၇. ဆအနုဿတိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၁. ဗုဒ္ဓါနုဿတိကထာဝဏ္ဏနာ

၁၂၃. အသုဘာနန္တရန္တိ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနန္တရံ. အနုဿတီသူတိ အနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနေသု. ‘‘အနု အနု သတိ အနုဿတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော’’တိ ဝတွာ န ဧတ္ထ အနု-သဒ္ဒယောဂေန သတိ-သဒ္ဒေါ အတ္ထန္တရဝါစကောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတိယေဝ အနုဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန နာယမနု-သဒ္ဒေါ ‘‘ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒီသု ဥပ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အနတ္ထကော၊ နာပိ ‘‘သဉ္ဇာနနံ ပဇာနန’’န္တိအာဒီသု သံ-သဒ္ဒါဒယော ဝိယ အတ္ထန္တရဒီပကောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနမှိယေဝ ဝါ ပဝတ္တတ္တာ’’တိ ဣမိနာ စ အနုဿတိယာ အနုဿရိတဗ္ဗာနုရူပတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ ပဝတ္တကဿေဝ အနုရူပတံ ဒဿေတုံ ‘‘ကုလပုတ္တဿ အနုရူပါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ကုလပုတ္တဿ. အနုရူပတာ နာမ ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနဿ အနုရူပတာယ ဧဝ ဟောတီတိ ပဝတ္တကဿေဝ အနုရူပတာ ဝုတ္တာ၊ န ဥဘယဿ. အနုရူပါတိ စ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓန္တိ ယေ ဂုဏေ ဥပါဒါယ ဘဂဝတိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပညတ္တိ၊ တေ ဂုဏေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာယ သတိယာ ဧတမဓိဝစန’’န္တိ. အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ. ဓမ္မန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မေန သဒ္ဓိံ နဝဝိဓမ္ပိ လောကုတ္တရဓမ္မံ. နနု စ နိဗ္ဗာနံ ဝိသုံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေန ဝက္ခတိ? ကိဉ္စာပိ ဝက္ခတိ၊ ဓမ္မဘာဝသာမညေန ပန မဂ္ဂဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ဣဓ ပါဠိယာ သင်္ဂဟိတတ္တာ တဿာပိ ဓမ္မာနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနေ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ အသင်္ခတာမတာဒိဘာဝေန ပန မဂ္ဂဖလေဟိ ဝိသိဋ္ဌတာယ တဿ ဝိသုံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေန ဂဟဏံ ကတံ. သီလာနုဿတိအာဒီနံ ပန တိဿန္နံ အနုဿတီနံ ဝိသုံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေန ဂဟဏံ ယောဂါဝစရဿ အတ္တနော ဧဝ သီလဿ စာဂဿ သဒ္ဓါဒီနဉ္စ အနုဿတိဋ္ဌာနဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ. ရူပကာယံ ဂတာတိ အတ္တနော ကရဇကာယံ အာရဗ္ဘ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဝတ္တာ. ကာယေတိ ကာယေ ဝိသယဘူတေ. ကောဋ္ဌာသနိမိတ္တာရမ္မဏာယာတိ ကေသာဒိကောဋ္ဌာသေသု ပဋိက္ကူလနိမိတ္တာရမ္မဏာယ. ဣတော ပုရိမာသု သတ္တသု အနုဿတီသု နတ္ထိ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိ၊ ဣဓ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ နိမိတ္တ-ဂ္ဂဟဏံ. တထာ အဿာသပဿာသနိမိတ္တာရမ္မဏာယာတိ ဧတ္ထာပိ. ဥပသမန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမံ၊ နိဗ္ဗာနန္တိ အတ္ထော.

၁၂၄. အဝေစ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ယာထာဝတော ဉတွာ ဥပ္ပန္နော ပသာဒေါ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ၊ အရိယမဂ္ဂေန အာဂတပ္ပသာဒေါ၊ တံသဒိသောပိ ဝါ ယော ဒိဋ္ဌိဂတဝါတေဟိ အစလော အသမ္ပကမ္ပိယော၊ တေန သမန္နာဂတေန. တာဒိသဿ ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာ ဣဇ္ဈတိ၊ န ဣတရဿ. ပတိရူပသေနာသနေတိ ယထာဝုတ္တအဋ္ဌာရသဒေါသဝဇ္ဇိတေ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတေ သေနာသနေ. ရဟောဂတေနာတိ ရဟသိ ဂတေန. တေန ကာယဝိဝေကံ ဒဿေတိ. ပဋိသလ္လီနေနာတိ နာနာရမ္မဏတော ပဋိသလ္လီနေန၊ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော ပဋိက္ကမာပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ သလ္လီနေန၊ သုသိလိဋ္ဌစိတ္တေနာတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိ ဣမာယ ပါဠိယာ အာဂတနယေန.

သော ဘဂဝါတိ ဧတ္ထ သောတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ လောကနာထော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဒေဝကေ လောကေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပတ္ထဋကိတ္တိသဒ္ဒေါ၊ သော. ဘဂဝါတိ ဣဒံ သတ္ထု နာမကိတ္တနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၉၈၊ ၂၁၀၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂). ပရတော ပန ဘဂဝါတိ ဂုဏကိတ္တနံ. အရဟန္တိအာဒီသု နဝသု ဌာနေသု ပစ္စေကံ ဣတိပိ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနုဿရိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိပိ အရဟံ။ပေ။ ဣတိပိ ဘဂဝါတိ အနုဿရတီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဣတိပေတံ ဘူတံ ဣတိပေတံ တစ္ဆ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆) ဝိယ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာသန္နပစ္စက္ခကရဏတ္ထော၊ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန နေသံ ဗဟုဘာဝေါ ဒီပိတော၊ တာနိ စ ဂုဏသလ္လက္ခဏကာရဏာနိ ဘာဝေန္တေန စိတ္တဿ သမ္မုခီဘူတာနိ ကာတဗ္ဗာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

၁၂၅. ဒူရတာ နာမ အာသန္နတာ ဝိယ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝုစ္စတီတိ ပရမုက္ကံသဂတံ ဒူရဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝိဒူရဝိဒူရေ’’တိ အာဟ၊ သုဋ္ဌု ဝိဒူရဘာဝေနေဝ ဝိဒူရေတိ အတ္ထော. သာ ပနဿ ကိလေသတော ဒူရတာ တေသံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန ကိလေသာနံ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ’’တိ. နနု အညေသမ္ပိ ခီဏာသဝါနံ တေ ပဟီနာ ဧဝါတိ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဝါသနာန’’န္တိ. န ဟိ ဘဂဝန္တံ ဌပေတွာ အညေ သဟ ဝါသနာယ ကိလေသေ ပဟာတုံ သက္ကောန္တိ၊ ဧတေန အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဘဂဝတော အရဟတ္တန္တိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ကာ ပနာယံ ဝါသနာ နာမ? ပဟီနကိလေသဿာပိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ ပယောဂသဒိသပယောဂဟေတုဘူတော ကိလေသနိဟိတော သာမတ္ထိယဝိသေသော အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆဿ (ပါရာ. ၆၂၁) ဝသလသမုဒါစာရနိမိတ္တံ ဝိယ. ကထံ ပန ‘‘အာရကာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိလေသေဟီ’’တိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ? သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော၊ ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသဿ အနုပယောဇေတဗ္ဗတော၊ ‘‘အာရကာဿ ဟောန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနိ (မ. နိ. ၁.၄၃၄) သုတ္တပဒါနေတ္ထ ဥဒါဟရိတဗ္ဗာနိ. အာရကာတိ စေတ္ထ အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ၊ က-ကာရဿ စ ဟ-ကာရံ၊ သာနုသာရံ ကတွာ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘သော တတော အာရကာ နာမာ’’တိ ဂါထာဗန္ဓမာဟ. တတ္ထ သမဉ္ဇနသီလော သမင်္ဂီ၊ န သမင်္ဂိတာ အသမင်္ဂိတာ အသမန္နာဂမော အသဟဝုတ္တိတာ.

၁၂၆. အနတ္ထစရဏေန ကိလေသာ ဧဝ အရယောတိ ကိလေသာရယော. ‘‘အရီနံ ဟတတ္တာ အရိဟာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အရဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

၁၂၇. ယဉ္စေတံ သံသာရစက္ကန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ရထစက္ကဿ နာဘိ ဝိယ မူလာဝယဝဘူတံ အန္တော၊ ဗဟိ စ သမဝဋ္ဌိတံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာမယံ ဒွယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာမယနာဘီ’’တိ. နာဘိယာ၊ နေမိယာ စ သမ္ဗန္ဓာ အရသဒိသာ ပစ္စယဖလဘူတေဟိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဇရာမရဏေဟိ သမ္ဗန္ဓာ ပုညာဒိသင်္ခါရာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရာရ’’န္တိ. တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပရိယန္တဘာဝေန ပါကဋံ ဇရာမရဏန္တိ တံ နေမိဋ္ဌာနိယံ ကတွာ အာဟ ‘‘ဇရာမရဏနေမီ’’တိ. ယထာ စ ရထစက္ကပဝတ္တိယာ ပဓာနကာရဏံ အက္ခော၊ ဧဝံ သံသာရစက္ကပဝတ္တိယာ အာသဝသမုဒယောတိ အာဟ ‘‘အာသဝသမုဒယမယေန အက္ခေန ဝိဇ္ဈိတွာ’’တိ. အာသဝါ ဧဝ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ကာရဏတ္တာ အာသဝသမုဒယော. ယထာဟ ‘‘အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၀၃). ဝိပါကကဋတ္တာရူပပ္ပဘေဒေါ ကာမဘဝါဒိကော တိဘဝေါ ဧဝ ရထော၊ တသ္မိံ တိဘဝရထေ. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ သမံ၊ သဗ္ဗသော ဝါ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယောဇိတန္တိ သမာယောဇိတံ. အာဒိရဟိတံ ကာလံ ပဝတ္တတီတိ ကတွာ အနာဒိကာလပ္ပဝတ္တံ.

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ ‘သံသာရော’တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၉၅ အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၀၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၁၉၉) –

ဧဝံ ဝုတ္တသံသာရောဝ သံသာရစက္ကံ. အနေနာတိ ဘဂဝတာ. ဗောဓိမဏ္ဍေတိ ဗောဓိသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ မဏ္ဍဘာဝပ္ပတ္တေ ဌာနေ၊ ကာလေ ဝါ. ဝီရိယပါဒေဟီတိ သံကိလေသဝေါဒါနပက္ခိယေသု သန္နိရုမ္ဘနသန္နိက္ခိပနကိစ္စတာယ ဒွိဓာ ပဝတ္တေဟိ အတ္တနော ဝီရိယသင်္ခါတေဟိ ပါဒေဟိ. သီလပထဝိယန္တိ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန သီလမေဝ ပထဝီ၊ တဿံ. ပတိဋ္ဌာယာတိ သမ္ပာဒနဝသေန ပတိဋ္ဌဟိတွာ. သဒ္ဓါဟတ္ထေနာတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာဒါနသာဓနတော သဒ္ဓါဝ ဟတ္ထော၊ တေန. ကမ္မက္ခယကရန္တိ ကာယကမ္မာဒိဘေဒဿ သဗ္ဗဿပိ ကမ္မဿ ခယကရဏတော ကမ္မက္ခယကရံ. ဉာဏဖရသုန္တိ သမာဓိသိလာယံ သုနိသိတမဂ္ဂဉာဏဖရသုံ ဂဟေတွာ.

၁၂၈. ဧဝံ ‘‘အရာနံ ဟတတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအရဃာတေ သံသာရံ စက္ကံ ဝိယ စက္ကန္တိ ဂဟေတွာ အတ္ထယောဇနံ ကတွာ ဣဒါနိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဒေသနာက္ကမေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနမတဂ္ဂံ သံသာရဝဋ္ဋန္တိ အနု အနု အမတဂ္ဂံ အဝိညာတကောဋိကံ သံသာရမဏ္ဍလံ. သေသာ ဒသ ဓမ္မာ သင်္ခါရာဒယော ဇာတိပရိယောသာနာ အရာ. ကထံ? နာဘိယာ အဝိဇ္ဇာယ မူလတော၊ နေမိယာ ဇရာမရဏေန အန္တတော သမ္ဗန္ဓတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာမူလကတ္တာ ဇရာမရဏပရိယန္တတ္တာ စာ’’တိ. ဒုက္ခာဒီသူတိ ဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂေသု. တတ္ထ ဒုက္ခေ အညာဏံ တဒန္တောဂဓတ္တာ၊ တပ္ပဋိစ္ဆာဒနတော စ၊ သေသေသု ပဋိစ္ဆာဒနတောဝ. ဒုက္ခန္တိ စေတ္ထ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ကာမဘဝါဒိဝသေန တိဓာ ဘိန္ဒိတွာ တထာ တပ္ပဋိစ္ဆာဒိကံ အဝိဇ္ဇံ၊ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေ တီသု ဘဝေသု သင်္ခါရာဒိကေ စ ပဋိပါဋိယာ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဘဝေ စ အဝိဇ္ဇာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာမဘဝေ အဝိဇ္ဇာတိ ကာမဘဝေ အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. ရူပဘဝေ အရူပဘဝေ အဝိဇ္ဇာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကာမဘဝေ သင်္ခါရာနန္တိ ကာမဘူမိပရိယာပန္နာနံ သင်္ခါရာနံ၊ ကာမဘဝေ ဝါ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗာ ယေ သင်္ခါရာ၊ တေသံ ကာမဘဝူပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တကသင်္ခါရာနန္တိ အတ္ထော. ပစ္စယော ဟောတီတိ ပုညာဘိသင်္ခါရာနံ တာဝ အာရမ္မဏပစ္စယေန စေဝ ဥပနိဿယပစ္စယေန စာတိ ဒွိဓာ ပစ္စယော ဟောတိ. အပုညာဘိသင်္ခါရေသု သဟဇာတဿ သဟဇာတာဒိဝသေန၊ အသဟဇာတဿ အနန္တရသမနန္တရာဒိဝသေန၊ နာနန္တရဿ ပန အာရမ္မဏဝသေန စေဝ ဥပနိဿယဝသေန စ ပစ္စယော ဟောတိ. အရူပဘဝေ သင်္ခါရာနန္တိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရာနံ. ပစ္စယော ဟောတိ ဥပနိဿယဝသေနေဝ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဧတ္ထ ဝိတ္ထာရိယမာနေ အတိပ္ပပဉ္စော ဟောတိ၊ သယမေဝ စ ပရတော အာဂမိဿတီတိ န နံ ဝိတ္ထာရယာမ.

တိဏ္ဏံ အာယတနာနန္တိ စက္ခုသောတမနာယတနာနံ. ဧကဿာယတနဿာတိ မနာယတနဿ. ဣမိနာ နယေန ဖဿာဒီနမ္ပိ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ တတ္ထ သာ သာ တဏှာတိ ရူပတဏှာဒိဘေဒါ တတ္ထ တတ္ထ ကာမဘဝါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ တဏှာ.

တဏှာဒိမူလိကာ ကထာ အတိသံခိတ္တာတိ တံ၊ ဥပါဒါနဘဝေ စ ဝိဘဇိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ကာမတဏှာပဝတ္တိမာဟ. တထာ ‘‘သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိအာဒီဟိ. သာ ပန တဏှာ ယသ္မာ ဘုသမာဒါနဝသေန ပဝတ္တမာနာ ကာမုပါဒါနံ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမုပါဒါနပစ္စယာ’’တိ. တထေဝါတိ ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ဧဝ.

ဗြဟ္မလောကသမ္ပတ္တိန္တိ ရူပီဗြဟ္မလောကေ သမ္ပတ္တိံ. ‘‘သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈ ထောက ဝိသဒိသံ) ဝစနတော ဘဝရာဂေါပိ ကာမုပါဒါနမေဝါတိ ကတွာ ‘‘ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ဧဝ မေတ္တံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သေသုပါဒါနမူလိကာသုပီတိ ဧတ္ထာယံ ယောဇနာ – ဣဓေကစ္စော ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ၊ သော ဒိဋ္ဌုပါဒါနပစ္စယာ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတီတိအာဒိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အပရော ‘‘အသုကသ္မိံ သမ္ပတ္တိဘဝေ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ၊ သော တတြူပပတ္တိယာ ကာယေန သုစရိတံ စရတီတိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. အပရော ‘‘ရူပီ မနောမယော ဟုတွာ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဘာဝနာပါရိပူရိယာတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပရော ‘‘အရူပဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ အရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဘာဝနာပါရိပူရိယာတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတာဟိယေဝ အတ္တဝါဒုပါဒါနမူလိကာပိ ယောဇနာ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဝသေနာပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရော ‘‘သီလေန သုဒ္ဓီ’’တိ ‘‘အသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ သုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ပရာမသန္တော သီလဗ္ဗတုပါဒါနပစ္စယာ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတီတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ ယွာယံ သံသာရစက္ကံ ဒဿေန္တေန ‘‘ကာမဘဝေ အဝိဇ္ဇာ ကာမဘဝေ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ၊ သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေါ စ ဒဿိတော၊ တမေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိံ အာနေတွာ နိဂမနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ အယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ သင်္ခါရာ ဟေတုနိဗ္ဗတ္တာ၊ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာပိ ကာမာသဝါဒိနာ သဟေတုကာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဥဘောပေတေ ဟေတုသမုပ္ပန္နာ’’တိ. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေတိ နာမရူပဿ ပစ္စယာနံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟဏေ၊ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ ဘုမ္မံ. ပညာတိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာ ပကာရတော ဇာနနာ. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဝဗောဓော. ဣဒဉ္စ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ ယသ္မာ အဒ္ဓါတ္တယေ ကင်္ခါမလဝိတရဏဝသေန ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ‘‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတေနေဝ နယေနာတိ ဧတေန ‘‘အဝိဇ္ဇာ ဟေတူ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာယံ ဝုတ္တေန နယေန. ‘‘သင်္ခါရာ ဟေတု၊ ဝိညာဏံ ဟေတုသမုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၄၆) သဗ္ဗပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.

သံခိပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒယော၊ ဝိညာဏာဒယော စာတိ သင်္ခေပေါ၊ ဟေတု၊ ဝိပါကော စ. ဟေတု ဝိပါကောတိ ဝါ သံခိပ္ပတီတိ သင်္ခေပေါ၊ အဝိဇ္ဇာဒယော ဝိညာဏာဒယော စ. သင်္ခေပဘာဝသာမညေန ပန ဧကဝစနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေ ပန သင်္ခေပါ အတီတေ ဟေတု၊ ဧတရဟိ ဝိပါကော၊ ဧတရဟိ ဟေတု၊ အာယတိံ ဝိပါကောတိ ဧဝံ ကာလဝိဘာဂေန စတ္တာရော ဇာတာ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမသင်္ခေပေါ စေတ္ထ အတီတော အဒ္ဓါ’’တိအာဒိ. သင်္ခေပ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဘာဂါဓိဝစနန္တိ အတီတော ဟေတုဘာဂေါ ပဌမော သင်္ခေပေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တဏှုပါဒါနဘဝါ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ ကိလေသကမ္မဘာဝသာမညတော၊ တေဟိ ဝိနာ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ သကိစ္စာကရဏတော စ. ကမ္မံ တဏှာ စ တဿ သဟကာရီကာရဏံ ဟုတွာ ဝဋ္ဋနတ္ထေန ကမ္မဝဋ္ဋံ.

ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာနံ ဇာတိဇရာဘင်္ဂါဝတ္ထာ ‘‘ဇာတိဇရာမရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဇာတိဇရာမရဏာပဒေသေနဝိညာဏာဒီနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ. ဣမေတိ ဝိညာဏာဒယော. အာယတိံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ ပစ္စုပ္ပန္နဟေတုတော ဘာဝီနံ အနာဂတာနံ ဂဟိတတ္တာ. တေတိ အဝိဇ္ဇာဒယော. အာကာရတောတိ သရူပတော အဝုတ္တာပိ တသ္မိံ တသ္မိံ သင်္ဂဟေ အာကိရီယန္တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ ပကာသီယန္တီတိ အာကာရာ၊ အတီတဟေတုအာဒီနံ ဝါ ပကာရာ အာကာရာ၊ တတော အာကာရတော. ဝီသတိဝိဓာ ဟောန္တိ အတီတေဟေတုပဉ္စကာဒိဘေဒတော.

သင်္ခါရဝိညာဏာနံ အန္တရာ ဧကော သန္ဓီတိ ဟေတုတော ဖလဿ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဘာဝတော ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓဘူတော ဧကော သန္ဓိ. တထာ ဘဝဇာတီနမန္တရာ. ဝေဒနာတဏှာနမန္တရာ ပန ဖလတော ဟေတုနော အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဘာဝတော ဖလဟေတုသမ္ဗန္ဓဘူတော ဧကော သန္ဓိ. ဖလဘူတောပိ ဟိ ဓမ္မော အညဿ ဟေတုသဘာဝဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ.

ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. တေနာဟ ‘‘စတုသင်္ခေပ’’န္တိအာဒိ. သဗ္ဗာကာရတောတိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ၊ အဝုတ္တေဟိ စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၂၂၅ အာဒယော)၊ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနာဒီသု စ အာဂတေဟိ သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟိ. ဇာနာတီတိ အဝဗုဇ္ဈတိ. ပဿတီတိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏစက္ခုနာ ပစ္စက္ခတော ပဿတိ. အညာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ တေသံယေဝ ဝေဝစနံ. တန္တိ တံ ဇာနနံ. ဉာတဋ္ဌေနာတိ ယထာသဘာဝတော ဇာနနဋ္ဌေန. ပဇာနနဋ္ဌေနာတိ အနိစ္စာဒီဟိ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန.

ဣဒါနိ ယဒတ္ထမိဒံ ဘဝစက္ကံ ဣဓာနီတံ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တေ ဓမ္မေတိ တေ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ဓမ္မေ. ယထာဘူတံ ဉတွာတိ မဟာဝဇိရဉာဏေန ယာထာဝတော ဇာနိတွာ. နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဗလဝဝိပဿနာယ ဝိရဇ္ဇန္တော ဝိမုစ္စန္တော အရိယမဂ္ဂေဟိ အရေ ဟနီတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ယဒါ ဘဂဝါ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ၊ တဒါ အရေ ဟနတိ နာမ. တတော ပရံ ပန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓက္ခဏံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဟနိ ဝိဟနိ ဝိဒ္ဓံသေသီ’’တိ.

၁၂၉. စက္ကဝတ္တိနော အစေတနေ စက္ကရတနေ ဥပ္ပန္နေ တတ္ထေဝ လောကော ပူဇံ ကရောတိ၊ အညတ္ထ ပူဇာဝိသေသာ ပစ္ဆိဇ္ဇန္တိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဥပ္ပန္နေတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပ္ပန္နေ တထာဂတေ’’တိအာဒိမာဟ. ကော ပန ဝါဒေါ အညေသံ ပူဇာဝိသေသာနန္တိ ယထာဝုတ္တတော အညေသံ အမဟေသက္ခေဟိ ဒေဝမနုဿေဟိ ကရိယမာနာနံ နာတိဥဠာရာနံ ပူဇာဝိသေသာနံ အရဟဘာဝေ ကာ နာမ ကထာ. အတ္ထာနုရူပန္တိ အရဟတ္တတ္ထဿ အနုရူပံ အနွတ္ထံ.

၁၃၀. အသိလောကဘယေနာတိ အကိတ္တိဘယေန. ရဟော ပါပံ ကရောန္တိ ‘‘မာ နံ ကောစိ ဇညာ’’တိ ဧသ ဘဂဝါ န ကဒါစိ ကရောတိ ပါပဟေတူနံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဧဝ သုပ္ပဟီနတ္တာ. အပရော နယော – အာရကာတိ အရဟံ၊ သုဝိဒူရဘာဝတောဣစ္စေဝ အတ္ထော. ကုတော ပန သုဝိဒူရဘာဝတောတိ? ယေ အဘာဝိတကာယာ အဘာဝိတသီလာ အဘာဝိတစိတ္တာ အဘာဝိတပညာ၊ တတော ဧဝ အပ္ပဟီနရာဂဒေါသမောဟာ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတာ အရိယဓမ္မဿ အဒဿာဝိနော အပ္ပဋိပန္နာ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ စ၊ တတော သုဝိဒူရဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘သင်္ဃာဋိကဏ္ဏေစေပိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဂဟေတွာ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓော အဿ ပါဒေ ပါဒံ နိက္ခိပန္တော၊ သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂေါ ဗျာပန္နစိတ္တော ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပေါ မုဋ္ဌဿတိ အသမ္ပဇာနော အသမာဟိတော ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော ပါကတိန္ဒြိယော. အထ ခေါ သော အာရကာဝ မယှံ၊ အဟဉ္စ တဿ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဓမ္မံ ဟိ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု န ပဿတိ၊ ဓမ္မံ အပဿန္တော မံ န ပဿတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၂).

ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာ ဟိ သစေပိ သာယံ ပါတံ သတ္ထု သန္တိကာဝစရာဝ သိယုံ၊ န တေ တာဝတာ ‘‘သတ္ထု သန္တိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ တထာ သတ္ထာပိ နေသံ. ဣတိ အသပ္ပုရိသာနံ အာရကာ ဒူရေတိ အရဟံ.

‘‘သမ္မာ န ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ ယေ နိဟီနာသယာ နရာ၊

အာရကာ တေဟိ ဘဂဝါ၊ ဒူရေ တေနာရဟံ မတော’’တိ.

တထာ အာရကာတိ အရဟံ၊ အာသန္နဘာဝတောတိ အတ္ထော. ကုတော ပန အာသန္နဘာဝတောတိ? ယေ ဘာဝိတကာယာ ဘာဝိတသီလာ ဘာဝိတစိတ္တာ ဘာဝိတပညာ၊ တတော ဧဝ ပဟီနရာဂဒေါသမောဟာ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတာ အရိယဓမ္မဿ ဒဿာဝိနော သမ္မာပဋိပန္နာ၊ တတော အာသန္နဘာဝတော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ယောဇနသတေ စေပိ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဝိဟရေယျ၊ သော စ ဟောတိ အနဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု န တိဗ္ဗသာရာဂေါ အဗျာပန္နစိတ္တော အပ္ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပေါ ဥပဋ္ဌိတဿတိ သမ္ပဇာနော သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော သံဝုတိန္ဒြိယော. အထ ခေါ သော သန္တိကေဝ မယှံ၊ အဟဉ္စ တဿ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဓမ္မံ ဟိ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပဿတိ၊ ဓမ္မံ ပဿန္တော မံ ပဿတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၂).

တထာရူပါ ဟိ ပုဂ္ဂလာ သတ္ထု ယောဇနသဟဿန္တရိကာပိ ဟောန္တိ၊ န တာဝတာ တေ ‘‘သတ္ထု ဒူရစာရိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ တထာ သတ္ထာပိ နေသံ. ဣတိ သပ္ပုရိသာနံ အာရကာ အာသန္နေတိ အရဟံ.

ယေ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ သုပ္ပဏီတာဓိမုတ္တိကာ၊

အာရကာ တေဟိ အာသန္နေ၊ တေနာပိ အရဟံ ဇိနော.

ယေ ဣမေ ရာဂါဒယော ပါပဓမ္မာ ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ သမ္ပရာယိကမ္ပိ အနတ္ထံ အာဝဟန္တိ. နိဗ္ဗာနဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဧကံသေနေဝ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ စ၊ တေ အတ္တဟိတံ၊ ပရဟိတဉ္စ ပရိပူရေတုံ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တေဟိ သာဓူဟိ ဒူရတော ရဟိတဗ္ဗာ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ရဟာ နာမ၊ တေ စ ယသ္မာ ဘဂဝတော ဗောဓိမူလေယေဝ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပဟီနာ သမုစ္ဆိန္နာ. ယထာဟ –

‘‘တထာဂတဿ ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ရာဂေါ ပဟီနော ဒေါသော မောဟော၊ သဗ္ဗေပိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပါဒဓမ္မာ’’တိ (ပါရာ. ၉-၁၀ အတ္ထတော သမာနံ).

တသ္မာ သဗ္ဗသော န သန္တိ ဧတဿ ရဟာတိ အရဟောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဩကာရဿ သာနုသာရံ အ-ကာရာဒေသံ ကတွာ ‘‘အရဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပါပဓမ္မာ ရဟာ နာမ၊ သာဓူဟိ ရဟိတဗ္ဗတော၊

တေသံ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ၊ ဘဂဝါ အရဟံ မတော.

ယေ တေ သဗ္ဗသော ပရိညာတက္ခန္ဓာ ပဟီနကိလေသာ ဘာဝိတမဂ္ဂါ သစ္ဆိကတနိရောဓာ အရဟန္တော ခီဏာသဝါ၊ ယေ စ သေက္ခာ အပ္ပတ္တမာနသာ အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ ပတ္ထယမာနာ ဝိဟရန္တိ၊ ယေ စ ပရိသုဒ္ဓပယောဂါ ကလျာဏဇ္ဈာသယာ သဒ္ဓါသီလသုတာဒိဂုဏသမ္ပန္နာ ပုဂ္ဂလာ၊ တေဟိ န ရဟိတဗ္ဗော န ပရိစ္စဇိတဗ္ဗော၊ တေ စ ဘဂဝတာတိ အရဟံ. တထာ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလာ သတ္ထာရာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဿ ပစ္စက္ခကရဏတော သတ္ထု ဓမ္မသရီရေန အဝိရဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ယထာဟ အာယသ္မာ ပိင်္ဂိယော –

‘‘ပဿာမိ နံ မနသာ စက္ခုနာဝ၊

ရတ္တိန္ဒိဝံ ဗြာဟ္မဏ အပ္ပမတ္တော၊

နမဿမာနော ဝိဝသေမိ ရတ္တိံ၊

တေနေဝ မညာမိ အဝိပ္ပဝါသံ.

‘‘သဒ္ဓါ စ ပီတိ စ မနော သတိ စ၊

နာပေန္တိမေ ဂေါတမသာသနမှာ၊

ယံ ယံ ဒိသံ ဝဇတိ ဘူရိပညော၊

သ တေန တေနေဝ နတောဟမသ္မီ’’တိ. (သု. နိ. ၁၁၄၈-၁၁၄၉)၊

တေနေဝ စ တေ အညံ သတ္ထာရံ န ဥဒ္ဒိသန္တိ. ယထာဟ –

‘‘အဋ္ဌာနမေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၈၊ အ. နိ. ၁.၂၇၆).

ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာပိ ယေဘုယျေန သတ္ထရိ နိစ္စလသဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ. ဣတိ သုပ္ပဋိပန္နေဟိ ပုရိသဝိသေသေဟိ အဝိရဟိတဗ္ဗတော၊ တေသဉ္စ အဝိရဟနတော န သန္တိ ဧတဿ ရဟာ ပရိစ္စဇနကာ၊ နတ္ထိ ဝါ ဧတဿ ရဟော သာဓူဟိ ပရိစ္စဇိတဗ္ဗတာတိ အရဟံ.

‘‘ယေ သစ္ဆိကတသဒ္ဓမ္မာ၊ အရိယာ သုဒ္ဓဂေါစရာ၊

န တေဟိ ရဟိတော ဟောတိ၊ နာထော တေနာရဟံ မတော’’တိ.

ရဟောတိ စ ဂမနံ ဝုစ္စတိ၊ ဘဂဝတော စ နာနာဂတီသု ပရိဗ္ဘမနသင်္ခါတံ သံသာရေ ဂမနံ နတ္ထိ ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန ဗောဓိမူလေယေဝ သဗ္ဗသော သသမ္ဘာရဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ. ယထာဟ –

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ၊ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော၊

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျံ၊ မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ၊

တေ မယှံ အာသဝါ ခီဏာ၊ ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆)၊

ဧဝံ နတ္ထိ ဧတဿ ရဟောဂမနံ ဂတီသု ပစ္စာဇာတီတိပိ အရဟံ.

ရဟော ဝါ ဂမနံ ယဿ၊ သံသာရေ နတ္ထိ သဗ္ဗသော၊

ပဟီနဇာတိမရဏော၊ အရဟံ သုဂတော မတော.

ပါသံသတ္တာ ဝါ ဘဂဝါ အရဟံ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ပသံသာယံ အရဟ-သဒ္ဒံ ဝဏ္ဏေန္တိ. ပါသံသဘာဝေါ စ ဘဂဝတော အနညသာဓာရဏော ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတော သဒေဝကေ လောကေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော. တထာ ဟေသ အနုတ္တရေန သီလေန အနုတ္တရေန သမာဓိနာ အနုတ္တရာယ ပညာယ အနုတ္တရာယ ဝိမုတ္တိယာ အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလောတိ ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဂုဏေ ဝိဘဇိတွာ ဝုစ္စမာနေ ပဏ္ဍိတပုရိသေဟိ ဒေဝေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ဘဂဝတာ ဝါ ပန ပရိယောသာပေတုံ အသက္ကုဏေယျရူပေါ. ဣတိ ပါသံသတ္တာပိ ဘဂဝါ အရဟံ.

ဂုဏေဟိ သဒိသော နတ္ထိ၊ ယသ္မာ လောကေ သဒေဝကေ၊

တသ္မာ ပါသံသိယတ္တာပိ၊ အရဟံ ဒွိပဒုတ္တမော.

ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ –

‘‘အာရကာ မန္ဒဗုဒ္ဓီနံ၊ အာရကာ စ ဝိဇာနတံ၊

ရဟာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ၊ ဝိဒူနမရဟေယျတော၊

ဘဝေသု စ ရဟာဘာဝါ၊ ပါသံသာ အရဟံ ဇိနော’’တိ.

၁၃၁. သမ္မာတိ အဝိပရီတံ. သာမန္တိ သယမေဝ. သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဟိ ဧတ္ထ သံ-သဒ္ဒေါ ‘‘သယ’’န္တိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဗောဓကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ အနဝသေသာနံ ဉေယျဓမ္မာနံ. ကထံ ပနေတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓော လဗ္ဘတီတိ? ဧကဒေသဿ အဂ္ဂဟဏတော. ပဒေသဂ္ဂဟဏေ ဟိ အသတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ နိပ္ပဒေသတာဝ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အတ္ထဝိသေသာနပေက္ခာ ကတ္တရိ ဧဝ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကမ္မဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော. ‘‘သမ္မာ သာမံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဣဓ သဒ္ဒတော လဗ္ဘတိ၊ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ ပန အတ္ထတော လဗ္ဘမာနံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဇ္ဈနကိရိယာ အဝိသယာ ယုဇ္ဇတိ.

ဣဒါနိ တဿာ ဝိသယံ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေ’’တိ သာမညတော ဝုတ္တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညေယျေ ဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိညေယျေတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗေ. ကေ ပန တေတိ? စတုသစ္စဓမ္မေ. အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓေါတိ အဘိညေယျဘာဝတော ဗုဇ္ဈိ. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိပဿနာပညာယ၊ အဓိဂမက္ခဏေ မဂ္ဂပညာယ၊ အပရဘာဂေ သဗ္ဗညုတညာဏာဒီဟိ အညာသီတိ အတ္ထော. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပရိညေယျေ ဓမ္မေတိ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စမာဟ. ပဟာတဗ္ဗေတိ သမုဒယပက္ခိယေ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗေတိ နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယာဟ. ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ပန သောပါဒိသေသာဒိကံ ပရိယာယသိဒ္ဓံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ ကတော၊ ဥဒ္ဒေသော ဝါ အယံ စတုသစ္စဓမ္မာနန္တိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘စက္ခုံ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိ. ဥဒ္ဒေသော စ အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဿ ဓမ္မဿ ဝသေန ကရီယတိ. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ဥဒ္ဒိသိယမာနာနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ၊ န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ၊ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၇-၈). သစ္ဆိကာတဗ္ဗေတိ ဝါ ဖလဝိမုတ္တီနမ္ပိ ဂဟဏံ၊ န နိဗ္ဗာနဿေဝါတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ဧဝဉ္စ ဘာဝေတဗ္ဗေတိ ဧတ္ထ ဈာနာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဂါထာယံ ဘာဝေတဗ္ဗဉ္စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော၊ တေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါသ္မီတိ ယသ္မာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ မယာ ဗုဒ္ဓါနိ၊ သစ္စဝိနိမုတ္တဉ္စ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗမ္ပိ ဉေယျံ ဗုဒ္ဓေါသ္မိ၊ အဗ္ဘညာသိန္တိ အတ္ထော.

၁၃၂. ဧဝံ သစ္စဝသေန သာမညတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မေဟိ၊ ခန္ဓာဒီဟိ စ သစ္စဝသေနေဝ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မူလကာရဏဘာဝေနာတိ သန္တေသုပိ အဝိဇ္ဇာဒီသု အညေသု ကာရဏေသု တေသမ္ပိ မူလဘူတကာရဏဘာဝေန. တဏှာ ဟိ ကမ္မဿ ဝိစိတ္တဘာဝဟေတုတော၊ သဟာယဘာဝူပဂမနတော စ ဒုက္ခဝိစိတ္တတာယ ပဓာနကာရဏံ. သမုဋ္ဌာပိကာတိ ဥပ္ပါဒိကာ. ပုရိမတဏှာတိ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓါ တဏှာ. ဥဘိန္နန္တိ စက္ခုဿ၊ တံသမုဒယဿ စ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ. နိရောဓပဇာနနာတိ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိရောဓဿ ပဋိဝိဇ္ဈနာ. ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေနာတိ ‘‘စက္ခုံ စက္ခုသမုဒယော’’တိအာဒိနာ ဧကေကကောဋ္ဌာသနိဒ္ဓါရဏေန. တဏှာယပိ ပရိညေယျဘာဝသဗ္ဘာဝတော၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓန္တောဂဓတ္တာ စ ဒုက္ခသစ္စသင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပတဏှာဒယော ဆ တဏှာကာယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ကသိဏာနီတိ ကသိဏဇ္ဈာနာနိ. ဒွတ္တိံသာကာရာတိ ဒွတ္တိံသ ကောဋ္ဌာသာ၊ တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနာနိ စ. နဝ ဘဝါတိ ကာမဘဝါဒယော တယော၊ သညီဘဝါဒယော တယော၊ ဧကဝေါကာရဘဝါဒယော တယောတိ နဝ ဘဝါ. စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ အဂ္ဂဟိတာရမ္မဏဝိသေသာနိ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ၊ ဝိပါကဇ္ဈာနာနံ ဝါ ဧတံ ဂဟဏံ. ဧတ္ထ စ ကုသလဓမ္မာနံ ဥပနိဿယဘူတာ တဏှာ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကိရိယဓမ္မာနံ ပန ယတ္ထ တေ တဿ အတ္တဘာဝဿ ကာရဏဘူတာ.

အနုဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗဓမ္မဿ အနုရူပတော ဗုဒ္ဓေါ. တေနာတိ တသ္မာ. ယသ္မာ သာမညတော၊ ဝိသေသတော စ ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေန သဗ္ဗဓမ္မေ ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ. ကိန္တိ အာဟ ‘‘သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ’’တိ၊ သဗ္ဗဿပိ ဉေယျဿ သဗ္ဗာကာရတော အဝိပရီတံ သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမိနာဿ ပရောပဒေသရဟိတဿ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဓိဂမော ဒဿိတော.

နနု စ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညံ အနာဝရဏဉာဏံ၊ အညထာ ‘‘ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနီ’’တိ (ပဋိ. မ. မာတိကာ ၁.၇၃) ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ ဝိသယပဝတ္တိဘေဒဝသေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒွိဓာ ဝုတ္တတ္တာ. ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ ‘‘အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘သဗ္ဗံ သင်္ခတမသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၉). တသ္မာ နတ္ထိ နေသံ အတ္ထတော ဘေဒေါ၊ ဧကန္တေန စေတံ ဧဝမိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ သာဓာရဏတာ၊ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ ဘဂဝတော ဉာဏဿ အဏုမတ္တမ္ပိ အာဝရဏံ အတ္ထိ၊ အနာဝရဏဉာဏဿ စ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေ ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထာဝရဏသဗ္ဘာဝတော အနာဝရဏဘာဝေါယေဝ န သိယာ. အထ ဝါ ပန ဟောတု အညမေဝ အနာဝရဏဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏတော၊ ဣဓ ပန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တဿ စာဓိဂမေန ဘဂဝါ ‘‘သဗ္ဗညူ၊ သဗ္ဗဝိဒူ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ စ ဝုစ္စတိ န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော. တထာ စ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) ‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဉာဏသမဓိဂမေန ဟိ ဘဂဝတော သန္တာနေ အနဝသေသဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထတာ အဟောသီတိ.

ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ပဝတ္တမာနံ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဥဒါဟု ကမေနာတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒဘိန္နာနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ၊ အသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ ဥပဋ္ဌာနေ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ဝိယ ပဋိဝိဘာဂေနာဝဗောဓော န သိယာ၊ တထာ စ သတိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ အနတ္တာကာရေန ဝိယ သဗ္ဗဓမ္မာ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဝိသယာ ဟောန္တီတိ အာပဇ္ဇတိ. ယေပိ ‘‘သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ဌိတလက္ခဏဝိသယံ ဝိကပ္ပရဟိတံ သဗ္ဗကာလံ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တေန တေ ‘သဗ္ဗဝိဒူ’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ၊ တိဋ္ဌန္တောပိ သမာဟိတော’တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သုဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိ၊ ဌိတလက္ခဏာရမ္မဏတာယ စ အတီတာနာဂတသမ္မုတိဓမ္မာနံ တဒဘာဝတော ဧကဒေသဝိသယမေဝ ဘဂဝတော ဉာဏံ သိယာ. တသ္မာ သကိံယေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ န ယုဇ္ဇတိ.

အထ ကမေန သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ? ဧဝမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန၊ ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ တဿ အနဝသေသပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ၊ အပရိယန္တဘာဝတော ဉေယျဿ. ယေ ပန ‘‘အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ‘သေသေပိ ဧဝ’န္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနေန သဗ္ဗညူ ဘဂဝါ၊ တဉ္စ ဉာဏံ န အနုမာနိကံ သံသယာဘာဝတော. သံသယာနုဗဒ္ဓံ ဟိ လောကေ အနုမာနဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ တံ န ယုတ္တံ. သဗ္ဗဿ ဟိ အပ္ပစ္စက္ခဘာဝေ အတ္ထာဝိသံဝါဒနေန ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ‘‘သေသေပိ ဧဝ’’န္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနဿ အသမ္ဘဝတော. ယဉှိ တံ သေသံ၊ တံ အပ္ပစ္စက္ခန္တိ.

အထ တမ္ပိ ပစ္စက္ခံ၊ တဿ သေသဘာဝေါ ဧဝ န သိယာတိ? သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. ကသ္မာ? အဝိသယဝိစာရဏဘာဝတော. ဝုတ္တံ ဟေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အစိန္တေယျော န စိန္တေတဗ္ဗော. ယော စိန္တေယျ၊ ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇). ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ယံကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလံ၊ ဧကဒေသော ဝါ၊ တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ နိစ္စသမာဓာနဉ္စ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ စ သကလဿ အဝိသယဘာဝေ တဿ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ န သိယာ၊ ဧကန္တေနေဝ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဝဇ္ဇနပ္ပဋိဗဒ္ဓါ အာကင်္ခပ္ပဋိဗဒ္ဓါ မနသိကာရပ္ပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တုပ္ပါဒပ္ပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော. အတီတာနာဂတဝိသယမ္ပိ ဘဂဝတော ဉာဏံ အနုမာနာဂမတက္ကဂ္ဂဟဏဝိရဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခမေဝ.

နနု စ ဧတသ္မိံ ပက္ခေ ယဒါ သကလံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ၊ တဒါ သကိံယေဝ သကလဝိသယတာယ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာတိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိယေဝါတိ? န၊ တဿ ဝိသောဓိတတ္တာ. ဝိသောဓိတော ဟိ သော ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျောတိ. အညထာ ပစုရဇနဉာဏသမာနဝုတ္တိတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဉာဏဿ အစိန္တေယျတာ န သိယာ. တသ္မာ သကလဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ တံ ဧကဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိယ သုဝဝတ္ထာပိတေယေဝ တေ ဓမ္မေ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေတ္ထ အစိန္တေယျံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတကံ ဉေယျံ၊ တာဝတကံ ဉာဏံ. ယာဝတကံ ဉာဏံ၊ တာဝတကံ ဉေယျံ. ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ၊ ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၆၉၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၅). ဧဝမေကဇ္ဈံ၊ ဝိသုံ၊ သကိံ၊ ကမေန ဝါ ဣစ္ဆာနုရူပံ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ.

၁၃၃. ဝိဇ္ဇာဟီတိ ဧတ္ထ ဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ ဝိဇ္ဇာ၊ ယာထာဝတော ဥပလဗ္ဘတီတိ အတ္ထော. အတ္တနော ဝါ ပဋိပက္ခဿ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ၊ တမောက္ခန္ဓာဒိကဿ ပဒါလနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ အတ္တနော ဝိသယဿ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနပိ ဝိဇ္ဇာ. သမ္ပန္နတ္တာတိ သမန္နာဂတတ္တာ၊ ပရိပုဏ္ဏတ္တာ ဝါ၊ အဝိကလတ္တာတိ အတ္ထော. တိဿန္နံ၊ အဋ္ဌန္နံ စ ဝိဇ္ဇာနံ တတ္ထ တတ္ထ သုတ္တေ ဂဟဏံ ဝိနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ နာမ သဒ္ဓါ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပံ ဗာဟုသစ္စံ ဝီရိယံ သတိ ပညာ စ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု သဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁). စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ ယာနိ ကာနိစိ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ သီလာဒယော ပန္နရသေဝ ‘‘စရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣမေယေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. တေန တေသံ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟတော နိဗ္ဗာနုပဂမနေ ဧကံသတော သာဓနဘာဝမာဟ. ဣဒါနိ တဒတ္ထသာဓနာယ အာဂမံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ.

နနု စာယံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ သာဝကေသုပိ လဗ္ဘတီတိ? ကိဉ္စာပိ လဗ္ဘတိ၊ န ပန တထာ၊ ယထာ ဘဂဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စရဏဓမ္မပရိယာပန္နတ္တာ ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရဿ၊ သော စေတ္ထ မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာ သာဓာရဏဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘စရဏသမ္ပဒါ မဟာကာရုဏိကတံ ပူရေတွာ ဌိတာ’’တိ. ယထာ သတ္တာနံ အနတ္ထံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ အတ္ထေ နိယောဇနံ ပညာယ ဝိနာ န ဟောတိ၊ ဧဝံ နေသံ အတ္ထာနတ္ထဇာနနံ သတ္ထု ကရုဏာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ ဥဘယမ္ပိ ဥဘယတ္ထ သကိစ္စကမေဝ သိယာ. ယတ္ထ ပန ယဿာ ပဓာနဘာဝေါ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သော သဗ္ဗညုတာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ တံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ ယထာ အညောပိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော၊ တေန ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နဿေဝါယံ အာဝေဏိကာ ပဋိပတ္တီတိ ဒဿေတိ. သာ ပနာယံ သတ္ထု ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ သာသနဿ နိယျာနိကတာယ သာဝကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဧကန္တကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တေနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါယ သတ္ထု ပညာမဟတ္တံ ပကာသိတံ ဟောတိ၊ စရဏသမ္ပဒါယ ကရုဏာမဟတ္တံ. တေသု ပညာယ ဘဂဝတော ဓမ္မရဇ္ဇပ္ပတ္တိ၊ ကရုဏာယ ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ. ပညာယ သံသာရဒုက္ခနိဗ္ဗိဒါ၊ ကရုဏာယ သံသာရဒုက္ခသဟနံ. ပညာယ ပရဒုက္ခပရိဇာနနံ၊ ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပတိကာရာရမ္ဘော. ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခဘာဝေါ၊ ကရုဏာယ တဒဓိဂမော. ပညာယ သယံ တရဏံ၊ ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ. ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ၊ ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကိစ္စသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ သံသာရာဘိမုခဘာဝေါ၊ ပညာယ တတ္ထ အနဘိရတိ. တထာ ကရုဏာယ ပရေသံ အဘိံသာပနံ၊ ပညာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ. ကရုဏာယ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ၊ ပညာယ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ. တထာ ကရုဏာယ အပရန္တပေါ၊ ပညာယ အနတ္တန္တပေါ. တေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တထာ ကရုဏာယ လောကနာထတာ၊ ပညာယ အတ္တနာထတာ. ကရုဏာယ စဿ နိန္နတာဘာဝေါ၊ ပညာယ ဥန္နမာဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု ဇနိတာနုဂ္ဂဟော ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော၊ ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တော ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗသတ္တာနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော. ယထာ ဟိ ကရုဏာ ဘဂဝတော သိနေဟသောကဝိရဟိတာ၊ ဧဝံ ပညာ အဟံကာရမမံကာရဝိနိမုတ္တာတိ အညမညဝိသောဓိတာ ပရမဝိသုဒ္ဓါ ဂုဏဝိသေသာ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါဟိ ပကာသိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၁၃၄. ဂမနမ္ပိ ဟိ ဂတန္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ဂတေ ဌိတေ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၄၊ ၂.၃၇၆). သောဘနန္တိ သုဘံ. သုဘဘာဝေါ ဝိသုဒ္ဓတာယ၊ ဝိသုဒ္ဓတာ ဒေါသဝိဂမေနာတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓမနဝဇ္ဇ’’န္တိ. ဂမနဉ္စ နာမ ဗဟုဝိဓန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဂမနံ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. သော ဟိ နိဗ္ဗာနဿ ဂတိ အဓိဂမောတိ ကတွာ ‘‘ဂတံ၊ ဂမန’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိ တဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တေန ဟေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခေမံ ဒိသန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အသဇ္ဇမာနောတိ ပရိပန္ထာဘာဝေန သုဂတိဂမနေပိ အသဇ္ဇန္တော သင်္ဂံ အကရောန္တော၊ ပဂေဝ ဣတရတ္ထ. အထ ဝါ ဧကာသနေ နိသီဒိတွာ ခိပ္ပဘိညာဝသေနေဝ စတုန္နမ္ပိ မဂ္ဂါနံ ပဋိလဒ္ဓဘာဝတော အသဇ္ဇမာနော အသဇ္ဇန္တော ဂတော. ယံ ဂမနံ ဂစ္ဆန္တော သဗ္ဗမနတ္ထံ အပဟရတိ၊ သဗ္ဗဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ပတ္တိံ အာဝဟတိ၊ တဒေဝ သောဘနံ နာမ. တေန စ ဘဂဝါ ဂတောတိ အာဟ ‘‘ဣတိ သောဘနဂမနတ္တာ သုဂတော’’တိ သောဘနတ္ထော သု-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ.

အသုန္ဒရာနံ ဒုက္ခာနံ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တီနံ အဘာဝတော အစ္စန္တသုခတ္တာ ဧကန္တတော သုန္ဒရံ နာမ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရဉ္စေသ ဌာနံ ဂတော အမတံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၁၅၊ ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄). သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. သုဋ္ဌု ဂမနဉ္စ နာမ ပဋိပက္ခေန အနဘိဘူတဿ ဂမနန္တိ အာဟ ‘‘ပဟီနေ ကိလေသေ ပုန အပစ္စာဂစ္ဆန္တော’’တိ. ဣဒဉ္စ သိခါပ္ပတ္တံ သမ္မာဂမနံ၊ ယာယ အာဂမနီယပဋိပဒါယ သိဒ္ဓံ၊ သာပိ သမ္မာဂမနမေဝါတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ သုဂတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာ ဝါ ဂတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မာပဋိပတ္တိယာတိ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ သမ္ပာပနေ အဝိပရီတပဋိပတ္တိယာ. ‘‘သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တော’’တိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပဋိပဒါ အဝိဘာဂေန သဗ္ဗသတ္တာနံ သဗ္ဗဒါ ဟိတသုခါဝဟဘာဝေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘သဿတံ ဥစ္ဆေဒန္တိ ဣမေ အန္တေ အနုပဂစ္ဆန္တော ဂတော’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဂတိံ ဒဿေတိ. ‘‘ကာမသုခံ အတ္တကိလမထန္တိ ဣမေ အနုပဂစ္ဆန္တော ဂတော’’တိ ဧတေန အရိယမဂ္ဂဂတိံ ဒဿေတိ.

တတြာတိ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ယုတ္တဿေဝ ဘာသနေ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ၊ သာဓေတဗ္ဗေ စေတံ ဘုမ္မံ. အဘူတန္တိ အဘူတတ္ထံ. အတ္ထမုခေန ဟိ ဝါစာယ အဘူတတာ၊ ဘူတတာ ဝါ. အတစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အဘူတန္တိ ဝါ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ. အတစ္ဆန္တိ အတထာကာရံ အညထာသန္တံ. အနတ္ထသဉှိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေန၊ သမ္ပရာယိကေန ဝါ အနတ္ထေန သဉှိတံ၊ အနတ္ထာဝဟံ. န အတ္ထောတိ အနတ္ထော၊ အတ္ထဿ ပဋိပက္ခော၊ အဘာဝေါ စ၊ တေန သဉှိတံ၊ ပိသုဏဝါစံ၊ သမ္ဖပ္ပလာပဉ္စာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿာပိ ဝစီဒုစ္စရိတဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပဌမာ ဝါစာ သီလဝန္တံ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ၊ အစဏ္ဍာလာဒိမေဝ ‘‘စဏ္ဍာလော’’တိအာဒိနာ ဘာသမာနဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒုတိယာ ဒုဿီလံ ‘‘ဒုဿီလော’’တိ၊ စဏ္ဍာလာဒိမေဝ ‘‘စဏ္ဍာလော’’တိအာဒိနာ အဝိနယေန ဘာသမာနဿ. တတိယာ နေရယိကာဒိကဿ နေရယိကာဒိဘာဝဝိဘာဝနီကထာ ယထာ ‘‘အာပါယိကော ဒေဝဒတ္တော နေရယိကော’’တိအာဒိကာ (စူဠဝ. ၃၄၈). စတုတ္ထီ ‘‘ဝေဒဝိဟိတေန ယညဝိဓိနာ ပါဏာတိပါတာဒိကတံ သုဂတိံ အာဝဟတီ’’တိ လောကဿ ဗျာမောဟနကထာ. ပဉ္စမီ ဘူတေန ပေသုညူပသံဟာရာဒိကထာ. ဆဋ္ဌာ ယုတ္တပ္ပတ္တဋ္ဌာနေ ပဝတ္တိတာ ဒါနသီလာဒိကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သမ္မာ ဂဒတ္တာတိ ယထာဝုတ္တံ အဘူတာဒိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသဉှိတံ ပိယံ မနာပံ တတော ဧဝ သမ္မာ သုဋ္ဌု ဂဒနတော သုဂတော ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. အာပါထဂမနမတ္တေန ကဿစိ အပ္ပိယမ္ပိ ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ပိယံ မနာပမေဝ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ လောကဿ ဟိတသုခါဝဟတ္တာ.

အပိစ သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတော. ဘဂဝတော ဟိ ဝေနေယျဇနုပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖါဒနတော သောဘနံ ဘဒ္ဒကံ. တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ ဒုတဝိလမ္ဗိတခလိတာနုကဍ္ဎနနိပ္ပီဠနုက္ကုဋိကကုဋိလာကုလတာဒိဒေါသရဟိတဝိလာသိတရာဇဟံသဝသဘဝါရဏမိဂရာဇဂမနံ ကာယဂမနံ၊ ဉာဏဂမနဉ္စ ဝိပုလနိမ္မလကရုဏာသတိဝီရိယာဒိဂုဏဝိသေသသဟိတံ အဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနဝဇ္ဇတာယ၊ သတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟတာယ စ သောဘနမေဝ. အထ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိဇာနန္တော သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော. တထာ လောကသမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အတီတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပဋိပန္နောတိ သုဂတော. တထာ ယံ ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ၊ သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သမ္မာ ပစ္စက္ခတော ဂတော အဗ္ဘညာသီတိ သုဂတော.

၁၃၅. သဗ္ဗထာတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန. ယော ယော လောကော ယထာ ယထာ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တထာ တထာ. တေ ပန ပကာရေ ဒဿေတုံ ‘‘သဘာဝတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဘာဝတောတိ ဒုက္ခသဘာဝတော. သဗ္ဗော ဟိ လောကော ဒုက္ခသဘာဝေါ. ယထာဟ ‘‘သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၊ ဒီ. နိ. ၂.၃၈၇). သမုဒယတောတိ ယတော သော သမုဒေတိ၊ တတော တဏှာဒိတော. နိရောဓတောတိ ယတ္ထ သော နိရုဇ္ဈတိ၊ တတော ဝိသင်္ခါရတော. နိရောဓူပါယတောတိ ယေန ဝိဓိနာ သော နိရောဓော ပတ္တဗ္ဗော၊ တတော အရိယမဂ္ဂတော၊ ဣတော အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါ.

ဣတိ ‘‘သဗ္ဗထာ လောကံ အဝေဒီ’’တိ ဝတွာ တဒတ္ထသာဓကံ သုတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတ္ထ ခေါ အာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘န ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ ဥဇုကံ ဇာတိအာဒီနိ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘န စဝတိ န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ပဒဒွယေန အပရာပရံ စဝနုပပဇ္ဇနာနိ ပဋိက္ခိပတိ. ကေစိ ပန ‘‘န ဇာယတီတိအာဒိ ဂဗ္ဘသေယျကဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣတရံ ဩပပါတိကဝသေနာ’’တိ ဝဒန္တိ. တန္တိ ဇာတိအာဒိရဟိတံ. ဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန. ဉာတေယျန္တိ ဇာနိတဗ္ဗံ. ‘‘ဉာတာယ’’န္တိ ဝါ ပါဌော၊ ဉာတာ အယံ နိဗ္ဗာနတ္ထိကောတိ အဓိပ္ပါယော.

ကာမံ ပါဒဂမနေန ဂန္တွာ လောကဿန္တံ ဉာတုံ၊ ဒဋ္ဌုံ၊ ပတ္တုံ ဝါ န သက္ကာ၊ အပိစ ပရိမိတပရိစ္ဆိန္နဋ္ဌာနေ တံ ပညာပေတွာ ဒဿေမီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သသညိမှီတိ သညာသဟိတေ. တတော ဧဝ သမနကေ သဝိညာဏကေ. အဝိညာဏကေ ပန ဥတုသမုဋ္ဌာနရူပသမုဒါယမတ္တေ ပညာပေတုံ န သက္ကာတိ အဓိပ္ပါယော. လောကန္တိ ခန္ဓာဒိလောကံ. လောကနိရောဓန္တိ တဿ လောကဿ နိရုဇ္ဈနံ၊ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ. အဒေသမ္ပိ ဟိ တံ ယေသံ နိရောဓော၊ တေသံ ဝသေန ဥပစာရတော၊ ဒေသတောပိ နိဒ္ဒိသီယတိ ယထာ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ၊ ဧတ္ထေသာ တဏှာ ပဟီယမာနာ ပဟီယတိ၊ ဧတ္ထ နိရုဇ္ဈမာနာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၁၊ မ. နိ. ၁.၁၃၄၊ ဝိဘ. ၂၀၄).

ဂမနေနာတိ ပါကတိကဂမနေန. လောကဿန္တောတိ သင်္ခါရလောကဿ အန္တော အန္တကိရိယာဟေတုဘူတံ နိဗ္ဗာနံ. ကုဒါစနန္တိ ကဒါစိပိ. အပတွာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန အနဓိဂန္တွာ. ပမောစနန္တိ ပမုတ္တိ နိဿရဏံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ လောကဿန္တံ အပတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုတ္တိ နတ္ထိ၊ တသ္မာ. ဟဝေတိ နိပါတမတ္တံ. လောကဝိဒူတိ သဘာဝါဒိတော သဗ္ဗံ လောကံ ဇာနန္တော. သုမေဓောတိ သုန္ဒရပညော. လောကန္တဂူတိ ပရိညာဘိသမယေန လောကံ ဝိဒိတွာ ပဟာနာဘိသမယေန လောကန္တဂူ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသဿ ပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော. သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ သမိတတ္တာ၊ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဝါ အဘိသမိတတ္တာ သမိတာဝီ. နာသီသတိ န ပတ္ထေတိ. ယထာ ဣမံ လောကံ၊ ဧဝံ ပရဉ္စ လောကံ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ.

၁၃၆. ဧဝံ ယဒိပိ လောကဝိဒုတာ အနဝသေသတော ဒဿိတာ သဘာဝတော ဒဿိတတ္တာ၊ လောကော ပန ဧကဒေသေနေဝ ဝုတ္တောတိ တံ အနဝသေသတော ဒဿေတုံ ‘‘အပိစ တယော လောကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ခန္ဓာနံ သမူဟော၊ သန္တာနော စ သတ္တလောကော. ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တော၊ လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလံ၊ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကောတိ. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ရူပါဒီနံ သမူဟော၊ သန္တာနော စ ဩကာသလောကော လောကိယန္တိ ဧတ္ထ တသာ၊ ထာဝရာ စ၊ တေသဉ္စ ဩကာသဘူတောတိ. တဒါဓာရတာယ ဟေသ ‘‘ဘာဇနလောကော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ဥဘယေပိ ခန္ဓာ သင်္ခါရလောကော ပစ္စယေဟိ သင်္ခရီယန္တိ၊ လုဇ္ဇန္တိ ပလုဇ္ဇန္တိ စာတိ. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ၊ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကာတိ အတ္ထော. ပစ္စယတ္ထော ဟေတ္ထ အာဟာရ-သဒ္ဒေါ ‘‘အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပါဒါယာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၂၃၂) ဝိယ. ဧဝံ ဟိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဣမိနာ အသညသတ္တာပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. သာ ပနာယံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတာ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရဓမ္မော၊ န သတ္တဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဂတဋ္ဌာနေ သင်္ခါရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

ယဒိ ဧဝံ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာတိ နာယံ ဒေါသော. ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘ဧကဓမ္မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော သမ္မာ ဝိရဇ္ဇမာနော သမ္မာ ဝိမုစ္စမာနော သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ သမ္မဒတ္ထံ အဘိသမေစ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမသ္မိံ ဧကဓမ္မေ? သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇). ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ သဿတာဒိဝသေန ‘‘အတ္တာ၊ လောကော’’တိ စ ပရိကပ္ပနာ ယေဘုယျေန သတ္တဝိသယာ၊ န သင်္ခါရဝိသယာတိ အာဟ ‘‘သဿတော လောကောတိ ဝါ အသဿတော လောကောတိ ဝါ အာဂတဋ္ဌာနေ သတ္တလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တီတိ ယတ္တကေ ဌာနေ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တိ ပရိဗ္ဘမန္တိ. ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစမာနာတိ တေသံ ပရိဗ္ဘမနေနေဝ တာ ဒိသာ ပဘဿရာ ဟုတွာ ဝိရောစန္တိ. တာဝ သဟဿဓာ လောကောတိ တတ္တကံ သဟဿပ္ပကာရော ဩကာသလောကော၊ သဟဿလောကဓာတုယောတိ အတ္ထော. ‘‘တာဝ သဟဿဝါ’’တိ ဝါ ပါဌော.

တမ္ပီတိ တံ တိဝိဓမ္ပိ လောကံ. တထာ ဟိဿ သဗ္ဗထာပိ ဝိဒိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧကော လောကောတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ယာယ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ကထာယ သဗ္ဗေသံ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာ ဝုတ္တာ၊ တာယ သဗ္ဗော သင်္ခါရလောကော ဧကော ဧကဝိဓော ပကာရန္တရဿ အဘာဝတော. ဒွေ လောကာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမ-ဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ နိဗ္ဗာနဿ အဂ္ဂဟဏံ၊ တဿ အလောကသဘာဝတ္တာ. နနု စ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဧတ္ထ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ မဂ္ဂဖလဓမ္မာနမ္ပိ လောကတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ ပရိညေယျာနံ ဒုက္ခသစ္စဓမ္မာနံ ဣဓ ‘‘လောကော’’တိ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အထ ဝါ ‘‘န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီ’’တိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ၊ သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဥပါဒါနာနံ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဒသာယတနာနီတိ ဒသ ရူပါယတနာနိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာဝစနေန သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ. တာယ စ ‘‘ယဒနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ၊ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ဝစနတော ဒုက္ခာနတ္တတာ စ ပကာသိတာ ဟောန္တီတိ တီဏိပိ သာမညလက္ခဏာနိ ဂဟိတာနိ. နာမန္တိ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ၊ တေ စ အတ္ထတော ဖဿာဒယော. ရူပန္တိ ဘူတုပါဒါယရူပါနိ၊ တာနိ စ အတ္ထတော ပထဝီအာဒယောတိ အဝိသေသေနေဝ သလက္ခဏတော သင်္ခါရာ ဂဟိတာ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ ယေ တေသံ ဝိသေသာ ကုသလာဒယော၊ ဟေတုအာဒယော စ၊ တေပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဣတိ အယံ သင်္ခါရလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော’’တိ.

အာဂမ္မ စိတ္တံ သေတိ ဧတ္ထာတိ အာသယော မိဂါသယော ဝိယ. ယထာ မိဂေါ ဂေါစရာယ ဂန္တွာ ပစ္စာဂန္တွာ တတ္ထေဝ ဝနဂဟနေ သယတီတိ သော တဿ အာသယော၊ ဧဝံ အညထာ ပဝတ္တိတွာပိ စိတ္တံ အာဂမ္မ ယတ္ထ သေတိ၊ သော တဿ အာသယောတိ ဝုစ္စတိ. သော ပန သဿတဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော. ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ၊ ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ၊

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ၊ ဧတံ အာသယသဒ္ဒိတ’’န္တိ.

တတ္ထ သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ သဗ္ဗေပိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ သတ္တာ ဣမာ ဧဝ ဒွေ ဒိဋ္ဌိယော သန္နိဿိတာ. ယထာဟ ‘‘ဒွယနိဿိတော ခွာယံ၊ ကစ္စာန၊ လောကော ယေဘုယျေန အတ္ထိတဉ္စ နတ္ထိတဉ္စာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅). အတ္ထိတာတိ ဟိ သဿတဂ္ဂါဟော အဓိပ္ပေတော၊ နတ္ထိတာတိ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟော. အယံ တာဝ ဝဋ္ဋနိဿိတာနံ ပုထုဇ္ဇနာနံ အာသယော. ဝိဝဋ္ဋနိဿိတာနံ ပန သုဒ္ဓသတ္တာနံ အနုလောမိကာ ခန္တိ၊ ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဒုဝိဓော အာသယော.

အာသယံ ဇာနာတီတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ. ဇာနန္တော စ တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ၊ တေသဉ္စ ဉာဏာနံ အပ္ပဝတ္တိက္ခဏေပိ ဇာနာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ကာမံ သေဝန္တညေဝ ဇာနာတိ ‘အယံ ပုဂ္ဂလော ကာမဂရုကော ကာမာသယော ကာမာဓိမုတ္တော’တိ၊ ကာမံ သေဝန္တညေဝ ဇာနာတိ ‘အယံ ပုဂ္ဂလော နေက္ခမ္မဂရုကော နေက္ခမ္မာသယော နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော’တိ’’အာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃).

အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ အနု အနု သယန္တီတိ အနုသယာ၊ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. ဧတေန နေသံ ကာရဏလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတံ ဒဿေတိ. အပ္ပဟီနာ ဟိ ကိလေသာ ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကေ ပန တေ? ရာဂါဒယော သတ္တ အနာဂတာ ကိလေသာ၊ အတီတာ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ စ တံသဘာဝတ္တာ တထာ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ကာလဘေဒေန သဘာဝဘေဒေါ အတ္ထိ. တံ သတ္တဝိဓံ အနုသယံ တဿ တဿ သတ္တဿ သန္တာနေ ပရောပရဘာဝေန ပဝတ္တမာနံ ဇာနာတိ.

စရိတန္တိ သုစရိတဒုစ္စရိတံ. တံ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၈၁၄၊ ၈၁၇) စရိတနိဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. အထ ဝါ စရိတန္တိ စရိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာ ပန ရာဂဒေါသမောဟသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကဝသေန ဆ မူလစရိယာ၊ တာသံ အပရိယန္တော အန္တရဘေဒေါ၊ သံသဂ္ဂဘေဒေါ ပန တေသဋ္ဌိဝိဓော. တံ စရိတံ သဘာဝတော သံကိလေသဝေါဒါနတော သမုဋ္ဌာနတော ဖလတော နိဿန္ဒတောတိ ဧဝမာဒိနာ ပကာရေန ဇာနာတိ.

အဓိမုတ္တိ အဇ္ဈာသယဓာတု. သာ ဒုဝိဓာ ဟီနာဓိမုတ္တိ ပဏီတာဓိမုတ္တီတိ. ယာယ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ သတ္တာ ဟီနာဓိမုတ္တိကေယေဝ သေဝန္တိ၊ ပဏီတာဓိမုတ္တိကာ စ ပဏီတာဓိမုတ္တိကေယေဝ. သာ အဇ္ဈာသယဓာတု အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ အဓိမုတ္တိ. တံ အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ ‘‘ဣမဿ အဓိမုတ္တိ ဟီနာ၊ ဣမဿ ပဏီတာ’’တိ၊ တတ္ထာပိ ‘‘ဣမဿ မုဒု၊ ဣမဿ မုဒုတရာ၊ ဣမဿ မုဒုတမာ’’တိအာဒိနာ. ဣန္ဒြိယာနံ ဟိ တိက္ခမုဒုဘာဝါဒိနာ ယထာရဟံ အဓိမုတ္တိယာ တိက္ခမုဒုဘာဝါဒိကော ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သမ္မောဟဝိနောဒနီယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၁၈၊ ၈၂၀) ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာပိ အဓိမုတ္တိ ဣဓ သတ္တာနံ တိက္ခိန္ဒြိယမုဒိန္ဒြိယဘာဝဒဿနတ္ထံ ပုန ဂဟိတာ’’တိ.

အပ္ပရဇံ အက္ခံ ဧတေသန္တိ အပ္ပရဇက္ခာ၊ အပ္ပံ ဝါ ရဇံ ပညာမယေ အက္ခိမှိ ဧတေသန္တိ အပ္ပရဇက္ခာ၊ အနုဿဒရာဂါဒိရဇာ သတ္တာ၊ တေ အပ္ပရဇက္ခေ. မဟာရဇက္ခေတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဥဿဒရာဂါဒိရဇာ မဟာရဇက္ခာ.

တိက္ခိန္ဒြိယေတိ တိခိဏေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတေ. မုဒိန္ဒြိယေတိ မုဒုကေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတေ. ဥပနိဿယဣန္ဒြိယာနိ နာမ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ. သွာကာရေတိ သုန္ဒရာကာရေ ကလျာဏပကတိကေ၊ ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယေတိ အတ္ထော. သုဝိညာပယေတိ သမ္မတ္တနိယာမံ ဝိညာပေတုံ သုကရေ သဒ္ဓေ၊ ပညဝန္တေ စ. ဘဗ္ဗေ အဘဗ္ဗေတိ ဧတ္ထ ဘဗ္ဗေတိ ကမ္မာဝရဏကိလေသာဝရဏဝိပါကာဝရဏရဟိတေ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဒွါကာရဒုဝိညာပယာဘဗ္ဗာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဣမဿ ရာဂရဇော အပ္ပေါ၊ ဣမဿ ဒေါသရဇော အပ္ပေါ’’တိအာဒိနာ အပ္ပရဇက္ခေသု ဇာနနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဘဂဝါ အပရိမာဏေ သတ္တေ အာသယာဒိတော အနဝသေသေတွာ ဇာနာတိ၊ တသ္မာ အဿ ဘဂဝတော သတ္တလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော.

နနု စ သတ္တေသု ပမာဏာဒိပိ ဇာနိတဗ္ဗော အတ္ထီတိ? အတ္ထိ. တဿ ပန ဇာနနံ န နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယာတိ ဣဓ န ဂဟိတံ၊ ဘဂဝတော ပန တမ္ပိ သုဝိဒိတံ သုဝဝတ္ထာပိတမေဝ၊ ပယောဇနာဘာဝါ ဒေသနံ နာရုဠှံ. တေန ဝုတ္တံ –

‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ ပရိတ္တံ နခသိခါယံ ပံသုံ အာရောပေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကတမံ နု ခေါ ဗဟုတရံ – ယော ဝါယံ မယာ ပရိတ္တော နခသိခါယံ ပံသု အာရောပိတော၊ အယံ ဝါ မဟာပထဝီ’’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၂၁).

၁၃၇. ဩကာသလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. စက္ကဝါဠန္တိ လောကဓာတု. သာ ဟိ နေမိမဏ္ဍလသဒိသေန စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန သမန္တတော ပရိက္ခိတ္တတ္တာ ‘‘စက္ကဝါဠ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. စတုတိံသသတာနိ စာတိ စတုအဓိကာနိ တိံသသတာနိ၊ တီဏိသဟဿာနိ၊ စတ္တာရိသတာနိ စာတိ အတ္ထော. အဍ္ဎုဍ္ဎာနီတိ ဥပဍ္ဎစတုတ္ထာနိ၊ တီဏိသတာနိ၊ ပညာသဉ္စာတိ အတ္ထော. နဟုတာနီတိ ဒသသဟဿာနိ. သင်္ခါတာတိ ကထိတာ. သဏ္ဌိတီတိ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရိတော စာတိ သဗ္ဗသော ဌိတိ.

ဧဝံ သဏ္ဌိတေတိ ဧဝမဝဋ္ဌိတေ. ဧတ္ထာတိ စက္ကဝါဠေ. အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝါတိ တတ္တကမေဝ စတုရာသီတိ ယောဇနသဟဿာနိယေဝ ဥဗ္ဗေဓော. န ကေဝလံ စေတ္ထ ဥဗ္ဗေဓောဝ၊ အထ ခေါ အာယာမဝိတ္ထာရာပိဿ တတ္တကာယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သိနေရု၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဗ္ဗတရာဇာ စတုရာသီတိ ယောဇနသဟဿာနိ အာယာမေန၊ စတုရာသီတိ ယောဇနသဟဿာနိ ဝိတ္ထာရေနာ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၆).

တတောတိ သိနေရုဿ ဟေဋ္ဌာ၊ ဥပရိ စ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော. ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎေနာတိ ဥပဍ္ဎေန ဥပဍ္ဎေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဒွါစတ္တာလီသ ယောဇနသဟဿာနိ သမုဒ္ဒေ အဇ္ဈောဂါဠှော တတ္တကမေဝ စ ဥပရိ ဥဂ္ဂတော ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတော၊ ဧကဝီသ ယောဇနသဟဿာနိ သမုဒ္ဒေ အဇ္ဈောဂါဠှော တတ္တကမေဝ စ ဥပရိ ဥဂ္ဂတော ဤသဓရော ပဗ္ဗတောတိ ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎပမာဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ မဟာသမုဒ္ဒေါ ယာဝ စက္ကဝါဠပါဒမူလာ အနုပုဗ္ဗနိန္နော၊ ဧဝံ ယာဝ သိနေရုပါဒမူလာတိ ဟေဋ္ဌာ သိနေရုပမာဏတော ဥပဍ္ဎပမာဏောပိ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတော ပထဝိယံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော၊ ဧဝံ ဤသဓရာဒယောပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုတ္တံ ဟေတံ ‘‘မဟာသမုဒ္ဒေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနုပုဗ္ဗနိန္နော အနုပုဗ္ဗပေါဏော အနုပုဗ္ဗပဗ္ဘာရော’’တိ (ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၄၊ အ. နိ. ၈.၁၉). သိနေရုယုဂန္ဓရာဒီနံ အန္တရေ သီဒန္တရသမုဒ္ဒါ နာမ. တေ ဝိတ္ထာရတော ယထာက္ကမံ သိနေရုအာဒီနံ အစ္စုဂ္ဂတသမာနပရိမာဏာတိ ဝဒန္တိ. ဗြဟာတိ မဟန္တော.

သိနေရုဿ သမန္တတောတိ ပရိက္ခိပနဝသေန သိနေရုဿ သမန္တတော ဌိတာ. သိနေရုံ တာဝ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတော ယုဂန္ဓရော၊ တံ ပရိက္ခိပိတွာ ဤသဓရော. ဧဝံ တံ တံ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတာ ‘‘သိနေရုဿ သမန္တတော’’တိ ဝုတ္တာ.

ယောဇနာနံ သတာနုစ္စော၊ ဟိမဝါ ပဉ္စ ပဗ္ဗတောတိ ဟိမဝါ ပဗ္ဗတော ပဉ္စ ယောဇနာနံ သတာနိ ဥစ္စော ဥဗ္ဗေဓော. နဂဝှယာတိ နဂ-သဒ္ဒေန အဝှါတဗ္ဗာ ရုက္ခာဘိဓာနာ. ပညာသယောဇနက္ခန္ဓသာခါယာမာတိ’ ဥဗ္ဗေဓတော ပညာသယောဇနက္ခန္ဓာယာမာ၊ ဥဗ္ဗေဓတော၊ သမန္တတော စ ပညာသယောဇနသာခါယာမာ စ. တတော ဧဝ သတယောဇနဝိတ္ထိဏ္ဏာ၊ တာဝဒေဝ စ ဥဂ္ဂတာ. ယဿာနုဘာဝေနာတိ ယဿာ မဟန္တတာ ကပ္ပဋ္ဌာယိတာဒိပ္ပကာရေန ပဘာဝေန.

ဂရုဠာနံ သိမ္ဗလိရုက္ခော သိနေရုဿ ဒုတိယပရိဘဏ္ဍေ ပတိဋ္ဌိတော.

သိရီသေနာတိ ပစ္စတ္တေ ကရဏဝစနံ. သတ္တမန္တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ၊ သိရီသော ဘဝတိ သတ္တမောတိ အတ္ထော.

တတ္ထ စဏ္ဍမဏ္ဍလံ ဟေဋ္ဌာ၊ သူရိယမဏ္ဍလံ ဥပရိ. တဿ အာသန္နဘာဝေန စန္ဒမဏ္ဍလံ အတ္တနော ဆာယာယ ဝိကလဘာဝေန ဥပဋ္ဌာတိ. တာနိ ယောဇနန္တရိကာနိ ယုဂန္ဓရဂ္ဂပမာဏေ အာကာသေ ဝိစရန္တိ. အသုရဘဝနံ သိနေရုဿ ဟေဋ္ဌာ. အဝီစိ ဇမ္ဗုဒီပဿ. ဇမ္ဗုဒီပေါ သကဋသဏ္ဌာနော. အပရဂေါယာနံ အာဒါသသဏ္ဌာနော. ပုဗ္ဗဝိဒေဟော အဒ္ဓစန္ဒသဏ္ဌာနော. ဥတ္တရကုရု ပီဌသဏ္ဌာနော. တံတံနိဝါသီနံ၊ တံတံပရိဝါရဒီပဝါသီနဉ္စ မနုဿာနံ မုခမ္ပိ တံတံသဏ္ဌာနန္တိ ဝဒန္တိ. တဒန္တရေသူတိ တေသံ စက္ကဝါဠာနံ အန္တရေသု. တိဏ္ဏံ ဟိ ပတ္တာနံ အညမညအာသန္နဘာဝေန ဌပိတာနံ အန္တရသဒိသေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ စက္ကဝါဠာနံ အန္တရေ ဧကေကော လောကန္တရနိရယော.

အနန္တာနီတိ အပရိမာဏာနိ၊ ‘‘ဧတ္တကာနီ’’တိ အညေဟိ မိနိတုံ အသက္ကုဏေယျာနိ. ဘဂဝါ အနန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏေန အဝေဒိ ‘‘အနန္တော အာကာသော၊ အနန္တော သတ္တနိကာယော၊ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနီ’’တိ တိဝိဓမ္ပိ အနန္တံ ဗုဒ္ဓဉာဏံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ သယမ္ပိ အနန္တတ္တာ. ယာဝတကံ ဟိ ဉေယျံ၊ တာဝတကံ ဉာဏံ. ယာဝတကံ ဉာဏံ၊ တာဝတကံ ဉေယျံ. ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ၊ ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏေန အဝေဒီ’’တိ. အနန္တတာ စဿ အနန္တဉေယျပဋိဝိဇ္ဈနေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ တတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရတ္တာ. နနု စေတ္ထ ဝိဝဋ္ဋာဒီနမ္ပိ ဝိဒိတတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ? သစ္စံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ သာ ပန ပရတော အဘိညာကထာယံ အာဂမိဿတီတိ ဣဓ န ဂဟိတာ.

၁၃၈. အတ္တနာတိ နိဿက္ကဝစနမေတံ. ဂုဏေဟိ အတ္တနာ ဝိသိဋ္ဌတရဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. တရ-ဂ္ဂဟဏံ စေတ္ထ ‘‘အနုတ္တရော’’တိ ပဒဿ အတ္ထနိဒ္ဒေသတာယ ကတံ၊ န ဝိသိဋ္ဌဿ ကဿစိ အတ္ထိတာယ. သဒေဝကေ ဟိ လောကေ သဒိသကပ္ပေါပိ နာမ ကောစိ တထာဂတဿ နတ္ထိ၊ ကုတော သဒိသော. ဝိသိဋ္ဌေ ပန ကာ ကထာ. ကဿစီတိ ကဿစိပိ. အဘိဘဝတီတိ သီလသမ္ပဒါယ ဥပနိဿယဘူတာနံ ဟိရောတ္တပ္ပမေတ္တာကရုဏာနံ၊ ဝိသေသပစ္စယာနံ သဒ္ဓါသတိဝီရိယပညာနဉ္စ ဥက္ကံသပ္ပတ္တိယာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ အနညသာဓာရဏော သဝါသနပဋိပက္ခဿ ပဟီနတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော သတ္ထု သီလဂုဏော. တေန ဘဂဝါ သဒေဝကံ လောကံ အညဒတ္ထု အဘိဘုယျ ပဝတ္တတိ၊ န သယံ ကေနစိ အဘိဘုယျတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဝံ သမာဓိဂုဏာဒီသုပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. သီလာဒယော စေတေ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပန လောကိယံ ကာမာဝစရမေဝ.

ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ တေန သဒေဝကံ လောကံ အဘိဘဝတီတိ? တဿာပိ အာနုဘာဝတော အသဒိသတ္တာ. တမ္ပိ ဟိ ဝိသယတော၊ ပဝတ္တိတော၊ ပဝတ္တိ အာကာရတော စ ဥတ္တရိတရမေဝ. တံ ဟိ အနညသာဓာရဏံ သတ္ထု ဝိမုတ္တိဂုဏံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ၊ ပဝတ္တမာနဉ္စ အတက္ကာဝစရံ ပရမဂမ္ဘီရံ သဏှသုခုမံ သဝိသယံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ သုဋ္ဌု ပါကဋံ ဝိဘူတတရံ ကတွာ ပဝတ္တတိ၊ သမ္မဒေဝ စ ဝသီဘာဝဿ ပါပိတတ္တာ၊ ဘဝင်္ဂပရိဝါသဿ စ အတိပရိတ္တကတ္တာ လဟုံ လဟုံ ပဝတ္တတီတိ.

ဧဝံ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဘဂဝတော ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဒိသဿာပိ အဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အသမော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အသမောတိ ဧကသ္မိံ ကာလေ နတ္ထိ ဧတဿ သီလာဒိဂုဏေန သမာ သဒိသာတိ အသမော. တထာ အသမေဟိ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓေဟိ သမော၊ အသမာ ဝါ သမာ ဧတဿာတိ အသမသမော. သီလာဒိဂုဏေန နတ္ထိ ဧတဿ ပဋိမာတိ အပ္ပဋိမော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဥပမာမတ္တံ ပဋိမာ၊ သဒိသူပမာ ပဋိဘာဂေါ၊ ယုဂဂ္ဂါဟဝသေန ဌိတော ပဋိပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

န ခေါ ပနာဟံ သမနုပဿာမီတိ မမ သမန္တစက္ခုနာ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သဗ္ဗလောကံ ပဿန္တောပိ တတ္ထ သဒေဝကေ။ပေ။ ပဇာယ အတ္တနာ အတ္တတော သီလသမ္ပန္နတရံ သမ္ပန္နတရသီလံ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ န ခေါ ပန ပဿာမိ၊ တာဒိသဿ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော. အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီနီတိ ဧတ္ထ –

‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ စတုပ္ပဒါ ဝါ ဗဟုပ္ပဒါ ဝါ ရူပိနော ဝါ အရူပိနော ဝါ သညိနော ဝါ အသညိနော ဝါ နေဝသညိနာသညိနော ဝါ၊ တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ယေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာ၊ အဂ္ဂေ တေ ပသန္နာ. အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄၊ ၅.၃၂၊ ၁၀.၁၅၊ ဣတိဝု၉၀) –

ဣဒံ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန –

‘‘သဒေဝကေ။ပေ။ သဒေဝမနုဿာယ တထာဂတော အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထုဒသော ဝသဝတ္တီ၊ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၊ ဒီ. နိ. ၃.၁၈၈) –

ဧဝမာဒီနိ သုတ္တပဒါနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အာဒိကာ ဂါထာယောတိ ဧတ္ထ –

‘‘အဟံ ဟိ အရဟာ လောကေ၊ အဟံ သတ္ထာ အနုတ္တရော၊

ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သီတိဘူတောသ္မိ နိဗ္ဗုတော. (မဟာဝ. ၁၁၊ မ. နိ. ၁.၂၈၅၊ ၂.၃၄၁)၊

‘‘ဒန္တော ဒမယတံ သေဋ္ဌော၊ သန္တော သမယတံ ဣသိ၊

မုတ္တော မောစယတံ အဂ္ဂေါ၊ တိဏ္ဏော တာရယတံ ဝရော. (ဣတိဝု. ၁၁၂)၊

‘‘နယိမသ္မိံ လောကေ ပရသ္မိံ ဝါ ပန၊

ဗုဒ္ဓေန သေဋ္ဌော သဒိသော စ ဝိဇ္ဇတိ၊

ယမာဟု ဒက္ခိဏေယျာနံ အဂ္ဂတံ ဂတော၊

ပုညတ္ထိကာနံ ဝိပုလဖလေသိန’’န္တိ. (ဝိ. ဝ. ၁၀၄၇၊ ကထာ. ၇၉၉) –

ဧဝမာဒိကာ ဂါထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ.

၁၃၉. ဒမေတီတိ သမေတိ၊ ကာယသမာဒီဟိ ယောဇေတီတိ အတ္ထော. တံ ပန ကာယသမာဒီဟိ ယောဇနံ ယထာရဟံ တဒင်္ဂဝိနယာဒီသု ပတိဋ္ဌာပနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိနေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ဒမေတုံ ယုတ္တာတိ ဒမနာရဟာ. အမနုဿပုရိသာတိ ဧတ္ထ န မနုဿာတိ အမနုဿာ. တံသဒိသတာ ဧတ္ထ ဇောတီယတိ၊ တေန မနုဿတ္တမတ္တံ နတ္ထိ၊ အညံ သမာနန္တိ ယက္ခာဒယော ‘‘အမနုဿာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ၊ န ယေ ကေစိ မနုဿေဟိ အညေ. တထာ ဟိ တိရစ္ဆာနပုရိသာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ ကတံ၊ ယက္ခာဒယော ဧဝ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. အပလာလော ဟိမဝန္တဝါသီ. စူဠောဒရမဟောဒရာ နာဂဒီပဝါသိနော. အဂ္ဂိသိခဓူမသိခါ သီဟဠဒီပဝါသိနော. နိဗ္ဗိသာ ကတာ ဒေါသဝိသဿ ဝိနောဒနေန. တေနာဟ ‘‘သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပိတာ’’တိ. ကူဋဒန္တာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဃောဋမုခဥပါလိဂဟပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သက္ကဒေဝရာဇာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဇကလာပယက္ခဗကဗြဟ္မာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒံ စေတ္ထ သုတ္တန္တိ ဣဒံ ကေသိသုတ္တံ. ဝိနီတာ ဝိစိတြေဟိ ဝိနယနူပါယေဟီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ ယထာရဟံ သဏှာဒီဟိ ဥပါယေဟိ ဝိနယဿ ဒီပနတော.

ဝိသုဒ္ဓသီလာဒီနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနီတိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓသီလဿ ပဌမဇ္ဈာနံ၊ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိနော ဒုတိယဇ္ဈာန’’န္တိအာဒိနာ တဿ တဿ ဥပရူပရိ ဝိသေသံ အာစိက္ခန္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. သောတာပန္နာဒီနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ဒန္တေပိ ဒမေတိယေဝါ’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဒမထံ အနုပဂတာ ပုရိသဒမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဝိပ္ပကတဒမ္မဘာဝါ သဗ္ဗထာ ဒမေတဗ္ဗတံ နာတိဝတ္တာ၊ တေ သတ္တေ သန္ဓာယ ‘‘ဒန္တေပိ ဒမေတိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တေပိ ဟိ ပုရိသဒမ္မာ ဧဝါတိ၊ ယတော နေ သတ္ထာ ဒမေတိ.

အတ္ထပဒန္တိ အတ္ထာဘိဗျဉ္ဇကပဒံ၊ ဝါကျန္တိ အတ္ထော. ဝါကျေန ဟိ အတ္ထာဘိဗျတ္တိ၊ န နာမာဒိပဒမတ္တေန. ဧကပဒဘာဝေန စ အနညသာဓာရဏော သတ္ထု ပုရိသဒမ္မသာရထိဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌ ဒိသာတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. တာ ဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာပိ အသံကိဏ္ဏဘာဝေန ဒိဿန္တိ အပဒိဿန္တီတိ ဒိသာ၊ ဒိသာ ဝိယာတိ ဝါ ဒိသာ. အသဇ္ဇမာနာတိ န သဇ္ဇမာနာ ဝသီဘာဝပ္ပတ္တိယာ နိဿင်္ဂစာရာ. ဓာဝန္တိ ဇဝနဝုတ္တိယောဂတော. ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတိ၊ အတ္တနော ကာယံ အပရိဝတ္တေန္တောတိ အဓိပ္ပါယော. သတ္ထာရာ ပန ဒမိတာ ပုရိသဒမ္မာ ဧကိရိယာပထေနေဝ အဋ္ဌ ဒိသာ ဓာဝန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧကပလ္လင်္ကေနေဝ နိသိန္နာ’’တိ. အဋ္ဌ ဒိသာတိ စ နိဒဿနမတ္တမေတံ၊ လောကိယေဟိ အဂတပုဗ္ဗံ နိရောဓသမာပတ္တိဒိသံ၊ အမတဒိသဉ္စ ပက္ခန္ဒနတော.

၁၄၀. ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါ၊ တတ္ထ နိယုတ္တောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော၊ ဣဓလောကတ္ထော. ကမ္မကိလေသဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္မာ ဂန္တဗ္ဗတော သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော၊ တတ္ထ နိယုတ္တောတိ သမ္ပရာယိကော၊ ပရလောကတ္ထော. ပရမော ဥတ္တမော အတ္ထော ပရမတ္ထော၊ နိဗ္ဗာနံ. တေဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ. ယထာရဟန္တိ ယထာနုရူပံ. တေသု အတ္ထေသု ယော ယော ပုဂ္ဂလော ယံ ယံ အရဟတိ၊ တဒနုရူပံ. အနုသာသတီတိ ဝိနေတိ တသ္မိံ အတ္ထေ ပတိဋ္ဌပေတိ၊ သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သတ္ထော၊ ဘဏ္ဍမူလေန ဝါဏိဇ္ဇာယ ဒေသန္တရံ ဂစ္ဆန္တော ဇနသမူဟော. ဟိတုပဒေသာဒိဝသေန ပရိပါလေတဗ္ဗော သာသိတဗ္ဗော သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သတ္ထာ၊ သတ္ထဝါဟော. သော ဝိယ ဘဂဝါတိ အာဟ ‘‘သတ္ထာ ဝိယာတိ သတ္ထာ၊ ဘဂဝါ သတ္ထဝါဟော’’တိ.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ နိဒ္ဒေသပါဠိနယေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ သတ္ထဝါဟော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သတ္ထေတိ သတ္ထိကေ ဇနေ. ကံ တာရေန္တိ ဧတ္ထာတိ ကန္တာရော၊ နိရုဒကော အရညပ္ပဒေသော. ရုဠှီဝသေန ပန ဣတရောပိ အရညပ္ပဒေသော တထာ ဝုစ္စတိ. စောရကန္တာရန္တိ စောရေဟိ အဓိဋ္ဌိတကန္တာရံ. တထာ ဝါဠကန္တာရံ. ဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရန္တိ ဒုလ္လဘဘိက္ခံ ကန္တာရံ. တာရေတီတိ အခေမန္တဋ္ဌာနံ အတိက္ကာမေတိ. ဥတ္တာရေတီတိအာဒိ ဥပသဂ္ဂေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဥတ္တာရေတီတိ ခေမန္တဘူမိံ ဥပနေန္တော တာရေတိ. နိတ္တာရေတီတိ အခေမန္တဋ္ဌာနတော နိက္ခာမေန္တော တာရေတိ. ပတာရေတီတိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တာရေတိ၊ ဟတ္ထေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိယ တာရေတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗမ္ပေတံ တာရဏုတ္တာရဏာဒိခေမဋ္ဌာနေ ဌပနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ခေမန္တဘူမိံ သမ္ပာပေတီ’’တိ. သတ္တေတိ ဝေနေယျသတ္တေ. မဟာဂဟနတာယ၊ မဟာနတ္ထတာယ၊ ဒုန္နိတ္ထရဏတာယ စ ဇာတိယေဝ ကန္တာရော ဇာတိကန္တာရော၊ တံ ဇာတိကန္တာရံ.

ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေနာတိ ဥက္ကဋ္ဌသတ္တပရိစ္ဆေဒဝသေန. ဒေဝမနုဿာ ဧဝ ဟိ ဥက္ကဋ္ဌသတ္တာ၊ န တိရစ္ဆာနာဒယော. ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလပရိစ္ဆေဒဝသေနာတိ သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနဿ ယောဂျပုဂ္ဂလဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနဝသေန. ဧတန္တိ ‘‘ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ ဧတံ ဝစနံ. ဘဂဝတောတိ နိဿက္ကဝစနံ ယထာ ‘‘ဥပဇ္ဈာယတော အဇ္ဈေတီ’’တိ၊ ဘဂဝတော သန္တိကေတိ ဝါ အတ္ထော. ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိန္တိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိအာဒိကံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမဿ ဗလဝကာရဏံ.

ဂဂ္ဂရာယာတိ ဂဂ္ဂရာယ နာမ ရညော ဒေဝိယာ၊ တာယ ဝါ ကာရိတတ္တာ ‘‘ဂဂ္ဂရာ’’တိ လဒ္ဓနာမာယ. သရေ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသီတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မသညာယ သရေ နိမိတ္တံ ဂဏှိ၊ ဂဏှန္တော စ ပသန္နစိတ္တော ပရိသပရိယန္တေ နိပဇ္ဇိ. သန္နိရုမ္ဘိတွာ အဋ္ဌာသီတိ တဿ သီသေ ဒဏ္ဍဿ ဌပိတဘာဝံ အပဿန္တော တတ္ထ ဒဏ္ဍံ ဥပ္ပီဠေတွာ အဋ္ဌာသိ. မဏ္ဍူကောပိ ဒဏ္ဍေ ဌပိတေပိ ဥပ္ပီဠိတေပိ ဓမ္မဂတေန ပသာဒေန ဝိဿရမကရောန္တောဝ ကာလမကာသိ. ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ အယံ ဓမ္မတာ၊ ယာ ‘‘ကုတောဟံ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တော၊ တတ္ထ ကိံ နု ခေါ ကမ္မမကာသိ’’န္တိ အာဝဇ္ဇနာ. တသ္မာ အတ္တနော ပုရိမဘဝဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ အာဟ ‘‘အရေ အဟမ္ပိ နာမ ဣဓနိဗ္ဗတ္တော’’တိ. ဘဂဝတော ပါဒေ ဝန္ဒိ ကတညုတာသံဝဍ္ဎိတေန ပေမဂါရဝဗဟုမာနေန.

ဘဂဝါ ဇာနန္တောဝ မဟာဇနဿ ကမ္မဖလံ၊ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဉ္စ ပစ္စက္ခံ ကာတုကာမော ‘‘ကော မေ ဝန္ဒတီ’’တိ ဂါထာယ ပုစ္ဆိ. တတ္ထ ကောတိ ဒေဝနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီသု ကော၊ ကတမောတိ အတ္ထော. မေတိ မမ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. ဣဒ္ဓိယာတိ ဣမာယ ဧဝရူပါယ ဒေဝိဒ္ဓိယာ. ‘‘ယသသာ’’တိ ဣမိနာ ဧဒိသေန ပရိဝါရေန၊ ပရိစ္ဆေဒေန စ. ဇလန္တိ ဝိဇ္ဇောတမာနော. အဘိက္ကန္တေနာတိ အတိဝိယ ကန္တေန ကမနီယေန သုန္ဒရေန. ဝဏ္ဏေနာတိ ဆဝိဝဏ္ဏေန သရီရဝဏ္ဏနိဘာယ. သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာတိ သဗ္ဗာ ဒသပိ ဒိသာ ပဘာသေန္တော၊ စန္ဒော ဝိယ၊ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကာလောကံ ကရောန္တောတိ အတ္ထော.

ဧဝံ ပန ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတော ဒေဝပုတ္တော အတ္တာနံ ပဝေဒေန္တော ‘‘မဏ္ဍူကောဟံ ပုရေ အာသိ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ပုရေတိ ပုရိမဇာတိယံ. ‘‘ဥဒကေ’’တိ ဣဒံ တဒါ အတ္တနော ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဒဿနံ. ‘‘ဥဒကေ မဏ္ဍူကော’’တိ ဧတေန ဥဒ္ဓမာယိကာဒိကဿ ထလေ မဏ္ဍူကဿ နိဝတ္တနံ ကတံ ဟောတိ. ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါစရော၊ ဂုန္နံ ဃာသေသနဋ္ဌာနံ. ဣဓ ပန ဂေါစရော ဝိယာတိ ဂေါစရော၊ ဝါရိ ဥဒကံ ဂေါစရော ဧတဿာတိ ဝါရိဂေါစရော. ဥဒကစာရီပိ ဟိ ကောစိ ကစ္ဆပါဒိ အဝါရိဂေါစရောပိ ဟောတီတိ ‘‘ဝါရိဂေါစရော’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. တဝ ဓမ္မံ သုဏန္တဿာတိ ဗြဟ္မဿရေန ကရဝီကရုတမဉ္ဇုနာ ဒေသေန္တဿ တဝ ဓမ္မံ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ သရေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟဝသေန သုဏန္တဿ. အနာဒရေ စေတံ သာမိဝစနံ. အဝဓိ ဝစ္ဆပါလကောတိ ဝစ္ဆေ ရက္ခန္တော ဂေါပါလဒါရကော မမ သမီပံ အာဂန္တွာ ဒဏ္ဍမောလုဗ္ဘ တိဋ္ဌန္တော မမ သီသေ ဒဏ္ဍံ သန္နိရုမ္ဘိတွာ မံ မာရေသီတိ အတ္ထော.

သိတံ ကတွာတိ ‘‘တထာ ပရိတ္တတရေနာပိ ပုညာနုဘာဝေန ဧဝံ အတိဝိယ ဥဠာရာ လောကိယလောကုတ္တရာ သမ္ပတ္တိယော လဗ္ဘန္တီ’’တိ ပီတိသောမနဿဇာတော ဘာသုရတရဓဝလဝိပ္ဖုရန္တဒဿနကိရဏာဝလီဟိ ဘိယျောသော မတ္တာယ တံ ပဒေသံ ဩဘာသေန္တော သိတံ ကတွာ. ပီတိသောမနဿဝသေန ဟိ သော –

‘‘မုဟုတ္တံ စိတ္တပသာဒဿ၊ ဣဒ္ဓိံ ပဿ ယသဉ္စ မေ၊

အာနုဘာဝဉ္စ မေ ပဿ၊ ဝဏ္ဏံ ပဿ ဇုတိဉ္စ မေ.

‘‘ယေ စ တေ ဒီဃမဒ္ဓါနံ၊ ဓမ္မံ အဿောသုံ ဂေါတမ၊

ပတ္တာ တေ အစလဋ္ဌာနံ၊ ယတ္ထ ဂန္တွာ န သောစရေ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၉-၈၆၀)၊

ဣမာ ဒွေ ဂါထာ ဝတွာ ပက္ကာမိ.

၁၄၁. ယံ ပန ကိဉ္စီတိ ဧတ္ထ ယန္တိ အနိယမိတဝစနံ. တထာ ကိဉ္စီတိ. ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရမတ္တံ. တသ္မာ ယံ ကိဉ္စီတိ ဉေယျဿ အနဝသေသပရိယာဒါနံ ကတံ ဟောတိ. ပနာတိ ဝါ ဝိသေသတ္ထဒီပကော နိပါတော. တေန ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဣမိနာ သင်္ခေပတော၊ ဝိတ္ထာရတော စ သတ္ထု စတုသစ္စာဘိသမ္ဗောဓော ဝုတ္တော. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပန ဣမိနာ တဒညဿပိ ဉေယျဿာဝဗောဓော. ပုရိမေန ဝါ သတ္ထု ပဋိဝေဓဉာဏာနုဘာဝေါ၊ ပစ္ဆိမေန ဒေသနာဉာဏာနုဘာဝေါ. ပီတိ ဥပရိ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသော ဇောတီယတိ. သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခော၊ အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. တဿ အန္တော အဂ္ဂဖလံ၊ တတ္ထ ဘဝံ တသ္မိံ လဒ္ဓေ လဒ္ဓဗ္ဗတော ဝိမောက္ခန္တိကဉာဏံ၊ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဉာဏံ. ဧဝံ ပဝတ္တောတိ ဧတ္ထ –

‘‘သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါ၊ သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ၊ အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ၊ ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ၊ နိရုပလေပသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါ. ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ၊ န ပိတရာ ကတံ၊ န ဘာတရာ ကတံ၊ န ဘဂိနိယာ ကတံ၊ န မိတ္တာမစ္စေဟိကတံ၊ န ဉာတိသာလောဟိတေဟိ ကတံ၊ န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ၊ န ဒေဝတာဟိ ကတံ. ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (မဟာနိ. ၁၉၂) –