၂. ဒေဝေါရောဟဏဝတ္ထု

ယေ ဈာနပသုတာ ဓီရာတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဗဟူ ဒေဝမနုဿေ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. ဒေသနာ ပန ရာဇဂဟေ သမုဋ္ဌိတာ.

ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိ ပရိဿယမောစနတ္ထဉ္စေဝ ပမာဒေန ဂလိတာနံ အာဘရဏာဒီနံ ရက္ခဏတ္ထဉ္စ ဇာလကရဏ္ဍကံ ပရိက္ခိပါပေတွာ ဂင်္ဂါယ ဥဒကကီဠံ ကီဠိ. အထေကော ရတ္တစန္ဒနရုက္ခော ဂင်္ဂါယ ဥပရိတီရေ ဇာတော ဂင်္ဂေါဒကေန ဓောတမူလော ပတိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ပါသာဏေသု သံဘဇ္ဇမာနော ဝိပ္ပကိရိ. တတော ဧကာ ဃဋပ္ပမာဏာ ဃဋိကာ ပါသာဏေဟိ ဃံသိယမာနာ ဥဒကဦမီဟိ ပေါထိယမာနာ မဋ္ဌာ ဟုတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဝုယှမာနာ သေဝါလပရိယောနဒ္ဓါ အာဂန္တွာ တဿ ဇာလေ လဂ္ဂိ. သေဋ္ဌိ ‘‘ကိမေတ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ရုက္ခဃဋိကာ’’တိ သုတွာ တံ အာဟရာပေတွာ ‘‘ကိံ နာမေတ’’န္တိ ဥပဓာရဏတ္ထံ ဝါသိကဏ္ဏေန တစ္ဆာပေသိ. တာဝဒေဝ အလတ္တကဝဏ္ဏံ ရတ္တစန္ဒနံ ပညာယိ. သေဋ္ဌိ ပန နေဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိ န မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မဇ္ဈတ္တဓာတုကော. သော စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ဂေဟေ ရတ္တစန္ဒနံ ဗဟု၊ ကိံ နု ခေါ ဣမိနာ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမသ္မိံ လောကေ ‘မယံ အရဟန္တော မယံ အရဟန္တော’တိ ဝတ္တာရော ဗဟူ၊ အဟံ ဧကံ အရဟန္တမ္ပိ န ပဿာမိ. ဂေဟေ ဘမံ ယောဇေတွာ ပတ္တံ လိခါပေတွာ သိက္ကာယ ဌပေတွာ ဝေဠုပရမ္ပရာယ သဋ္ဌိဟတ္ထမတ္တေ အာကာသေ ဩလမ္ဗာပေတွာ ‘သစေ အရဟာ အတ္ထိ၊ ဣမံ အာကာသေနာဂန္တွာ ဂဏှာတူ’တိ ဝက္ခာမိ. ယော တံ ဂဟေဿတိ၊ တံ သပုတ္တဒါရော သရဏံ ဂမိဿာမီ’’တိ. သော စိန္တိတနိယာမေနေဝ ပတ္တံ လိခါပေတွာ ဝေဠုပရမ္ပရာယ ဥဿာပေတွာ ‘‘ယော ဣမသ္မိံ လောကေ အရဟာ၊ သော အာကာသေနာဂန္တွာ ဣမံ ပတ္တံ ဂဏှာတူ’’တိ အာဟ.

ဆ သတ္ထာရော ‘‘အမှာကံ ဧသ အနုစ္ဆဝိကော၊ အမှာကမေဝ နံ ဒေဟီ’’တိ ဝဒိံသု. သော ‘‘အာကာသေနာဂန္တွာ ဂဏှထာ’’တိ အာဟ. အထ ဆဋ္ဌေ ဒိဝသေ နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော အန္တေဝါသိကေ ပေသေသိ – ‘‘ဂစ္ဆထ၊ သေဋ္ဌိံ ဧဝံ ဝဒေထ – ‘အမှာကံ အာစရိယဿေဝ အနုစ္ဆဝိကောယံ၊ မာ အပ္ပမတ္တကဿ ကာရဏာ အာကာသေနာဂမနံ ကရိ၊ ဒေဟိ ကိရ မေ တံ ပတ္တ’’’န္တိ. တေ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိံ တထာ ဝဒိံသု. သေဋ္ဌိ ‘‘အာကာသေနာဂန္တွာ ဂဏှိတုံ သမတ္ထောဝ ဂဏှာတူ’’တိ အာဟ. နာဋပုတ္တော သယံ ဂန္တုကာမော အန္တေဝါသိကာနံ သညံ အဒါသိ – ‘‘အဟံ ဧကံ ဟတ္ထဉ္စ ပါဒဉ္စ ဥက္ခိပိတွာ ဥပ္ပတိတုကာမော ဝိယ ဘဝိဿာမိ၊ တုမှေ မံ၊ ‘အာစရိယ၊ ကိံ ကရောထ၊ ဒါရုမယပတ္တဿ ကာရဏာ ပဋိစ္ဆန္နံ အရဟတ္တဂုဏံ မဟာဇနဿ မာ ဒဿယိတ္ထာ’တိ ဝတွာ မံ ဟတ္ထေသု စ ပါဒေသု စ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎန္တာ ဘူမိယံ ပါတေယျာထာ’’တိ. သော တတ္ထ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိံ အာဟ၊ ‘‘မဟာသေဋ္ဌိ၊ မယှံ အယံ ပတ္တော အနုစ္ဆဝိကော၊ အညေသံ နာနုစ္ဆဝိကော၊ မာ တေ အပ္ပမတ္တကဿ ကာရဏာ မမ အာကာသေ ဥပ္ပတနံ ရုစ္စိ၊ ဒေဟိ မေ ပတ္တ’’န္တိ. ဘန္တေ၊ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာဝ ဂဏှထာတိ. တတော နာဋပုတ္တော ‘‘တေန ဟိ အပေထ အပေထာ’’တိ အန္တေဝါသိကေ အပနေတွာ ‘‘အာကာသေ ဥပ္ပတိဿာမီ’’တိ ဧကံ ဟတ္ထဉ္စ ပါဒဉ္စ ဥက္ခိပိ. အထ နံ အန္တေဝါသိကာ၊ ‘‘အာစရိယ၊ ကိံ နာမေတံ ကရောထ၊ ဆဝဿ လာမကဿ ဒါရုမယပတ္တဿ ကာရဏာ ပဋိစ္ဆန္နဂုဏေန မဟာဇနဿ ဒဿိတေန ကော အတ္ထော’’တိ တံ ဟတ္ထပါဒေသု ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎိတွာ ဘူမိယံ ပါတေသုံ. သော သေဋ္ဌိံ အာဟ – ‘‘ဣမေ၊ မဟာသေဋ္ဌိ၊ ဥပ္ပတိတုံ န ဒေန္တိ၊ ဒေဟိ မေ ပတ္တ’’န္တိ. ဥပ္ပတိတွာ ဂဏှထ၊ ဘန္တေတိ. ဧဝံ တိတ္ထိယာ ဆ ဒိဝသာနိ ဝါယမိတွာပိ တံ ပတ္တံ န လဘိံသုယေဝ.

သတ္တမေ ဒိဝသေ အာယသ္မတော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ စ အာယသ္မတော ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇဿ စ ‘‘ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာ’’တိ ဂန္တွာ ဧကသ္မိံ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ ဌတွာ စီဝရံ ပါရုပနကာလေ ဓုတ္တကာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အမ္ဘော ပုဗ္ဗေ ဆ သတ္ထာရော လောကေ ‘မယံ အရဟန္တမှာ’တိ ဝိစရိံသု.၊ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိနော ပန အဇ္ဇ သတ္တမော ဒိဝသော ပတ္တံ ဥဿာပေတွာ ‘သစေ အရဟာ အတ္ထိ၊ အာကာသေနာဂန္တွာ ဂဏှာတူ’တိ ဝဒန္တဿ၊ ဧကောပိ ‘အဟံ အရဟာ’တိ အာကာသေ ဥပ္ပတန္တော နတ္ထိ. အဇ္ဇ နော လောကေ အရဟန္တာနံ နတ္ထိဘာဝေါ ဉာတော’’တိ. တံ ကထံ သုတွာ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အာယသ္မန္တံ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇံ အာဟ – ‘‘သုတံ တေ၊ အာဝုသော ဘာရဒွါဇ၊ ဣမေသံ ဝစနံ၊ ဣမေ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ ပရိဂ္ဂဏှန္တာ ဝိယ ဝဒန္တိ. တွဉ္စ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ၊ ဂစ္ဆ တံ ပတ္တံ အာကာသေန ဂန္တွာ ဂဏှာဟီ’’တိ. အာဝုသော မဟာမောဂ္ဂလ္လာန၊ တွံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ အဂ္ဂေါ၊ တွံ ဧတံ ဂဏှာဟိ၊ တယိ ပန အဂ္ဂဏှန္တေ အဟံ ဂဏှိဿာမီတိ. ‘‘ဂဏှာဝုသော’’တိ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇော အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ တိဂါဝုတံ ပိဋ္ဌိပါသာဏံ ပါဒန္တေန ပဋိစ္ဆာဒေန္တော တုလပိစု ဝိယ အာကာသေ ဥဋ္ဌာပေတွာ ရာဇဂဟနဂရဿ ဥပရိ သတ္တက္ခတ္တုံ အနုပရိယာယိ. သော တိဂါဝုတပမာဏဿ နဂရဿ ပိဓာနံ ဝိယ ပညာယိ. နဂရဝါသိနော ‘‘ပါသာဏော နော အဝတ္ထရိတွာ ဂဏှာတီ’’တိ ဘီတာ သုပ္ပါဒီနိ မတ္ထကေ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိလီယိံသု. သတ္တမေ ဝါရေ ထေရော ပိဋ္ဌိပါသာဏံ ဘိန္ဒိတွာ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. မဟာဇနော ထေရံ ဒိသွာ၊ ‘‘ဘန္တေ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇ၊ တဝ ပါသာဏံ ဒဠှံ ကတွာ ဂဏှ၊ မာ နော သဗ္ဗေ နာသယီ’’တိ. ထေရော ပါသာဏံ ပါဒန္တေန ခိပိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သော ဂန္တွာ ယထာဌာနေယေဝ ပတိဋ္ဌာသိ. ထေရော သေဋ္ဌိဿ ဂေဟမတ္ထကေ အဋ္ဌာသိ. တံ ဒိသွာ သေဋ္ဌိ ဥရေန နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘ဩတရထ သာမီ’’တိ ဝတွာ အာကာသတော ဩတိဏ္ဏံ ထေရံ နိသီဒါပေတွာ ပတ္တံ ဩတာရာပေတွာ စတုမဓုရပုဏ္ဏံ ကတွာ ထေရဿ အဒါသိ. ထေရော ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရာဘိမုခေါ ပါယာသိ. အထဿ ယေ အရညဂတာ ဝါ သုညာဂါရဂတာ ဝါ တံ ပါဋိဟာရိယံ နာဒ္ဒသံသု. တေ သန္နိပတိတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ အမှာကမ္ပိ ပါဋိဟာရိယံ ဒဿေဟီ’’တိ ထေရံ အနုဗန္ဓိံသု. သော တေသံ တေသံ ပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ ဝိဟာရံ အဂမာသိ.

သတ္ထာ တံ အနုဗန္ဓိတွာ ဥန္နာဒေန္တဿ မဟာဇနဿ သဒ္ဒံ သုတွာ၊ ‘‘အာနန္ဒ၊ ကဿေသော သဒ္ဒေါ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇေန အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ စန္ဒနပတ္တော ဂဟိတော၊ တဿ သန္တိကေ ဧသော သဒ္ဒေါ’’တိ သုတွာ ဘာရဒွါဇံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘သစ္စံ ကိရ တယာ ဧဝံ ကတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သစ္စံ၊ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘ကသ္မာ တေ၊ ဘာရဒွါဇ၊ ဧဝံ ကတ’’န္တိ ထေရံ ဂရဟိတွာ တံ ပတ္တံ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ဘေဒါပေတွာ ဘိက္ခူနံ အဉ္ဇနပိသနတ္ထာယ ဒါပေတွာ ပါဋိဟာရိယဿ အကရဏတ္ထာယ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ (စူဠဝ. ၂၅၂) ပညာပေသိ.

တိတ္ထိယာ ‘‘သမဏော ကိရ ဂေါတမော တံ ပတ္တံ ဘေဒါပေတွာ ပါဋိဟာရိယဿ အကရဏတ္ထာယ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသီ’’တိ သုတွာ ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ပညတ္တံ သိက္ခာပဒံ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တိ၊ သမဏောပိ ဂေါတမော တံ ရက္ခိဿတေဝ. ဣဒါနိ အမှေဟိ ဩကာသော လဒ္ဓေါ’’တိ နဂရဝီထီသု အာရောစေန္တာ ဝိစရိံသု ‘‘မယံ အတ္တနော ဂုဏံ ရက္ခန္တာ ပုဗ္ဗေ ဒါရုမယပတ္တဿ ကာရဏာ အတ္တနော ဂုဏံ မဟာဇနဿ န ဒဿယိမှာ၊ သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ပတ္တကမတ္တဿ ကာရဏာ အတ္တနော ဂုဏံ မဟာဇနဿ ဒဿေသုံ. သမဏော ဂေါတမော အတ္တနော ပဏ္ဍိတတာယ ပတ္တံ ဘေဒါပေတွာ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ၊ ဣဒါနိ မယံ တေနေဝ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’’တိ.

ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော တံ ကထံ သုတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘တုမှေဟိ ကိရ၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယဿ အကရဏတ္ထာယ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တ’’န္တိ? ‘‘အာမ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ဣဒါနိ တိတ္ထိယာ ‘‘တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ကိံ ဣဒါနိ ကရိဿထာတိ? ‘‘တေသု ကရောန္တေသု ကရိဿာမိ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. နနု တုမှေဟိ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တန္တိ. နာဟံ၊ မဟာရာဇ၊ အတ္တနော သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိံ၊ တံ မမေဝ သာဝကာနံ ပညတ္တန္တိ. တုမှေ ဌပေတွာ အညတ္ထ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ နာမ ဟောတိ၊ ဘန္တေတိ. တေန ဟိ၊ မဟာရာဇ၊ တမေဝေတ္ထ ပဋိပုစ္ဆာမိ၊ ‘‘အတ္ထိ ပန တေ၊ မဟာရာဇ၊ ဝိဇိတေ ဥယျာန’’န္တိ. ‘‘အတ္ထိ၊ ဘန္တေ’’တိ. ‘‘သစေ တေ၊ မဟာရာဇ၊ ဥယျာနေ မဟာဇနော အမ္ဗာဒီနိ ခါဒေယျ၊ ကိမဿ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ? ‘‘ဒဏ္ဍော၊ ဘန္တေ’’တိ. ‘‘တွံ ပန ခါဒိတုံ လဘသီ’’တိ? ‘‘အာမ၊ ဘန္တေ၊ မယှံ ဒဏ္ဍော နတ္ထိ၊ အဟံ အတ္တနော သန္တကံ ခါဒိတုံ လဘာမီ’’တိ. ‘‘မဟာရာဇ၊ ယထာ တဝ တိယောဇနသတိကေ ရဇ္ဇေ အာဏာ ပဝတ္တတိ၊ အတ္တနော ဥယျာနေ အမ္ဗာဒီနိ ခါဒန္တဿ ဒဏ္ဍော နတ္ထိ၊ အညေသံ အတ္ထိ၊ ဧဝံ မမပိ စက္ကဝါဠကောဋိသတသဟဿေ အာဏာ ပဝတ္တတိ၊ အတ္တနော သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အတိက္ကမော နာမ နတ္ထိ၊ အညေသံ ပန အတ္ထိ၊ ကရိဿာမဟံ ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ. တိတ္ထိယာ တံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဣဒါနမှာ နဋ္ဌာ၊ သမဏေန ကိရ ဂေါတမေန သာဝကာနံယေဝ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ န အတ္တနော. သယမေဝ ကိရ ပါဋိဟာရိယံ ကတ္တုကာမော၊ ကိံ နု ခေါ ကရောမာ’’တိ မန္တယိံသု.

ရာဇာ သတ္ထာရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘန္တေ၊ ကဒါ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿထာ’’တိ. ‘‘ဣတော စတုမာသစ္စယေန အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယံ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကတ္ထ ကရိဿထ၊ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘သာဝတ္ထိံ နိဿာယ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကသ္မာ ပန သတ္ထာ ဧဝံ ဒူရဋ္ဌာနံ အပဒိသီ’’တိ? ‘‘ယသ္မာ တံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ မဟာပါဋိဟာရိယကရဏဋ္ဌာနံ၊ အပိစ မဟာဇနဿ သန္နိပါတနတ္ထာယပိ ဒူရဋ္ဌာနမေဝ အပဒိသီ’’တိ. တိတ္ထိယာ တံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဣတော ကိရ စတုန္နံ မာသာနံ အစ္စယေန သမဏော ဂေါတမော သာဝတ္ထိယံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿတိ၊ ဣဒါနိ တံ အမုဉ္စိတွာဝ အနုဗန္ဓိဿာမ၊ မဟာဇနော အမှေ ဒိသွာ ‘ကိံ ဣဒ’န္တိ ပုစ္ဆိဿတိ. အထဿ ဝက္ခာမ ‘မယံ သမဏေန ဂေါတမေန သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’တိ ဝဒိမှာ. သော ပလာယတိ၊ မယမဿ ပလာယိတုံ အဒတွာ အနုဗန္ဓာမာ’’တိ. သတ္ထာ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ နိက္ခမိ. တိတ္ထိယာပိဿ ပစ္ဆတောဝ နိက္ခမိတွာ ဘတ္တကိစ္စဋ္ဌာနေ ဝသန္တိ. ဝသိတဋ္ဌာနေ ပုနဒိဝသေ ပါတရာသံ ကရောန္တိ. တေ မနုဿေဟိ ‘‘ကိမိဒ’’န္တိ ပုစ္ဆိတာ ဟေဋ္ဌာ စိန္တိတနိယာမေနေဝ အာရောစေသုံ. မဟာဇနောပိ ‘‘ပါဋိဟာရိယံ ပဿိဿာမာ’’တိ အနုဗန္ဓိ.

သတ္ထာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိ. တိတ္ထိယာပိ တေန သဒ္ဓိံယေဝ ဂန္တွာ ဥပဋ္ဌာကေ သမာဒပေတွာ သတသဟဿံ လဘိတွာ ခဒိရထမ္ဘေဟိ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ နီလုပ္ပလေဟိ ဆာဒါပေတွာ ‘‘ဣဓ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’’တိ နိသီဒိံသု. ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ တိတ္ထိယေဟိ မဏ္ဍပေါ ကာရိတော၊ အဟမ္ပိ တုမှာကံ မဏ္ဍပံ ကရိဿာမီ’’တိ. ‘‘အလံ၊ မဟာရာဇ၊ အတ္ထိ မယှံ မဏ္ဍပကာရကော’’တိ. ‘‘ဘန္တေ၊ မံ ဌပေတွာ ကော အညော ကာတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ? ‘‘သက္ကော၊ ဒေဝရာဇာ’’တိ. ‘‘ကဟံ ပန၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿထာ’’တိ? ‘‘ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. တိတ္ထိယာ ‘‘အမ္ဗရုက္ခမူလေ ကိရ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿတီ’’တိ သုတွာ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကာနံ အာရောစေတွာ ယောဇနဗ္ဘန္တရေ ဌာနေ အန္တမသော တဒဟုဇာတမ္ပိ အမ္ဗပေါတကံ ဥပ္ပါဋေတွာ အရညေ ခိပါပေသုံ.

သတ္ထာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမဒိဝသေ အန္တောနဂရံ ပါဝိသိ. ရညောပိ ဥယျာနပါလော ကဏ္ဍော နာမ ဧကံ ပိင်္ဂလကိပိလ္လိကေဟိ ကတပတ္တပုဋဿ အန္တရေ မဟန္တံ အမ္ဗပက္ကံ ဒိသွာ တဿ ဂန္ဓရသလောဘေန သမ္ပတန္တေ ဝါယသေ ပလာပေတွာ ရညော ခါဒနတ္ထာယ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ သတ္ထာရံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘ရာဇာ ဣမံ အမ္ဗံ ခါဒိတွာ မယှံ အဋ္ဌ ဝါ သောဠသ ဝါ ကဟာပဏေ ဒဒေယျ၊ တံ မေ ဧကတ္တဘာဝေပိ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ နာလံ. သစေ ပနာဟံ သတ္ထု ဣမံ ဒဿာမိ၊ အဝဿံ တံ မေ ဒီဃကာလံ ဟိတာဝဟံ ဘဝိဿတီ’’တိ. သော တံ အမ္ဗပက္ကံ သတ္ထု ဥပနာမေသိ. သတ္ထာ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဩလောကေသိ. အထဿ ထေရော စတုမဟာရာဇဒတ္တိယံ ပတ္တံ နီဟရိတွာ ဟတ္ထေ ဌပေသိ. သတ္ထာ ပတ္တံ ဥပနာမေတွာ အမ္ဗပက္ကံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ တတ္ထေဝ နိသီဒနာကာရံ ဒဿေသိ. ထေရော စီဝရံ ပညာပေတွာ အဒါသိ. အထဿ တသ္မိံ နိသိန္နေ ထေရော ပါနီယံ ပရိဿာဝေတွာ အမ္ဗပက္ကံ မဒ္ဒိတွာ ပါနကံ ကတွာ အဒါသိ. သတ္ထာ အမ္ဗပါနကံ ပိဝိတွာ ကဏ္ဍံ အာဟ – ‘‘ဣမံ အမ္ဗဋ္ဌိံ ဣဓေဝ ပံသုံ ဝိယူဟိတွာ ရောပေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ ဥပရိ ဟတ္ထံ ဓောဝိ. ဟတ္ထေ ဓောဝိတမတ္တေယေဝ နင်္ဂလသီသမတ္တက္ခန္ဓော ဟုတွာ ဥဗ္ဗေဓေန ပဏ္ဏာသဟတ္ထော အမ္ဗရုက္ခော ဥဋ္ဌဟိ. စတူသု ဒိသာသု ဧကေကာ၊ ဥဒ္ဓံ ဧကာတိ ပဉ္စ မဟာသာခါ ပဏ္ဏာသဟတ္ထာ အဟေသုံ. သော တာဝဒေဝ ပုပ္ဖဖလသဉ္ဆန္နော ဟုတွာ ဧကေကသ္မိံ ဌာနေ ပရိပက္ကအမ္ဗပိဏ္ဍိဓရော အဟောသိ. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာ ဘိက္ခူ အမ္ဗပက္ကာနိ ခါဒန္တာ ဧဝ အာဂမိံသု. ရာဇာ ‘‘ဧဝရူပေါ ကိရ အမ္ဗရုက္ခော ဥဋ္ဌိတော’’တိ သုတွာ ‘‘မာ နံ ကောစိ ဆိန္ဒီ’’တိ အာရက္ခံ ဌပေသိ. သော ပန ကဏ္ဍေန ရောပိတတ္တာ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခောတွေဝ ပညာယိ. ဓုတ္တကာပိ အမ္ဗပက္ကာနိ ခါဒိတွာ ‘‘ဟရေ ဒုဋ္ဌတိတ္ထိယာ ‘သမဏော ကိရ ဂေါတမော ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿတီ’တိ တုမှေဟိ ယောဇနဗ္ဘန္တရေ တဒဟုဇာတာပိ အမ္ဗပေါတကာ ဥပ္ပါဋာပိတာ၊ ကဏ္ဍမ္ဗော နာမ အယ’’န္တိ ဝတွာ တေ ဥစ္ဆိဋ္ဌအမ္ဗဋ္ဌီဟိ ပဟရိံသု.

သက္ကော ဝါတဝလာဟကံ ဒေဝပုတ္တံ အာဏာပေသိ ‘‘တိတ္ထိယာနံ မဏ္ဍပံ ဝါတေဟိ ဥပ္ပါဋေတွာ ဥက္ကာရဘူမိယံ ခိပါပေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. သူရိယမ္ပိ ဒေဝပုတ္တံ အာဏာပေသိ ‘‘သူရိယမဏ္ဍလံ နိကဍ္ဎန္တော တာပေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. ပုန ဝါတဝလာဟကံ အာဏာပေသိ ‘‘ဝါတမဏ္ဍလံ ဥဋ္ဌာပေန္တော ယာဟီ’’တိ. သော တထာ ကရောန္တော တိတ္ထိယာနံ ပဂ္ဃရိတသေဒသရီရေ ရဇောဝဋ္ဋိယာ ဩကိရိ. တေ တမ္ဗမတ္တိကသဒိသာ အဟေသုံ. ဝဿဝလာဟကမ္ပိ အာဏာပေသိ ‘‘မဟန္တာနိ ဗိန္ဒူနိ ပါတေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. အထ နေသံ ကာယော ကဗရဂါဝိသဒိသော အဟောသိ. တေ နိဂဏ္ဌာ လဇ္ဇမာနာ ဟုတွာ သမ္မုခသမ္မုခဋ္ဌာနေနေဝ ပလာယိံသု. ဧဝံ ပလာယန္တေသု ပုရာဏကဿပဿ ဥပဋ္ဌာကော ဧကော ကဿကော ‘‘ဣဒါနိ မေ အယျာနံ ပါဋိဟာရိယကရဏဝေလာ၊ ဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဂေါဏေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပါတောဝ အာဘတံ ယာဂုကုဋဉ္စေဝ ယောတ္တကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တော ပုရာဏံ တထာ ပလာယန္တံ ဒိသွာ၊ ဘန္တေ၊ အဇ္ဇ ‘အယျာနံ ပါဋိဟာရိယံ ပဿိဿာမီ’တိ အာဂစ္ဆာမိ၊ တုမှေ ကဟံ ဂစ္ဆထာ’’တိ. ကိံ တေ ပါဋိဟာရိယေန၊ ဣမံ ကုဋဉ္စ ယောတ္တဉ္စ ဒေဟီတိ. သော တေန ဒိန္နံ ကုဋဉ္စ ယောတ္တဉ္စ အာဒါယ နဒီတီရံ ဂန္တွာ ကုဋံ ယောတ္တေန အတ္တနော ဂီဝါယ ဗန္ဓိတွာ လဇ္ဇန္တော ကိဉ္စိ အကထေတွာ ရဟဒေ ပတိတွာ ဥဒကပုဗ္ဗုဠေ ဥဋ္ဌာပေန္တော ကာလံ ကတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ.

သက္ကော အာကာသေ ရတနစင်္ကမံ မာပေသိ. တဿ ဧကာ ကောဋိ ပါစီနစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ အဟောသိ၊ ဧကာ ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ. သတ္ထာ သန္နိပတိတာယ ဆတ္တိံသယောဇနိကာယ ပရိသာယ ဝဍ္ဎမာနကစ္ဆာယာယ ‘‘ဣဒါနိ ပါဋိဟာရိယကရဏဝေလာ’’တိ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ပမုခေ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ဃရဏီ နာမ ဣဒ္ဓိမန္တီ ဧကာ အနာဂါမိဥပါသိကာ ဥပသင်္ကမိတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ မာဒိသာယ ဓီတရိ ဝိဇ္ဇမာနာယ တုမှာကံ ကိလမနကိစ္စံ နတ္ထိ၊ အဟံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ကထံ တွံ ကရိဿသိ၊ ဃရဏီ’’တိ? ‘‘ဘန္တေ၊ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ မဟာပထဝိံ ဥဒကံ ကတွာ ဥဒကသကုဏိကာ ဝိယ နိမုဇ္ဇိတွာ ပါစီနစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ အတ္တာနံ ဒဿေဿာမိ၊ တထာ ပစ္ဆိမဥတ္တရဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ၊ တထာ မဇ္ဈေ’’. မဟာဇနော မံ ဒိသွာ ‘‘ကာ ဧသာ’’တိ ဝုတ္တေ ဝက္ခတိ ‘‘ဃရဏီ နာမေသာ၊ အယံ တာဝ ဧကိဿာ ဣတ္ထိယာ အာနုဘာဝေါ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ ပန ကီဒိသော ဘဝိဿတီ’’တိ. ဧဝံ တိတ္ထိယာ တုမှေ အဒိသွာဝ ပလာယိဿန္တီတိ. အထ နံ သတ္ထာ ‘‘ဇာနာမိ တေ ဃရဏီ ဧဝရူပံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထဘာဝံ၊ န ပနာယံ တဝတ္ထာယ ဗဒ္ဓေါ မာလာပုဋော’’တိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပိ. သာ ‘‘န မေ သတ္ထာ အနုဇာနာတိ၊ အဒ္ဓါ မယာ ဥတ္တရိတရံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထော အညော အတ္ထီ’’တိ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာပိ ‘‘ဧဝမေဝ တေသံ ဂုဏော ပါကဋော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသယောဇနိကာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ သီဟနာဒံ နဒိဿတီ’’တိ မညမာနော အပရေပိ ပုစ္ဆိ – ‘‘တုမှေ ကထံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿထာ’’တိ. တေ ‘‘ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ ကရိဿာမ၊ ဘန္တေ’’တိ သတ္ထု ပုရတော ဌိတာဝ သီဟနာဒံ နဒိံသု. တေသု ကိရ စူဠအနာထပိဏ္ဍိကော ‘‘မာဒိသေ အနာဂါမိဥပါသကေ ပုတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္ထု ကိလမနကိစ္စံ နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကထံ ကရိဿသီ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ဒွါဒသယောဇနိကံ ဗြဟ္မတ္တဘာဝံ နိမ္မိနိတွာ ဣမိဿာ ပရိသာယ မဇ္ဈေ မဟာမေဃဂဇ္ဇိတသဒိသေန သဒ္ဒေန ဗြဟ္မအပ္ဖေါဋနံ နာမ အပ္ဖေါဋေဿာမီ’’တိ. မဟာဇနော ‘‘ကိံ နာမေသော သဒ္ဒေါ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘စူဠအနာထပိဏ္ဍိကဿ ကိရ ဗြဟ္မအပ္ဖေါဋနသဒ္ဒေါ နာမာ’’တိ ဝက္ခတိ. တိတ္ထိယာ ‘‘ဂဟပတိကဿ ကိရ တာဝ ဧသော အာနုဘာဝေါ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ ကီဒိသော ဘဝိဿတီ’’တိ တုမှေ အဒိသွာဝ ပလာယိဿန္တီတိ. သတ္ထာ ‘‘ဇာနာမိ တေ အာနုဘာဝ’’န္တိ တဿပိ တထေဝ ဝတွာ ပါဋိဟာရိယကရဏံ နာနုဇာနိ.

အထေကာ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ သတ္တဝဿိကာ စီရသာမဏေရီ ကိရ နာမ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ကထံ ကရိဿသိ စီရေ’’တိ? ‘‘ဘန္တေ၊ သိနေရုဉ္စ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဉ္စ ဟိမဝန္တဉ္စ အာဟရိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ အဟံ ဟံသသကုဏီ ဝိယ တတော တတော နိက္ခမိတွာ အသဇ္ဇမာနာ ဂမိဿာမိ၊ မဟာဇနော မံ ဒိသွာ ‘ကာ ဧသာ’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘စီရသာမဏေရီ’တိ ဝက္ခတိ. တိတ္ထိယာ ‘သတ္တဝဿိကာယ တာဝ သာမဏေရိယာ အယမာနုဘာဝေါ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ ကီဒိသော ဘဝိဿတီ’တိ တုမှေ အဒိသွာဝ ပလာယိဿန္တီ’’တိ. ဣတော ပရံ ဧဝရူပါနိ ဝစနာနိ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တဿာပိ ဘဂဝါ ‘‘ဇာနာမိ တေ အာနုဘာဝ’’န္တိ ဝတွာ ပါဋိဟာရိယကရဏံ နာနုဇာနိ. အထေကော ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တော ခီဏာသဝေါ စုန္ဒသာမဏေရော နာမ ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ ဘဂဝါ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကထံ ကရိဿသီ’’တိ ပုဋ္ဌော အာဟ – ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ဇမ္ဗုဒီပဿ ဓဇဘူတံ မဟာဇမ္ဗုရုက္ခံ ခန္ဓေ ဂဟေတွာ စာလေတွာ မဟာဇမ္ဗုပေသိယော အာဟရိတွာ ဣမံ ပရိသံ ခါဒါပေဿာမိ၊ ပါရိစ္ဆတ္တကကုသုမာနိ စ အာဟရိတွာ တုမှေ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘ဇာနာမိ တေ အာနုဘာဝ’’န္တိ တဿ ပါဋိဟာရိယကရဏံ ပဋိက္ခိပိ.

အထ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ ထေရီ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကထံ ကရိဿသီ’’တိ ပုဋ္ဌာ အာဟ – ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ သမန္တာ ဒွါဒသယောဇနိကံ ပရိသံ ဒဿေတွာ အာဝဋ္ဋတော ဆတ္တိံသယောဇနာယ ပရိသာယ ပရိဝုတော စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟုတွာ အာဂန္တွာ တုမှေ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘ဇာနာမိ တေ အာနုဘာဝ’’န္တိ တဿာပိ ပါဋိဟာရိယကရဏံ ပဋိက္ခိပိ. အထ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကထံ ကရိဿသီ’’တိ ပုဋ္ဌော အာဟ – ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇာနံ ဒန္တန္တရေ ဌပေတွာ မာသသာသပဗီဇံ ဝိယ ခါဒိဿာမီ’’တိ. ‘‘အညံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘ဣမံ မဟာပထဝိံ ကဋသာရကံ ဝိယ သံဝေလ္လိတွာ အင်္ဂုလန္တရေ နိက္ခိပိဿာမီ’’တိ. ‘‘အညံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘မဟာပထဝိံ ကုလာလစက္ကံ ဝိယ ပရိဝတ္တေတွာ မဟာဇနံ ပထဝေါဇံ ခါဒါပေဿာမီ’’တိ. ‘‘အညံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘ဝါမဟတ္ထေ ပထဝိံ ကတွာ ဣမေ သတ္တေ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန အညသ္မိံ ဒီပေ ဌပေဿာမီ’’တိ. ‘‘အညံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘သိနေရုံ ဆတ္တဒဏ္ဍံ ဝိယ ကတွာ မဟာပထဝိံ ဥက္ခိပိတွာ တဿုပရိ ဌပေတွာ ဆတ္တဟတ္ထော ဘိက္ခု ဝိယ ဧကဟတ္ထေနာဒါယ အာကာသေ စင်္ကမိဿာမီ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘ဇာနာမိ တေ အာနုဘာဝ’’န္တိ တဿပိ ပါဋိဟာရိယကရဏံ နာနုဇာနိ. သော ‘‘ဇာနာတိ မညေ သတ္ထာ မယာ ဥတ္တရိတရံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထ’’န္တိ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ.

အထ နံ သတ္ထာ ‘‘နာယံ မောဂ္ဂလ္လာနံ တဝတ္ထာယ ဗဒ္ဓေါ ဗာလာပုဋော. အဟဉှိ အသမဓုရော၊ မမ ဓုရံ အညော ဝဟိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. အနစ္ဆရိယမေတံ၊ ယံ ဣဒါနိ မမ ဓုရံ ဝဟိတုံ သမတ္ထော နာမ ဘဝေယျ. အဟေတုကတိရစ္ဆာနယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တကာလေပိ မမ ဓုရံ အညော ဝဟိတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိယေဝါ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကဒါ ပန၊ ဘန္တေ’’တိ ထေရေန ပုဋ္ဌော အတီတံ အာဟရိတွာ –

‘‘ယတော ယတော ဂရု ဓုရံ၊ ယတော ဂမ္ဘီရဝတ္တနီ၊

တဒါဿု ကဏှံ ယုဉ္ဇန္တိ၊ သွာဿု တံ ဝဟတေ ဓုရ’’န္တိ. –

ဣဒံ ကဏှဥသဘဇာတကံ (ဇာ. ၁.၁.၂၉) ဝိတ္ထာရေတွာ ပုန တမေဝ ဝတ္ထုံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေန္တော –

‘‘မနုညမေဝ ဘာသေယျ၊ နာမနုညံ ကုဒါစနံ၊

မနုညံ ဘာသမာနဿ၊ ဂရုံ ဘာရံ ဥဒဒ္ဓရိ၊

ဓနဉ္စ နံ အလာဘေသိ၊ တေန စတ္တမနော အဟူ’’တိ. –

ဣဒံ နန္ဒိဝိသာလဇာတကံ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေသိ. ကထေတွာ စ ပန သတ္ထာ ရတနစင်္ကမံ အဘိရုဟိ၊ ပုရတော ဒွါဒသယောဇနိကာ ပရိသာ အဟောသိ တထာ ပစ္ဆတော စ ဥတ္တရတော စ ဒက္ခိဏတော စ. ဥဇုကံ ပန စတုဝီသတိယောဇနိကာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ ဘဂဝါ ယမကပါဋိဟာရိယံ အကာသိ.

တံ ပါဠိတော တာဝ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆) – ကတမံ တထာဂတဿ ယမကပါဋိဟာရိယေ ဉာဏံ? ဣဓံ တထာဂတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောတိ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ၊ ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ပုရတ္ထိမကာယတော၊ ပစ္ဆိမကာယတော၊ ပစ္ဆိမကာယတော၊ ပုရတ္ထိမကာယတော၊ ဒက္ခိဏအက္ခိတော၊ ဝါမအက္ခိတော၊ ဝါမအက္ခိတော၊ ဒက္ခိဏအက္ခိတော၊ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော၊ ဝါမကဏ္ဏသောတတော၊ ဝါမကဏ္ဏသောတတော၊ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော၊ ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော၊ ဝါမနာသိကာသောတတော၊ ဝါမနာသိကာသောတတော၊ ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော၊ ဒက္ခိဏအံသကူဋတော၊ ဝါမအံသကူဋတော၊ ဝါမအံသကူဋတော၊ ဒက္ခိဏအံသကူဋတော၊ ဒက္ခိဏဟတ္ထတော၊ ဝါမဟတ္ထတော၊ ဝါမဟတ္ထတော၊ ဒက္ခိဏဟတ္ထတော၊ ဒက္ခိဏပဿတော၊ ဝါမပဿတော၊ ဝါမပဿတော၊ ဒက္ခိဏပဿတော၊ ဒက္ခိဏပါဒတော၊ ဝါမပါဒတော၊ ဝါမပါဒတော၊ ဒက္ခိဏပါဒတော၊ အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ၊ အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ၊ အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ၊ အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ၊ ဧကေကလောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဧကေကလောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနံ နီလာနံ ပီတကာနံ လောဟိတကာနံ ဩဒါတာနံ မဉ္ဇေဋ္ဌာနံ ပဘဿရာနံ. ဘဂဝါ စင်္ကမတိ၊ ဗုဒ္ဓနိမ္မိတော တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတိ။ပေ။ နိမ္မိတော သေယျံ ကပ္ပေတိ၊ ဘဂဝါ စင်္ကမတိ ဝါ တိဋ္ဌတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ. ဣဒံ တထာဂတဿ ယမကပါဋိဟာရိယေ ဉာဏန္တိ.

ဣဒံ ပန ပါဋိဟာရိယံ ဘဂဝါ တသ္မိံ စင်္ကမေ စင်္ကမိတွာ အကာသိ. တဿ တေဇောကသိဏသမာပတ္တိဝသေန ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ အာပေါကသိဏသမာပတ္တိဝသေန ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. န ပန ဥဒကဓာရာယ ပဝတ္တနဋ္ဌာနတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ အဂ္ဂိက္ခန္ဓဿ ပဝတ္တနဋ္ဌာနတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥပရိမကာယတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗပဒေသု. အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပနေတ္ထ ဥဒကဓာရာယ အသမ္မိဿော အဟောသိ၊ တထာ ဥဒကဓာရာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေန. ဥဘယမ္ပိ ကိရ စေတံ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂန္တွာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ပတတိ. ‘‘ဆန္နံ ဝဏ္ဏာန’’န္တိ ဝုတ္တာ ပနဿ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဃဋေဟိ အာသိဉ္စမာနံ ဝိလီနသုဝဏ္ဏံ ဝိယ ယန္တနာလိကတော နိက္ခန္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာ ဝိယ စ ဧကစက္ကဝါဠဂဗ္ဘတော ဥဂ္ဂန္တွာ ဗြဟ္မလောကံ အာဟစ္စ ပဋိနိဝတ္တိတွာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိမေဝ ဂဏှိံသု. ဧကစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ဝင်္ကဂေါပါနသိကံ ဝိယ ဗောဓိဃရံ အဟောသိ ဧကာလောကံ.

တံဒိဝသံ သတ္ထာ စင်္ကမိတွာ ပါဋိဟာရိယံ ကရောန္တော အန္တရန္တရာ မဟာဇနဿ ဓမ္မံ ကထေသိ. ကထေန္တော စ ဇနံ နိရဿာသံ အကတွာ တဿ အဿာသဝါရံ ဒေတိ. တသ္မိံ ခဏေ မဟာဇနော သာဓုကာရံ ပဝတ္တေသိ. တဿ သာဓုကာရပဝတ္တနကာလေ သတ္ထာ တာဝမဟတိယာ ပရိသာယ စိတ္တံ ဩလောကေန္တော ဧကေကဿ သောဠသန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန စိတ္တာစာရံ အညာသိ. ဧဝံ လဟုကပရိဝတ္တံ ဗုဒ္ဓါနံ စိတ္တံ. ယော ယော ယသ္မိဉ္စ ဓမ္မေ ယသ္မိဉ္စ ပါဋိဟီရေ ပသန္နော၊ တဿ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေနေဝ ဓမ္မဉ္စ ကထေသိ၊ ပါဋိဟီရဉ္စ အကာသိ. ဧဝံ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ပါဋိဟီရေ စ ကရိယမာနေ မဟာဇနဿ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. သတ္ထာ ပန တသ္မိံ သမာဂမေ အတ္တနော မနံ ဂဟေတွာ အညံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ သမတ္ထံ အဒိသွာ နိမ္မိတဗုဒ္ဓံ မာပေသိ. တေန ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ သတ္ထာ ဝိဿဇ္ဇေသိ၊ သတ္ထာရာ ပုစ္ဆိတံ သော ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဘဂဝတော စင်္ကမနကာလေ နိမ္မိတော ဌာနာဒီသု အညတရံ ကပ္ပေသိ၊ နိမ္မိတဿ စင်္ကမနကာလေ ဘဂဝါ ဌာနာဒီသု အညတရံ ကပ္ပေသိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ကရောန္တဿ သတ္ထု ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ တသ္မိံ သမာဂမေ ဝီသတိယာ ပါဏကောဋီနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ.

သတ္ထာ ပါဋိဟီရံ ကရောန္တောဝ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ အတီတဗုဒ္ဓါ ဣဒံ ပါဋိဟီရံ ကတွာ ဝဿံ ဥပေန္တီ’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ ‘‘တာဝတိံသဘဝနေ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ မာတု အဘိဓမ္မပိဋကံ ဒေသေန္တီ’’တိ ဒိသွာ ဒက္ခိဏပါဒံ ဥက္ခိပိတွာ ယုဂန္ဓရမတ္ထကေ ဌပေတွာ ဣတရံ ပါဒံ ဥက္ခိပိတွာ သိနေရုမတ္ထကေ ဌပေသိ. ဧဝံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿဋ္ဌာနေ တယော ပဒဝါရာ အဟေသုံ၊ ဒွေ ပါဒဆိဒ္ဒါနိ. သတ္ထာ ပါဒံ ပသာရေတွာ အက္ကမီတိ န သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ. တဿ ဟိ ပါဒုက္ခိပနကာလေယေဝ ပဗ္ဗတာ ပါဒမူလံ အာဂန္တွာ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု၊ သတ္ထာရာ အက္ကမနကာလေ တေ ပဗ္ဗတာ ဥဋ္ဌာယ သကဋ္ဌာနေယေဝ အဋ္ဌံသု. သက္ကော သတ္ထာရံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယ မညေ သတ္ထာ ဣမံ ဝဿာဝါသံ ဥပေဿတိ၊ ဗဟူနဉ္စ ဒေဝတာနံ ဥပကာရော ဘဝိဿတိ၊ သတ္ထရိ ပနေတ္ထ ဝဿာဝါသံ ဥပဂတေ အညာ ဒေဝတာ ဟတ္ထမ္ပိ ဌပေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. အယံ ခေါ ပန ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာ ဒီဃတော သဋ္ဌိယောဇနာ၊ ဝိတ္ထာရတော ပဏ္ဏာသယောဇနာ၊ ပုထုလတော ပန္နရသယောဇနာ၊ သတ္ထရိ နိသိန္နေပိ တုစ္ဆံ ဘဝိဿတီ’’တိ. သတ္ထာ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ အတ္တနော သင်္ဃာဋိံ သိလာသနံ ပဋိစ္ဆာဒယမာနံ ခိပိ. သက္ကော စိန္တေသိ – ‘‘စီဝရံ တာဝ ပဋိစ္ဆာဒယမာနံ ခိပိ၊ သယံ ပန ပရိတ္တကေ ဌာနေ နိသီဒိဿတီ’’တိ. သတ္ထာ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ နီစပီဌကံ မဟာပံသုကူလိကော ဝိယ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလံ အန္တောစီဝရဘောဂေယေဝ ကတွာ နိသီဒိ. မဟာဇနောပိ တံခဏညေဝ သတ္ထာရံ ဩလောကေန္တော နာဒ္ဒသ၊ စန္ဒဿ အတ္ထင်္ဂမိတကာလော ဝိယ သူရိယဿ စ အတ္ထင်္ဂမိတကာလော ဝိယ အဟောသိ. မဟာဇနော –

‘‘ဂတော နု စိတ္တကူဋံ ဝါ၊ ကေလာသံ ဝါ ယုဂန္ဓရံ၊

န နော ဒက္ခေမု သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ လောကဇေဋ္ဌံ နရာသဘ’’န္တိ. –

ဣမံ ဂါထံ ဝဒန္တော ပရိဒေဝိ. အပရေ ‘‘သတ္ထာ နာမ ပဝိဝေကရတော၊ သော ‘ဧဝရူပါယ မေ ပရိသာယ ဧဝရူပံ ပါဋိဟီရံ ကတ’န္တိ လဇ္ဇာယ အညံ ရဋ္ဌံ ဝါ ဇနပဒံ ဝါ ဂတော ဘဝိဿတိ၊ န ဒါနိ တံ ဒက္ခိဿာမာ’’တိ ပရိဒေဝန္တာ ဣမံ ဂါထမာဟံသု –

‘‘ပဝိဝေကရတော ဓီရော၊ နိမံ လောကံ ပုနေဟိတိ၊

န နော ဒက္ခေမု သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ လောကဇေဋ္ဌံ နရာသဘ’’န္တိ.

တေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဟံ၊ ဘန္တေ၊ သတ္ထာ’’တိ? သော သယံ ဇာနန္တောပိ ‘‘ပရေသမ္ပိ ဂုဏာ ပါကဋာ ဟောန္တူ’’တိ အဇ္ဈာသယေန ‘‘အနုရုဒ္ဓံ ပုစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. တေ ထေရံ တထာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဟံ၊ ဘန္တေ၊ သတ္ထာ’’တိ? တာဝတိံသဘဝနေ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ မာတု အဘိဓမ္မပိဋကံ ဒေသေတုံ ဂတောတိ. ‘‘ကဒါ အာဂမိဿတိ၊ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘တယော မာသေ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဒေသေတွာ မဟာပဝါရဏဒိဝသေ’’တိ. တေ ‘‘သတ္ထာရံ အဒိသွာ န ဂမိဿာမာ’’တိ တတ္ထေဝ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိံသု. အာကာသမေဝ ကိရ နေသံ ဆဒနံ အဟောသိ. တာယ စ မဟတိယာ ပရိသာယ သရီရနိဃံသော နာမ န ပညာယိ၊ ပထဝီ ဝိဝရံ အဒါသိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ပရိသုဒ္ဓမေဝ ဘူမိတလံ အဟောသိ.

သတ္ထာ ပဌမမေဝ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရံ အဝေါစ – ‘‘မောဂ္ဂလ္လာန၊ တွံ ဧတိဿာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေယျာသိ၊ စူဠအနာထပိဏ္ဍိကော အာဟာရံ ဒဿတီ’’တိ. တသ္မာ တံ တေမာသံ စူဠအနာထပိဏ္ဍိကောဝ တဿာ ပရိသာယ ယာပနံ ယာဂုဘတ္တံ ခါဒနီယံ တမ္ဗုလတေလဂန္ဓမာလာပိလန္ဓနာနိ စ အဒါသိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ ပါဋိဟာရိယဒဿနတ္ထံ အာဂတာဂတေဟိ ပုဋ္ဌပဉှေ စ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သတ္ထာရမ္ပိ မာတု အဘိဓမ္မဒေသနတ္ထံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ ဝဿံ ဥပဂတံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ ပရိဝါရယိံသု. တေန ဝုတ္တံ –

‘‘တာဝတိံသေ ယဒါ ဗုဒ္ဓေါ၊ သိလာယံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလေ၊

ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှိ၊ ဝိဟာသိ ပုရိသုတ္တမော.

‘‘ဒသသု လောကဓာတူသု၊ သန္နိပတိတွာန ဒေဝတာ၊

ပယိရုပါသန္တိ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ ဝသန္တံ နာဂမုဒ္ဓနိ.

‘‘န ကောစိ ဒေဝေါ ဝဏ္ဏေန၊ သမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝိရောစတိ၊

သဗ္ဗေ ဒေဝေ အတိက္ကမ္မ၊ သမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဝိရောစတီ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၃၁၇-၃၁၉)၊

ဧဝံ သဗ္ဗာ ဒေဝတာ အတ္တနော သရီရပ္ပဘာယ အဘိဘဝိတွာ နိသိန္နဿ ပနဿ မာတာ တုသိတဝိမာနတော အာဂန္တွာ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒိ. ဣန္ဒကောပိ ဒေဝပုတ္တော အာဂန္တွာ ဒက္ခိဏပဿေယေဝ နိသီဒိ၊ အင်္ကုရော ဝါမပဿေ နိသီဒိ. သော မဟေသက္ခာသု ဒေဝတာသု သန္နိပတန္တီသု အပဂန္တွာ ဒွါဒသယောဇနိကေ ဌာနေ ဩကာသံ လဘိ၊ ဣန္ဒကော တတ္ထေဝ နိသီဒိ. သတ္ထာ တေ ဥဘောပိ ဩလောကေတွာ အတ္တနော သာသနေ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလာနံ ဒိန္နဒါနဿ မဟပ္ဖလဘာဝံ ဉာပေတုကာမော ဧဝမာဟ – ‘‘အင်္ကုရ၊ တယာ ဒီဃမန္တရေ ဒသဝဿသဟဿပရိမာဏကာလေ ဒွါဒသယောဇနိကံ ဥဒ္ဓနပန္တိံ ကတွာ မဟာဒါနံ ဒိန္နံ၊ ဣဒါနိ မမ သမာဂမံ အာဂန္တွာ ဒွါဒသယောဇနိကေ ဌာနေ ဩကာသံ လဘိ၊ ကိံ နု ခေါ ဧတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ? ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘‘ဩလောကေတွာန သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ အင်္ကုရဉ္စာပိ ဣန္ဒကံ၊

ဒက္ခိဏေယျံ သမ္ဘာဝေန္တော၊ ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ.

‘‘မဟာဒါနံ တယာ ဒိန္နံ၊ အင်္ကုရ ဒီဃမန္တရေ၊

အတိဒူရေ နိသိန္နောသိ၊ အာဂစ္ဆ မမ သန္တိကေ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၃၂၁-၃၂၂)၊

သော သဒ္ဓေါ ပထဝီတလံ ပါပုဏိ. သဗ္ဗာပိ နံ သာ ပရိသာ အဿောသိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ –

‘‘စောဒိတော ဘာဝိတတ္တေန၊ အင်္ကုရော ဧတမဗြဝိ၊

ကိံ မယှံ တေန ဒါနေန၊ ဒက္ခိဏေယျေန သုညတံ.

‘‘အယံ သော ဣန္ဒကော ယက္ခော၊ ဒဇ္ဇာ ဒါနံ ပရိတ္တကံ၊

အတိရောစတိ အမှေဟိ၊ စန္ဒော တာရာဂဏေ ယထာ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၃၂၃-၃၂၄)၊

တတ္ထ ဒဇ္ဇာတိ ဒတွာ. ဧဝံ ဝုတ္တေ သတ္ထာ ဣန္ဒကံ အာဟ – ‘‘ဣန္ဒက၊ တွံ မမ ဒက္ခိဏပဿေ နိသိန္နော၊ ကသ္မာ အနပဂန္တွာဝ နိသီဒသီ’’တိ? သော ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ သုခေတ္တေ အပ္ပကဗီဇံ ဝပနကဿကော ဝိယ ဒက္ခိဏေယျသမ္ပဒံ အလတ္ထ’’န္တိ ဒက္ခိဏေယျံ ပဘာဝေန္တော အာဟ –

‘‘ဥဇ္ဇင်္ဂလေ ယထာ ခေတ္တေ၊ ဗီဇံ ဗဟုမ္ပိ ရောပိတံ၊

န ဖလံ ဝိပုလံ ဟောတိ၊ နပိ တောသေတိ ကဿကံ.

‘‘တထေဝ ဒါနံ ဗဟုကံ၊ ဒုဿီလေသု ပတိဋ္ဌိတံ၊

န ဖလံ ဝိပုလံ ဟောတိ၊ နပိ တောသေတိ ဒါယကံ.

‘‘ယထာပိ ဘဒ္ဒကေ ခေတ္တေ၊ ဗီဇံ အပ္ပမ္ပိ ရောပိတံ၊

သမ္မာ ဓာရံ ပဝေစ္ဆန္တေ၊ ဖလံ တောသေတိ ကဿကံ.

‘‘တထေဝ သီလဝန္တေသု၊ ဂုဏဝန္တေသု တာဒိသု၊

အပ္ပကမ္ပိ ကတံ ကာရံ၊ ပုညံ ဟောတိ မဟပ္ဖလ’’န္တိ. (ပေ. ဝ. ၃၂၅-၃၂၈)၊

ကိံ ပနေတဿ ပုဗ္ဗကမ္မန္တိ? သော ကိရ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ အန္တောဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌဿ အတ္တနော အာဘတံ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဒါပေသိ. တဒါ တဿ ပုညံ အင်္ကုရေန ဒသဝဿသဟဿာနိ ဒွါဒသယောဇနိကံ ဥဒ္ဓနပန္တိံ ကတွာ ဒိန္နဒါနတော မဟပ္ဖလတရံ ဇာတံ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

ဧဝံ ဝုတ္တေ သတ္ထာ၊ ‘‘အင်္ကုရ၊ ဒါနံ နာမ ဝိစေယျ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ဧဝံ တံ သုခေတ္တေသု ဝုတ္တဗီဇံ ဝိယ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. တွံ ပန န တထာ အကာသိ၊ တေန တေ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ န ဇာတ’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော –

‘‘ဝိစေယျ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ၊ ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ။ပေ။.

‘‘ဝိစေယျ ဒါနံ သုဂတပ္ပသတ္ထံ၊

ယေ ဒက္ခိဏေယျာ ဣဓ ဇီဝလောကေ၊

ဧတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနိ၊

ဗီဇာနိ ဝုတ္တာနိ ယထာ သုခေတ္တေ’’တိ. (ပေ. ဝ. ၃၂၉-၃၃၀) –

ဝတွာ ဥတ္တရိမ္ပိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ –

‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ၊ ရာဂဒေါသာ အယံ ပဇာ၊

တသ္မာ ဟိ ဝီတရာဂေသု၊ ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.

‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ၊ ဒေါသဒေါသာ အယံ ပဇာ၊

တသ္မာ ဟိ ဝီတဒေါသေသု၊ ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.

‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ၊ မောဟဒေါသာ အယံ ပဇာ၊

တသ္မာ ဟိ ဝီတမောဟေသု၊ ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.

‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ၊ ဣစ္ဆာဒေါသာ အယံ ပဇာ၊

တသ္မာ ဟိ ဝိဂတိစ္ဆေသု၊ ဒိန္နံ ဟောတိ မဟပ္ဖလ’’န္တိ.

ဒေသနာဝသာနေ အင်္ကုရော စ ဣန္ဒကော စ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု၊ မဟာဇနဿာပိ သာတ္ထိကာ ဓမ္မဒေသနာ အဟောသီတိ.

အထ သတ္ထာ ဒေဝပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နော မာတရံ အာရဗ္ဘ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ အဘိဓမ္မပိဋကံ ပဋ္ဌပေသိ. ဧဝံ တယော မာသေ နိရန္တရံ အဘိဓမ္မပိဋကံ ကထေသိ. ကထေန္တော ပန ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ‘‘ယာဝ မမာဂမနာ ဧတ္တကံ နာမ ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိ နိမ္မိတဗုဒ္ဓံ မာပေတွာ ဟိမဝန္တံ ဂန္တွာ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ဥတ္တရကုရုတော ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ မဟာသာလမာဠကေ နိသိန္နော ဘတ္တကိစ္စံ အကာသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရော တတ္ထ ဂန္တွာ သတ္ထု ဝတ္တံ ကရောတိ. သတ္ထာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ၊ ‘‘သာရိပုတ္တ၊ အဇ္ဇ မယာ ဧတ္တကော နာမ ဓမ္မော ဘာသိတော၊ တွံ အတ္တနော အန္တေဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝါစေဟီ’’တိ ထေရဿ ကထေသိ. ယမကပါဋိဟီရေ ကိရ ပသီဒိတွာ ပဉ္စသတာ ကုလပုတ္တာ ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု. တေ သန္ဓာယ ထေရံ ဧဝမာဟ. ဝတွာ စ ပန ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ နိမ္မိတဗုဒ္ဓေန ဒေသိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ သယံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ထေရောပိ ဂန္တွာ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တေ သတ္ထရိ ဒေဝလောကေ ဝိဟရန္တေယေဝ သတ္တပကရဏိကာ အဟေသုံ.

တေ ကိရ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ခုဒ္ဒကဝဂ္ဂုလိယော ဟုတွာ ဧကသ္မိံ ပဗ္ဘာရေ ဩလမ္ဗန္တာ ဒွိန္နံ ထေရာနံ စင်္ကမိတွာ အဘိဓမ္မံ သဇ္ဈာယန္တာနံ သဒ္ဒံ သုတွာ သရေ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသုံ. တေ ‘‘ဣမေ ခန္ဓာ နာမ၊ ဣမာ ဓာတုယော နာမာ’’တိ အဇာနိတွာ သရေ နိမိတ္တဂဟဏမတ္တေနေဝ တတော စုတာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ၊ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ တတော စဝိတွာ သာဝတ္ထိယံ ကုလဃရေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ယမကပါဋိဟီရေ ဥပ္ပန္နပသာဒါ ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ သဗ္ဗပဌမံ သတ္တပကရဏိကာ အဟေသုံ. သတ္ထာပိ တေနေဝ နီဟာရေန တံ တေမာသံ အဘိဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာဝသာနေ အသီတိကောဋိသဟဿာနံ ဒေဝတာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ၊ မဟာမာယာပိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ.

သာပိ ခေါ ဆတ္တိံသယောဇနပရိမဏ္ဍလာ ပရိသာ ‘‘ဣဒါနိ သတ္တမေ ဒိဝသေ မဟာပဝါရဏာ ဘဝိဿတီ’’တိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ သတ္ထု၊ ဩရောဟဏဒိဝသံ သညာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ န ဟိ မယံ သတ္ထာရံ အဒိသွာ ဂမိဿာမာ’’တိ. အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘သာဓာဝုသော’’တိ ဝတွာ တတ္ထေဝ ပထဝိယံ နိမုဂ္ဂေါ သိနေရုပါဒံ ဂန္တွာ ‘‘မံ အဘိရုဟန္တံ ပရိသာ ပဿတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာယ မဏိရတနေန အာဝုတံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသုတ္တံ ဝိယ ပညာယမာနရူပေါဝ သိနေရုမဇ္ဈေန အဘိရုဟိ. မနုဿာပိ နံ ‘‘ဧကယောဇနံ အဘိရုဠှော၊ ဒွိယောဇနံ အဘိရုဠှော’’တိ ဩလောကယိံသု. ထေရောပိ သတ္ထု ပါဒေ သီသေန ဥက္ခိပန္တော ဝိယ အဘိရုဟိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘန္တေ၊ ပရိသာ တုမှေ ဒိသွာဝ ဂန္တုကာမာ၊ ကဒါ ဩရောဟိဿထာ’’တိ. ‘‘ကဟံ ပန တေ၊ မောဂ္ဂလ္လာန၊ ဇေဋ္ဌဘာတိကော သာရိပုတ္တော’’တိ. ‘‘ဘန္တေ၊ သင်္ကဿနဂရေ ဝဿံ ဥပဂတော’’တိ. မောဂ္ဂလ္လာန၊ အဟံ ဣတော သတ္တမေ ဒိဝသေ မဟာပဝါရဏာယ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဩတရိဿာမိ၊ မံ ဒဋ္ဌုကာမာ တတ္ထ အာဂစ္ဆန္တု၊ သာဝတ္ထိတော သင်္ကဿနဂရဒွါရံ တိံသယောဇနာနိ၊ ဧတ္တကေ မဂ္ဂေ ကဿစိ ပါထေယျကိစ္စံ နတ္ထိ၊ ဥပေါသထိကာ ဟုတွာ ဓုရဝိဟာရံ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဝိယ အာဂစ္ဆေယျာထာတိ တေသံ အာရောစေယျာသီတိ. ထေရော ‘‘သာဓု၊ ဘန္တေ’’တိ ဂန္တွာ တထာ အာရောစေသိ.

သတ္ထာ ဝုဋ္ဌဝဿော ပဝါရေတွာ သက္ကဿ အာရောစေသိ – ‘‘မဟာရာဇ၊ မနုဿပထံ ဂမိဿာမီ’’တိ. သက္ကော သုဝဏ္ဏမယံ မဏိမယံ ရဇတမယန္တိ တီဏိ သောပါနာနိ မာပေသိ. တေသံ ပါဒါ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ပတိဋ္ဌဟိံသု၊ သီသာနိ သိနေရုမုဒ္ဓနိ. တေသု ဒက္ခိဏပဿေ သုဝဏ္ဏမယံ သောပါနံ ဒေဝတာနံ အဟောသိ၊ ဝါမပဿေ ရဇတမယံ သောပါနံ မဟာဗြဟ္မာနံ အဟောသိ၊ မဇ္ဈေ မဏိမယံ သောပါနံ တထာဂတဿ အဟောသိ. သတ္ထာပိ သိနေရုမုဒ္ဓနိ ဌတွာ ဒေဝေါရောဟဏသမယေ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ဥဒ္ဓံ ဩလောကေသိ၊ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဧကင်္ဂဏာ အဟေသုံ. အဓော ဩလောကေသိ၊ ယာဝ အဝီစိတော ဧကင်္ဂဏံ အဟောသိ. ဒိသာဝိဒိသာ ဩလောကေသိ၊ အနေကာနိ စက္ကဝါဠသတသဟဿာနိ ဧကင်္ဂဏာနိ အဟေသုံ. ဒေဝါ မနုဿေ ပဿိံသု၊ မနုဿာပိ ဒေဝေ ပဿိံသု၊ သဗ္ဗေ သမ္မုခါဝ ပဿိံသု.

ဘဂဝါ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဝိဿဇ္ဇေသိ. တံ ဒိဝသံ ဗုဒ္ဓသိရိံ ဩလောကေတွာ ဆတ္တိံသယောဇန ပရိမဏ္ဍလာယ ပရိသာယ ဧကောပိ ဗုဒ္ဓဘာဝံ အပတ္ထေန္တော နာမ နတ္ထိ. သုဝဏ္ဏသောပါနေန ဒေဝါ ဩတရိံသု၊ ရဇတသောပါနေန မဟာဗြဟ္မာနော ဩတရိံသု၊ မဏိသောပါနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဩတရိ. ပဉ္စသိခေါ ဂန္ဓဗ္ဗဒေဝပုတ္တော ဗေလုဝပဏ္ဍုဝီဏံ အာဒါယ ဒက္ခိဏပဿေ ဌတွာ သတ္ထု ဂန္ဓဗ္ဗမဓုရဒိဗ္ဗဝီဏာယ သဒ္ဒေန ပူဇံ ကရောန္တော ဩတရိ၊ မာတလိ၊ သင်္ဂါဟကော ဝါမပဿေ ဌတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓမာလာပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ နမဿမာနော ပူဇံ ကတွာ ဩတရိ၊ မဟာဗြဟ္မာ ဆတ္တံ ဓာရေသိ၊ သုယာမော ဝါလဗီဇနိံ ဓာရေသိ. သတ္ထာ ဣမိနာ ပရိဝါရေန သဒ္ဓိံ ဩတရိတွာ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ပတိဋ္ဌဟိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ အာဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေန တထာရူပါယ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဩတရန္တော သတ္ထာ ဣတော ပုဗ္ဗေ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော၊ တသ္မာ –

‘‘န မေ ဒိဋ္ဌော ဣတော ပုဗ္ဗေ၊ န သုတော ဥဒ ကဿစိ၊

ဧဝံ ဝဂ္ဂုဝဒေါ သတ္ထာ၊ တုသိတာ ဂဏိမာဂတော’’တိ. (သု. နိ. ၉၆၁၊ မဟာနိ. ၁၉၀) –

အာဒီဟိ အတ္တနော တုဋ္ဌိံ ပကာသေတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ အဇ္ဇ သဗ္ဗေပိ ဒေဝမနုဿာ တုမှာကံ ပိဟယန္တိ၊ ပတ္ထေန္တီ’’တိ အာဟ. အထ နံ သတ္ထာ၊ ‘‘သာရိပုတ္တ၊ ဧဝရူပေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဗုဒ္ဓါ ဒေဝမနုဿာနံ ပိယာ ဟောန္တိယေဝါ’’တိ ဝတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၁၈၁. ‘‘ယေ ဈာနပသုတာ ဓီရာ၊ နေက္ခမ္မူပသမေ ရတာ၊

ဒေဝါပိ တေသံ ပိဟယန္တိ၊ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ သတီမတ’’န္တိ.

တတ္ထ ယေ ဈာနပသုတာတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ ဣမေသု ဒွီသု ဈာနေသု အာဝဇ္ဇနသမာပဇ္ဇနအဓိဋ္ဌာနဝုဋ္ဌာနပစ္စဝေက္ခဏေဟိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ. နေက္ခမ္မူပသမေ ရတာတိ ဧတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာ နေက္ခမ္မန္တိ န ဂဟေတဗ္ဗာ၊ ကိလေသဝူပသမနိဗ္ဗာနရတိံ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒေဝါပီတိ ဒေဝါပိ မနုဿာပိ တေသံ ပိဟယန္တိ ပတ္ထေန္တိ. သတီမတန္တိ ဧဝရူပဂုဏာနံ တေသံ သတိယာ သမန္နာဂတာနံ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ. ‘‘အဟော ဝတ မယံ ဗုဒ္ဓါ ဘဝေယျာမာ’’တိ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဣစ္ဆမာနာ ပိဟယန္တီတိ အတ္ထော.

ဒေသနာဝသာနေ တိံသမတ္တာနံ ပါဏကောဋီနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ၊ ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာ ပဉ္စသတဘိက္ခူ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ကိရ အဝိဇဟိတမေဝ ယမကပါဋိဟီရံ ကတွာ ဒေဝလောကေ ဝဿံ ဝသိတွာ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဩတရဏံ. တတ္ထ ပန ဒက္ခိဏပါဒဿ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလစေတိယဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ. သတ္ထာ တတ္ထ ဌတွာ ပုထုဇ္ဇနာဒီနံ ဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆိ၊ ပုထုဇ္ဇနာ အတ္တနော ဝိသယေ ပဉှေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သောတာပန္နဝိသယေ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတုံ နာသက္ခိံသု. တထာ သကဒါဂါမိအာဒီနံ ဝိသယေ သောတာပန္နာဒယော၊ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဝိသယေ သေသမဟာသာဝကာ၊ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝိသယေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော၊ ဗုဒ္ဓဝိသယေ စ သာရိပုတ္တောပိ ဝိဿဇ္ဇေတုံ နာသက္ခိယေဝ. သော ပါစီနဒိသံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗဒိသာ ဩလောကေသိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ဧကင်္ဂဏမေဝ အဟောသိ. အဋ္ဌသု ဒိသာသု ဒေဝမနုဿာ ဥဒ္ဓံ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဟေဋ္ဌာ ဘူမဋ္ဌာ စ ယက္ခနာဂသုပဏ္ဏာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ ဣဓ တဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇေတာ နတ္ထိ၊ ဧတ္ထေဝ ဥပဓာရေထာ’’တိ အာဟံသု. သတ္ထာ သာရိပုတ္တော ကိလမတိ. ကိဉ္စာပိ ဟေသ –

‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ၊ ယေ စ သေခါ ပုထူ ဣဓ၊

တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ၊ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ မာရိသာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၄၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၇) –

ဣမံ ဗုဒ္ဓဝိသယေ ပုဋ္ဌပဉှံ သုတွာ ‘သတ္ထာ မံ သေခါသေခါနံ အာဂမနပဋိပဒံ ပုစ္ဆတီ’တိ ပဉှေ နိက္ကင်္ခေါ၊ ခန္ဓာဒီသု ပန ကတရေန နု ခေါ မုခေန ဣမံ ပဋိပဒံ ကထေန္တော ‘အဟံ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိတုံ န သက္ခိဿာမီ’တိ မမ အဇ္ဈာသယေ ကင်္ခတိ၊ သော မယာ နယေ အဒိန္နေ ကထေတုံ န သက္ခိဿတိ၊ နယမဿ ဒဿာမီတိ နယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘူတမိဒံ၊ သာရိပုတ္တ၊ သမနုပဿသီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘သာရိပုတ္တော မမ အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတွာ ကထေန္တော ခန္ဓဝသေန ကထေဿတီ’’တိ. ထေရဿ သဟ နယဒါနေန သော ပဉှော နယသတေန နယသဟဿေန နယသတသဟဿေန ဥပဋ္ဌာသိ. သော သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေ ဌတွာ တံ ပဉှံ ကထေသိ. ဌပေတွာ ကိရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အညော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပညံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တေနေဝ ကိရ ထေရော သတ္ထု ပုရတော ဌတွာ သီဟနာဒံ နဒိ – ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ သကလကပ္ပမ္ပိ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ‘ဧတ္တကာနိ ဗိန္ဒူနိ မဟာသမုဒ္ဒေ ပတိတာနိ၊ ဧတ္တကာနိ ဘူမိယံ၊ ဧတ္တကာနိ ပဗ္ဗတေ’တိ ဂဏေတွာ လေခံ အာရောပေတုံ သမတ္ထော’’တိ. သတ္ထာပိ နံ ‘‘ဇာနာမိ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဂဏေတုံ သမတ္ထဘာဝ’’န္တိ အာဟ. တဿ အာယသ္မတော ပညာယ ဥပမာ နာမ နတ္ထိ. တေနေဝါဟ –

‘‘ဂင်္ဂါယ ဝါလုကာ ခီယေ၊ ဥဒကံ ခီယေ မဟဏ္ဏဝေ၊

မဟိယာ မတ္တိကာ ခီယေ၊ န ခီယေ မမ ဗုဒ္ဓိယာ’’တိ.

ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ ဟိ၊ ဘန္တေ၊ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နလောကနာထ၊ မယာ ဧကသ္မိံ ပဉှေ ဝိဿဇ္ဇိတေ ဧကံ ဝါ ဝါလုကံ ဧကံ ဝါ ဥဒကဗိန္ဒုံ ဧကံ ဝါ ပံသုခဏ္ဍံ အခိပိတွာ ပဉှာနံ သတေန ဝါ သဟဿေနဝါ သတသဟဿေန ဝါ ဝိဿဇ္ဇိတေ ဂင်္ဂါယ ဝါလုကာဒီသု ဧကေကံ ဧကမန္တေ ခိပေယျ၊ ခိပ္ပတရံ ဂင်္ဂါဒီသု ဝါလုကာဒယော ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆေယျုံ၊ န တွေဝ မမ ပဉှာနံ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ. ဧဝံ မဟာပညောပိ ဟိ ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓဝိသယေ ပဉှဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ အဒိသွာ သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေ ဌတွာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တံ သုတွာ ဘိက္ခူ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘ယံ ပဉှံ ပုဋ္ဌော သဗ္ဗောပိ ဇနော ကထေတုံ န သက္ခိ၊ တံ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တော ဧကကောဝ ကထေသီ’’တိ. သတ္ထာ တံ ကထံ သုတွာ ‘‘န ဣဒါနေဝ သာရိပုတ္တော ယံ ပဉှံ မဟာဇနော ဝိဿဇ္ဇေတုံ နာသက္ခိ၊ တံ ဝိဿဇ္ဇေသိ၊ ပုဗ္ဗေပိ အနေန ဝိဿဇ္ဇိတောယေဝါ’’တိ ဝတွာ အတီတံ အာဟရိတုံ –

‘‘ပရောသဟဿမ္ပိ သမာဂတာနံ၊

ကန္ဒေယျုံ တေ ဝဿသတံ အပညာ၊

ဧကောဝ သေယျော ပုရိသော သပညော၊

ယော ဘာသိတဿ ဝိဇာနာတိ အတ္ထ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၉၉) –

ဣမံ ဇာတကံ ဝိတ္ထာရေန ကထေသီတိ.

ဒေဝေါရောဟဏဝတ္ထု ဒုတိယံ.