၁. မာရဓီတရဝတ္ထု

ယဿ ဇိတန္တိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝိဟရန္တော မာရဓီတရော အာရဗ္ဘ ကထေသိ. ဒေသနံ ပန သာဝတ္ထိယံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပုန ကုရုရဋ္ဌေ မာဂဏ္ဍိယဗြာဟ္မဏဿ ကထေသိ.

ကုရုရဋ္ဌေ ကိရ မာဂဏ္ဍိယဗြာဟ္မဏဿ ဓီတာ မာဂဏ္ဍိယာယေဝ နာမ အဟောသိ ဥတ္တမရူပဓရာ. တံ ပတ္ထယမာနာ အနေကဗြာဟ္မဏမဟာသာလာ စေဝ ခတ္တိယမဟာသာလာ စ ‘‘ဓီတရံ နော ဒေတူ’’တိ မာဂဏ္ဍိယဿ ပဟိဏိံသု. သောပိ ‘‘န တုမှေ မယှံ ဓီတု အနုစ္ဆဝိကာ’’တိ သဗ္ဗေ ပဋိက္ခိပတေဝ. အထေကဒိဝသံ သတ္ထာ ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တော အတ္တနော ဉာဏဇာလဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌံ မာဂဏ္ဍိယဗြာဟ္မဏံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ဗြာဟ္မဏဿ စ ဗြာဟ္မဏိယာ စ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယံ အဒ္ဒသ. ဗြာဟ္မဏောပိ ဗဟိဂါမေ နိဗဒ္ဓံ အဂ္ဂိံ ပရိစရတိ. သတ္ထာ ပါတောဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ တံ ဌာနံ အဂမာသိ. ဗြာဟ္မဏော သတ္ထု ရူပသိရိံ ဩလောကေန္တော ‘‘ဣမသ္မိံ လောကေ ဣမိနာ သဒိသော ပုရိသော နာမ နတ္ထိ၊ အယံ မယှံ ဓီတု အနုစ္ဆဝိကော၊ ဣမဿ မေ ဓီတရံ ဒဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ သတ္ထာရံ အာဟ – ‘‘သမဏ၊ မမ ဧကာ ဓီတာ အတ္ထိ၊ အဟံ တဿာ အနုစ္ဆဝိကံ ပုရိသံ အပဿန္တော တံ န ကဿစိ အဒါသိံ၊ တွံ ပနဿာ အနုစ္ဆဝိကော၊ အဟံ တေ ဓီတရံ ပါဒပရိစာရိကံ ကတွာ ဒါတုကာမော၊ ယာဝ နံ အာနေမိ၊ တာဝ ဣဓေဝ တိဋ္ဌာဟီ’’တိ. သတ္ထာ တဿ ကထံ သုတွာ နေဝ အဘိနန္ဒိ၊ န ပဋိက္ကောသိ.

ဗြာဟ္မဏောပိ ဂေဟံ ဂန္တွာ ဗြာဟ္မဏိံ အာဟ – ‘‘ဘောတိ၊ အဇ္ဇ မေ ဓီတု အနုစ္ဆဝိကော ပုရိသော ဒိဋ္ဌော၊ တဿ နံ ဒဿာမာ’’တိ ဓီတရံ အလင်္ကာရာပေတွာ အာဒါယ ဗြာဟ္မဏိယာ သဒ္ဓိံ တံ ဌာနံ အဂမာသိ. မဟာဇနောပိ ကုတူဟလဇာတော နိက္ခမိ. သတ္ထာ ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တဋ္ဌာနေ အဋ္ဌတွာ တတ္ထ ပဒစေတိယံ ဒဿေတွာ အညသ္မိံ ဌာနေ အဋ္ဌာသိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကိရ ပဒစေတိယံ ‘‘ဣဒံ အသုကော နာမ ပဿတူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ အက္ကန္တဋ္ဌာနေယေဝ ပညာယတိ၊ သေသဋ္ဌာနေ တံ ပဿန္တော နာမ နတ္ထိ. ဗြာဟ္မဏော အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆမာနာယ ဗြာဟ္မဏိယာ ‘‘ကဟံ သော’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ တိဋ္ဌာဟီတိ တံ အဝစ’’န္တိ ဩလောကေန္တော ပဒဝလဉ္ဇံ ဒိသွာ ‘‘ဣဒမဿ ပဒ’’န္တိ ဒဿေသိ. သာ လက္ခဏမန္တကုသလတာယ ‘‘န ဣဒံ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ကာမဘောဂိနော ပဒ’’န္တိ ဝတွာ ဗြာဟ္မဏေန၊ ‘‘ဘောတိ၊ တွံ ဥဒကပါတိမှိ သုသုမာရံ ပဿသိ၊ မယာ သော သမဏော ဒိဋ္ဌော ‘ဓီတရံ တေ ဒဿာမီ’တိ ဝုတ္တော၊ တေနာပိ အဓိဝါသိတ’’န္တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘ဗြာဟ္မဏ၊ ကိဉ္စာပိ တွံ ဧဝံ ဝဒေသိ၊ ဣဒံ ပန နိက္ကိလေသဿေဝ ပဒ’’န္တိ ဝတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

‘‘ရတ္တဿ ဟိ ဥက္ကုဋိကံ ပဒံ ဘဝေ၊

ဒုဋ္ဌဿ ဟောတိ သဟသာနုပီဠိတံ၊

မူဠှဿ ဟောတိ အဝကဍ္ဎိတံ ပဒံ၊

ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒဿ ဣဒမီဒိသံ ပဒ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၄၅၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၆၀-၂၆၁၊ ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.သာမာဝတီဝတ္ထု)၊

အထ နံ ဗြာဟ္မဏော၊ ‘‘ဘောတိ၊ မာ ဝိရဝိ၊ တုဏှီဘူတာဝ ဧဟီ’’တိ ဂစ္ဆန္တော သတ္ထာရံ ဒိသွာ ‘‘အယံ သော ပုရိသော’’တိ တဿာ ဒဿေတွာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ၊ ‘‘သမဏ၊ ဓီတရံ တေ ဒဿာမီ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘န မေ တဝ ဓီတာယ အတ္ထော’’တိ အဝတွာ၊ ‘‘ဗြာဟ္မဏ၊ ဧကံ တေ ကာရဏံ ကထေဿာမိ၊ သုဏိဿသီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကထေဟိ၊ ဘော သမဏ၊ သုဏိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ အဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ အတီတံ အာဟရိတွာ ဒဿေသိ.

တတြာယံ သင်္ခေပကထာ – မဟာသတ္တော ရဇ္ဇသိရိံ ပဟာယ ကဏ္ဋကံ အာရုယှ ဆန္နသဟာယော အဘိနိက္ခမန္တော နဂရဒွါရေ ဌိတေန မာရေန ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ၊ နိဝတ္တ၊ ဣတော တေ သတ္တမေ ဒိဝသေ စက္ကရတနံ ပါတုဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘အဟမေတံ၊ မာရ၊ ဇာနာမိ၊ န မေ တေနတ္ထော’’တိ အာဟ. အထ ကိမတ္ထာယ နိက္ခမသီတိ? သဗ္ဗညုတညာဏတ္ထာယာတိ. ‘‘တေန ဟိ သစေ အဇ္ဇတော ပဋ္ဌာယ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဧကမ္ပိ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿသိ၊ ဇာနိဿာမိ တေ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. သော တတော ပဋ္ဌာယ ဩတာရာပေက္ခော သတ္တ ဝဿာနိ မဟာသတ္တံ အနုဗန္ဓိ.

သတ္ထာပိ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ စရိတွာ ပစ္စတ္တပုရိသကာရံ နိဿာယ ဗောဓိမူလေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒယမာနော ပဉ္စမသတ္တာဟေ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ နိသီဒိ. တသ္မိံ သမယေ မာရော ‘‘အဟံ ဧတ္တကံ ကာလံ အနုဗန္ဓိတွာ ဩတာရာပေက္ခောပိ ဣမဿ ကိဉ္စိ ခလိတံ နာဒ္ဒသံ၊ အတိက္ကန္တော ဣဒါနိ ဧသ မမ ဝိသယ’’န္တိ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော မဟာမဂ္ဂေ နိသီဒိ. အထဿ တဏှာ အရတီ ရဂါတိ ဣမာ တိဿော ဓီတရော ‘‘ပိတာ နော န ပညာယတိ၊ ကဟံ နု ခေါ ဧတရဟီ’’တိ ဩလောကယမာနာ တံ တထာ နိသိန္နံ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ကသ္မာ၊ တာတ၊ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနောသီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. သော တာသံ တမတ္ထံ အာရောစေသိ. အထ နံ တာ အာဟံသု – ‘‘တာတ၊ မာ စိန္တယိ၊ မယံ တံ အတ္တနော ဝသေ ကတွာ အာနေဿာမာ’’တိ. ‘‘န သက္ကာ အမ္မာ၊ ဧသ ကေနစိ ဝသေ ကာတုန္တိ. ‘‘တာတ၊ မယံ ဣတ္ထိယော နာမ ဣဒါနေဝ နံ ရာဂပါသာဒီဟိ ဗန္ဓိတွာ အာနေဿာမ၊ တုမှေ မာ စိန္တယိတ္ထာ’’တိ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ပါဒေ တေ၊ သမဏ၊ ပရိစာရေမာ’’တိ အာဟံသု. သတ္ထာ နေဝ တာသံ ဝစနံ မနသာကာသိ၊ န အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေသိ.

ပုန မာရဓီတရော ‘‘ဥစ္စာဝစာ ခေါ ပုရိသာနံ အဓိပ္ပါယာ၊ ကေသဉ္စိ ကုမာရိကာသု ပေမံ ဟောတိ၊ ကေသဉ္စိ ပဌမဝယေ ဌိတာသု၊ ကေသဉ္စိ မဇ္ဈိမဝယေ ဌိတာသု၊ ကေသဉ္စိ ပစ္ဆိမဝယေ ဌိတာသု၊ နာနပ္ပကာရေဟိ တံ ပလောဘေဿာမာ’’တိ ဧကေကာ ကုမာရိကဝဏ္ဏာဒိဝသေန သတံ သတံ အတ္တဘာဝေ အဘိနိမ္မိနိတွာ ကုမာရိယော၊ အဝိဇာတာ၊ သကိံ ဝိဇာတာ၊ ဒုဝိဇာတာ၊ မဇ္ဈိမိတ္ထိယော၊ မဟလ္လကိတ္ထိယော စ ဟုတွာ ဆက္ခတ္တုံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ပါဒေ တေ၊ သမဏ၊ ပရိစာရေမာ’’တိ အာဟံသု. တမ္ပိ ဘဂဝါ န မနသာကာသိ ယထာ တံ အနုတ္တရေ ဥပဓိသင်္ခယေ ဝိမုတ္တောတိ. အထ သတ္ထာ ဧတ္တကေနပိ တာ အနုဂစ္ဆန္တိယော ‘‘အပေထ၊ ကိံ ဒိသွာ ဧဝံ ဝါယမထ၊ ဧဝရူပံ နာမ ဝီတရာဂါနံ ပုရတော ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တထာဂတဿ ပန ရာဂါဒယော ပဟီနာ. ကေန တံ ကာရဏေန အတ္တနော ဝသံ နေဿထာ’’တိ ဝတွာ ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ –

၁၇၉. ‘‘ယဿ ဇိတံ နာဝဇီယတိ၊

ဇိတံ ယဿ နောယာတိ ကောစိ လောကေ၊

တံ ဗုဒ္ဓမနန္တဂေါစရံ၊

အပဒံ ကေန ပဒေန နေဿထ.

၁၈၀. ‘‘ယဿ ဇာလိနီ ဝိသတ္တိကာ၊

တဏှာ နတ္ထိ ကုဟိဉ္စိ နေတဝေ၊

တံ ဗုဒ္ဓမနန္တဂေါစရံ၊

အပဒံ ကေန ပဒေန နေဿထာ’’တိ.

တတ္ထ ယဿ ဇိတံ နာဝဇီယတီတိ ယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေန တေန မဂ္ဂေန ဇိတံ ရာဂါဒိကိလေသဇာတံ ပုန အသမုဒါစရဏတော နာဝဇီယတိ၊ ဒုဇ္ဇိတံ နာမ န ဟောတိ. နောယာတီတိ န ဥယျာတိ၊ ယဿ ဇိတံ ကိလေသဇာတံ ရာဂါဒီသု ကောစိ ဧကော ကိလေသောပိ လောကေ ပစ္ဆတော ဝတ္တီ နာမ န ဟောတိ၊ နာနုဗန္ဓတီတိ အတ္ထော. အနန္တဂေါစရန္တိ အနန္တာရမ္မဏဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝသေန အပရိယန္တ ဂေါစရံ. ကေန ပဒေနာတိ ယဿ ဟိ ရာဂပဒါဒီသု ဧကပဒမ္ပိ အတ္ထိ၊ တံ တုမှေ တေန ပဒေန နေဿထ. ဗုဒ္ဓဿ ပန ဧကပဒမ္ပိ နတ္ထိ၊ တံ အပဒံ ဗုဒ္ဓံ တုမှေ ကေန ပဒေန နေဿထ.

ဒုတိယဂါထာယ တဏှာ နာမေသာ သံသိဗ္ဗိတပရိယောနန္ဓနဋ္ဌေန ဇာလမဿာ အတ္ထီတိပိ ဇာလကာရိကာတိပိ ဇာလူပမာတိပိ ဇာလိနီ. ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု ဝိသတ္တတာယ ဝိသတ္တမနတာယ ဝိသာဟရတာယ ဝိသပုပ္ဖတာယ ဝိသဖလတာယ ဝိသပရိဘောဂတာယ ဝိသတ္တိကာ. သာ ဧဝရူပါ တဏှာ ယဿ ကုဟိဉ္စိ ဘဝေ နေတုံ နတ္ထိ၊ တံ တုမှေ အပဒံ ဗုဒ္ဓံ ကေန ပဒေန နေဿထာတိ အတ္ထော.

ဒေသနာဝသာနေ ဗဟူနံ ဒေဝတာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. မာရဓီတရောပိ တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိံသု.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာဟရိတွာ၊ ‘‘မာဂဏ္ဍိယ၊ အဟံ ပုဗ္ဗေ ဣမာ တိဿော မာရဓီတရော အဒ္ဒသံ သေမှာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓေန သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓသဒိသေန အတ္တဘာဝေန သမန္နာဂတာ၊ တဒါပိ မေထုနသ္မိံ ဆန္ဒော နာဟောသိယေဝ. တဝ ဓီတု သရီရံ ဒွတ္တိံသာကာရကုဏပပရိပူရံ ဗဟိဝိစိတ္တော ဝိယ အသုစိဃဋော. သစေ ဟိ မမ ပါဒေါ အသုစိမက္ခိတော ဘဝေယျ၊ အယဉ္စ ဥမ္မာရဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌေယျ၊ တထာပိဿာ သရီရေ အဟံ ပါဒေ န ဖုသေယျ’’န္တိ ဝတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

‘‘ဒိသွာန တဏှံ အရတိံ ရဂဉ္စ၊

နာဟောသိ ဆန္ဒော အပိ မေထုနသ္မိံ၊

ကိမေဝိဒံ မုတ္တကရီသပုဏ္ဏံ၊

ပါဒါပိ နံ သမ္ဖုသိတုံ န ဣစ္ဆေ’’တိ. (သု. နိ. ၈၄၁၊ မဟာနိ. ၇၀)၊

ဒေသနာဝသာနေ ဥဘောပိ ဇယမ္ပတိကာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ.

မာရဓီတရဝတ္ထု ပဌမံ.