၁. ရတနစင်္ကမနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ပန –

၁. ‘‘ဗြဟ္မာ စ လောကာဓိပတီ သဟမ္ပတီ၊ ကတဉ္ဇလီ အနဓိဝရံ အယာစထ၊

သန္တီဓ သတ္တာပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ၊ ဒေသေဟိ ဓမ္မံ အနုကမ္ပိမံ ပဇ’’န္တိ. –

အာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ အဗ္ဘန္တရနိဒါနဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတိ.

ဧတ္ထ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ’’တိအာဒိသုတ္တန္တေသု ဝိယ – ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နိဂြောဓာရာမေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ ဗုဒ္ဓဝံသံ အပုစ္ဆီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန နိဒါနံ အဝတွာ ကသ္မာ ‘‘ဗြဟ္မာ စ လောကာဓိပတီ သဟမ္ပတီ၊ ကတဉ္ဇလီ အနဓိဝရံ အယာစထာ’’တိအာဒိနာ နယေန နိဒါနံ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ဘဂဝတော သဗ္ဗဓမ္မဒေသနာကာရဏဘူတာယ ဗြဟ္မုနော ဓမ္မဒေသနာယာစနာယ သန္ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ.

‘‘ကဒါယံ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ၊ အဇ္ဈိဋ္ဌော ဗြဟ္မုနာ ဇိနော၊

ကဒါ ကတ္ထ စ ကေနာယံ၊ ဂါထာ ဟိ သမုဒီရိတာ’’တိ.

ဝုစ္စတေ – ဗုဒ္ဓဘူတဿ ပန ဘဂဝတော အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ သတ္ထာ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ ဗြဟ္မုနာ အဇ္ဈိဋ္ဌော အာယာစိတော. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – မဟာပုရိသော ကိရ ကတာဘိနီဟာရော မဟာဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ဝိဝဋပါကဋဗီဘစ္ဆသယနာသနစေဋိကာ နာဋကိတ္ထိယော ဒိသွာ အတီဝ သံဝိဂ္ဂဟဒယော ပဋေကဒေသာဝစ္ဆန္နံ ဆန္နံ အာမန္တေတွာ – ‘‘အရိနရဝရမန္ထကံ ကဏ္ဍကံ နာမ တုရင်္ဂဝရမာဟရာ’’တိ ကဏ္ဍကံ အာဟရာပေတွာ ဆန္နသဟာယော ဝရတုရင်္ဂမာရုယှ နဂရဒွါရေ အဓိဝတ္ထာယ ဒေဝတာယ နဂရဒွါရေ ဝိဝဋေ နဂရတော နိက္ခမိတွာ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ တေန ရတ္တာဝသေသေန အတိက္ကမိတွာ အနောမသတ္တော အနောမာယ နာမ နဒိယာ တီရေ ဌတွာ ဆန္နမေဝမာဟ – ‘‘ဆန္န၊ တွံ မမ ဣမာနိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ အာဘရဏာနိ ကဏ္ဍကဉ္စ ဝရတုရင်္ဂမာဒါယ ကပိလပုရံ ဂစ္ဆာဟီ’’တိ ဆန္နံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အသိတောရဂနီလုပ္ပလသဒိသေနာသိနာ သကေသမကုဋံ ဆိန္ဒိတွာ အာကာသေ ဥက္ခိပိတွာ ဒေဝဒတ္တိယံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ သယမေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော အနိလဗလသမုဒ္ဓုတတရင်္ဂဘင်္ဂံ အသင်္ဂံ ဂင်္ဂံ နဒိံ ဥတ္တရိတွာ မဏိဂဏရံသိဇာလဝိဇ္ဇောတိတရာဇဂဟံ ရာဇဂဟံ နာမ နဂရံ ပဝိသိတွာ တတ္ထ ဣဿရိယမဒမတ္တံ ဇနံ ပရိဟာသေန္တော ဝိယ စ ဥဒ္ဓတဝေသဿ ဇနဿ လဇ္ဇမုပ္ပါဒယမာနော ဝိယ စ ဝယကန္တီဟိ နာဂရဇနဟဒယာနိ အတ္တနိ ဗန္ဓန္တော ဝိယ စ ဒွတိံသဝရမဟာပုရိသလက္ခဏဝိရာဇိတာယ ရူပသိရိယာ သဗ္ဗဇနနယနာနိ ဝိလုမ္ပမာနော ဝိယ စ ရူပီပါဒသဉ္စရော ပုညသဉ္စယော ဝိယ စ ပဗ္ဗတော ဝိယ စ ဂမနေန နိဿင်္ဂေါ သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော ယုဂမတ္တံ ပေက္ခမာနော ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ယာပနမတ္တံ ဘတ္တံ ဂဟေတွာ နဂရတော နိက္ခမိတွာ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတပဿေ ဆာယူဒကသမ္ပန္နေ သုစိဘူမိဘာဂေ ပရမရမဏီယေ ပဝိဝိတ္တေ ဩကာသေ နိသီဒိတွာ ပဋိသင်္ခါနဗလေန မိဿကဘတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပဏ္ဍဝဂိရာနုသာရေန ဗိမ္ဗိသာရေန မဂဓမဟာရာဇေန မဟာပုရိသဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ နာမဂေါတ္တံ ပုစ္ဆိတွာ တေန ပမုဒိတဟဒယေန ‘‘မမ ရဇ္ဇဘာဂံ ဂဏှာဟီ’’တိ ရဇ္ဇေန နိမန္တိယမာနော – ‘‘အလံ၊ မဟာရာဇ၊ န မယှံ ရဇ္ဇေနတ္ထော အဟံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ လောကဟိတတ္ထာယ ပဓာနမနုယုဉ္ဇိတွာ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီတိ နိက္ခန္တော’’တိ ဝတွာ တေန စ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ သဗ္ဗပဌမံ မမ ဝိဇိတံ ဩသရေယျာထာ’’တိ ဝုတ္တော ‘သာဓူ’တိ တဿ ပဋိညံ ဒတွာ အာဠာရဉ္စ ဥဒကဉ္စ ဥပသင်္ကမိတွာ တေသံ ဓမ္မဒေသနာယ သာရံ အဝိန္ဒန္တော တတော ပက္ကမိတွာ ဥရုဝေလာယံ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တောပိ အမတံ အဓိဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဩဠာရိကာဟာရပဋိသေဝနေန သရီရံ သန္တပ္ပေသိ.

တဒါ ပန ဥရုဝေလာယံ သေနာနိဂမေ သေနာနိဂမကုဋုမ္ဗိကဿ ဓီတာ သုဇာတာ နာမ ဒါရိကာ ဝယပ္ပတ္တာ ဧကသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ ပတ္ထနမကာသိ – ‘‘သစာဟံ သမဇာတိကံ ကုလဃရံ ဂန္တွာ ပဌမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဘိဿာမိ၊ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿာ သာ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိ. သာ ဝေသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ‘‘အဇ္ဇ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ ပါတောဝ ပါယာသံ အနာယာသံ ပရမမဓုရံ သမ္ပဋိပါဒေသိ. ဗောဓိသတ္တောပိ တဒဟေဝ ကတသရီရပဋိဇဂ္ဂနော ဘိက္ခာစာရကာလံ အာဂမယမာနော ပါတောဝ ဂန္တွာ တသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. အထ ခေါ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ တဿာ ဓာတီ ရုက္ခမူလသောဓနတ္ထာယ ဂတာ ဗောဓိသတ္တံ ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကယမာနံ နိသိန္နံ သဉ္ဈာပ္ပဘာနုရဉ္ဇိတဝရကနကဂိရိသိခရသဒိသသရီရသောဘံ တိမိရနိကရနိဓာနကရံ ကမလဝနဝိကသနကရံ ဃနဝိဝရမုပဂတံ ဒိဝသကရမိဝ တရုဝရမုပဂတံ မုနိဒိဝသကရမဒ္ဒသ. သရီရတော စဿ နိက္ခန္တာဟိ ပဘာဟိ သကလဉ္စ တံ ရုက္ခံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဒိသွာ တဿာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဇ္ဇ အမှာကံ ဒေဝတာ ရုက္ခတော ဩရုယှ သဟတ္ထေနေဝ ဗလိံ ပဋိဂ္ဂဟေတုကာမာ ဟုတွာ နိသိန္နာ’’တိ. သာ ဝေဂေန ဂန္တွာ သုဇာတာယ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ.

တတော သုဇာတာ သဉ္ဇာတသဒ္ဓါ ဟုတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရေန အလင်္ကရိတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပရမမဓုရဿ မဓုပါယာသဿ ပူရေတွာ အပရာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပိဒဟိတွာ သီသေနာဒါယ နိဂြောဓရုက္ခာဘိမုခီ အဂမာသိ. သာ ဂစ္ဆန္တီ ဒူရတောဝ တံ ဗောဓိသတ္တံ ရုက္ခဒေဝတမိဝ သကလံ တံ ရုက္ခံ သရီရပ္ပဘာယ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ကတွာ ပုညသဉ္စယမိဝ ရူပဝန္တံ နိသိန္နံ ဒိသွာ ပီတိသောမနဿဇာတာ သုဇာတာ ‘‘ရုက္ခဒေဝတာ’’တိ သညာယ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဩနတောနတာ ဂန္တွာ သီသတော တံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဩတာရေတွာ မဟာသတ္တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ – ‘‘ယထာ မမ မနောရထော နိပ္ဖန္နော၊ ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ နိပ္ဖဇ္ဇတူ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ.

အထ ခေါ ဗောဓိသတ္တောပိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဂဟေတွာ နေရဉ္ဇရာယ နဒိယာ တီရံ ဂန္တွာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဿ နာမ တိတ္ထဿ တီရေ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဌပေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကူနပညာသပိဏ္ဍေ ကရောန္တော တံ ပါယာသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ – ‘‘သစာဟံ အဇ္ဇ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ၊ အယံ သုဝဏ္ဏပါတိ ပဋိသောတံ ဂစ္ဆတူ’’တိ ခိပိ. သာ ပါတိ ပဋိသောတံ ဂန္တွာ ကာဠဿ နာမ နာဂရာဇဿ ဘဝနံ ပဝိသိတွာ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ထာလကာနိ ဥက္ခိပိတွာ တေသံ ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌာသိ.

မဟာသတ္တော တတ္ထေဝ ဝနသဏ္ဍေ ဒိဝါဝိဟာရံ ဝီတိနာမေတွာ သာယနှသမယေ သောတ္ထိယေန နာမ တိဏဟာရကေန မဟာပုရိသဿ အာကာရံ ဉတွာ ဒိန္နာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍမာရုယှ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ အဋ္ဌာသိ. သော ပန ပဒေသော ပဒုမိနိပတ္တေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ. မဟာပုရိသော – ‘‘အယံ ပဒေသော မမ ဂုဏံ ဓာရေတုံ အသမတ္ထော’’တိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂမဂမာသိ. သောပိ တထေဝ ကမ္ပိတ္ထ. ပုန ဥတ္တရဒိသာဘာဂမဂမာသိ. သောပိ တထေဝ ကမ္ပိတ္ထ. ပုန ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂမဂမာသိ. တတ္ထ ပလ္လင်္ကပ္ပမာဏဋ္ဌာနံ နိစ္စလံ အဟောသိ. မဟာပုရိသော – ‘‘ဣဒံ ဌာနံ ကိလေသဝိဒ္ဓံသနဋ္ဌာန’’န္တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ. တာနိ တူလိကဂ္ဂေန ပရိစ္ဆိန္နာနိ ဝိယ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တော – ‘‘ဗောဓိံ အပတွာဝ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဗောဓိက္ခန္ဓံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ နိသီဒိ.

တင်္ခဏညေဝ သဗ္ဗလောကာဘိဟာရော မာရော ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဟိမဂိရိသိခရသဒိသံ ဂိရိမေခလံ နာမ အရိဝရဝါရဏံ ဝရဝါရဏံ အဘိရုယှ နဝယောဇနိကေန ဓနုအသိဖရသုသရသတ္တိသဗလေနာတိဗဟလေန မာရဗလေန သမ္ပရိဝုတော သမန္တာ ပဗ္ဗတော ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော မဟာသပတ္တံ ဝိယ မဟာသတ္တံ သမုပါဂမိ. မဟာပုရိသော သူရိယေ ဓရန္တေယေဝ အတိတုမူလံ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ ဝိကသိတဇယသုမနကုသုမသဒိသဿ စီဝရဿ ဥပရိ ပတမာနေဟိ ရတ္တပဝါလင်္ကုရသဒိသရုစိရဒဿနေဟိ ဗောဓိရုက္ခင်္ကုရေဟိ ပီတိယာ ဝိယ ပူဇိယမာနော ဧဝ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ လဘိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ သမ္မသန္တော အရုဏောဒယေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ –

‘‘အနေကဇာတိသံသာရံ၊ သန္ဓာဝိဿံ အနိဗ္ဗိသံ၊

ဂဟကာရံ ဂဝေသန္တော၊ ဒုက္ခာ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ.

‘‘ဂဟကာရက ဒိဋ္ဌောသိ၊ ပုန ဂေဟံ န ကာဟသိ၊

သဗ္ဗာ တေ ဖာသုကာ ဘဂ္ဂါ၊ ဂဟကူဋံ ဝိသင်္ခတံ၊

ဝိသင်္ခါရဂတံ စိတ္တံ၊ တဏှာနံ ခယမဇ္ဈဂါ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၅၃-၁၅၄) –

ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေတွာ သတ္တာဟံ ဝိမုတ္တိသုခပဋိသေဝနေန ဝီတိနာမေတွာ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဒေဝတာနံ ကင်္ခံ ဉတွာ တာသံ ကင်္ခါဝိဓမနတ္ထံ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ တာသံ ကင်္ခံ ဝိဓမိတွာ ပလ္လင်္ကတော ဤသကံ ပါစီနနိဿိတေ ဥတ္တရဒိသာဘာဂေ ဌတွာ – ‘‘ဣမသ္မိံ ဝတ မေ ပလ္လင်္ကေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဒ္ဓ’’န္တိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဖလာဓိဂမဋ္ဌာနံ ပလ္လင်္ကဉ္စေဝ ဗောဓိရုက္ခဉ္စ အနိမိသေဟိ အက္ခီဟိ ဩလောကယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ၊ တံ ဌာနံ အနိမိသစေတိယံ နာမ ဇာတံ.

အထ ပလ္လင်္ကဿ စ ဌိတဋ္ဌာနဿ စ အန္တရေ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမတော အာယတေ ရတနစင်္ကမေ စင်္ကမန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ၊ တံ ဌာနံ ရတနစင်္ကမစေတိယံ နာမ ဇာတံ. တတော ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဒေဝတာ ရတနဃရံ နာမ မာပေသုံ၊ တတ္ထ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိသေသတော စေတ္ထ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ. တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ဧဝံ ဗောဓိသမီပေယေဝ စတ္တာရိ သတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိရုက္ခမူလာ ယေန အဇပါလနိဂြောဓော တေနုပသင်္ကမိ၊ တတ္ထာပိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တောယေဝ ဝိမုတ္တိသုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တော အဇပါလနိဂြောဓေ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ.

ဧဝံ အပရံ သတ္တာဟံ မုစလိန္ဒေ နိသီဒိ. တဿ နိသိန္နမတ္တဿေဝ ဘဂဝတော သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေန္တော မဟာအကာလမေဃော ဥဒပါဒိ. တသ္မိံ ပန ဥပ္ပန္နေ မုစလိန္ဒော နာဂရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မဟာမေဃော သတ္ထရိ မယှံ ဘဝနံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေ ဥပ္ပန္နော ဝါသာဂါရမဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော သတ္တရတနမယံ ဒေဝဝိမာနသဒိသံ ဒိဗ္ဗဝိမာနံ နိမ္မိနိတုံ သမတ္ထောပိ ဧဝံ ကတေ – ‘‘န မယှံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတိ၊ ဒသဗလဿ ကာယဝေယျာဝစ္စံ ကရိဿာမီ’’တိ အတိမဟန္တံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ သတ္ထာရံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ မဟန္တံ ဖဏံ ကတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ ဘဂဝါ ပရိက္ခေပဿ အန္တောဝ မဟတိ ဩကာသေ သဗ္ဗရတနမယေ ပစ္စဂ္ဃပလ္လင်္ကေ ဥပရိ ဝိနိဂ္ဂလန္တဝိဝိဓသုရဘိကုသုမဒါမဝိတာနေ ဝိဝိဓသုရဘိဂန္ဓဝါသိတေ ဂန္ဓကုဋိယံ ဝိဟရန္တော ဝိယ ဝိဟာသိ. ဧဝံ ဘဂဝါ တံ သတ္တာဟံ တတ္ထ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ ရာဇာယတနေ နိသီဒိ. တတ္ထာပိ ဝိမုတ္တိသုခပဋိသံဝေဒိယေဝ. ဧတ္တာဝတာ သတ္တသတ္တာဟာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ အဟေသုံ. ဧတ္ထန္တရေ ဘဂဝါ ဈာနသုခေန ဖလသုခေန စ ဝီတိနာမေသိ.

အထဿ သတ္တသတ္တာဟာတိက္ကမေ – ‘‘မုခံ ဓောဝိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အဂဒဟရီတကံ အာဟရိတွာ အဒါသိ. အထဿ သက္ကော နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌဉ္စ မုခဓောဝနဥဒကဉ္စ အဒါသိ. တတော ဘဂဝါ ဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟောဒကေန မုခံ ဓောဝိတွာ ရာဇာယတနမူလေ နိသီဒိ. တသ္မိံ သမယေ စတူဟိ လောကပါလေဟိ ဥပနီတေ ပစ္စဂ္ဃေ သေလမယေ ပတ္တေ တပုဿဘလ္လိကာနံ ဝါဏိဇာနံ မန္ထဉ္စ မဓုပိဏ္ဍိကဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပစ္စာဂန္တွာ အဇပါလနိဂြောဓရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. အထဿ တတ္ထ နိသိန္နမတ္တဿေဝ အတ္တနာ အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏော – ‘‘အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော ဂမ္ဘီရော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော သန္တော ပဏီတော အတက္ကာဝစရော နိပုဏော ပဏ္ဍိတဝေဒနီယော’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၈၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၇) ပရေသံ ဓမ္မံ အဒေသေတုကာမတာကာရပ္ပတ္တော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ.

အထ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဒသဗလဿ စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ – ‘‘နဿတိ ဝတ၊ ဘော၊ လောကော၊ ဝိနဿတိ ဝတ၊ ဘော၊ လောကော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မ. နိ. ၁.၂၈၂၊ မဟာဝ. ၈) ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တော ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဗြဟ္မဂဏပရိဝုတော သက္ကသုယာမသန္တုသိတပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီဟိ အနုဂတော အာဂန္တွာ ဘဂဝတော ပုရတော ပါတုရဟောသိ. သော အတ္တနော ပတိဋ္ဌာနတ္ထာယ ပထဝိံ နိမ္မိနိတွာ ဒက္ခိဏံ ဇာဏုမဏ္ဍလံ ပထဝိယံ နိဟန္တွာ ဇလဇာမလာဝိကလကမလမကုလသဒိသံ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလမဉ္ဇလိံ သိရသ္မိံ ကတွာ – ‘‘ဒေသေတု၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ဓမ္မံ၊ ဒေသေတု သုဂတော ဓမ္မံ၊ သန္တိ သတ္တာ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ၊ အဿဝနတာ ဓမ္မဿ ပရိဟာယန္တိ၊ ဘဝိဿန္တိ ဓမ္မဿ အညာတာရော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၈) –

‘‘ပါတုရဟောသိ မဂဓေသု ပုဗ္ဗေ၊ ဓမ္မော အသုဒ္ဓေါ သမလေဟိ စိန္တိတော၊

အပါပုရေတံ အမတဿ ဒွါရံ၊ သုဏန္တု ဓမ္မံ ဝိမလေနာနုဗုဒ္ဓံ.

‘‘သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော၊ ယထာပိ ပဿေ ဇနတံ သမန္တတော၊

တထူပမံ ဓမ္မမယံ သုမေဓ၊ ပါသာဒမာရုယှ သမန္တစက္ခု၊

သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇနတမပေတသောကော၊ အဝေက္ခဿု ဇာတိဇရာဘိဘူတံ.

‘‘ဥဋ္ဌေဟိ ဝီရ ဝိဇိတသင်္ဂါမ၊ သတ္ထဝါဟ အနဏ ဝိစရ လောကေ၊

ဒေသဿု ဘဂဝါ ဓမ္မံ၊ အညာတာရော ဘဝိဿန္တီ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၂၈၂၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၈) –

‘‘နနု တုမှေဟိ ‘ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျံ တိဏ္ဏော တာရေယျံ မုတ္တော မောစေယျ’’’န္တိ –

‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန၊ ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ၊

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ၊ တာရယိဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၅) –

ပတ္ထနံ ကတွာ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုဘာဝံ ပတ္တောတိ စ၊ ‘‘တုမှေဟိ ဓမ္မေ အဒေသိယမာနေ ကော ဟိ နာမ အညော ဓမ္မံ ဒေသေဿတိ၊ ကိမညံ လောကဿ သရဏံ တာဏံ လေဏံ ပရာယန’’န္တိ စ ဧဝမာဒီဟိ အနေကေဟိ နယေဟိ ဘဂဝန္တံ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အယာစိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဗုဒ္ဓဘူတဿ ပန ဘဂဝတော အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ သတ္ထာ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ ဗြဟ္မုနာ အာယာစိတော’’တိ.

ဣဒါနိ ‘‘ကဒါ ကတ္ထ စ ကေနာယံ၊ ဂါထာ ဟိ သမုဒီရိတာ’’တိ ဣမေသံ ပဉှာနံ ဝိဿဇ္ဇနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော. တတ္ထ ကဒါ ဝုတ္တာတိ? ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တာ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ နာမေသာ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓေ (စူဠဝ. ၄၃၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကတ္ထ ကေန ဝုတ္တာတိ? ဘဂဝတိ ကိရ ပရိနိဗ္ဗုတေ ရာဇဂဟနဂရေ ဝေဘာရပဗ္ဗတပဿေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာဒွါရေ ဝိဇိတသဗ္ဗသတ္တုနာ အဇာတသတ္တုနာ မဂဓမဟာရာဇေန ဓမ္မသင်္ဂါယနတ္ထံ ကာရိတေ ပရိပုဏ္ဏစန္ဒမဏ္ဍလသင်္ကာသေ ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍေ မဏ္ဍပေ ဓမ္မာသနဂတေနာယသ္မတာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ‘‘ဗြဟ္မာ စ လောကာဓိပတီ’’တိ အယံ ဂါထာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ ဂါထာသမ္ဗန္ဓော.

ဧတ္တာဝတာ –

‘‘ကဒါယံ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ၊ အဇ္ဈိဋ္ဌော ဗြဟ္မုနာ ဇိနော၊

ကဒါ ကတ္ထ စ ကေနာယံ၊ ဂါထာ ဟိ သမုဒီရိတာ’’တိ. –

အယမ္ပိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ. ဧဝံ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓေန ဝုတ္တာယ ပနဿာ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ.

တတ္ထ ဗြဟ္မာတိ ဗြူဟိတော တေဟိ တေဟိ ဂုဏဝိသေသေဟီတိ ဗြဟ္မာ. အယံ ပန ဗြဟ္မ-သဒ္ဒေါ မဟာဗြဟ္မဗြာဟ္မဏတထာဂတမာတာပိတုသေဋ္ဌာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ‘‘ဒွိသဟဿော ဗြဟ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၆၆) မဟာဗြဟ္မာတိ အဓိပ္ပေတော.

‘‘တမောနုဒေါ ဗုဒ္ဓေါ သမန္တစက္ခု၊ လောကန္တဂူ သဗ္ဗဘဝါတိဝတ္တော၊

အနာသဝေါ သဗ္ဗဒုက္ခပ္ပဟီနော၊ သစ္စဝှယော ဗြဟ္မေ ဥပါသိတော မေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၁၃၉) –

ဧတ္ထ ဗြာဟ္မဏော. ‘‘ဗြဟ္မာတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဧတ္ထ တထာဂတော. ‘‘ဗြဟ္မာတိ မာတာပိတရော ပုဗ္ဗာစရိယာတိ ဝုစ္စရေ’’တိ (အ. နိ. ၃.၃၁၊ ၄.၆၃၊ ဣတိဝု. ၁၀၆၊ ဇာ. ၂.၂၀.၁၈၁) ဧတ္ထ မာတာပိတရော. ‘‘ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၁၊ အ. နိ. ၄.၈၊ ၅.၁၁၊ ပဋိ. မ. ၂.၄၄) ဧတ္ထ သေဋ္ဌော အဓိပ္ပေတော. ဣဓ ပန ပဌမဇ္ဈာနံ ပဏီတံ ဘာဝေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တော ကပ္ပါယုကော မဟာဗြဟ္မာ အဓိပ္ပေတော (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃). စ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော၊ ဗြဟ္မာ စ အညေ စ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ဗြဟ္မာနော စာတိ အတ္ထော၊ ပဒပူရဏမတ္တော ဝါ. လောကာဓိပတီတိ ဧတ္ထ လောကောတိ သင်္ခါရလောကော သတ္တလောကော ဩကာသလောကောတိ တယော လောကာ. တေသု ဣဓ သတ္တလောကော အဓိပ္ပေတော. တဿ ဣဿရော အဓိပတီတိ လောကာဓိပတိ၊ လောကေကဒေသဿာပိ အဓိပတိ လောကာဓိပတီတိ ဝုစ္စတိ ဒေဝါဓိပတိ နရာဓိပတိ ဝိယ.

သဟမ္ပတီတိ သော ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဟကော နာမ ထေရော ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ဇီဝိတပရိယောသာနေ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပါယုကမဟာဗြဟ္မာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော၊ တတြ ပန နံ ‘‘သဟမ္ပတိ ဗြဟ္မာ’’တိ သဉ္ဇာနန္တိ. ‘‘သဟကပတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုဿရာဂမံ ကတွာ ရုဠှီဝသေန ‘‘သဟမ္ပတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကတဉ္ဇလီတိ ကတဉ္ဇလိကော၊ အဉ္ဇလိပုဋံ သိရသိ ကတွာတိ အတ္ထော. အနဓိဝရန္တိ အစ္စန္တဝရော အဓိဝရော နာဿ အတ္ထီတိ အနဓိဝရော၊ န တတော အဓိကော ဝရော အတ္ထီတိ ဝါ အနဓိဝရော၊ အနုတ္တရောတိ အတ္ထော၊ တံ အနဓိဝရံ. အယာစထာတိ အယာစိတ္ထ အဇ္ဈေသိ.

ဣဒါနိ ယဿတ္ထာယ သော ဘဂဝန္တံ အယာစိ၊ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သန္တီဓ သတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သန္တီတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ ဗုဒ္ဓစက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဣဓာတိ အယံ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ သာသနံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော၊ ဣဓ ဒုတိယော သမဏော၊ ဣဓ တတိယော သမဏော၊ ဣဓ စတုတ္ထော သမဏော၊ သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ ဒီ. နိ. ၂.၂၁၄၊ အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ဩကာသံ၊ ယထာဟ –

‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ၊ ဒေဝဘူတဿ မေ သတော၊

ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ၊ ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉) –

ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ၊ ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယ ဗဟုဇနသုခါယာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀). ဣဓာပိ လောကမေဝ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေတိ အတ္ထော. သတ္တာတိ ရူပါဒီသု ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂေန သတ္တာ ဝိသတ္တာ အာသတ္တာ လဂ္ဂါ လဂိတာတိ သတ္တာ၊ သတ္တာတိ ပါဏိနော ဝုစ္စန္တိ. ရုဠှီသဒ္ဒေန ပန ဝီတရာဂေသုပိ အယံ ဝေါဟာရော ဝတ္တတိယေဝ.

အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ အပ္ပံ ပရိတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟရဇံ ဧတေသံ ဧဝံသဘာဝါ စ တေတိ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ၊ အပ္ပံ ရာဂါဒိရဇမေဝ ဝါ ယေသံ တေ အပ္ပရဇက္ခာ၊ တေ အပ္ပရဇက္ခသဘာဝါ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသံ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာနံ. ‘‘သတ္တာန’’န္တိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ကတွာ – ‘‘ဒေသေဟိ ဓမ္မ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒေသေဟီတိ အာယာစနဝစနမေတံ၊ ဒေသေဟိ ကထေဟိ ဥပဒိသာတိ အတ္ထော. ဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ အယံ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိသမာဓိပညာပကတိသဘာဝသုညတာပုညအာပတ္တိဉေယျစတုသစ္စဓမ္မာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ – ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ။ပေ။ ဝေဒလ္လ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၃၉၊ အ. နိ. ၄.၁၀၂) ပရိယတ္တိယံ ဒိဿတိ. ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု သမာဓိမှိ.

‘‘ယဿေတေ စတုရော ဓမ္မာ၊ ဝါနရိန္ဒ ယထာ တဝ၊

သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ၊ ဒိဋ္ဌံ သော အတိဝတ္တတီ’’တိ. –

အာဒီသု (ဇာ. ၁.၂.၁၄၇) ပညာယ. ‘‘ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ၊ အထော မရဏဓမ္မိနော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၃၉) ပကတိယံ. ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ) သဘာဝေ. ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၂၁) သုညတာယံ. ‘‘ဓမ္မော သုစိဏ္ဏော သုခမာဝဟာတီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၈၄၊ ထေရဂါ. ၃၀၃၊ ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂၊ ၁.၁၅.၃၈၅) ပုညေ. ‘‘ဒွေ အနိယတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု အာပတ္တိယံ. ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဉေယျေ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော ပတ္တဓမ္မော ဝိဒိတဓမ္မော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉၊ မဟာဝ. ၂၇၊ ၅၇) စတုသစ္စဓမ္မေ. ဣဓာပိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.သုတ္တနိက္ခေပဝဏ္ဏနာ၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ၁). အနုကမ္ပာတိ အနုကမ္ပံ အနုဒ္ဒယံ ကရောဟိ. ဣမန္တိ ပဇံ နိဒ္ဒိသန္တော အာဟ. ပဇန္တိ ပဇာတတ္တာ ပဇာ၊ တံ ပဇံ၊ သတ္တနိကာယံ သံသာရဒုက္ခတော မောစေဟီတိ အဓိပ္ပါယော. ကေစိ ပန –

‘‘ဘဂဝါတိ လောကာဓိပတီ နရုတ္တမော၊

ကတဉ္ဇလီ ဗြဟ္မဂဏေဟိ ယာစိတော’’တိ. –

ပဌန္တိ. ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗသော အယံ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ.

အထ ဘဂဝတော တံ ဗြဟ္မုနော သဟမ္ပတိဿ အာယာစနဝစနံ သုတွာ အပရိမိတသမယသမုဒိတကရုဏာဗလဿ ဒသဗလဿ ပရဟိတကရဏနိပုဏမတိစာရဿ သဗ္ဗသတ္တေသု ဩကာသကရဏမတ္တေန မဟာကရုဏာ ဥဒပါဒိ. တံ ပန ဘဂဝတော ကရုဏုပ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တေဟိ သင်္ဂီတိကာလေ သင်္ဂီတိကာရကေဟိ –

၂. ‘‘သမ္ပန္နဝိဇ္ဇာစရဏဿ တာဒိနော၊ ဇုတိန္ဓရဿန္တိမဒေဟဓာရိနော၊

တထာဂတဿပ္ပဋိပုဂ္ဂလဿ၊ ဥပ္ပဇ္ဇိ ကာရုညတာ သဗ္ဗသတ္တေ’’တိ. –

အယံ ဂါထာ ဌပိတာ.

တတ္ထ သမ္ပန္နဝိဇ္ဇာစရဏဿာတိ သမ္ပန္နံ နာမ တိဝိဓံ ပရိပုဏ္ဏသမင်္ဂိမဓုရဝသေန. တတ္ထ –

‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရံ၊ သုဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ ကောသိယ၊

ပဋိဝေဒေမိ တေ ဗြဟ္မေ၊ န နံ ဝါရေတုမုဿဟေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၄.၁) –

ဣဒံ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နံ နာမ. ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမုပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဣဒံ သမင်္ဂိသမ္ပန္နံ နာမ. ‘‘ဣမိဿာ၊ ဘန္တေ၊ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလံ သမ္ပန္နံ၊ သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီလကံ၊ ဧဝမဿာဒ’’န္တိ (ပါရာ. ၁၈) ဣဒံ မဓုရသမ္ပန္နံ နာမ. ဣဓ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နမ္ပိ သမင်္ဂိသမ္ပန္နမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၄). ဝိဇ္ဇာတိ ပဋိပက္ခဓမ္မေ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိန္ဒိတဗ္ဗဋ္ဌေန စ ဝိဇ္ဇာ. တာ ပန တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ. တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၅၀ အာဒယော) အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ အဋ္ဌ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၈ အာဒယော). တတြ ဟိ ဝိပဿနာဉာဏေန မနောမယိဒ္ဓိယာ စ သဟ ဆ အဘိညာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ. စရဏန္တိ သီလသံဝရော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ သဒ္ဓါ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပံ ဗာဟုသစ္စံ အာရဒ္ဓဝီရိယတာ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ပညာသမ္ပန္နတာ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီတိ ဣမေ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေယေဝ ဟိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ယသ္မာ ဧတေဟိ စရတိ အရိယသာဝကော ဂစ္ဆတိ အမတံ ဒိသံ၊ တသ္မာ ‘‘စရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော သီလဝါ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄) သဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဇ္ဇာ စ စရဏဉ္စ ဝိဇ္ဇာစရဏာနိ၊ သမ္ပန္နာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဝိဇ္ဇာစရဏာနိ ယဿ သောယံ သမ္ပန္နဝိဇ္ဇာစရဏော၊ ဝိဇ္ဇာစရဏေဟိ သမ္ပန္နော သမင်္ဂီဘူတော၊ သမန္နာဂတောတိ ဝါ သမ္ပန္နဝိဇ္ဇာစရဏော. ဥဘယထာပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ၊ တဿ သမ္ပန္နဝိဇ္ဇာစရဏဿ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ).

တာဒိနောတိ ‘‘ဣဋ္ဌေပိ တာဒီ အနိဋ္ဌေပိ တာဒီ’’တိအာဒိနာ နယေန မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၃၈၊ ၁၉၂) အာဂတတာဒိလက္ခဏေန တာဒိနော၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု အဝိကာရဿ တာဒိသဿာတိ အတ္ထော. ဇုတိန္ဓရဿာတိ ဇုတိမတော၊ ယုဂန္ဓရေ သရဒသမယေ သမုဒိတဒိဝသကရာတိရေကတရသဿိရိကသရီရဇုတိဝိသရဓရဿာတိ အတ္ထော. ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဓရဿာ’’တိ ဝါ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘စတ္တာရော လောကေ ပဇ္ဇောတာ၊ ပဉ္စမေတ္ထ န ဝိဇ္ဇတိ၊

ဒိဝါ တပတိ အာဒိစ္စော၊ ရတ္တိမာဘာတိ စန္ဒိမာ.

‘‘အထ အဂ္ဂိ ဒိဝါရတ္တိံ၊ တတ္ထ တတ္ထ ပဘာသတိ၊

သမ္ဗုဒ္ဓေါ တပတံ သေဋ္ဌော၊ ဧသာ အာဘာ အနုတ္တရာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၆၊ ၈၅)၊

တသ္မာ ဥဘယထာပိ သရီရပညာဇုတိဝိသရဓရဿာတိ အတ္ထော. အန္တိမဒေဟဓာရိနောတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမသရီရဓာရိနော၊ အပုနဗ္ဘဝဿာတိ အတ္ထော.

တထာဂတဿာတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကတမေဟိ အဋ္ဌဟိ? တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော၊ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော၊ တထဒဿိတာယ တထာဂတော၊ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော၊ တထာကာရိတာယ တထာဂတော၊ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ.

ကထံ ဘဂဝါ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ ယေန အဘိနီဟာရေန ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တုပေက္ခာပါရမိံ ပူရေတွာ ဣမာ ဒသ ပါရမိယော ဒသ ဥပပါရမိယော ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ အင်္ဂပရိစ္စာဂံ ဇီဝိတပရိစ္စာဂံ ဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂန္တိ ဣမေ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ ဝိပဿိအာဒယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အာဂတာ၊ တထာ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ အာဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

‘‘ယထေဝ လောကမှိ ဝိပဿိအာဒယော၊ သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ၊

တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော၊ တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ’’တိ.

ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ သမ္ပတိဇာတာ ဝိပဿိအာဒယော သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တရာဘိမုခါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတာ၊ တထာ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ ဂတောတိ တထာဂတော. ယထာဟ –

‘‘မုဟုတ္တဇာတောဝ ဂဝမ္ပတီ ယထာ၊ သမေဟိ ပါဒေဟိ ဖုသီ ဝသုန္ဓရံ၊

သော ဝိက္ကမီ သတ္တပဒါနိ ဂေါတမော၊ သေတဉ္စ ဆတ္တံ အနုဓာရယုံ မရူ.

‘‘ဂန္တွာန သော သတ္တပဒါနိ ဂေါတမော၊ ဒိသာ ဝိလောကေသိ သမာ သမန္တတော၊

အဋ္ဌင်္ဂုပေတံ ဂိရမဗ္ဘုဒီရယီ၊ သီဟော ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော’’တိ.

ကထံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော? သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ သာမညလက္ခဏဉ္စ တထံ အဝိတထံ ဉာဏဂတိယာ အာဂတော အဝိရဇ္ဈိတွာ ပတ္တော အနုဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော.

‘‘သဗ္ဗေသံ ပန ဓမ္မာနံ၊ သကသာမညလက္ခဏံ၊

တထမေဝါဂတော ယသ္မာ၊ တသ္မာ သတ္ထာ တထာဂတော’’တိ.

ကထံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော? တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ – ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော. တာနိ စ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ တထာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ.

‘‘တထနာမာနိ သစ္စာနိ၊ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ နာယကော၊

တသ္မာ တထာနံ သစ္စာနံ၊ သမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာဂတော’’.

ကထံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော? ဘဂဝါ ဟိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုသောတဃာဏဇိဝှါကာယမနောဒွါရေသု အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တံ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏံ တထာဂတော သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတီတိ၊ ဧဝံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော. အထ ဝါ ယံ လောကေ တထံ၊ တံ လောကဿ တထေဝ ဒဿေတိ. တတောပိ ဘဂဝါ တထာဂတော. ဧတ္ထ တထဒဿိအတ္ထေ ‘‘တထာဂတော’’တိ ပဒသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘တထာကာရေန ယော ဓမ္မေ၊ ဇာနာတိ အနုပဿတိ၊

တထဒဿီတိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တော တထာဂတော’’.

ကထံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော? ယဉ္စ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ပရိနိဗ္ဗာနဿ စ အန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ သုတ္တာဒိနဝင်္ဂသင်္ဂဟိတံ ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန၊ သဗ္ဗံ တံ ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ တထမေဝ အဝိတထမေဝ ဟောတိ. တေနေဝါဟ –

‘‘ယဉ္စ၊ စုန္ဒ၊ ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ၊ ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဘာသတိ လပတိ နိဒ္ဒိသတိ၊ သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတိ၊ နော အညထာ. တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

ဧတ္ထ ပန ဂဒအတ္ထော ဟိ ဂတသဒ္ဒေါ. ဧဝံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော. အာဂဒနံ အာဂဒေါ၊ ဝစနန္တိ အတ္ထော. တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ တထာဂတော. ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တော.

‘‘တထာဝါဒီ ဇိနော ယသ္မာ၊ တထဓမ္မပ္ပကာသကော၊

တထာမာဂဒနဉ္စဿ၊ တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ တထာဂတော’’.

ကထံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော? ဘဂဝါ ဟိ ယံ ယံ ဝါစံ အဘာသိ၊ တံ တံ ဧဝ ကာယေန ကရောတိ၊ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ၊ ကာယဿပိ ဝါစာ. တေနေဝါဟ –

‘‘ယထာ ဝါဒီ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော တထာ ကာရီ၊ ယထာ ကာရီ တထာ ဝါဒီ။ပေ။ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၃၊ စူဠနိ. ပေါသာလမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၃).

ယထာ စ ဝါစာ ဂတာ၊ ကာယောပိ တထာ ဂတော၊ ယထာ ကာယော ဂတော၊ ဝါစာပိ တထာ ဂတာ. ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော.

‘‘ယထာ ဝါစာ ဂတာ တဿ၊ တထာ ကာယော ဂတော ယတော၊

တထာဝါဒိတာယ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သတ္ထာ တသ္မာ တထာဂတော’’.

ကထံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော? ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ပရိယန္တံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ၊ န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ၊ အထ ခေါ အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော. တေနေဝါဟ –

‘‘သဒေဝကေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ လောကေ။ပေ။ တထာဂတော အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထု ဒသော ဝသဝတ္တီ၊ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၊ ပေါသာလမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၃).

တတြေဝံ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ. ကော ပနေသ? ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ. တေန ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ ဝိယ သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ၊ ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနတော အဝိပရီတော ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ အဂဒေါ အဿာတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော.

‘‘တထော အဝိပရီတော စ၊ အဂဒေါ ယဿ သတ္ထုနော၊

ဝသဝတ္တီတိ သော တေန၊ ဟောတိ သတ္ထာ တထာဂတော’’.

အပ္ပဋိပုဂ္ဂလဿာတိ ပဋိပုဂ္ဂလဝိရဟိတဿ၊ အညော ကောစိ ‘‘အဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပဋိညံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမဿ ပုဂ္ဂလော၊ နတ္ထီတိ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော၊ တဿ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလဿ. ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ဥပ္ပန္နော ဥဒပါဒိ. ကာရုညတာတိ ကရုဏာယ ဘာဝေါ ကာရုညတာ. သဗ္ဗသတ္တေတိ နိရဝသေသသတ္တပရိယာဒါနဝစနံ၊ သကလေ သတ္တနိကာယေတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အယမ္ပိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ.

အထ ဘဂဝါ ဗြဟ္မုနာ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ အာယာစိတော သတ္တေသု ကာရုညတံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမော မဟာဗြဟ္မာနံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ –

‘‘အပါရုတာ တေသံ အမတဿ ဒွါရာ၊ ယေ သောတဝန္တော ပမုဉ္စန္တု သဒ္ဓံ၊

ဝိဟိံသသညီ ပဂုဏံ န ဘာသိံ၊ ဓမ္မံ ပဏီတံ မနုဇေသု ဗြဟ္မေ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၂၈၃၊ ဒီ. နိ. ၂.၇၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၉)၊

အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ‘‘ကတာဝကာသော ခေါမှိ ဘဂဝတာ ဓမ္မဒေသနာယာ’’တိ ဉတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ သိရသိ ကတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဗြဟ္မဂဏပရိဝုတော ပက္ကာမိ. အထ သတ္ထာ တဿ ဗြဟ္မုနော ပဋိညံ ဒတွာ – ‘‘ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၃၊ မဟာဝ. ၁၀) စိန္တေန္တော – ‘‘အာဠာရော ပဏ္ဍိတော သော ဣမံ ဓမ္မံ ခိပ္ပံ အာဇာနိဿတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတွာ ပုန ဩလောကေန္တော တဿ သတ္တာဟံ ကာလင်္ကတဘာဝံ ဉတွာ ဥဒကဿ စ အဘိဒေါသကာလင်္ကတဘာဝံ ဉတွာ ပုန – ‘‘ကဟံ နု ခေါ ဧတရဟိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တီ’’တိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’’တိ ဉတွာ အာသာဠှိယံ ပဘာတာယ ရတ္တိယာ ကာလဿေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အဋ္ဌာရသယောဇနိကံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော အန္တရာမဂ္ဂေ ဥပကံ နာမ အာဇီဝကံ ဒိသွာ တဿ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝမာဝိကတွာ တံဒိဝသမေဝ သာယနှသမယေ ဣသိပတနမဂမာသိ. တတ္ထ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ပကာသေတွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနဂတော ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တံ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃ အာဒယော၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဒေသေသိ.

တေသု အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ သုတ္တပရိယောသာနေ အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ တတ္ထေဝ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ ပုနဒိဝသေ ဝပ္ပတ္ထေရံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန သဗ္ဗေ တေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပုန ပဉ္စမိယံ ပက္ခဿ ပဉ္စပိ တေ ထေရေ သန္နိပါတေတွာ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန္တံ (သံ. နိ. ၃.၅၉၊ မဟာဝ. ၂၀ အာဒယော) ဒေသေသိ၊ ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စပိ ထေရာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

အထ သတ္ထာ တတ္ထေဝ ယသဿ ကုလပုတ္တဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ဂေဟံ ပဟာယ နိက္ခန္တံ ဒိသွာ – ‘‘ဧဟိ ယသာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၆) ပက္ကောသိတွာ တသ္မိညေဝ ရတ္တိဘာဂေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပုနဒိဝသေ အရဟတ္တေ စ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အပရေပိ တဿ သဟာယကေ စတုပဏ္ဏာသဇနေ ဧဟိဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇာယ ပဗ္ဗာဇေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. ဧဝံ လောကေ ဧကသဋ္ဌိယာ အရဟန္တေသု ဇာတေသု သတ္ထာ ဝုဋ္ဌဝဿော ပဝါရေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ဧတဒဝေါစ –

‘‘ပရတ္ထံ စတ္တနော အတ္ထံ၊ ကရောန္တာ ပထဝိံ ဣမံ၊

ဗျာဟရန္တာ မနုဿာနံ၊ ဓမ္မံ စရထ ဘိက္ခဝေါ.

‘‘ဝိဟရထ ဝိဝိတ္တေသု၊ ပဗ္ဗတေသု ဝနေသု စ၊

ပကာသယန္တာ သဒ္ဓမ္မံ၊ လောကဿ သတတံ မမ.

‘‘ကရောန္တာ ဓမ္မဒူတေယျံ၊ ဝိချာပယထ ဘိက္ခဝေါ၊

သန္တိ အတ္ထာယ သတ္တာနံ၊ သုဗ္ဗတာ ဝစနံ မမ.

‘‘သဗ္ဗံ ပိဒဟထ ဒွါရံ၊ အပါယာနမနာသဝါ၊

သဂ္ဂမောက္ခဿ မဂ္ဂဿ၊ ဒွါရံ ဝိဝရထာသမာ.

‘‘ဒေသနာပဋိပတ္တီဟိ၊ ကရုဏာဒိဂုဏာလယာ၊

ဗုဒ္ဓိံ သဒ္ဓဉ္စ လောကဿ၊ အဘိဝဍ္ဎေထ သဗ္ဗသော.

‘‘ဂိဟီနမုပကရောန္တာနံ၊ နိစ္စမာမိသဒါနတော၊

ကရောထ ဓမ္မဒါနေန၊ တေသံ ပစ္စူပကာရကံ.

‘‘သမုဿယထ သဒ္ဓမ္မံ၊ ဒေသယန္တာ ဣသိဒ္ဓဇံ၊

ကတကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တာ၊ ပရတ္ထံ ပဋိပဇ္ဇထာ’’တိ.

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ ဒိသာသု ဝိဿဇ္ဇေတွာ သယံ ဥရုဝေလံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ကပ္ပါသိကဝနသဏ္ဍေ တိံသ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယကုမာရေ ဝိနေသိ. တေသု ယော သဗ္ဗပစ္ဆိမကော၊ သော သောတာပန္နော၊ သဗ္ဗသေဋ္ဌော အနာဂါမီ၊ ဧကောပိ အရဟာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝါ နာဟောသိ. တေပိ သဗ္ဗေ ဧဟိဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇာယ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဒိသာသု ပေသေတွာ သယံ ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ ပါဋိဟာရိယသဟဿာနိ ဒဿေတွာ ဥရုဝေလကဿပါဒယော သဟဿဇဋိလပရိဝါရေ တေဘာတိကဇဋိလေ ဒမေတွာ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ပဗ္ဗာဇေတွာ ဂယာသီသေ နိသီဒါပေတွာ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာယ (သံ. နိ. ၄.၂၈၊ မဟာဝ. ၅၄) အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ တေန အရဟန္တသဟဿေန ဘဂဝါ ပရိဝုတော ‘‘ဗိမ္ဗိသာရဿ ရညော ပဋိညံ မောစေဿာမီ’’တိ ရာဇဂဟနဂရူပစာရေ လဋ္ဌိဝနုယျာနံ နာမ အဂမာသိ. တတော ဥယျာနပါလကော ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ – ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ ဒွါဒသနဟုတေဟိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ ပရိဝုတော ဒသဗလံ ဃနဝိဝရဂတမိဝ ဒိဝသကရံ ဝနဝိဝရဂတံ မုနိဝရဒိဝသကရံ ဥပသင်္ကမိတွာ စက္ကာလင်္ကတတလေသု ဇလဇာမလာဝိကလကမလကောမလေသု ဒသဗလဿ ပါဒေသု မကုဋမဏိဇုတိဝိသရဝိဇ္ဇောတိနာ သိရသာ နိပတိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ သဒ္ဓိံ ပရိသာယ.

အထ ခေါ တေသံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကိံ နု ခေါ မဟာသမဏော ဥရုဝေလကဿပေ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ၊ ဥဒါဟု ဥရုဝေလကဿပေါ မဟာသမဏေ’’တိ? အထ ခေါ ဘဂဝါ တေသံ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ ထေရံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ –

‘‘ကိမေဝ ဒိသွာ ဥရုဝေလဝါသိ၊ ပဟာသိ အဂ္ဂိံ ကိသကောဝဒါနော၊

ပုစ္ဆာမိ တံ ကဿပ ဧတမတ္ထံ၊ ကထံ ပဟီနံ တဝ အဂ္ဂိဟုတ္တ’’န္တိ. (မဟာဝ. ၅၅)၊

ထေရော ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယံ ဝိဒိတွာ –

‘‘ရူပေ စ သဒ္ဒေ စ အထော ရသေ စ၊ ကာမိတ္ထိယော စာဘိဝဒန္တိ ယညာ၊

ဧတံ မလန္တီ ဥပဓီသု ဉတွာ၊ တသ္မာ န ယိဋ္ဌေ န ဟုတေ အရဉ္ဇိ’’န္တိ. (မဟာဝ. ၅၅) –

ဣမံ ဂါထံ ဝတွာ အတ္တနော သာဝကဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ တထာဂတဿ ပါဒေသု သိရသာ နိပတိတွာ – ‘‘သတ္ထာ မေ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ၊ သာဝကောဟမသ္မီ’’တိ ဝတွာ ဧကတာလဒွိတာလ။ပေ။ သတ္တတာလပ္ပမာဏံ ဝေဟာသံ သတ္တက္ခတ္တုံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ကတွာ အာကာသတော ဩရုယှ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

အထ ခေါ မဟာဇနော တဿ တံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ – ‘‘အဟော မဟာနုဘာဝါ ဗုဒ္ဓါ နာမ၊ ဧဝံ ထာမဂတဒိဋ္ဌိကော အတ္တာနံ ‘အရဟာ အဟ’န္တိ မညမာနော ဥရုဝေလကဿပေါပိ ဒိဋ္ဌိဇာလံ ဘိန္ဒိတွာ တထာဂတေန ဒမိတော’’တိ ဒသဗလဿ ဂုဏကထံ ကထေသိ. တံ သုတွာ သတ္ထာ – ‘‘နာဟမိဒါနိယေဝ ဣမံ ဥရုဝေလကဿပံ ဒမေမိ၊ အတီတေပိ ဧသ မယာ ဒမိတောယေဝါ’’တိ အာဟ. အထ ခေါ သော မဟာဇနော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သိရသိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘန္တေ၊ ဣဒါနိ အမှေဟိ ဧသ ဒမိတော ဒိဋ္ဌော၊ ကထံ ပနေသ အတီတေ ဘဂဝတာ ဒမိတော’’တိ. တတော သတ္ထာ တေန မဟာဇနေန ယာစိတော ဘဝန္တရေန ပဋိစ္ဆန္နံ မဟာနာရဒကဿပဇာတကံ (ဇာ. ၂.၂၂.၁၁၅၃) ကထေတွာ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ပကာသေသိ. တတော သတ္ထု ဓမ္မကထံ သုတွာ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော ဧကာဒသနဟုတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ၊ ဧကနဟုတံ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ. ရာဇာ သရဏံ ဂန္တွာ သွာတနာယ ဘဂဝန္တံ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန နိမန္တေတွာ ဘဂဝန္တံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

ပုနဒိဝသေ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသဟဿပရိဝုတော မရုဂဏပရိဝုတော ဝိယ ဒသသတနယနော ဒေဝရာဇာ၊ ဗြဟ္မဂဏပရိဝုတော ဝိယ မဟာဗြဟ္မာ ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ. ရာဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ ဒတွာ ဘောဇနပရိယောသာနေ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ တီဏိ ရတနာနိ ဝိနာ ဝသိတုံ န သက္ခိဿာမိ၊ ဝေလာယ ဝါ အဝေလာယ ဝါ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာဂမိဿာမိ၊ လဋ္ဌိဝနံ နာမ အတိဒူရေ၊ ဣဒံ ပန အမှာကံ ဝေဠုဝနံ နာမ ဥယျာနံ ပဝိဝေကကာမာနံ နာတိဒူရံ နစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ နိဇ္ဇနသမ္ဗာဓံ ပဝိဝေကသုခံ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ သီတလသိလာတလသမလင်္ကတံ ပရမရမဏီယဘူမိဘာဂံ သုရဘိကုသုမတရုဝရနိရန္တရံ ရမဏီယပါသာဒဟမ္မိယဝိမာနဝိဟာရဍ္ဎုယောဂမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ. ဣဒံ မေ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဏှာတု နဝတပနင်္ဂါရသင်္ကာသေန သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရေန သုရဘိကုသုမဝါသိတံ မဏိဝဏ္ဏဥဒကံ ဂဟေတွာ ဝေဠုဝနာရာမံ ပရိစ္စဇန္တော ဒသဗလဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေသိ. တသ္မိံ အာရာမပဋိဂ္ဂဟဏေ ‘‘ဗုဒ္ဓသာသနဿ မူလာနိ ဩတိဏ္ဏာနီ’’တိ ပီတိဝသံ ဂတာ နစ္စန္တီ ဝိယ အယံ မဟာပထဝီ ကမ္ပိ. ဇမ္ဗုဒီပေ ပန ဌပေတွာ ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရံ အညံ ပထဝိံ ကမ္ပေတွာ ဂဟိတသေနာသနံ နာမ နတ္ထိ. အထ သတ္ထာ ဝေဠုဝနာရာမံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ရညော ဝိဟာရဒါနာနုမောဒနမကာသိ –

‘‘အာဝါသဒါနဿ ပနာနိသံသံ၊ ကော နာမ ဝတ္တုံ၊ ပုရိသော သမတ္ထော၊

အညတြ ဗုဒ္ဓါ ပန လောကနာထာ၊ ယုတ္တော မုခါနံ နဟုတေန စာပိ.

‘‘အာယုဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ သုခံ ဗလဉ္စ၊ ဝရံ ပသတ္ထံ ပဋိဘာနမေဝ၊

ဒဒါတိ နာမာတိ ပဝုစ္စတေ သော၊ ယော ဒေတိ သံဃဿ နရော ဝိဟာရံ.

‘‘ဒါတာ နိဝါသဿ နိဝါရဏဿ၊ သီတာဒိနော ဇီဝိတုပဒ္ဒဝဿ၊

ပါလေတိ အာယုံ ပန တဿ ယသ္မာ၊ အာယုပ္ပဒေါ ဟောတိ တမာဟု သန္တော.

‘‘အစ္စုဏှသီတေ ဝသတော နိဝါသေ၊ ဗလဉ္စ ဝဏ္ဏော ပဋိဘာ န ဟောတိ၊

တသ္မာ ဟိ သော ဒေတိ ဝိဟာရဒါတာ၊ ဗလဉ္စ ဝဏ္ဏံ ပဋိဘာနမေဝ.

‘‘ဒုက္ခဿ သီတုဏှသရီသပါ စ၊ ဝါတာတပါဒိပ္ပဘဝဿ လောကေ၊

နိဝါရဏာ နေကဝိဓဿ နိစ္စံ၊ သုခပ္ပဒေါ ဟောတိ ဝိဟာရဒါတာ.

‘‘သီတုဏှဝါတာတပဍံသဝုဋ္ဌိ၊ သရီသပါဝါဠမိဂါဒိဒုက္ခံ၊

ယသ္မာ နိဝါရေတိ ဝိဟာရဒါတာ၊ တသ္မာ သုခံ ဝိန္ဒတိ သော ပရတ္ထ.

‘‘ပသန္နစိတ္တော ဘဝဘောဂဟေတုံ၊ မနောဘိရာမံ မုဒိတော ဝိဟာရံ၊

ယော ဒေတိ သီလာဒိဂုဏောဒိတာနံ၊ သဗ္ဗံ ဒဒေါ နာမ ပဝုစ္စတေ သော.

‘‘ပဟာယ မစ္ဆေရမလံ သလောဘံ၊ ဂုဏာလယာနံ နိလယံ ဒဒါတိ၊

ခိတ္တောဝ သော တတ္ထ ပရေဟိ သဂ္ဂေ၊ ယထာဘတံ ဇာယတိ ဝီတသောကော.