၂၁. ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသော
ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တဥဒယဗ္ဗယဉာဏကထာ
၇၃၇. အဋ္ဌန္နံ ပန ဉာဏာနံ ဝသေန သိခါပ္ပတ္တာ ဝိပဿနာ၊ နဝမဉ္စ သစ္စာနုလောမိကဉာဏန္တိ အယံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ. အဋ္ဌန္နန္တိ စေတ္ထ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ဝီထိပဋိပန္နဝိပဿနာသင်္ခါတံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ၊ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ၊ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏန္တိ ဣမာနိ အဋ္ဌ ဉာဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. နဝမံ သစ္စာနုလောမိကဉာဏန္တိ အနုလောမဿေတံ အဓိဝစနံ. တသ္မာ တံ သမ္ပာဒေတုကာမေန ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ အာဒိံ ကတွာ ဧတေသု ဉာဏေသု ယောဂေါ ကရဏီယော.
၇၃၈. ပုန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေ ယောဂေါ ကိမတ္ထိယောတိ စေ? လက္ခဏသလ္လက္ခဏတ္ထော. ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဟိ ဟေဋ္ဌာ ဒသဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဟုတွာ ယာထာဝသရသတော တိလက္ခဏံ သလ္လက္ခေတုံ နာသက္ခိ. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တံ ပန သက္ကောတိ. တသ္မာ လက္ခဏသလ္လက္ခဏတ္ထမေတ္ထ ပုန ယောဂေါ ကရဏီယော.
၇၃၉. လက္ခဏာနိ ပန ကိဿ အမနသိကာရာ ကေန ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ? အနိစ္စလက္ခဏံ တာဝ ဥဒယဗ္ဗယာနံ အမနသိကာရာ သန္တတိယာ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ န ဥပဋ္ဌာတိ. ဒုက္ခလက္ခဏံ အဘိဏှသမ္ပဋိပီဠနဿ အမနသိကာရာ ဣရိယာပထေဟိ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ န ဥပဋ္ဌာတိ. အနတ္တလက္ခဏံ နာနာဓာတုဝိနိဗ္ဘောဂဿ အမနသိကာရာ ဃနေန ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ န ဥပဋ္ဌာတိ. ဥဒယဗ္ဗယမ္ပန ပရိဂ္ဂဟေတွာ သန္တတိယာ ဝိကောပိတာယ အနိစ္စလက္ခဏံ ယာထာဝသရသတော ဥပဋ္ဌာတိ. အဘိဏှသမ္ပဋိပီဠနံ မနသိကတွာ ဣရိယာပထေ ဥဂ္ဃါဋိတေ ဒုက္ခလက္ခဏံ ယာထာဝသရသတော ဥပဋ္ဌာတိ. နာနာဓာတုယော ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ အနတ္တလက္ခဏံ ယာထာဝသရသတော ဥပဋ္ဌာတိ.
၇၄၀. ဧတ္ထ စ အနိစ္စံ၊ အနိစ္စလက္ခဏံ၊ ဒုက္ခံ၊ ဒုက္ခလက္ခဏံ၊ အနတ္တာ၊ အနတ္တလက္ခဏန္တိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ. ကသ္မာ? ဥပ္ပါဒဝယညထတ္တဘာဝါ၊ ဟုတွာ အဘာဝတော ဝါ. ဥပ္ပါဒဝယညထတ္တံ အနိစ္စလက္ခဏံ ဟုတွာ အဘာဝသင်္ခါတော ဝါ အာကာရဝိကာရော.
‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ဝစနတော ပန တဒေဝ ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခံ. ကသ္မာ? အဘိဏှပဋိပီဠနာ၊ အဘိဏှပဋိပီဠနာကာရော ဒုက္ခလက္ခဏံ.
‘‘ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ပန ဝစနတော တဒေဝ ခန္ဓပဉ္စကံ အနတ္တာ. ကသ္မာ? အဝသဝတ္တနတော၊ အဝသဝတ္တနာကာရော အနတ္တလက္ခဏံ.
တယိဒံ သဗ္ဗမ္ပိ အယံ ယောဂါဝစရော ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တေန ဝီထိပဋိပန္နဝိပဿနာသင်္ခါတေန ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏေန ယာထာဝသရသတော သလ္လက္ခေတိ.
ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏကထာ
၇၄၁. တဿေဝံ သလ္လက္ခေတွာ ပုနပ္ပုနံ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ ရူပါရူပဓမ္မေ တုလယတော တီရယတော တံ ဉာဏံ တိက္ခံ ဟုတွာ ဝဟတိ၊ သင်္ခါရာ လဟုံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ ဉာဏေ တိက္ခေ ဝဟန္တေ သင်္ခါရေသု လဟုံ ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ဥပ္ပါဒံ ဝါ ဌိတိံ ဝါ ပဝတ္တံ ဝါ နိမိတ္တံ ဝါ န သမ္ပာပုဏာတိ. ခယဝယဘေဒနိရောဓေယေဝ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ. တဿ ‘‘ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဧဝံ နာမ သင်္ခါရဂတံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ပဿတော ဧတသ္မိံ ဌာနေ ဘင်္ဂါနုပဿနံ နာမ ဝိပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘ကထံ အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါ ဘင်္ဂါနုပဿနေ ပညာ ဝိပဿနေ ဉာဏံ? ရူပါရမ္မဏတာ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇတိ၊ တံ အာရမ္မဏံ ပဋိသင်္ခါ တဿ စိတ္တဿ ဘင်္ဂံ အနုပဿတိ. အနုပဿတီတိ ကထံ အနုပဿတိ? အနိစ္စတော အနုပဿတိ နော နိစ္စတော၊ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ နော သုခတော၊ အနတ္တတော အနုပဿတိ နော အတ္တတော၊ နိဗ္ဗိန္ဒတိ နော နန္ဒတိ၊ ဝိရဇ္ဇတိ နော ရဇ္ဇတိ၊ နိရောဓေတိ နော သမုဒေတိ၊ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နော အာဒိယတိ.
‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ. ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ၊ အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ၊ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ၊ ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ၊ နိရောဓေန္တော သမုဒယံ ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတိ.
‘‘ဝေဒနာရမ္မဏတာ။ပေ။ သညာရမ္မဏတာ။ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ။ ဝိညာဏာရမ္မဏတာ။ စက္ခာရမ္မဏတာ။ပေ။ ဇရာမရဏာရမ္မဏတာ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇတိ။ပေ။ ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတိ.
‘‘ဝတ္ထုသင်္ကမနာ စေဝ၊ ပညာယ စ ဝိဝဋ္ဋနာ၊
အာဝဇ္ဇနာဗလဉ္စေဝ၊ ပဋိသင်္ခါဝိပဿနာ.
‘‘အာရမ္မဏအနွယေန၊ ဥဘော ဧကဝဝတ္ထနာ၊
နိရောဓေ အဓိမုတ္တတာ၊ ဝယလက္ခဏဝိပဿနာ.
‘‘အာရမ္မဏဉ္စ ပဋိသင်္ခါ၊ ဘင်္ဂဉ္စ အနုပဿတိ၊
သုညတော စ ဥပဋ္ဌာနံ၊ အဓိပညာဝိပဿနာ.
‘‘ကုသလော တီသု အနုပဿနာသု၊ စတဿော စ ဝိပဿနာသု၊
တယော ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလတာ၊ နာနာဒိဋ္ဌီသု န ကမ္ပတီ’’တိ.
‘‘တံ ဉာတဋ္ဌေန ဉာဏံ၊ ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ၊ တေန ဝုစ္စတိ ‘အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါ ဘင်္ဂါနုပဿနေ ပညာ ဝိပဿနေ ဉာဏ’’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၁-၅၂).
၇၄၂. တတ္ထ အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါတိ ယံကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ ပဋိသင်္ခါယ ဇာနိတွာ၊ ခယတော ဝယတော ဒိသွာတိ အတ္ထော. ဘင်္ဂါနုပဿနေ ပညာတိ တဿ၊ အာရမ္မဏံ ခယတော ဝယတော ပဋိသင်္ခါယ ဥပ္ပန္နဿ ဉာဏဿ ဘင်္ဂံ အနုပဿနေ ယာ ပညာ၊ ဣဒံ ဝိပဿနေ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. တံ ကထံ ဟောတီတိ အယံ တာဝ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာယ အတ္ထော. တတော ယထာ တံ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါရမ္မဏတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
တတ္ထ ရူပါရမ္မဏတာ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇတီတိ ရူပါရမ္မဏံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇတိ. အထ ဝါ ရူပါရမ္မဏဘာဝေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. တံ အာရမ္မဏံ ပဋိသင်္ခါတိ တံ ရူပါရမ္မဏံ ပဋိသင်္ခါယ ဇာနိတွာ၊ ခယတော ဝယတော ဒိသွာတိ အတ္ထော. တဿ စိတ္တဿ ဘင်္ဂံ အနုပဿတီတိ ယေန စိတ္တေန တံ ရူပါရမ္မဏံ ခယတော ဝယတော ဒိဋ္ဌံ၊ တဿ စိတ္တဿ အပရေန စိတ္တေန ဘင်္ဂံ အနုပဿတီတိ အတ္ထော. တေနာဟု ပေါရာဏာ ‘‘ဉာတဉ္စ ဉာဏဉ္စ ဥဘောပိ ဝိပဿတီ’’တိ.
ဧတ္ထ စ အနုပဿတီတိ အနု အနု ပဿတိ၊ အနေကေဟိ အာကာရေဟိ ပုနပ္ပုနံ ပဿတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘အနုပဿတီတိ ကထံ အနုပဿတိ. အနိစ္စတော အနုပဿတီ’’တိအာဒိ.
တတ္ထ ယသ္မာ ဘင်္ဂေါ နာမ အနိစ္စတာယ ပရမာ ကောဋိ၊ တသ္မာ သော ဘင်္ဂါနုပဿကော ယောဂါဝစရော သဗ္ဗံ သင်္ခါရဂတံ အနိစ္စတော အနုပဿတိ၊ နော နိစ္စတော. တတော အနိစ္စဿ ဒုက္ခတ္တာ၊ ဒုက္ခဿ စ အနတ္တတ္တာ တဒေဝ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ၊ နော သုခတော. အနတ္တတော အနုပဿတိ နော အတ္တတော.
ယသ္မာ ပန ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ၊ န တံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ. ယဉ္စ အနဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ၊ န တတ္ထ ရဇ္ဇိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ဧတသ္မိံ ဘင်္ဂါနုပဿနာနုသာရေန ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌေ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ၊ နော နန္ဒတိ. ဝိရဇ္ဇတိ၊ နော ရဇ္ဇတိ. သော ဧဝံ အရဇ္ဇန္တော လောကိကေနေဝ တာဝ ဉာဏေန ရာဂံ နိရောဓေတိ၊ နော သမုဒေတိ. သမုဒယံ န ကရောတီတိ အတ္ထော.
အထ ဝါ သော ဧဝံ ဝိရတ္တော ယထာ ဒိဋ္ဌံ သင်္ခါရဂတံ၊ တထာ အဒိဋ္ဌမ္ပိ အနွယဉာဏဝသေန နိရောဓေတိ၊ နော သမုဒေတိ. နိရောဓတောဝ မနသိကရောတိ. နိရောဓမေဝဿ ပဿတိ၊ နော သမုဒယန္တိ အတ္ထော.
သော ဧဝံ ပဋိပန္နော ပဋိနိဿဇ္ဇတိ၊ နော အာဒိယတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? အယမ္ပိ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော၊ သင်္ခတဒေါသဒဿနေန စ တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒနတော ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ယထာဝုတ္တေန နယေန ကိလေသေ ပရိစ္စဇတိ၊ နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒတိ. နာပိ နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ကိလေသေ အာဒိယတိ၊ န အဒေါသဒဿိတာဝသေန သင်္ခတာရမ္မဏံ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နော အာဒိယတီ’’တိ.
၇၄၃. ဣဒါနိဿ တေဟိ ဉာဏေဟိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကံ တဏှံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.
၇၄၄. ဂါထာသု ပန ဝတ္ထုသင်္ကမနာတိ ရူပဿ ဘင်္ဂံ ဒိသွာ ပုန ယေန စိတ္တေန ဘင်္ဂေါ ဒိဋ္ဌော၊ တဿာပိ ဘင်္ဂဒဿနဝသေန ပုရိမဝတ္ထုတော အညဝတ္ထုသင်္ကမနာ. ပညာယ စ ဝိဝဋ္ဋနာတိ ဥဒယံ ပဟာယ ဝယေ သန္တိဋ္ဌနာ. အာဝဇ္ဇနာဗလဉ္စေဝါတိ ရူပဿ ဘင်္ဂံ ဒိသွာ ပုန ဘင်္ဂါရမ္မဏဿ စိတ္တဿ ဘင်္ဂဒဿနတ္ထံ အနန္တရမေဝ အာဝဇ္ဇနသမတ္ထတာ. ပဋိသင်္ခါဝိပဿနာတိ ဧသာ အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါဘင်္ဂါနုပဿနာ နာမ.
၇၄၅. အာရမ္မဏအနွယေန ဥဘော ဧကဝဝတ္ထနာတိ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အနွယေန အနုဂမနေန ယထာ ဣဒံ၊ တထာ အတီတေပိ သင်္ခါရဂတံ ဘိဇ္ဇိတ္ထ၊ အနာဂတေပိ ဘိဇ္ဇိဿတီတိ ဧဝံ ဥဘိန္နံ ဧကသဘာဝေနေဝ ဝဝတ္ထာပနန္တိ အတ္ထော.
ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ပေါရာဏေဟိ –
‘‘သံဝိဇ္ဇမာနမှိ ဝိသုဒ္ဓဒဿနော၊
တဒနွယံ နေတိ အတီတနာဂတေ၊
သဗ္ဗေပိ သင်္ခါရဂတာ ပလောကိနော၊
ဥဿာဝဗိန္ဒူ သူရိယေဝ ဥဂ္ဂတေ’’တိ.
နိရောဓေ အဓိမုတ္တတာတိ ဧဝံ ဥဘိန္နံ ဘင်္ဂဝသေန ဧကဝဝတ္ထာနံ ကတွာ တသ္မိညေဝ ဘင်္ဂသင်္ခါတေ နိရောဓေ အဓိမုတ္တတာ တဂ္ဂရုတာ တန္နိန္နတာ တပ္ပေါဏတာ တပ္ပဗ္ဘာရတာတိ အတ္ထော. ဝယလက္ခဏဝိပဿနာတိ ဧသာ ဝယလက္ခဏဝိပဿနာ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
၇၄၆. အာရမ္မဏဉ္စ ပဋိသင်္ခါတိ ပုရိမဉ္စ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ဇာနိတွာ. ဘင်္ဂဉ္စ အနုပဿတီတိ တဿာရမ္မဏဿ ဘင်္ဂံ ဒိသွာ တဒါရမ္မဏဿ စိတ္တဿ ဘင်္ဂံ အနုပဿတိ. သုညတော စ ဥပဋ္ဌာနန္တိ တဿေဝံ ဘင်္ဂံ အနုပဿတော ‘‘သင်္ခါရာဝ ဘိဇ္ဇန္တိ၊ တေသံ ဘေဒေါ မရဏံ၊ န အညော ကောစိ အတ္ထီ’’တိ သုညတော ဥပဋ္ဌာနံ ဣဇ္ဈတိ.
တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘ခန္ဓာ နိရုဇ္ဈန္တိ န စတ္ထိ အညော၊
ခန္ဓာန ဘေဒေါ မရဏန္တိ ဝုစ္စတိ၊
တေသံ ခယံ ပဿတိ အပ္ပမတ္တော၊
မဏိံဝ ဝိဇ္ဈံ ဝဇိရေန ယောနိသော’’တိ.
အဓိပညာဝိပဿနာတိ ယာ စ အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါ ယာ စ ဘင်္ဂါနုပဿနာ ယဉ္စ သုညတော ဥပဋ္ဌာနံ၊ အယံ အဓိပညာဝိပဿနာ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
၇၄၇. ကုသလော တီသု အနုပဿနာသူတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု တီသု ဆေကော ဘိက္ခု. စတဿော စ ဝိပဿနာသူတိ နိဗ္ဗိဒါဒီသု စ စတူသု ဝိပဿနာသု. တယော ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလတာတိ ခယတော ဝယတော သုညတောတိ ဣမသ္မိဉ္စ တိဝိဓေ ဥပဋ္ဌာနေ ကုသလတာယ. နာနာဒိဋ္ဌီသု န ကမ္ပတီတိ သဿတဒိဋ္ဌိအာဒီသု နာနပ္ပကာရာသု ဒိဋ္ဌီသု န ဝေဓတိ.
၇၄၈. သော ဧဝံ အဝေဓမာနော ‘‘အနိရုဒ္ဓမေဝ နိရုဇ္ဈတိ၊ အဘိန္နမေဝ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ပဝတ္တမနသိကာရော ဒုဗ္ဗလဘာဇနဿ ဝိယ ဘိဇ္ဇမာနဿ၊ သုခုမရဇဿေဝ ဝိပ္ပကိရိယမာနဿ၊ တိလာနံ ဝိယ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိပဝတ္တနိမိတ္တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဘေဒမေဝ ပဿတိ. သော ယထာ နာမ စက္ခုမာ ပုရိသော ပေါက္ခရဏီတီရေ ဝါ နဒီတီရေ ဝါ ဌိတော ထူလဖုသိတကေ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကပိဋ္ဌေ မဟန္တမဟန္တာနိ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သီဃံ သီဃံ ဘိဇ္ဇမာနာနိ ပဿေယျ၊ ဧဝမေဝ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တိ ဘိဇ္ဇန္တီတိ ပဿတိ. ဧဝရူပံ ဟိ ယောဂါဝစရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –
‘‘ယထာ ဗုဗ္ဗုဠကံ ပဿေ၊ ယထာ ပဿေ မရီစိကံ၊
ဧဝံ လောကံ အဝေက္ခန္တံ၊ မစ္စုရာဇာ န ပဿတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၇၀)၊
၇၄၉. တဿေဝံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တိ ဘိဇ္ဇန္တီ’’တိ အဘိဏှံ ပဿတော အဋ္ဌာနိသံသပရိဝါရံ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟောတိ. တတြိမေ အဋ္ဌာနိသံသာ – ဘဝဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနံ၊ ဇီဝိတနိကန္တိပရိစ္စာဂေါ၊ သဒါယုတ္တပယုတ္တတာ၊ ဝိသုဒ္ဓါဇီဝိတာ၊ ဥဿုက္ကပ္ပဟာနံ၊ ဝိဂတဘယတာ၊ ခန္တိသောရစ္စပဋိလာဘော၊ အရတိရတိသဟနတာတိ.
တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘ဣမာနိ အဋ္ဌဂ္ဂုဏမုတ္တမာနိ၊
ဒိသွာ တဟိံ သမ္မသတေ ပုနပ္ပုနံ၊
အာဒိတ္တစေလဿိရသူပမော မုနိ၊
ဘင်္ဂါနုပဿီ အမတဿ ပတ္တိယာ’’တိ.
ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏကထာ
၇၅၀. တဿေဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ခယဝယဘေဒနိရောဓာရမ္မဏံ ဘင်္ဂါနုပဿနံ အာသေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသေသု ပဘေဒကာ သင်္ခါရာ သုခေန ဇီဝိတုကာမဿ ဘီရုကပုရိသဿ သီဟဗျဂ္ဃဒီပိအစ္ဆတရစ္ဆယက္ခရက္ခသစဏ္ဍဂေါဏစဏ္ဍကုက္ကုရပဘိန္နမဒစဏ္ဍဟတ္ထိဃောရအာသီဝိသအသနိဝိစက္ကသုသာနရဏဘူမိဇလိတအင်္ဂါရကာသုအာဒယော ဝိယ မဟာဘယံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တဿ ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတေ နိဗ္ဗတ္တနကသင်္ခါရာပိ ဧဝမေဝ နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ ပဿတော ဧတသ္မိံ ဌာနေ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.
တတြာယံ ဥပမာ – ဧကိဿာ ကိရ ဣတ္ထိယာ တယော ပုတ္တာ ရာဇပရာဓိကာ၊ တေသံ ရာဇာ သီသစ္ဆေဒံ အာဏာပေသိ. သာ ပုတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ အာဃာတနံ အဂမာသိ. အထဿာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ မဇ္ဈိမဿ ဆိန္ဒိတုံ အာရဘိံသု. သာ ဇေဋ္ဌဿ သီသံ ဆိန္နံ မဇ္ဈိမဿ စ ဆိဇ္ဇမာနံ ဒိသွာ ကနိဋ္ဌမှိ အာလယံ ဝိဿဇ္ဇိ ‘‘အယမ္ပိ ဧတေသညေဝ သဒိသော ဘဝိဿတီ’’တိ. တတ္ထ တဿာ ဣတ္ထိယာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ ဆိန္နသီသဒဿနံ ဝိယ ယောဂိနော အတီတသင်္ခါရာနံ နိရောဓဒဿနံ၊ မဇ္ဈိမဿ ဆိဇ္ဇမာနသီသဒဿနံ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ နိရောဓဒဿနံ၊ ‘‘အယမ္ပိ ဧတေသညေဝ သဒိသော ဘဝိဿတီ’’တိ ကနိဋ္ဌပုတ္တမှိ အာလယဝိဿဇ္ဇနံ ဝိယ ‘‘အနာဂတေပိ နိဗ္ဗတ္တနကသင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇိဿန္တီ’’တိ အနာဂတာနံ နိရောဓဒဿနံ. တဿေဝံ ပဿတော ဧတသ္မိံ ဌာနေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ.
အပရာပိ ဥပမာ – ဧကာ ကိရ ပူတိပဇာ ဣတ္ထီ ဒသ ဒါရကေ ဝိဇာယိ. တေသု နဝ မတာ၊ ဧကော ဟတ္ထဂတော မရတိ၊ အပရော ကုစ္ဆိယံ. သာ နဝ ဒါရကေ မတေ ဒသမဉ္စ မီယမာနံ ဒိသွာ ကုစ္ဆိဂတေ အာလယံ ဝိဿဇ္ဇိ ‘‘အယမ္ပိ ဧတေသညေဝ သဒိသော ဘဝိဿတီ’’တိ. တတ္ထ တဿာ ဣတ္ထိယာ နဝန္နံ ဒါရကာနံ မရဏာနုဿရဏံ ဝိယ ယောဂိနော အတီတသင်္ခါရာနံ နိရောဓဒဿနံ၊ ဟတ္ထဂတဿ မီယမာနဘာဝဒဿနံ ဝိယ ယောဂိနော ပစ္စုပ္ပန္နာနံ နိရောဓဒဿနံ၊ ကုစ္ဆိဂတေ အာလယဝိဿဇ္ဇနံ ဝိယ အနာဂတာနံ နိရောဓဒဿနံ. တဿေဝံ ပဿတော ဧတသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ.
၇၅၁. ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ ပန ဘာယတိ န ဘာယတီတိ? န ဘာယတိ. တဉှိ အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတာ နိရုဇ္ဈိဿန္တီတိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ယထာ နာမ စက္ခုမာ ပုရိသော နဂရဒွါရေ တိဿော အင်္ဂါရကာသုယော ဩလောကယမာနော သယံ န ဘာယတိ၊ ကေဝလံ ဟိဿ ‘‘ယေ ယေ ဧတ္ထ နိပတိဿန္တိ၊ သဗ္ဗေ အနပ္ပကံ ဒုက္ခမနုဘဝိဿန္တီ’’တိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန စက္ခုမာ ပုရိသော ခဒိရသူလံ အယောသူလံ သုဝဏ္ဏသူလန္တိ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတံ သူလတ္တယံ ဩလောကယမာနော သယံ န ဘာယတိ၊ ကေဝလံ ဟိဿ ‘‘ယေ ယေ ဣမေသု သူလေသု နိပတိဿန္တိ၊ သဗ္ဗေ အနပ္ပကံ ဒုက္ခမနုဘဝိဿန္တီ’’တိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ သယံ န ဘာယတိ၊ ကေဝလံ ဟိဿ အင်္ဂါရကာသုတ္တယသဒိသေသု၊ သူလတ္တယသဒိသေသု စ တီသု ဘဝေသု ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတာ နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ. ယသ္မာ ပနဿ ကေဝလံ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိနိဝါသဂတာ သင်္ခါရာ ဗျသနာပန္နာ သပ္ပဋိဘယာ ဟုတွာ ဘယတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ တသ္မာ ဘယတုပဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ.
ဧဝံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာနေ ပနဿ အယံ ပါဠိ –
‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော ကိံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ? ဒုက္ခတော. အနတ္တတော မနသိကရောတော ကိံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတီတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော နိမိတ္တံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ပဝတ္တံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. အနတ္တတော မနသိကရောတော နိမိတ္တဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇).
တတ္ထ နိမိတ္တန္တိ သင်္ခါရနိမိတ္တံ. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ သင်္ခါရာနမေဝေတံ အဓိဝစနံ. အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော ဟိ သင်္ခါရာနံ မရဏမေဝ ပဿတိ၊ တေနဿ နိမိတ္တံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. ပဝတ္တန္တိ ရူပါရူပဘဝပဝတ္တိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော ဟိ သုခသမ္မတာယပိ ပဝတ္တိယာ အဘိဏှပဋိပီဠနဘာဝမေဝ ပဿတိ၊ တေနဿ ပဝတ္တံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတိ. အနတ္တတော မနသိကရောန္တော ပန ဥဘယမ္ပေတံ သုညဂါမံ ဝိယ မရီစိဂန္ဓဗ္ဗနဂရာဒီနိ ဝိယ စ ရိတ္တံ တုစ္ဆံ သုညံ အဿာမိကံ အပရိဏာယကံ ပဿတိ. တေနဿ နိမိတ္တဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ ဥဘယံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာတီတိ.
ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏကထာ
၇၅၂. တဿ တံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာသေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသေသု နေဝ တာဏံ၊ န လေဏံ၊ န ဂတိ၊ နပ္ပဋိသရဏံ ပညာယတိ. သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိနိဝါသဂတေသု သင်္ခါရေသု ဧကသင်္ခါရေပိ ပတ္ထနာ ဝါ ပရာမာသော ဝါ န ဟောတိ. တယော ဘဝါ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရပုဏ္ဏအင်္ဂါရကာသုယော ဝိယ၊ စတ္တာရော မဟာဘူတာ ဃောရဝိသအာသီဝိသာ ဝိယ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဥက္ခိတ္တာသိကဝဓကာ ဝိယ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ သုညဂါမော ဝိယ၊ ဆ ဗာဟိရာယတနာနိ ဂါမဃာတကစောရာ ဝိယ၊ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော၊ နဝ စ သတ္တာဝါသာ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တာ သမ္ပဇ္ဇလိတာ သဇောတိဘူတာ ဝိယ စ၊ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဂဏ္ဍဘူတာ ရောဂဘူတာ သလ္လဘူတာ အဃဘူတာ အာဗာဓဘူတာ ဝိယ စ နိရဿာဒါ နိရသာ မဟာအာဒီနဝရာသိဘူတာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ.
ကထံ? သုခေန ဇီဝိတုကာမဿ ဘီရုကပုရိသဿ ရမဏီယာကာရသဏ္ဌိတမ္ပိ သဝါဠကမိဝ ဝနဂဟနံ၊ သသဒ္ဒူလာ ဝိယ ဂုဟာ၊ သဂါဟရက္ခသံ ဝိယ ဥဒကံ၊ သမုဿိတခဂ္ဂါ ဝိယ ပစ္စတ္ထိကာ၊ သဝိသံ ဝိယ ဘောဇနံ၊ သစောရော ဝိယ မဂ္ဂေါ၊ အာဒိတ္တမိဝ အဂါရံ၊ ဥယျုတ္တသေနာ ဝိယ ရဏဘူမိ. ယထာ ဟိ သော ပုရိသော ဧတာနိ သဝါဠကဝနဂဟနာဒီနိ အာဂမ္မ ဘီတော သံဝိဂ္ဂေါ လောမဟဋ္ဌဇာတော သမန္တတော အာဒီနဝမေဝ ပဿတိ၊ ဧဝမေဝါယံ ယောဂါဝစရော ဘင်္ဂါနုပဿနာဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဘယတော ဥပဋ္ဌိတေသု သမန္တတော နိရသံ နိရဿာဒံ အာဒီနဝမေဝ ပဿတိ. တဿေဝံ ပဿတော အာဒီနဝဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ –
‘‘ကထံ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ? ဥပ္ပါဒေါ ဘယန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ ဘယန္တိ။ နိမိတ္တံ ဘယန္တိ။ အာယူဟနာ ဘယန္တိ။ ပဋိသန္ဓိ ဘယန္တိ။ ဂတိ ဘယန္တိ။ နိဗ္ဗတ္တိ ဘယန္တိ။ ဥပပတ္တိ ဘယန္တိ။ ဇာတိ ဘယန္တိ။ ဇရာ ဘယန္တိ။ ဗျာဓိ ဘယန္တိ။ မရဏံ ဘယန္တိ။ သောကော ဘယန္တိ။ ပရိဒေဝေါ ဘယန္တိ။ ဥပါယာသော ဘယန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. အနုပ္ပါဒေါ ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. အပ္ပဝတ္တံ။ပေ။ အနုပါယာသော ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ဥပ္ပါဒေါ ဘယံ၊ အနုပ္ပါဒေါ ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော ဘယံ၊ အနုပါယာသော ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ.
‘‘ဥပ္ပါဒေါ ဒုက္ခန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော ဒုက္ခန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. အနုပ္ပါဒေါ သုခန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. အပ္ပဝတ္တံ။ပေ။ အနုပါယာသော သုခန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ဥပ္ပါဒေါ ဒုက္ခံ၊ အနုပ္ပါဒေါ သုခန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော ဒုက္ခံ၊ အနုပါယာသော သုခန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ.
‘‘ဥပ္ပါဒေါ သာမိသန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော သာမိသန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. အနုပ္ပါဒေါ နိရာမိသန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. အပ္ပဝတ္တံ။ပေ။ အနုပါယာသော နိရာမိသန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ဥပ္ပါဒေါ သာမိသံ၊ အနုပ္ပါဒေါ နိရာမိသန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော သာမိသံ၊ အနုပါယာသော နိရာမိသန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ.
ဥပ္ပါဒေါ ‘‘သင်္ခါရာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော သင်္ခါရာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏံ. အနုပ္ပါဒေါ နိဗ္ဗာနန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. အပ္ပဝတ္တံ။ပေ။ အနုပါယာသော နိဗ္ဗာနန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ဥပ္ပါဒေါ သင်္ခါရာ၊ အနုပ္ပါဒေါ နိဗ္ဗာနန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ. ပဝတ္တံ။ပေ။ ဥပါယာသော သင်္ခါရာ၊ အနုပါယာသော နိဗ္ဗာနန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏံ.
‘‘ဥပ္ပါဒဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ၊ နိမိတ္တံ ဒုက္ခန္တိ ပဿတိ၊
အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ၊ ဉာဏံ အာဒီနဝေ ဣဒံ.
‘‘အနုပ္ပါဒံ အပ္ပဝတ္တံ၊ အနိမိတ္တံ သုခန္တိ စ၊
အနာယူဟနာ အပ္ပဋိသန္ဓိ၊ ဉာဏံ သန္တိပဒေ ဣဒံ.
‘‘ဣဒံ အာဒီနဝေ ဉာဏံ၊ ပဉ္စဌာနေသု ဇာယတိ၊
ပဉ္စဌာနေ သန္တိပဒေ၊ ဒသ ဉာဏေ ပဇာနာတိ၊
ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ကုသလတာ၊ နာနာဒိဋ္ဌီသု န ကမ္ပတီ’’တိ.
‘‘တံ ဉာတဋ္ဌေန ဉာဏံ. ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၃).
၇၅၃. တတ္ထ ဥပ္ပါဒေါတိ ပုရိမကမ္မပစ္စယာ ဣဓ ဥပ္ပတ္တိ. ပဝတ္တန္တိ တထာ ဥပ္ပန္နဿ ပဝတ္တိ. နိမိတ္တန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခါရနိမိတ္တံ. အာယူဟနာတိ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ. ပဋိသန္ဓီတိ အာယတိံ ဥပ္ပတ္တိ. ဂတီတိ ယာယ ဂတိယာ သာ ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ. နိဗ္ဗတ္တီတိ ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တနံ. ဥပပတ္တီတိ ‘‘သမာပန္နဿ ဝါ ဥပပန္နဿ ဝါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၈၉၊ ၁၂၉၁) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ. ဇာတီတိ ဇရာဒီနံ ပစ္စယဘူတာ ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ. ဇရာမရဏာဒယော ပါကဋာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ ဥပ္ပါဒါဒယော ပဉ္စေဝ အာဒီနဝဉာဏဿ ဝတ္ထုဝသေန ဝုတ္တာ. သေသာ တေသံ ဝေဝစနဝသေန. နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတီတိ ဣဒဉှိ ဒွယံ ဥပ္ပါဒဿ စေဝ ပဋိသန္ဓိယာ စ ဝေဝစနံ. ဂတိ ဥပပတ္တီတိ ဣဒံ ဒွယံ ပဝတ္တဿ. ဇရာဒယော နိမိတ္တဿာတိ. တေနာဟ –
‘‘ဥပ္ပါဒဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ၊ နိမိတ္တံ ဒုက္ခန္တိ ပဿတိ၊
အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ၊ ဉာဏံ အာဒီနဝေ ဣဒ’’န္တိ စ.
‘‘ဣဒံ အာဒီနဝေ ဉာဏံ၊ ပဉ္စဌာနေသု ဇာယတီ’’တိ စ.
အနုပ္ပါဒေါ ခေမန္တိ သန္တိပဒေ ဉာဏန္တိအာဒိ ပန အာဒီနဝဉာဏဿ ပဋိပက္ခဉာဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဘယတုပဋ္ဌာနေန ဝါ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဥဗ္ဗိဂ္ဂဟဒယာနံ အဘယမ္ပိ အတ္ထိ ခေမံ နိရာဒီနဝန္တိ အဿာသဇနနတ္ထမ္ပိ ဧတံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ ပနဿ ဥပ္ပါဒါဒယော ဘယတော သူပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ၊ တဿ တပ္ပဋိပက္ခနိန္နံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဘယတုပဋ္ဌာနဝသေန သိဒ္ဓဿ အာဒီနဝဉာဏဿ အာနိသံသဒဿနတ္ထမ္ပေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ဧတ္ထ စ ယံ ဘယံ၊ တံ ယသ္မာ နိယမတော ဒုက္ခံ. တံ ဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသကိလေသာမိသေဟိ အဝိပ္ပမုတ္တတ္တာ သာမိသမေဝ. ယဉ္စ သာမိသံ၊ တံ သင်္ခါရမတ္တမေဝ. တသ္မာ ‘‘ဥပ္ပါဒေါ ဒုက္ခန္တိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ အာဒီနဝေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ ဘယာကာရေန ဒုက္ခာကာရေန သာမိသာကာရေနာတိ ဧဝံ အာကာရနာနတ္တတော ပဝတ္တိဝသေနေဝေတ္ထ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ဒသဉာဏေ ပဇာနာတီတိ အာဒီနဝဉာဏံ ပဇာနန္တော ဥပ္ပါဒါဒိဝတ္ထုကာနိ ပဉ္စ၊ အနုပ္ပါဒါဒိဝတ္ထုကာနိ ပဉ္စာတိ ဒသ ဉာဏာနိ ပဇာနာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ သစ္ဆိကရောတိ. ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ကုသလတာတိ အာဒီနဝဉာဏဿ စေဝ သန္တိပဒဉာဏဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုသလတာယ. နာနာဒိဋ္ဌီသု န ကမ္ပတီတိ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနာဒိဝသေန ပဝတ္တာသု ဒိဋ္ဌီသု န ဝေဓတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.
အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏကထာ
၇၅၄. သော ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရေ အာဒီနဝတော ပဿန္တော သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသဂတေ သဘေဒကေ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ နာဘိရမတိ.
သေယျထာပိ နာမ၊ စိတ္တကူဋပဗ္ဗတပါဒါဘိရတော သုဝဏ္ဏရာဇဟံသော အသုစိမှိ စဏ္ဍာလဂါမဒွါရအာဝါဋေ နာဘိရမတိ၊ သတ္တသု မဟာသရေသုယေဝ အဘိရမတိ၊ ဧဝမေဝ အယမ္ပိ ယောဂီရာဇဟံသော သုပရိဒိဋ္ဌာဒီနဝေ သဘေဒကေ သင်္ခါရဂတေ နာဘိရမတိ. ဘာဝနာရာမတာယ ပန ဘာဝနာရတိယာ သမန္နာဂတတ္တာ သတ္တသု အနုပဿနာသုယေဝ ရမတိ.
ယထာ စ သုဝဏ္ဏပဉ္ဇရေ ပက္ခိတ္တော သီဟော မိဂရာဇာ နာဘိရမတိ၊ တိယောဇနသဟဿဝိတ္ထတေ ပန ဟိမဝန္တေယေဝ ရမတိ၊ ဧဝမယံ ယောဂီသီဟော တိဝိဓေ သုဂတိဘဝေပိ နာဘိရမတိ၊ တီသု ပန အနုပဿနာသုယေဝ ရမတိ.
ယထာ စ သဗ္ဗသေတော သတ္တပတိဋ္ဌော ဣဒ္ဓိမာ ဝေဟာသင်္ဂမော ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ နဂရမဇ္ဈေ နာဘိရမတိ၊ ဟိမဝတိ ဆဒ္ဒန္တဒဟဂဟနေယေဝ အဘိရမတိ၊ ဧဝမယံ ယောဂီဝရဝါရဏော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နာဘိရမတိ၊ အနုပ္ပါဒေါ ခေမန္တိအာဒိနာ နယေန ဒိဋ္ဌေ သန္တိပဒေယေဝ အဘိရမတိ၊ တန္နိန္နတပ္ပေါဏတပ္ပဗ္ဘာရမာနသော ဟောတီတိ.
နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
၇၅၅. တံ ပနေတံ ပုရိမေန ဉာဏဒွယေန အတ္ထတော ဧကံ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘ဘယတုပဋ္ဌာနံ ဧကမေဝ တီဏိ နာမာနိ လဘတိ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရေ ဘယတော အဒ္ဒသာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနံ နာမ ဇာတံ. တေသုယေဝ သင်္ခါရေသု အာဒီနဝံ ဥပ္ပါဒေတီတိ အာဒီနဝါနုပဿနာ နာမ ဇာတံ. တေသုယေဝ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ နာမ ဇာတ’’န္တိ.
ပါဠိယမ္ပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာ စ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ၊ ယဉ္စ အာဒီနဝေ ဉာဏံ၊ ယာ စ နိဗ္ဗိဒါ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇).
မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏကထာ
၇၅၆. ဣမိနာ ပန နိဗ္ဗိဒါဉာဏေန ဣမဿ ကုလပုတ္တဿ နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ဥက္ကဏ္ဌန္တဿ အနဘိရမန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသဂတေသု သဘေဒကေသု သင်္ခါရေသု ဧကသင်္ခါရေပိ စိတ္တံ န သဇ္ဇတိ၊ န လဂ္ဂတိ၊ န ဗဇ္ဈတိ၊ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုစ္စိတုကာမံ နိဿရိတုကာမံ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ နာမ ဇာလဗ္ဘန္တရဂတော မစ္ဆော၊ သပ္ပမုခဂတော မဏ္ဍူကော၊ ပဉ္ဇရပက္ခိတ္တော ဝနကုက္ကုဋော၊ ဒဠှပါသဝသဂတော မိဂေါ၊ အဟိတုဏ္ဍိကဟတ္ထဂတော သပ္ပေါ၊ မဟာပင်္ကပက္ခန္ဒော ကုဉ္ဇရော၊ သုပဏ္ဏမုခဂတော နာဂရာဇာ၊ ရာဟုမုခပ္ပဝိဋ္ဌော စန္ဒော၊ သပတ္တပရိဝါရိတော ပုရိသောတိ ဧဝမာဒယော တတော တတော မုစ္စိတုကာမာ နိဿရိတုကာမာဝ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ တဿ ယောဂိနော စိတ္တံ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုစ္စိတုကာမံ နိဿရိတုကာမံ ဟောတိ. အထဿ ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဝိဂတာလယဿ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုစ္စိတုကာမဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မုဉ္စိတုကမျတာ ဉာဏန္တိ.
မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏကထာ
၇၅၇. သော ဧဝံ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဋ္ဌိတိနိဝါသဂတေဟိ သဘေဒကေဟိ သင်္ခါရေဟိ မုစ္စိတုကာမော သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုစ္စိတုံ ပုန တေ ဧဝံ သင်္ခါရေ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ပရိဂ္ဂဏှာတိ.
သော သဗ္ဗသင်္ခါရေ အနစ္စန္တိကတော၊ တာဝကာလိကတော၊ ဥပ္ပါဒဝယပရိစ္ဆိန္နတော၊ ပလောကတော၊ စလတော၊ ပဘင်္ဂုတော၊ အဒ္ဓုဝတော၊ ဝိပရိဏာမဓမ္မတော၊ အဿာရကတော၊ ဝိဘဝတော၊ သင်္ခတတော၊ မရဏဓမ္မတောတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စာတိ ပဿတိ.
အဘိဏှပဋိပီဠနတော၊ ဒုက္ခမတော၊ ဒုက္ခဝတ္ထုတော၊ ရောဂတော၊ ဂဏ္ဍတော၊ သလ္လတော၊ အဃတော၊ အာဗာဓတော၊ ဤတိတော၊ ဥပဒ္ဒဝတော၊ ဘယတော၊ ဥပသဂ္ဂတော၊ အတာဏတော၊ အလေဏတော၊ အသရဏတော၊ အာဒီနဝတော၊ အဃမူလတော၊ ဝဓကတော၊ သာသဝတော၊ မာရာမိသတော၊ ဇာတိဓမ္မတော၊ ဇရာဓမ္မတော၊ ဗျာဓိဓမ္မတော၊ သောကဓမ္မတော၊ ပရိဒေဝဓမ္မတော၊ ဥပါယာသဓမ္မတော၊ သံကိလေသိကဓမ္မတောတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခာတိ ပဿတိ.
အဇညတော၊ ဒုဂ္ဂန္ဓတော၊ ဇေဂုစ္ဆတော၊ ပဋိက္ကူလတော၊ အမဏ္ဍနာရဟတော၊ ဝိရူပတော၊ ဗီဘစ္ဆတောတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခလက္ခဏဿ ပရိဝါရဘူတတော အသုဘတော ပဿတိ.
ပရတော၊ ရိတ္တတော၊ တုစ္ဆတော၊ သုညတော၊ အဿာမိကတော၊ အနိဿရတော၊ အဝသဝတ္တိတောတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အနတ္တတော ပဿတိ.
၇၅၈. ဧဝဉှိ ပဿတာနေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရာ ပရိဂ္ဂဟိတာ နာမ ဟောန္တိ. ကသ္မာ ပနာယမေတေ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ? မုဉ္စနဿ ဥပါယသမ္ပာဒနတ္ထံ.
တတြာယံ ဥပမာ – ဧကော ကိရ ပုရိသော ‘‘မစ္ဆေ ဂဟေဿာမီ’’တိ မစ္ဆခိပ္ပံ ဂဟေတွာ ဥဒကေ ဩဍ္ဍာပေသိ သော ခိပ္ပမုခေန ဟတ္ထံ ဩတာရေတွာ အန္တောဥဒကေ သပ္ပံ ဂီဝါယ ဂဟေတွာ ‘‘မစ္ဆော မေ ဂဟိတော’’တိ အတ္တမနော အဟောသိ. သော ‘‘မဟာ ဝတ မယာ မစ္ဆော လဒ္ဓေါ’’တိ ဥက္ခိပိတွာ ပဿန္တော သောဝတ္ထိကတ္တယဒဿနေန သပ္ပေါတိ သဉ္ဇာနိတွာ ဘီတော အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဂဟဏေ နိဗ္ဗိန္နော မုဉ္စိတုကာမော ဟုတွာ မုဉ္စနဿ ဥပါယံ ကရောန္တော အဂ္ဂနင်္ဂုဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ဟတ္ထံ နိဗ္ဗေဌေတွာ ဗာဟုံ ဥက္ခိပိတွာ ဥပရိသီသေ ဒွေ တယော ဝါရေ အာဝိဇ္ဈိတွာ သပ္ပံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ‘‘ဂစ္ဆ ဒုဋ္ဌ သပ္ပါ’’တိ နိဿဇ္ဇိတွာ ဝေဂေန တဠာကပါဠိံ အာရုယှ ‘‘မဟန္တဿ ဝတ ဘော သပ္ပဿ မုခတော မုတ္တောမှီ’’တိ အာဂတမဂ္ဂံ ဩလောကယမာနော အဋ္ဌာသိ.
တတ္ထ တဿ ပုရိသဿ ‘‘မစ္ဆော’’တိ သပ္ပံ ဂီဝါယ ဂဟေတွာ တုဋ္ဌကာလော ဝိယ ဣမဿာပိ ယောဂိနော အာဒိတောဝ အတ္တဘာဝံ ပဋိလဘိတွာ တုဋ္ဌကာလော၊ တဿ ခိပ္ပမုခတော သီသံ နီဟရိတွာ သောဝတ္ထိကတ္တယဒဿနံ ဝိယ ဣမဿ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ သင်္ခါရေသု တိလက္ခဏဒဿနံ၊ တဿ ဘီတကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ. တတော အာဒီနဝဒဿနံ ဝိယ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ၊ ဂဟဏေ နိဗ္ဗိန္ဒနံ ဝိယ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ. သပ္ပံ မုဉ္စိတုကာမတာ ဝိယ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ၊ မုဉ္စနဿ ဥပါယကရဏံ ဝိယ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန သင်္ခါရေသု တိလက္ခဏာရောပနံ. ယထာ ဟိ သော ပုရိသော သပ္ပံ အာဝိဇ္ဈိတွာ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ နိဝတ္တေတွာ ဍံသိတုံ အသမတ္ထဘာဝံ ပါပေတွာ သုမုတ္တံ မုဉ္စတိ၊ ဧဝမယံ ယောဂါဝစရော တိလက္ခဏာရောပနေန သင်္ခါရေ အာဝိဇ္ဈိတွာ ဒုဗ္ဗလေ ကတွာ ပုန နိစ္စသုခသုဘအတ္တာကာရေန ဥပဋ္ဌာတုံ အသမတ္ထတံ ပါပေတွာ သုမုတ္တံ မုဉ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မုဉ္စနဿ ဥပါယသမ္ပာဒနတ္ထံ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှာတီ’’တိ.
၇၅၉. ဧတ္တာဝတာ တဿ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ပဋိသင်္ခါဉာဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော ကိံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? ဒုက္ခတော. အနတ္တတော မနသိကရောတော ကိံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော နိမိတ္တံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ပဝတ္တံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အနတ္တတော မနသိကရောတော နိမိတ္တဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇).
ဧတ္ထ စ နိမိတ္တံ ပဋိသင်္ခါတိ သင်္ခါရနိမိတ္တံ ‘‘အဒ္ဓုဝံ တာဝကာလိက’’န္တိ အနိစ္စလက္ခဏဝသေန ဇာနိတွာ. ကာမဉ္စ န ပဌမံ ဇာနိတွာ ပစ္ဆာ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဝေါဟာရဝသေန ပန ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဝိညာဏ’’န္တိအာဒီနိ (မ. နိ. ၃.၄၂၁) ဝိယ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. ဧကတ္တနယေန ဝါ ပုရိမဉ္စ ပစ္ဆိမဉ္စ ဧကံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန ဣတရသ္မိမ္ပိ ပဒဒွယေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.
ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ နိဋ္ဌိတံ.
သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏကထာ
၇၆၀. သော ဧဝံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သုညာ’’တိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ‘‘သုညမိဒံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၆၉) ဒွိကောဋိကံ သုညတံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သော ဧဝံ နေဝ အတ္တာနံ၊ န ပရံ ကိဉ္စိ အတ္တနော ပရိက္ခာရဘာဝေ ဌိတံ ဒိသွာ ပုန ‘‘နာဟံ ကွစနိ၊ ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိံ၊ န စ မမ ကွစနိ၊ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနတတ္ထီ’’တိ ယာ ဧတ္ထ စတုကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ၊ တံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ.
ကထံ? အယဉှိ နာဟံ ကွစနီတိ ကွစိ အတ္တာနံ န ပဿတိ. ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိန္တိ အတ္တနော အတ္တာနံ ကဿစိ ပရဿ ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတိ. ဘာတိဋ္ဌာနေဝါ ဘာတရံ၊ သဟာယဋ္ဌာနေ ဝါ သဟာယံ၊ ပရိက္ခာရဋ္ဌာနေ ဝါ ပရိက္ခာရံ မညိတွာ ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတီတိ အတ္ထော. န စ မမ ကွစနီတိ ဧတ္ထ မမ-သဒ္ဒံ တာဝ ဌပေတွာ န စ ကွစနီတိ ပရဿ စ အတ္တာနံ ကွစိ နပဿတီတိ အယမတ္ထော. ဣဒါနိ မမ-သဒ္ဒံ အာဟရိတွာ မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနတတ္ထီတိ သော ပရဿ အတ္တာ မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနဘာဝေ အတ္ထီတိ န ပဿတီတိ. အတ္တနော ဘာတိဋ္ဌာနေ ဝါ ဘာတရံ၊ သဟာယဋ္ဌာနေ ဝါ သဟာယံ ပရိက္ခာရဋ္ဌာနေ ဝါ ပရိက္ခာရန္တိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ ပရဿ အတ္တာနံ ဣမိနာ ကိဉ္စနဘာဝေန ဥပနေတဗ္ဗံ န ပဿတီတိ အတ္ထော. ဧဝမယံ ယသ္မာ နေဝ ကတ္ထစိ အတ္တာနံ ပဿတိ၊ န တံ ပရဿ ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ၊ န ပရဿ အတ္တာနံ ပဿတိ၊ န ပရဿ အတ္တာနံ အတ္တနော ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ. တသ္မာနေန စတုကောဋိကာ သုညတာ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ.
၇၆၁. ဧဝံ စတုကောဋိကံ သုညတံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ဆဟာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ကထံ? စက္ခု သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ နိစ္စေန ဝါ ဓုဝေန ဝါ သဿတေန ဝါ အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါ။ပေ။ မနော သုညော. ရူပါ သုညာ။ပေ။ ဓမ္မာ သုညာ. စက္ခုဝိညာဏံ။ပေ။ မနောဝိညာဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿောတိ ဧဝံ ယာဝ ဇရာမရဏာ နယော နေတဗ္ဗော.
၇၆၂. ဧဝံ ဆဟာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန အဋ္ဌဟာကာရေဟိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သေယျထိဒံ – ရူပံ အသာရံ နိဿာရံ သာရာပဂတံ နိစ္စသာရသာရေန ဝါ ဓုဝသာရသာရေန ဝါ သုခသာရသာရေန ဝါ အတ္တသာရသာရေန ဝါ နိစ္စေန ဝါ ဓုဝေန ဝါ သဿတေန ဝါ အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါ. ဝေဒနာ။ သညာ။ သင်္ခါရာ။ ဝိညာဏံ။ စက္ခု။ပေ။ ဇရာမရဏံ အသာရံ နိဿာရံ သာရာပဂတံ နိစ္စသာရသာရေန ဝါ ဓုဝသာရသာရေန ဝါ သုခသာရသာရေန ဝါ အတ္တသာရသာရေန ဝါ နိစ္စေန ဝါ ဓုဝေန ဝါ သဿတေန ဝါ အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါ. ယထာ နဠော အသာရော နိဿာရော သာရာပဂတော. ယထာ ဧရဏ္ဍော။ ယထာ ဥဒုမ္ဗရော။ ယထာ သေတဝစ္ဆော။ ယထာ ပါဠိဘဒ္ဒကော။ ယထာ ဖေဏပိဏ္ဍော။ ယထာ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠံ။ ယထာ မရီစိ။ ယထာ ကဒလိက္ခန္ဓော။ ယထာ မာယာ အသာရာ နိဿာရာ သာရာပဂတာ၊ ဧဝမေဝ ရူပံ။ပေ။ ဇရာမရဏံ အသာရံ နိဿာရံ သာရာပဂတံ နိစ္စသာရသာရေန ဝါ။ပေ။ အဝိပရိဏာမဓမ္မေန ဝါတိ (စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၈).
၇၆၃. သော ဧဝံ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ဒသဟာကာရေဟိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ၊ ရူပံ ရိတ္တတော ပဿတိ. တုစ္ဆတော။ သုညတော။ အနတ္တတော။ အနိဿရိယတော။ အကာမကာရိယတော။ အလဗ္ဘနီယတော။ အဝသဝတ္တကတော။ ပရတော။ ဝိဝိတ္တတော ပဿတိ. ဝေဒနံ။ပေ။ ဝိညာဏံ ရိတ္တတော။ပေ။ ဝိဝိတ္တတော ပဿတီတိ.
၇၆၄. ဧဝံ ဒသဟာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ဒွါဒသဟာကာရေဟိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သေယျထိဒံ – ရူပံ န သတ္တော၊ န ဇီဝေါ၊ န နရော၊ န မာဏဝေါ၊ န ဣတ္ထီ၊ န ပုရိသော၊ န အတ္တာ၊ န အတ္တနိယံ. နာဟံ၊ န မမ၊ န အညဿ၊ န ကဿစိ. ဝေဒနာ။ပေ။ ဝိညာဏံ န ကဿစီတိ (စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၈).
၇၆၅. ဧဝံ ဒွါဒသဟာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ ပုန တီရဏပရိညာဝသေန ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ သုညတံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ၊ ရူပံ အနိစ္စတော။ ဒုက္ခတော။ ရောဂတော။ ဂဏ္ဍတော။ သလ္လတော။ အဃတော။ အာဗာဓတော။ ပရတော။ ပလောကတော။ ဤတိတော။ ဥပဒ္ဒဝတော။ ဘယတော။ ဥပသဂ္ဂတော။ စလတော။ ပဘင်္ဂုတော။ အဒ္ဓုဝတော။ အတာဏတော။ အလေဏတော။ အသရဏတော။ အသရဏီဘူတတော။ ရိတ္တတော။ တုစ္ဆတော။ သုညတော။ အနတ္တတော။ အနဿာဒတော။ အာဒီနဝတော။ ဝိပရိဏာမဓမ္မတော။ အဿာရကတော။ အဃမူလတော။ ဝဓကတော။ ဝိဘဝတော။ သာသဝတော။ သင်္ခတတော။ မာရာမိသတော။ ဇာတိဓမ္မတော။ ဇရာဓမ္မတော။ ဗျာဓိဓမ္မတော။ မရဏဓမ္မတော။ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿဥပါယာသဓမ္မတော။ သမုဒယတော။ အတ္ထင်္ဂမတော။ အနဿာဒတော ။ အာဒီနဝတော။ နိဿရဏတော ပဿတိ. ဝေဒနံ။ပေ။ ဝိညာဏံ အနိစ္စတော။ပေ။ နိဿရဏတော ပဿတိ.
ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ရူပံ အနိစ္စတော။ပေ။ နိဿရဏတော ပဿန္တော သုညတော လောကံ အဝေက္ခတိ. ဝေဒနံ။ပေ။ ဝိညာဏံ အနိစ္စတော။ပေ။ နိဿရဏတော ပဿန္တော သုညတော လောကံ အဝေက္ခတိ’’.
‘‘သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု၊ မောဃရာဇ သဒါ သတော၊
အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စ၊ ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ၊
ဧဝံ လောကံ အဝေက္ခန္တံ၊ မစ္စုရာဇာ န ပဿတီ’’တိ. (သု. နိ. ၁၁၂၅၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၈)၊
၇၆၆. ဧဝံ သုညတော ဒိသွာ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ဝိပ္ပဟာယ သင်္ခါရေသု ဥဒါသီနော အဟောသိ မဇ္ဈတ္တော၊ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ န ဂဏှာတိ ဝိဿဋ္ဌဘရိယော ဝိယ ပုရိသော.
ယထာ နာမ ပုရိသဿ ဘရိယာ ဘဝေယျ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ၊ သော တာယ ဝိနာ မုဟုတ္တမ္ပိ အဓိဝါသေတုံ န သက္ကုဏေယျ၊ အတိဝိယ နံ မမာယေယျ၊ သော တံ ဣတ္ထိံ အညေန ပုရိသေန သဒ္ဓိံ ဌိတံ ဝါ နိသိန္နံ ဝါ ကထေန္တိံ ဝါ ဟသန္တိံ ဝါ ဒိသွာ ကုပိတော အဿ အနတ္တမနော၊ အဓိမတ္တံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေယျ. သော အပရေန သမယေန တဿာ ဣတ္ထိယာ ဒေါသံ ဒိသွာ မုဉ္စိတုကာမော ဟုတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေယျ၊ န နံ မမာတိ ဂဏှေယျ. တတော ပဋ္ဌာယ တံ ယေနကေနစိ သဒ္ဓိံ ယံကိဉ္စိ ကုရုမာနံ ဒိသွာပိ နေဝ ကုပ္ပေယျ၊ န ဒေါမနဿံ အာပဇ္ဇေယျ၊ အညဒတ္ထု ဥဒါသီနောဝ ဘဝေယျ မဇ္ဈတ္တော. ဧဝမေဝါယံ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ မုဉ္စိတုကာမော ဟုတွာ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာယ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အဟံ မမာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ အဒိသွာ ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ဝိပ္ပဟာယ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဥဒါသီနော ဟောတိ မဇ္ဈတ္တော.
တဿ ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော တီသု ဘဝေသု စတူသု ယောနီသု ပဉ္စသု ဂတီသု သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု နဝသု သတ္တာဝါသေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ၊ ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.
သေယျထာပိ နာမ ပဒုမပလာသေ ဤသကပေါဏေ ဥဒကဖုသိတာနိ ပတိလီယန္တိ ပတိကုဋန္တိ ပတိဝတ္တန္တိ န သမ္ပသာရိယန္တိ၊ ဧဝမေဝ။ပေ။ သေယျထာပိ နာမ ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နဟာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ (အ. နိ. ၇.၄၉)၊ ဧဝမေဝ တဿ တီသု ဘဝေသု စိတ္တံ။ပေ။ ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ. ဣစ္စဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ.
၇၆၇. တံ ပနေတံ သစေ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ သန္တတော ပဿတိ၊ သဗ္ဗံ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိဗ္ဗာနမေဝ ပက္ခန္ဒတိ. နော စေ နိဗ္ဗာနံ သန္တတော ပဿတိ၊ ပုနပ္ပုနံ သင်္ခါရာရမ္မဏမေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ သာမုဒ္ဒိကာနံ ဒိသာကာကော ဝိယ. သာမုဒ္ဒိကာ ကိရ ဝါဏိဇကာ နာဝံ အာရောဟန္တာ ဒိသာကာကံ နာမ ဂဏှန္တိ၊ တေ ယဒါ နာဝါ ဝါတက္ခိတ္တာ ဝိဒေသံ ပက္ခန္ဒတိ၊ တီရံ န ပညာယတိ၊ တဒါ ဒိသာကာကံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. သော ကူပကယဋ္ဌိတော အာကာသံ လင်္ဃိတွာ သဗ္ဗာ ဒိသာ စ ဝိဒိသာ စ အနုဂန္တွာ သစေ တီရံ ပဿတိ၊ တဒဘိမုခေါဝ ဂစ္ဆတိ. နော စေ ပဿတိ၊ ပုနပ္ပုနံ အာဂန္တွာ ကူပကယဋ္ဌိံယေဝ အလ္လီယတိ. ဧဝမေဝ သစေ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ သန္တတော ပဿတိ၊ သဗ္ဗံ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိဗ္ဗာနမေဝ ပက္ခန္ဒတိ. နော စေ ပဿတိ၊ ပုနပ္ပုနံ သင်္ခါရာရမ္မဏမေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ.
တဒိဒံ သုပ္ပဂ္ဂေ ပိဋ္ဌံ ဝဋ္ဋယမာနံ ဝိယ. နိဗ္ဗဋ္ဋိတကပ္ပါသံ ဝိဟနမာနံ ဝိယ နာနပ္ပကာရတော သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ပဟာယ သင်္ခါရဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တံ ဟုတွာ တိဝိဓာနုပဿနာဝသေန တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ တိဋ္ဌမာနံ တိဝိဓဝိမောက္ခမုခဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ သတ္တအရိယပုဂ္ဂလဝိဘာဂါယ ပစ္စယော ဟောတိ.
၇၆၈. တတြိဒံ တိဝိဓာနုပဿနာဝသေန ပဝတ္တနတော တိဏ္ဏံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပတေယျဝသေန တိဝိဓဝိမောက္ခမုခဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ နာမ. တိဿော ဟိ အနုပဿနာ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ –
‘‘တီဏိ ခေါ ပနိမာနိ ဝိမောက္ခမုခါနိ လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တိ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရေ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတော သမနုပဿနတာယ၊ အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု မနောသမုတ္တေဇနတာယ၊ အပ္ပဏိဟိတာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ သဗ္ဗဓမ္မေ ပရတော သမနုပဿနတာယ၊ သုညတာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ ဣမာနိ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၉).
တတ္ထ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတောတိ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိစ္ဆေဒတော စေဝ ပရိဝဋုမတော စ. အနိစ္စာနုပဿနံ ဟိ ‘‘ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ သင်္ခါရာ နတ္ထီ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ တေသံ ဂတိံ သမန္နေသမာနံ ‘‘ဝယတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧတ္ထေဝ အန္တရဓာယန္တီ’’တိ ပရိဝဋုမတော သမနုပဿတိ. မနောသမုတ္တေဇနတာယာတိ စိတ္တသံဝေဇနတာယ. ဒုက္ခာနုပဿနေန ဟိ သင်္ခါရေသု စိတ္တံ သံဝေဇေတိ. ပရတော သမနုပဿနတာယာတိ ‘‘နာဟံ၊ န မမာ’’တိ ဧဝံ အနတ္တတော သမနုပဿနတာယ. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဒါနိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ ဝသေန ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တေနေဝ တဒနန္တရေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဝုတ္တံ – ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော ခယတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ဘယတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. အနတ္တတော မနသိကရောတော သုညတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၉).
၇၆၉. ကတမေ ပန တေ ဝိမောက္ခာ၊ ယေသံ ဣမာနိ အနုပဿနာနိ မုခါနီတိ? အနိမိတ္တော၊ အပ္ပဏိဟိတော၊ သုညတောတိ ဧတေ တယော. ဝုတ္တံ ဟေတံ ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော အဓိမောက္ခဗဟုလော အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော ပဿဒ္ဓိဗဟုလော အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ. အနတ္တတော မနသိကရောန္တော ဝေဒဗဟုလော သုညတဝိမောက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၃).
ဧတ္ထ စ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခောတိ အနိမိတ္တာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အရိယမဂ္ဂေါ. သော ဟိ အနိမိတ္တာယ ဓာတုယာ ဥပ္ပန္နတ္တာ အနိမိတ္တော. ကိလေသေဟိ စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမောက္ခော. ဧတေနေဝ နယေန အပ္ပဏိဟိတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အပ္ပဏိဟိတော. သုညတာကာရေန နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော သုညတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၇၇၀. ယံ ပန အဘိဓမ္မေ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ အပစယဂါမိံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ ပဌမာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ အပ္ပဏိဟိတံ သုညတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၄၃ အာဒယော) ဧဝံ ဝိမောက္ခဒွယမေဝ ဝုတ္တံ၊ တံ နိပ္ပရိယာယတော ဝိပဿနာဂမနံ သန္ဓာယ. ဝိပဿနာဉာဏံ ဟိ ကိဉ္စာပိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ –
‘‘အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏံ နိစ္စတော အဘိနိဝေသံ မုဉ္စတီတိ သုညတော ဝိမောက္ခော. ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏံ သုခတော အဘိနိဝေသံ. အနတ္တာနုပဿနာဉာဏံ အတ္တတော အဘိနိဝေသံ မုဉ္စတီတိ သုညတော ဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၉) ဧဝံ အဘိနိဝေသံ မုဉ္စနဝသေန သုညတော ဝိမောက္ခောတိ စ၊
‘‘အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏံ နိစ္စတော နိမိတ္တံ မုဉ္စတီတိ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခော. ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏံ သုခတော နိမိတ္တံ၊ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏံ အတ္တတော နိမိတ္တံ မုဉ္စတီတိ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၉) ဧဝံ နိမိတ္တံ မုဉ္စနဝသေန အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခောတိ စ၊
‘‘အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏံ နိစ္စတော ပဏိဓိံ မုဉ္စတီတိ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော. ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏံ သုခတော ပဏိဓိံ. အနတ္တာနုပဿနာဉာဏံ အတ္တတော ပဏိဓိံ မုဉ္စတီတိ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၉) ဧဝံ ပဏိဓိံ မုဉ္စနဝသေန အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခောတိ စ –
ဝုတ္တံ. တထာပိ တံ သင်္ခါရနိမိတ္တဿ အဝိဇဟနတော န နိပ္ပရိယာယေန အနိမိတ္တံ. နိပ္ပရိယာယေန ပန သုညတဉ္စေဝ အပ္ပဏိဟိတဉ္စ. တဿ စ အာဂမနဝသေန အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိမောက္ခော ဥဒ္ဓဋော. တသ္မာ အပ္ပဏိဟိတံ သုညတန္တိ ဝိမောက္ခဒွယမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ တာဝေတ္ထ ဝိမောက္ခကထာ.
၇၇၁. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တအရိယပုဂ္ဂလဝိဘာဂါယ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ၊ တတ္ထ သဒ္ဓါနုသာရီ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော၊ ကာယသက္ခိ၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ဓမ္မာနုသာရီ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော၊ ပညာဝိမုတ္တောတိ ဣမေ တာဝ သတ္တ အရိယပုဂ္ဂလာ၊ တေသံ ဝိဘာဂါယ ဣဒံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ ပစ္စယော ဟောတိ.
၇၇၂. ယော ဟိ အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော အဓိမောက္ခဗဟုလော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ၊ သော သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓါနုသာရီ ဟောတိ. သေသေသု သတ္တသု ဌာနေသု သဒ္ဓါဝိမုတ္တော.
၇၇၃. ယော ပန ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော ပဿဒ္ဓိဗဟုလော သမာဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ၊ သော သဗ္ဗတ္ထ ကာယသက္ခိ နာမ ဟောတိ. အရူပဇ္ဈာနံ ပန ပတွာ အဂ္ဂဖလပ္ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ.
၇၇၄. ယော ပန အနတ္တတော မနသိကရောန္တော ဝေဒဗဟုလော ပညိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ၊ သော သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ ဟောတိ. ဆသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော အဂ္ဂဖလေ ပညာဝိမုတ္တောတိ.
၇၇၅. ဝုတ္တံ ဟေတံ –
‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘတိ၊ တေန ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ.
တထာ ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကတံ ဟောတိ၊ တေန ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၁).