’န္တိ.

အထ ဘဂဝါ ဓမ္မသဘာယံ ဣမံ ကထာပဝတ္တိံ ဉတွာ ‘‘အဇ္ဇ မယာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဗုဒ္ဓသေယျာယ ဥဋ္ဌာယ သုရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလတံ ဝိယ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ရတ္တကမ္ဗလသဒိသံ သုဂတမဟာစီဝရံ ပါရုပိတွာ သုရဘိဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ မတ္တဝါရဏော ဝိယ သီဟဝိက္ကန္တဝိလာသေန ဝိဇမ္ဘမာနော သီဟော ဝိယ အနန္တာယ ဗုဒ္ဓလီလာယ ဓမ္မသဘံ ဂန္တွာ အလင်္ကတမဏ္ဍပမဇ္ဈေ သုပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနံ အဘိရုယှ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော အဏ္ဏဝကုစ္ဆိံ ဩဘာသယမာနော ယုဂန္ဓရမတ္ထကေ ဗာလသူရိယော ဝိယ အာသနမဇ္ဈေ နိသီဒိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ပန အာဂတမတ္တေ ဘိက္ခုသံဃော ကထံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ တုဏှီ အဟောသိ.

သတ္ထာ မုဒုကေန မေတ္တစိတ္တေန ပရိသံ ဩလောကေတွာ ‘‘အယံ ပရိသာ အတိဝိယ သောဘတိ၊ ဧကဿပိ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စံ ဝါ ပါဒကုက္ကုစ္စံ ဝါ ဥက္ကာသိတသဒ္ဒေါ ဝါ ခိပိတသဒ္ဒေါ ဝါ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗေပိမေ ဗုဒ္ဓဂါရဝေန သဂါရဝါ ဗုဒ္ဓတေဇေန တဇ္ဇိတာ မယိ အာယုကပ္ပမ္ပိ အကထေတွာ နိသိန္နေ ပဌမံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေတွာ န ကထေဿန္တိ၊ ကထာသမုဋ္ဌာပနဝတ္တံ နာမ မယာဝ ဇာနိတဗ္ဗံ၊ အဟမေဝ ပဌမံ ကထေဿာမီ’’တိ မဓုရေန ဗြဟ္မဿရေန ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ၊ ကာ စ ပန ဝေါ အန္တရာကထာ ဝိပ္ပကတာ’’တိ အာဟ. ဘန္တေ၊ န မယံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နာ အညံ တိရစ္ဆာနကထံ ကထေမ၊ တုမှာကံယေဝ ပန ဂုဏေ ဝဏ္ဏယမာနာ နိသိန္နာမှ ‘‘အာဝုသော မဟာပန္ထကော စူဠပန္ထကဿ အဇ္ဈာသယံ အဇာနန္တော ‘စတူဟိ မာသေဟိ ဧကံ ဂါထံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဒန္ဓော အယ’န္တိ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အနုတ္တရဓမ္မရာဇတာယ ဧကသ္မိံယေဝဿ အန္တရဘတ္တေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ အဒါသိ၊ အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ဗလံ နာမ မဟန္တ’’န္တိ. သတ္ထာ ဘိက္ခူနံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ စူဠပန္ထကော မံ နိဿာယ ဣဒါနိ တာဝ ဓမ္မေသု ဓမ္မမဟန္တတံ ပတ္တော၊ ပုဗ္ဗေ ပန မံ နိဿာယ ဘောဂေသုပိ ဘောဂမဟန္တတံ ပါပုဏီ’’တိ အာဟ. ဘိက္ခူ တဿတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု. ဘဂဝါ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နံ ကာရဏံ ပါကဋံ အကာသိ.

အတီတေ ကာသိရဋ္ဌေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဗောဓိသတ္တော သေဋ္ဌိကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ လဘိတွာ စူဠသေဋ္ဌိ နာမ အဟောသိ၊ သော ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော သဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဇာနာတိ. သော ဧကဒိဝသံ ရာဇုပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရဝီထိယံ မတမူသိကံ ဒိသွာ တင်္ခဏညေဝ နက္ခတ္တံ သမာနေတွာ ဣဒမာဟ ‘‘သက္ကာ စက္ခုမတာ ကုလပုတ္တေန ဣမံ ဥန္ဒူရံ ဂဟေတွာ ပုတ္တဒါရဘရဏဉ္စ ကာတုံ ကမ္မန္တေ စ ပယောဇေတု’’န္တိ? အညတရော ဒုဂ္ဂတကုလပုတ္တော တံ သေဋ္ဌိဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘နာယံ အဇာနိတွာ ကထေဿတီ’’တိ တံ မူသိကံ ဂဟေတွာ ဧကသ္မိံ အာပဏေ ဗိဠာလဿတ္ထာယ ဝိက္ကိဏိတွာ ကာကဏိကံ လဘိတွာ တာယ ကာကဏိကာယ ဖာဏိတံ ဂဟေတွာ ဧကေန ဃဋေန ပါနီယံ ဂဏှိ. သော အရညတော အာဂစ္ဆန္တေ မာလာကာရေ ဒိသွာ ထောကံ ထောကံ ဖာဏိတခဏ္ဍံ ဒတွာ ဥဠုင်္ကေန ပါနီယံ အဒါသိ၊ တေ စဿ ဧကေကံ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ အဒံသု. သော တေန ပုပ္ဖမူလေန ပုနဒိဝသေပိ ဖာဏိတဉ္စ ပါနီယဃဋဉ္စ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖါရာမမေဝ ဂတော. တဿ တံ ဒိဝသံ မာလာကာရာ အဍ္ဎောစိတကေ ပုပ္ဖဂစ္ဆေ ဒတွာ အဂမံသု. သော န စိရဿေဝ ဣမိနာ ဥပါယေန အဋ္ဌ ကဟာပဏေ လဘိ.

ပုန ဧကသ္မိံ ဝါတဝုဋ္ဌိဒိဝသေ ရာဇုယျာနေ ဗဟူ သုက္ခဒဏ္ဍကာ စ သာခါ စ ပလာသဉ္စ ဝါတေန ပါတိတံ ဟောတိ၊ ဥယျာနပါလော ဆဍ္ဍေတုံ ဥပါယံ န ပဿတိ. သော တတ္ထ ဂန္တွာ ‘‘သစေ ဣမာနိ ဒါရုပဏ္ဏာနိ မယှံ ဒဿသိ၊ အဟံ တေ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ နီဟရိဿာမီ’’တိ ဥယျာနပါလံ အာဟ၊ သော ‘‘ဂဏှ အယျာ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. စူဠန္တေဝါသိကော ဒါရကာနံ ကီဠနမဏ္ဍလံ ဂန္တွာ ဖာဏိတံ ဒတွာ မုဟုတ္တေန သဗ္ဗာနိ ဒါရုပဏ္ဏာနိ နီဟရာပေတွာ ဥယျာနဒွါရေ ရာသိံ ကာရေသိ. တဒါ ရာဇကုမ္ဘကာရော ရာဇကုလေ ဘာဇနာနံ ပစနတ္ထာယ ဒါရူနိ ပရိယေသမာနော ဥယျာနဒွါရေ တာနိ ဒိသွာ တဿ ဟတ္ထတော ကိဏိတွာ ဂဏှိ. တံ ဒိဝသံ စူဠန္တေဝါသိကော ဒါရုဝိက္ကယေန သောဠသ ကဟာပဏေ စာဋိအာဒီနိ စ ပဉ္စ ဘာဇနာနိ လဘိ.

သော စတုဝီသတိယာ ကဟာပဏေသု ဇာတေသု ‘‘အတ္ထိ အယံ ဥပါယော မယှ’’န္တိ နဂရဒွါရတော အဝိဒူရေ ဌာနေ ဧကံ ပါနီယစာဋိံ ဌပေတွာ ပဉ္စသတေ တိဏဟာရကေ ပါနီယေန ဥပဋ္ဌဟိ. တေ အာဟံသု ‘‘သမ္မ၊ တွံ အမှာကံ ဗဟူပကာရော၊ ကိံ တေ ကရောမာ’’တိ? သော ‘‘မယှံ ကိစ္စေ ဥပ္ပန္နေ ကရိဿထာ’’တိ ဝတွာ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တော ထလပထကမ္မိကေန စ ဇလပထကမ္မိကေန စ သဒ္ဓိံ မိတ္တသန္ထဝံ အကာသိ. တဿ ထလပထကမ္မိကော ‘‘သွေ ဣမံ နဂရံ အဿဝါဏိဇကော ပဉ္စ အဿသတာနိ ဂဟေတွာ အာဂမိဿတီ’’တိ အာစိက္ခိ. သော တဿ ဝစနံ သုတွာ တိဏဟာရကေ အာဟ ‘‘အဇ္ဇ မယှံ ဧကေကံ တိဏကလာပံ ဒေထ၊ မယာ စ တိဏေ အဝိက္ကိဏိတေ အတ္တနော တိဏံ မာ ဝိက္ကိဏထာ’’တိ. တေ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပဉ္စ တိဏကလာပသတာနိ အာဟရိတွာ တဿ ဃရေ ပါပယိံသု. အဿဝါဏိဇော သကလနဂရေ အဿာနံ ဂေါစရံ အလဘိတွာ တဿ သဟဿံ ဒတွာ တံ တိဏံ ဂဏှိ.

တတော ကတိပါဟစ္စယေနဿ ဇလပထကမ္မိကော သဟာယကော အာရောစေသိ ‘‘ပဋ္ဋနမှိ မဟာနာဝါ အာဂတာ’’တိ. သော ‘‘အတ္ထိ အယံ ဥပါယော’’တိ အဋ္ဌဟိ ကဟာပဏေဟိ သဗ္ဗပရိဝါရသမ္ပန္နံ တာဝကာလိကံ ရထံ ဂဟေတွာ မဟန္တေန ယသေန နာဝါပဋ္ဋနံ ဂန္တွာ ဧကံ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကံ နာဝိကဿ သစ္စကာရံ ဒတွာ အဝိဒူရေ ဌာနေ သာဏိယာ ပရိက္ခိပါပေတွာ နိသိန္နော ပုရိသေ အာဏာပေသိ ‘‘ဗာဟိရတော ဝါဏိဇေသု အာဂတေသု တတိယေန ပဋိဟာရေန မံ အာရောစေထာ’’တိ. ‘‘နာဝါ အာဂတာ’’တိ သုတွာ ဗာရာဏသိတော သတမတ္တာ ဝါဏိဇာ ‘‘ဘဏ္ဍံ ဂဏှာမာ’’တိ အာဂမိံသု. ဘဏ္ဍံ တုမှေ န လဘိဿထ၊ အသုကဋ္ဌာနေ နာမ မဟာဝါဏိဇေန သစ္စကာရော ဒိန္နောတိ. တေ တံ သုတွာ တဿ သန္တိကံ အာဂတာ. ပါဒမူလိကပုရိသာ ပုရိမသညာဝသေန တတိယေန ပဋိဟာရေန တေသံ အာဂတဘာဝံ အာရောစေသုံ. တေ သတမတ္တာ ဝါဏိဇာ ဧကေကံ သဟဿံ ဒတွာ တေန သဒ္ဓိံ နာဝါယ ပတ္တိကာ ဟုတွာ ပုန ဧကေကံ သဟဿံ ဒတွာ ပတ္တိံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ ဘဏ္ဍံ အတ္တနော သန္တကမကံသု.

စူဠန္တေဝါသိကော ဒွေ သတသဟဿာနိ ဂဏှိတွာ ဗာရာဏသိံ အာဂန္တွာ ‘‘ကတညုနာ မေ ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧကံ သတသဟဿံ ဂါဟာပေတွာ စူဠသေဋ္ဌိဿ သမီပံ ဂတော. အထ နံ သေဋ္ဌိ ‘‘ကိံ တေ၊ တာတ၊ ကတွာ ဣဒံ ဓနံ လဒ္ဓ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘တုမှေဟိ ကထိတဥပါယေ ဌတွာ စတုမာသမ္ဘန္တရေယေဝ လဒ္ဓ’’န္တိ မတမူသိကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗံ ဝတ္ထုံ ကထေသိ. စူဠသေဋ္ဌိ တဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣဒါနိ ဧဝရူပံ ဒါရကံ မမ သန္တကံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝယပ္ပတ္တံ အတ္တနော ဓီတရံ ဒတွာ သကလကုဋုမ္ဗဿ သာမိကံ အကာသိ. သော သေဋ္ဌိနော အစ္စယေန တသ္မိံ နဂရေ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ လဘိ. ဗောဓိသတ္တောပိ ယထာကမ္မံ အဂမာသိ.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဣမံ ဂါထံ ကထေသိ –

၄. ‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ၊ ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော၊

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ၊ အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ.

တတ္ထ အပ္ပကေနပီတိ ထောကေနပိ ပရိတ္တကေနပိ. မေဓာဝီတိ ပညဝါ. ပါဘတေနာတိ ဘဏ္ဍမူလေန. ဝိစက္ခဏောတိ ဝေါဟာရကုသလော. သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနန္တိ မဟန္တံ ဓနဉ္စ ယသဉ္စ ဥပ္ပါဒေတွာ တတ္ထ အတ္တာနံ သဏ္ဌာပေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ယထာ ကိံ? အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမံ၊ ယထာ ပဏ္ဍိတပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ အနုက္ကမေန ဂေါမယစုဏ္ဏာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ မုခဝါတေန ဓမန္တော သမုဋ္ဌာပေတိ ဝဍ္ဎေတိ မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ကရောတိ၊ ဧဝမေဝ ပဏ္ဍိတော ထောကမ္ပိ ပါဘတံ လဘိတွာ နာနာဥပါယေဟိ ပယောဇေတွာ ဓနဉ္စ ယသဉ္စ ဝဍ္ဎေတိ၊ ဝဍ္ဎေတွာ စ ပန တတ္ထ အတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာပေတိ၊ တာယ ဧဝ ဝါ ပန ဓနယသမဟန္တတာယ အတ္တာနံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ အဘိညာတံ ပါကဋံ ကရောတီတိ အတ္ထော.

ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ စူဠပန္ထကော မံ နိဿာယ ဣဒါနိ ဓမ္မေသု ဓမ္မမဟန္တတံ ပတ္တော၊ ပုဗ္ဗေ ပန ဘောဂေသုပိ ဘောဂမဟန္တတံ ပါပုဏီ’’တိ ဧဝံ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ ဒဿေတွာ ဒွေ ဝတ္ထူနိ ကထေတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေသိ ‘‘တဒါ စူဠန္တေဝါသိကော စူဠပန္ထကော အဟောသိ၊ စူဠကသေဋ္ဌိ ပန အဟမေဝ အဟောသိ’’န္တိ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

စူဠသေဋ္ဌိဇာတကဝဏ္ဏနာ စတုတ္ထာ.

၅. တဏ္ဍုလနာဠိဇာတကဝဏ္ဏနာ

ကိမဂ္ဃတိ တဏ္ဍုလနာဠိကာတိ ဣဒံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော လာလုဒါယိတ္ထေရံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. တသ္မိံ သမယေ အာယသ္မာ ဒဗ္ဗော မလ္လပုတ္တော သံဃဿ ဘတ္တုဒ္ဒေသကော ဟောတိ. တသ္မိံ ပါတောဝ သလာကဘတ္တာနိ ဥဒ္ဒိသမာနေ လာလုဒါယိတ္ထေရဿ ကဒါစိ ဝရဘတ္တံ ပါပုဏာတိ၊ ကဒါစိ လာမကဘတ္တံ. သော လာမကဘတ္တဿ ပတ္တဒိဝသေ သလာကဂ္ဂံ အာကုလံ ကရောတိ၊ ‘‘ကိံ ဒဗ္ဗောဝ သလာကံ ဒါတုံ ဇာနာတိ၊ အမှေ န ဇာနာမာ’’တိ ဝဒတိ. တသ္မိံ သလာကဂ္ဂံ အာကုလံ ကရောန္တေ ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ တွမေဝ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ သလာကပစ္ဆိံ အဒံသု. တတော ပဋ္ဌာယ သော သံဃဿ သလာကံ အဒါသိ. ဒေန္တော စ ပန ‘‘ဣဒံ ဝရဘတ္တ’’န္တိ ဝါ ‘‘လာမကဘတ္တ’’န္တိ ဝါ ‘‘အသုကဝဿဂ္ဂေ ဝရဘတ္တ’’န္တိ ဝါ ‘‘အသုကဝဿဂ္ဂေ လာမကဘတ္တ’’န္တိ ဝါ န ဇာနာတိ၊ ဌိတိကံ ကရောန္တောပိ ‘‘အသုကဝဿဂ္ဂေ ဌိတိကာ’’တိ န သလ္လက္ခေတိ. ဘိက္ခူနံ ဌိတဝေလာယ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ အယံ ဌိတိကာ ဌိတာ၊ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အယ’’န္တိ ဘူမိယံ ဝါ ဘိတ္တိယံ ဝါ လေခံ ကဍ္ဎတိ. ပုနဒိဝသေ သလာကဂ္ဂေ ဘိက္ခူ မန္ဒတရာ ဝါ ဟောန္တိ ဗဟုတရာ ဝါ၊ တေသု မန္ဒတရေသု လေခါ ဟေဋ္ဌာ ဟောတိ၊ ဗဟုတရေသု ဥပရိ. သော ဌိတိကံ အဇာနန္တော လေခါသညာယ သလာကံ ဒေတိ.

အထ နံ ဘိက္ခူ ‘‘အာဝုသော၊ ဥဒါယိ၊ လေခါ နာမ ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဟောတိ ဥပရိ ဝါ၊ ဝရဘတ္တံ ပန အသုကဝဿဂ္ဂေ ဌိတံ၊ လာမကဘတ္တံ အသုကဝဿဂ္ဂေ’’တိ အာဟံသု. သော ဘိက္ခူ ပဋိပ္ဖရန္တော ‘‘ယဒိ ဧဝံ အယံ လေခါ ကသ္မာ ဧဝံ ဌိတာ၊ ကိံ အဟံ တုမှာကံ သဒ္ဒဟာမိ၊ ဣမိဿာ လေခါယ သဒ္ဒဟာမီ’’တိ ဝဒတိ. အထ နံ ဒဟရာ စ သာမဏေရာ စ ‘‘အာဝုသော လာလုဒါယိ တယိ သလာကံ ဒေန္တေ ဘိက္ခူ လာဘေန ပရိဟာယန္တိ၊ န တွံ ဒါတုံ အနုစ္ဆဝိကော၊ ဂစ္ဆ ဣတော’’တိ သလာကဂ္ဂတော နိက္ကဍ္ဎိံသု. တသ္မိံ ခဏေ သလာကဂ္ဂေ မဟန္တံ ကောလာဟလံ အဟောသိ. တံ သုတွာ သတ္ထာ အာနန္ဒတ္ထေရံ ပုစ္ဆိ ‘‘အာနန္ဒ၊ သလာကဂ္ဂေ မဟန္တံ ကောလာဟလံ၊ ကိံ သဒ္ဒေါ နာမေသော’’တိ. ထေရော တထာဂတဿ တမတ္ထံ အာရောစေသိ. ‘‘အာနန္ဒ၊ န ဣဒါနေဝ လာလုဒါယိ အတ္တနော ဗာလတာယ ပရေသံ လာဘဟာနိံ ကရောတိ၊ ပုဗ္ဗေပိ အကာသိယေဝါ’’တိ အာဟ. ထေရော တဿတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ယာစိ. ဘဂဝါ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နံ ကာရဏံ ပါကဋံ အကာသိ.

အတီတေ ကာသိရဋ္ဌေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တော ရာဇာ အဟောသိ. တဒါ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော တဿ အဂ္ဃါပနိကော အဟောသိ. ဟတ္ထိအဿာဒီနိ စေဝ မဏိသုဝဏ္ဏာဒီနိ စ အဂ္ဃါပေသိ၊ အဂ္ဃါပေတွာ ဘဏ္ဍသာမိကာနံ ဘဏ္ဍာနုရူပမေဝ မူလံ ဒါပေသိ. ရာဇာ ပန လုဒ္ဓေါ ဟောတိ၊ သော လောဘပကတိတာယ ဧဝံ စိန္တေသိ ‘‘အယံ အဂ္ဃါပနိကော ဧဝံ အဂ္ဃါပေန္တော န စိရဿေဝ မမ ဂေဟေ ဓနံ ပရိက္ခယံ ဂမေဿတိ၊ အညံ အဂ္ဃါပနိကံ ကရိဿာမီ’’တိ. သော သီဟပဉ္ဇရံ ဥဂ္ဃါဋေတွာ ရာဇင်္ဂဏံ ဩလောကေန္တော ဧကံ ဂါမိကမနုဿံ လောလဗာလံ ရာဇင်္ဂဏေန ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဧသ မယှံ အဂ္ဃါပနိကကမ္မံ ကာတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ တံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘သက္ခိဿသိ၊ ဘဏေ၊ အမှာကံ အဂ္ဃါပနိကကမ္မံ ကာတု’’န္တိ အာဟ. သက္ခိဿာမိ၊ ဒေဝါတိ. ရာဇာ အတ္တနော ဓနရက္ခဏတ္ထာယ တံ ဗာလံ အဂ္ဃါပနိကကမ္မေ ဌပေသိ. တတော ပဋ္ဌာယ သော ဗာလော ဟတ္ထိအဿာဒီနိ အဂ္ဃါပေန္တော အဂ္ဃံ ဟာပေတွာ ယထာရုစိယာ ကထေတိ. တဿ ဌာနန္တရေ ဌိတတ္တာ ယံ သော ကထေတိ၊ တမေဝ မူလံ ဟောတိ.

တသ္မိံ ကာလေ ဥတ္တရာပထတော ဧကော အဿဝါဏိဇော ပဉ္စ အဿသတာနိ အာနေသိ. ရာဇာ တံ ပုရိသံ ပက္ကောသာပေတွာ အဿေ အဂ္ဃါပေသိ. သော ပဉ္စန္နံ အဿသတာနံ ဧကံ တဏ္ဍုလနာဠိကံ အဂ္ဃမကာသိ. ကတွာ စ ပန ‘‘အဿဝါဏိဇဿ ဧကံ တဏ္ဍုလနာဠိကံ ဒေထာ’’တိ ဝတွာ အဿေ အဿသာလာယံ သဏ္ဌာပေသိ. အဿဝါဏိဇော ပေါရာဏအဂ္ဃါပနိကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေတွာ ‘‘ဣဒါနိ ကိံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. သော အာဟ ‘‘တဿ ပုရိသဿ လဉ္ဇံ ဒတွာ ဧဝံ ပုစ္ဆထ ‘အမှာကံ တာဝ အဿာ ဧကံ တဏ္ဍုလနာဠိကံ အဂ္ဃန္တီတိ ဉာတမေတံ၊ တုမှေ ပန နိဿာယ တဏ္ဍုလနာဠိယာ အဂ္ဃံ ဇာနိတုကာမမှာ၊ သက္ခိဿထ နော ရညော သန္တိကေ ဌတွာ သာ တဏ္ဍုလနာဠိကာ ဣဒံ နာမ အဂ္ဃတီတိ ဝတ္တု’န္တိ၊ သစေ သက္ကောမီတိ ဝဒတိ၊ တံ ဂဟေတွာ ရညော သန္တိကံ ဂစ္ဆထ၊ အဟမ္ပိ တတ္ထ အာဂမိဿာမီ’’တိ.

အဿဝါဏိဇော ‘‘သာဓူ’’တိ ဗောဓိသတ္တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အဂ္ဃါပနိကဿ လဉ္ဇံ ဒတွာ တမတ္ထံ အာရောစေသိ. သော လဉ္ဇံ လဘိတွာဝ ‘‘သက္ခိဿာမိ တဏ္ဍုလနာဠိံ အဂ္ဃါပေတု’’န္တိ. ‘‘တေန ဟိ ဂစ္ဆာမ ရာဇကုလ’’န္တိ တံ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဗောဓိသတ္တောပိ အညေပိ ဗဟူ အမစ္စာ အဂမိံသု. အဿဝါဏိဇော ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘ဒေဝ၊ ပဉ္စန္နံ အဿသတာနံ ဧကံ တဏ္ဍုလနာဠိံ အဂ္ဃနကဘာဝံ ဇာနာမ၊ သာ ပန တဏ္ဍုလနာဠိ ကိံ အဂ္ဃတီတိ အဂ္ဃါပနိကံ ပုစ္ဆထ ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ တံ ပဝတ္တိံ အဇာနန္တော ‘‘အမ္ဘော အဂ္ဃါပနိက၊ ပဉ္စ အဿသတာနိ ကိံ အဂ္ဃန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. တဏ္ဍုလနာဠိံ၊ ဒေဝါတိ. ‘‘ဟောတု၊ ဘဏေ၊ အဿာ တာဝ တဏ္ဍုလနာဠိံ အဂ္ဃန္တု. သာ ပန ကိံ အဂ္ဃတိ တဏ္ဍုလနာဠိကာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော ဗာလပုရိသော ‘‘ဗာရာဏသိံ သန္တရဗာဟိရံ အဂ္ဃတိ တဏ္ဍုလနာဠိကာ’’တိ အာဟ. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ရာဇာနံ အနုဝတ္တန္တော ဧကံ တဏ္ဍုလနာဠိံ အဿာနံ အဂ္ဃမကာသိ. ပုန ဝါဏိဇဿ ဟတ္ထတော လဉ္ဇံ လဘိတွာ တဿာ တဏ္ဍုလနာဠိကာယ ဗာရာဏသိံ သန္တရဗာဟိရံ အဂ္ဃမကာသိ. တဒါ ပန ဗာရာဏသိယာ ပါကာရပရိက္ခေပေါ ဒွါဒသယောဇနိကော ဟောတိ. ဣဒမဿ အန္တရံ၊ ဗာဟိရံ ပန တိယောဇနသတိကံ ရဋ္ဌံ. ဣတိ သော ဗာလော ဧဝံ မဟန္တံ ဗာရာဏသိံ သန္တရဗာဟိရံ တဏ္ဍုလနာဠိကာယ အဂ္ဃမကာသိ.

တံ သုတွာ အမစ္စာ ပါဏိံ ပဟရိတွာ ဟသမာနာ ‘‘မယံ ပုဗ္ဗေ ပထဝိဉ္စ ရဇ္ဇဉ္စ အနဂ္ဃန္တိ သညိနော အဟုမှ၊ ဧဝံ မဟန္တံ ကိရ သရာဇကံ ဗာရာဏသိရဇ္ဇံ တဏ္ဍုလနာဠိမတ္တံ အဂ္ဃတိ၊ အဟော အဂ္ဃါပနိကဿ ဉာဏသမ္ပဒါ. ကဟံ ဧတ္တကံ ကာလံ အယံ အဂ္ဃါပနိကော ဝိဟာသိ၊ အမှာကံ ရညော ဧဝ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ ပရိဟာသံ အကံသု –

၅. ‘‘ကိမဂ္ဃတိ တဏ္ဍုလနာဠိကာယံ၊ အဿာန မူလာယ ဝဒေဟိ ရာဇ၊

ဗာရာဏသိံ သန္တရဗာဟိရံ၊ အယမဂ္ဃတိ တဏ္ဍုလနာဠိကာ’’တိ.

တသ္မိံ ကာလေ ရာဇာ လဇ္ဇိတော တံ ဗာလံ နိက္ကဍ္ဎာပေတွာ ဗောဓိသတ္တဿေဝ အဂ္ဃါပနိကဋ္ဌာနံ အဒါသိ. ဗောဓိသတ္တောပိ ယထာကမ္မံ ဂတော.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာဟရိတွာ ဒွေ ဝတ္ထူနိ ကထေတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေသိ ‘‘တဒါ ဂါမိကဗာလအဂ္ဃါပနိကော လာလုဒါယီ အဟောသိ၊ ပဏ္ဍိတအဂ္ဃါပနိကော ပန အဟမေဝ အဟောသိ’’န္တိ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

တဏ္ဍုလနာဠိဇာတကဝဏ္ဏနာ ပဉ္စမာ.

၆. ဒေဝဓမ္မဇာတကဝဏ္ဏနာ

ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာတိ ဣဒံ ဘဂဝါ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော အညတရံ ဗဟုဘဏ္ဍိကံ ဘိက္ခုံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. သာဝတ္ထိဝါသီ ကိရေကော ကုဋုမ္ဗိကော ဘရိယာယ ကာလကတာယ ပဗ္ဗဇိ. သော ပဗ္ဗဇန္တော အတ္တနော ပရိဝေဏဉ္စ အဂ္ဂိသာလဉ္စ ဘဏ္ဍဂဗ္ဘဉ္စ ကာရေတွာ ဘဏ္ဍဂဗ္ဘံ သပ္ပိတဏ္ဍုလာဒီဟိ ပူရေတွာ ပဗ္ဗဇိ. ပဗ္ဗဇိတွာ စ ပန အတ္တနော ဒါသေ ပက္ကောသာပေတွာ ယထာရုစိတံ အာဟာရံ ပစာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ၊ ဗဟုပရိက္ခာရော စ အဟောသိ၊ ရတ္တိံ အညံ နိဝါသနပါရုပနံ ဟောတိ၊ ဒိဝါ အညံ. ဝိဟာရပစ္စန္တေ ဝသတိ. တဿေကဒိဝသံ စီဝရပစ္စတ္ထရဏာဒီနိ နီဟရိတွာ ပရိဝေဏေ ပတ္ထရိတွာ သုက္ခာပေန္တဿ သမ္ဗဟုလာ ဇာနပဒါ ဘိက္ခူ သေနာသနစာရိကံ အာဟိဏ္ဍန္တာ ပရိဝေဏံ ဂန္တွာ စီဝရာဒီနိ ဒိသွာ ‘‘ကဿိမာနီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. သော ‘‘မယှံ၊ အာဝုသော’’တိ အာဟ. ‘‘အာဝုသော၊ ဣဒမ္ပိ စီဝရံ၊ ဣဒမ္ပိ နိဝါသနံ၊ ဣဒမ္ပိ ပစ္စတ္ထရဏံ၊ သဗ္ဗံ တုယှမေဝါ’’တိ? ‘‘အာမ မယှမေဝါ’’တိ. ‘‘အာဝုသော ဘဂဝတာ တီဏိ စီဝရာနိ အနုညာတာနိ၊ တွံ ဧဝံ အပ္ပိစ္ဆဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧဝံ ဗဟုပရိက္ခာရော ဇာတော၊ ဧဟိ တံ ဒသဗလဿ သန္တိကံ နေဿာမာ’’တိ တံ အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ အဂမံသု.

သတ္ထာ ဒိသွာဝ ‘‘ကိံ နု ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနိစ္ဆမာနကံယေဝ ဘိက္ခုံ ဂဏှိတွာ အာဂတတ္ထာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဘန္တေ၊ အယံ ဘိက္ခု ဗဟုဘဏ္ဍော ဗဟုပရိက္ခာရော’’တိ. ‘‘သစ္စံ ကိရ တွံ ဘိက္ခု ဗဟုဘဏ္ဍော’’တိ? ‘‘သစ္စံ၊ ဘဂဝါ’’တိ. ‘‘ကသ္မာ ပန တွံ ဘိက္ခု ဗဟုဘဏ္ဍော ဇာတော’’? ‘‘နနု အဟံ အပ္ပိစ္ဆတာယ သန္တုဋ္ဌိတာယ ပဝိဝေကဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒါမီ’’တိ. သော သတ္ထု ဝစနံ သုတွာ ကုပိတော ‘‘ဣမိနာ ဒါနိ နီဟာရေန စရိဿာမီ’’တိ ပါရုပနံ ဆဍ္ဍေတွာ ပရိသမဇ္ဈေ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသိ.

အထ နံ သတ္ထာ ဥပတ္ထမ္ဘယမာနော ‘‘နနု တွံ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗေ ဟိရောတ္တပ္ပဂဝေသကော ဒကရက္ခသကာလေပိ ဟိရောတ္တပ္ပံ ဂဝေသမာနော ဒွါဒသ သံဝစ္ဆရာနိ ဝိဟာသိ၊ အထ ကသ္မာ ဣဒါနိ ဧဝံ ဂရုကေ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ စတုပရိသမဇ္ဈေ ပါရုပနံ ဆဍ္ဍေတွာ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပဟာယ ဌိတောသီ’’တိ? သော သတ္ထု ဝစနံ သုတွာ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ တံ စီဝရံ ပါရုပိတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဘိက္ခူ တဿတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု၊ ဘဂဝါ ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နံ ကာရဏံ ပါကဋံ အကာသိ.

အတီတေ ကာသိရဋ္ဌေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော တဿ အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တဿ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ‘‘မဟိသာသကုမာရော’’တိ နာမံ အကံသု. တဿ အာဓာဝိတွာ ပရိဓာဝိတွာ ဝိစရဏကာလေ ရညော အညောပိ ပုတ္တော ဇာတော၊ တဿ ‘‘စန္ဒကုမာရော’’တိ နာမံ အကံသု. တဿ ပန အာဓာဝိတွာ ပရိဓာဝိတွာ ဝိစရဏကာလေ ဗောဓိသတ္တဿ မာတာ ကာလမကာသိ၊ ရာဇာ အညံ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ရညော ပိယာ အဟောသိ မနာပါ၊ သာပိ သံဝါသမနွာယ ဧကံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ၊ ‘‘သူရိယကုမာရော’’တိဿ နာမံ အကံသု. ရာဇာ ပုတ္တံ ဒိသွာ တုဋ္ဌစိတ္တော ‘‘ဘဒ္ဒေ၊ ပုတ္တဿ တေ ဝရံ ဒမ္မီ’’တိ အာဟ. ဒေဝီ၊ ဝရံ ဣစ္ဆိတကာလေ ဂဟေတဗ္ဗံ ကတွာ ဌပေသိ. သာ ပုတ္တေ ဝယပ္ပတ္တေ ရာဇာနံ အာဟ – ‘‘ဒေဝေန မယှံ ပုတ္တဿ ဇာတကာလေ ဝရော ဒိန္နော၊ ပုတ္တဿ မေ ရဇ္ဇံ ဒေဟီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘မယှံ ဒွေ ပုတ္တာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓာ ဝိယ ဇလမာနာ ဝိစရန္တိ၊ န သက္ကာ တဝ ပုတ္တဿ ရဇ္ဇံ ဒါတု’’န္တိ ပဋိက္ခိပိတွာပိ တံ ပုနပ္ပုနံ ယာစမာနမေဝ ဒိသွာ ‘‘အယံ မယှံ ပုတ္တာနံ ပါပကမ္ပိ စိန္တေယျာ’’တိ ပုတ္တေ ပက္ကောသာပေတွာ အာဟ – ‘‘တာတာ၊ အဟံ သူရိယကုမာရဿ ဇာတကာလေ ဝရံ အဒါသိံ. ဣဒါနိဿ မာတာ ရဇ္ဇံ ယာစတိ၊ အဟံ တဿ န ဒါတုကာမော၊ မာတုဂါမော နာမ ပါပေါ၊ တုမှာကံ ပါပကမ္ပိ စိန္တေယျ၊ တုမှေ အရညံ ပဝိသိတွာ မမ အစ္စယေန ကုလသန္တကေ နဂရေ ရဇ္ဇံ ကရေယျာထာ’’တိ ရောဒိတွာ ကန္ဒိတွာ သီသေ စုမ္ဗိတွာ ဥယျောဇေသိ. တေ ပိတရံ ဝန္ဒိတွာ ပါသာဒါ ဩတရန္တေ ရာဇင်္ဂဏေ ကီဠမာနော သူရိယကုမာရော ဒိသွာ တံ ကာရဏံ ဉတွာ ‘‘အဟမ္ပိ ဘာတိကေဟိ သဒ္ဓိံ ဂမိဿာမီ’’တိ တေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ နိက္ခမိ. တေ ဟိမဝန္တံ ပဝိသိံသု.

ဗောဓိသတ္တော မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိတွာ သူရိယကုမာရံ အာမန္တေသိ ‘‘တာတ သူရိယကုမာရ၊ ဧတံ သရံ ဂန္တွာ နှတွာ စ ပိဝိတွာ စ ပဒုမိနိပဏ္ဏေဟိ အမှာကမ္ပိ ပါနီယံ အာနေဟီ’’တိ. တံ ပန သရံ ဝေဿဝဏဿ သန္တိကာ ဧကေန ဒကရက္ခသေန လဒ္ဓံ ဟောတိ၊ ဝေဿဝဏော စ တံ အာဟ – ‘‘ဌပေတွာ ဒေဝဓမ္မဇာနနကေ ယေ အညေ ဣမံ သရံ ဩတရန္တိ၊ တေ ခါဒိတုံ လဘသိ. အနောတိဏ္ဏေ န လဘသီ’’တိ. တတော ပဋ္ဌာယ သော ရက္ခသော ယေ တံ သရံ ဩတရန္တိ၊ တေ ဒေဝဓမ္မေ ပုစ္ဆိတွာ ယေ န ဇာနန္တိ၊ တေ ခါဒတိ. အထ ခေါ သူရိယကုမာရော တံ သရံ ဂန္တွာ အဝီမံသိတွာဝ ဩတရိ. အထ နံ သော ရက္ခသော ဂဟေတွာ ‘‘ဒေဝဓမ္မေ ဇာနာသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘ဒေဝဓမ္မာ နာမ စန္ဒိမသူရိယာ’’တိ အာဟ. အထ နံ ‘‘တွံ ဒေဝဓမ္မေ န ဇာနာသီ’’တိ ဝတွာ ဥဒကံ ပဝေသေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. ဗောဓိသတ္တောပိ တံ အတိစိရာယန္တံ ဒိသွာ စန္ဒကုမာရံ ပေသေသိ. ရက္ခသော တမ္ပိ ဂဟေတွာ ‘‘ဒေဝဓမ္မေ ဇာနာသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အာမ ဇာနာမိ၊ ဒေဝဓမ္မာ နာမ စတဿော ဒိသာ’’တိ. ရက္ခသော ‘‘န တွံ ဒေဝဓမ္မေ ဇာနာသီ’’တိ တမ္ပိ ဂဟေတွာ တတ္ထေဝ ဌပေသိ.

ဗောဓိသတ္တော တသ္မိမ္ပိ စိရာယန္တေ ‘‘ဧကေန အန္တရာယေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ သယံ တတ္ထ ဂန္တွာ ဒွိန္နမ္ပိ ဩတရဏပဒဝဠဉ္ဇံ ဒိသွာ ‘‘ရက္ခသပရိဂ္ဂဟိတေန ဣမိနာ သရေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ခဂ္ဂံ သန္နယှိတွာ ဓနုံ ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဒကရက္ခသော ဗောဓိသတ္တံ ဥဒကံ အနောတရန္တံ ဒိသွာ ဝနကမ္မိကပုရိသော ဝိယ ဟုတွာ ဗောဓိသတ္တံ အာဟ – ‘‘ဘော၊ ပုရိသ၊ တွံ မဂ္ဂကိလန္တော ကသ္မာ ဣမံ သရံ ဩတရိတွာ နှတွာ ပိဝိတွာ ဘိသမုဠာလံ ခါဒိတွာ ပုပ္ဖါနိ ပိဠန္ဓိတွာ ယထာသုခံ န ဂစ္ဆသီ’’တိ? ဗောဓိသတ္တော တံ ဒိသွာ ‘‘ဧသော ယက္ခော ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘တယာ မေ ဘာတိကာ ဂဟိတာ’’တိ အာဟ. ‘‘အာမ၊ ဂဟိတာ’’တိ. ‘‘ကိံ ကာရဏာ’’တိ? ‘‘အဟံ ဣမံ သရံ ဩတိဏ္ဏကေ လဘာမီ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန သဗ္ဗေဝ လဘသီ’’တိ? ‘‘ယေ ဒေဝဓမ္မေ ဇာနန္တိ၊ တေ ဌပေတွာ အဝသေသေ လဘာမီ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန တေ ဒေဝဓမ္မေဟိ အတ္ထော’’တိ? ‘‘အာမ၊ အတ္ထီ’’တိ. ‘‘ယဒိ ဧဝံ အဟံ တေ ဒေဝဓမ္မေ ကထေဿာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ကထေဟိ၊ အဟံ ဒေဝဓမ္မေ သုဏိဿာမီ’’တိ. ဗောဓိသတ္တော အာဟ ‘‘အဟံ ဒေဝဓမ္မေ ကထေယျံ၊ ကိလိဋ္ဌဂတ္တော ပနမှီ’’တိ. ယက္ခော ဗောဓိသတ္တံ နှာပေတွာ ဘောဇနံ ဘောဇေတွာ ပါနီယံ ပါယေတွာ ပုပ္ဖါနိ ပိဠန္ဓာပေတွာ ဂန္ဓေဟိ ဝိလိမ္ပာပေတွာ အလင်္ကတမဏ္ဍပမဇ္ဈေ ပလ္လင်္ကံ အတ္ထရိတွာ အဒါသိ.

ဗောဓိသတ္တော အာသနေ နိသီဒိတွာ ယက္ခံ ပါဒမူလေ နိသီဒါပေတွာ ‘‘တေန ဟိ ဩဟိတသောတော သက္ကစ္စံ ဒေဝဓမ္မေ သုဏာဟီ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆. ‘‘ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာ၊ သုက္ကဓမ္မသမာဟိတာ၊

သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ၊ ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ’’တိ.

တတ္ထ ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာတိ ဟိရိယာ စ ဩတ္တပ္ပေန စ သမန္နာဂတာ. တေသု ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဟိရိယတီတိ ဟိရီ၊ လဇ္ဇာယေတံ အဓိဝစနံ. တေဟိယေဝ ဩတ္တပ္ပတီတိ ဩတ္တပ္ပံ၊ ပါပတော ဥဗ္ဗေဂဿေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ၊ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ၊ လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ၊ ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ၊ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ.

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ – ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ကထံ? ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ န ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကမ္မံ၊ ဟီနဇစ္စာနံ ကေဝဋ္ဋာဒီနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ တာဝ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒဟရေဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဝယေ ဌိတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကမ္မံ နာမေတံ ဒုဗ္ဗလဇာတိကာနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ သူရဘာဝသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တထာ ‘‘ပါပကမ္မံ နာမေတံ အန္ဓဗာလာနံ ကမ္မံ၊ န ပဏ္ဍိတာနံ၊ မာဒိသဿ ပဏ္ဍိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ. သမုဋ္ဌာပေတွာ စ ပန အတ္တနော စိတ္တေ ဟိရိံ ပဝေသေတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ နာမ ဟောတိ.

ကထံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ? ‘‘သစေ တွံ ပါပကမ္မံ ကရိဿသိ၊ စတူသု ပရိသာသု ဂရဟပ္ပတ္တော ဘဝိဿသိ.

‘‘ဂရဟိဿန္တိ တံ ဝိညူ၊ အသုစိံ နာဂရိကော ယထာ၊

ဝဇ္ဇိတော သီလဝန္တေဟိ၊ ကထံ ဘိက္ခု ကရိဿသီ’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ) –

ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဟိ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌိတေန ဩတ္တပ္ပေန ပါပကမ္မံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ.

ကထံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော အတ္တာနံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘မာဒိသဿ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဓုတင်္ဂဓရဿ န ယုတ္တံ ပါပကမ္မံ ကာတု’’န္တိ ပါပံ န ကရောတိ. ဧဝံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘သော အတ္တာနံယေဝ အဓိပတိံ ကတွာ အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတိ. သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ၊ အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ. သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၀).