၁. ဏော ဝါပစ္စေ

နနု စ ‘ဏော ဝါပစ္စေ’တိ ဝစနတော ကထံ ပကတိဝိသယာဝဂမော သိယာ. ယထာကထဉ္စိ ပကတိဝိသယာဝဂမေပိ သာမညဝစနတော ပန ဓမ္မေနာပစ္စန္တျာဒေါ ယတော ကုတောစိ ဓမ္မေနိစ္စာဒိတောပိ သိယာ ဏာ ဒိပစ္စယောတျာသင်္ကိယာဟ ‘အပစ္စဝတာ’စ္စာဒိ. အပစ္စဿာတိ အပစ္စတ္ထဿ၊ အပစ္စဝတာတိ ‘‘ဏော ဝါပစ္စေ’’တိ ဝသိဋ္ဌာဒျတ္ထဿေဝ ပရိဂ္ဂဟဏာယ သာမညဝစနတော ယော အပစ္စဝါ တတော၊ အတ္ထတော ပန အသမ္ဘဝါ ဒဗ္ဗာစကသဒ္ဒါဝ သာမတ္ထိယေန ဆဋ္ဌိယန္တာ သဗ္ဗလိင်္ဂဝစနာ ဇာယတေတိ ဝိညာတဗ္ဗံ. ဓမ္မသ္မာပစ္စံတျာဒီသု ဏာဒိပ္ပစ္စယော (န ဇာယတေ) တိ သမ္ဗန္ဓော.

ဓမ္မေနာတိ ဓမ္မေန ကရဏဘူတေန. ဓမ္မာယာတိ ဓမ္မတ္ထံ၊ ဓမ္မသ္မာတိ ဓမ္မဟေတုနာ၊ တတော အသမ္ဘဝေ ကာရဏမာဟ ‘သာပေက္ခတ္တာ’တိ. သာပေက္ခတ္တမေဝ သမတ္ထေတိ ‘အပစ္စဝါဟိ’စ္စာဒိနာ၊ ဓမ္မေနာပစ္စံ ကဿာတိ ပုစ္ဆိတွာ ဒေဝဒတ္တဿာတိ အပေက္ခိယမာနံ ဝဒတိ. ဒေဝဒတ္တဿာတိ အပစ္စဝါ ဒေဝဒတ္တာဒိ အပေက္ခီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဟိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ. န ဟေတ္ထ ဏာဒိဝုတ္တိ အညတ္ထ [နဟေတကာမန္တတ္ထ (ပေါတ္ထကေ)] သာပေက္ခတ္တာ ကမ္ဗလော ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ ဒေဝဒတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ပန ဝသိဋ္ဌော-ပစ္စဝါတိ တတော ဆဋ္ဌိယန္တာ ဟောတိစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘န စေ’စ္စာဒိ. န စ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ကာရဏမာဟ- ‘အသမ္ဗန္ဓာ’တိ. န ဟေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝသိဋ္ဌဿ ကမ္ဗလာပေက္ခတ္တေန အပစ္စဿ စ ဒေဝဒတ္တာပေက္ခတ္တေနာတ္ထန္တရာပေက္ခာယ ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝါယေဝ ဝသိဋ္ဌဿ အပစ္စံ ဝါသိဋ္ဌောတိ ဏာဒိဝုတ္တိယာ ဘာဝေ သာမတ္ထိယံ နတ္ထိ၊ သမတ္ထဉှိ ဝသိဋ္ဌံ ရာဇပုရိသာဒိ သမာသဝုတ္တိယမေကတ္ထတ္တမိဝ ဝါသိဋ္ဌာဒိဏာဒိဝုတ္တိယံ ဏာဒိပ္ပစ္စယမုပဇနယတိ၊ နာသမတ္ထံ၊ တတော သဗ္ဗမေဝေတမ္မနသိ နိဓာယ ဝုတ္တံ- ‘အသမ္ဗန္ဓာ’တိ.

ယဒိ ပနေတ္ထ ဏာဒိပ္ပစ္စယော သဗ္ဗထာ သမ္ဗန္ဓမပေက္ခတေ၊ တဒါ ဝိသေသတော ယဿာပစ္စေန သမ္ဗန္ဓော တတောဝ ဇနကတော သော သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိ.

ယော ဇနကောတိ ယောယော ယဿ ယဿ အပစ္စဿ ဇနကော. တတောယေဝါတိ တသ္မာတသ္မာ ဇနကတောယေဝ. သိယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အပစ္စတ္ထေ ဏာဒိပ္ပစ္စယော သိယာ. တတ္ထ ဟေတုမာဟ- ‘တဿေဝါပစ္စေန ယောဂါ’တိ. ယောဂါတိ အပစ္စသမ္ဗန္ဓတော၊ န မူလပ္ပကတိတောတိ ပရမပ္ပကတိတော န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေတုမာဟ- ‘အယောဂါ၊တိ၊ ဝစနာဘာဝမ္ပေတ္ထ ဒဿေတုံ စေ’တျာဒိ ဝုတ္တံ.

ဝစနန္တိ သုတ္တံ၊ သမ္ဗန္ဓာဘာဝါ (တာဒိသဝစနာဘာဝါ) စ မူလပ္ပကတိတော ဏာဒိပ္ပစ္စယဿာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ မူလပ္ပကတိတောဝါဿာဘိမတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘မူလပ္ပကတိတော’စ္စာဒိ ဝုတ္တံ.

ကထမ္ပနိဒံ ဝိညာယတိစ္စာဒိနာ ဇနကဿေဝါဗျာဟိတဿာပစ္စေန မုချ သမ္ဗန္ဓမာနီယ ဣဒမယုတ္တန္တျာဒိနာ ဗျဝဟိတဇနိတဿာပျပစ္စယဿ ပရမပ္ပကတိယာဘိသမ္ဗန္ဓသဗ္ဘာဝံ ဝတွာ တံ သာဓယိတုမာရဘတေ ‘ကထ’မိစ္စာဒိ၊ ဧဝံ ဟိစ္စာဒိ ကထံပနိဒမိစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တဿ သမတ္ထ နဝါကျံ၊ ဟိယသ္မာ တံ ဒိသွာ တထာ ပုစ္ဆိတော ဒေဝဒတ္တဿဝါတိအာဒိနာ ဥပ္ပါဒေတာရမေဝ နိဒ္ဒိသတိ၊ နာတ္တာနံ ပိတာမဟော၊ တသ္မာ ဥပ္ပါဒေတာယေဝါပစ္စေန သမ္ဗဇ္ဈတိ န ပိတာမဟောတိ ယောဇေတွာ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ ယထာဝုတ္တမုပ္ပါဒေတုနိဒ္ဒိသနံ၊ တေန အပစ္စေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပါဒေတုယေဝ ဇနကဿေဝ ယောဂေါ သမ္ဗန္ဓော ပဋိပါဒေတုံ န သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော.

တန္တိတံ [တတ္ထ-ဣတိ (ပဉ္စိကာယံ)] ပုစ္ဆာနိမိတ္တံ၊ တေနာတိ အပစ္စေန. အပတနန္တိ နရကေ အပတနံ ဘဝတိ၊ သောတိ ယောသော ယဿာတျနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌော သော ဉာတုံ န ဣစ္ဆိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ- ‘‘နပတတျနေန နရကေတျပစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ အပစ္စေနာနေန ယဿကဿစိ အဝိသေသေနာပတနမ္ဘဝတိ နရကေ သောသော တာယ ပုစ္ဆာယ ဉာတုံ န ဣစ္ဆိတော’’တိ. သော ဝါတိ ကဿာယံ ပုတ္တောတိ ပုစ္ဆာယာနုရောဓနေ သော ဥပ္ပါဒေတာယေဝ ဉာတုမိစ္ဆိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. တုသဒ္ဒေါ စေတ္ထာပစ္စေန နရကာပါတသဗ္ဗ ဇနဇာနနိစ္ဆာဝိသေသဇောတကော၊ ယဒိ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော၊ အတ္တာနမ္ပိ နိဒ္ဒိသေယျ န ကေဝလမုပ္ပါဒေတာရံ၊ အတ္ထိစ္စာဒိ ပိတာမဟဿ အတ္တနောပိ နိဒ္ဒေသေ ကာရဏဝစနံ၊ တံ အပစ္စံ နိမိတ္တံ ကာရဏံ၊ ယဿ တံ တံနိမိတ္တံ တသ္မာ [ကတွာ (ပေါတ္ထကေ)] ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကော ဟိစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ သမတ္ထေတိ.

ဗျဝဟိတဇနိတေနာပီတိ ဗျဝဟိတေန ကတ္တုနာ ဇနိတေနာပိ၊ ကရဏေ စာယံ တတိယာ၊ ဟေတုမှိ ဝါ. ကသ္မာ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကောတိ အာဟ ‘ယံ နိမိတ္တံ ဟိ’စ္စာဒိ. ဟိသဒ္ဒေါ ယသ္မာဒတ္ထေ. ယဿာတိ ပုဗ္ဗဇဿ၊ တေန အပစ္စေန အပတနံ တဒပတနံ တတော၊ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘တေန ဗျဝဟိတဇနိတေနာပိ ပုမုနာ ပုဗ္ဗဇောပိ နရကံ န ပတတိ သော ပုဗ္ဗဇဿာပျ ပစ္စံ ဘဝတိ ယထာဝုတ္တေန နိဗ္ဗစနေနာ’’တိ. တသ္မာစ္စဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တယသ္မာတျနေနာဘိသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပပတျန္တရမာဟ-‘ဥပစာရတောဝေ’စ္စာဒိ. ပုဗ္ဗ ပုဗ္ဗဘာဝေ သတီတိ ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိ. ဗျဝဟိတေန ဇနိတေ အပစ္စေပိ နိမိတ္တံ အပါယာပတကာရဏဘာဝေါ အတ္ထိယေ ဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ကေသန္တိ အာဟ-‘ပုဗ္ဗေသန္တိ ပုဗ္ဗဇာနန္တိ အတ္ထော၊ ကေ နာတိ အာဟ- ‘ပါရမ္ပရိယေနာ’တိ. အဘေဒေါပစာရေနာတိ ပုဗ္ဗပုဗ္ဗဘာဝေ သတိစ္စာဒိနာ ဝုတ္တနယေန ဇနကဿ ဝိယ ပါရမ္ပရိယေနပုဗ္ဗေသမ္ပိနိမိတ္တတာ ဝတော ဇနကသဒိသတ္တာ ဇနကာဝ နာမ တေ သိယုန္တိ ဧဝမဘေဒေန ဥပစရဏတော စိန္တနတောတိ အတ္ထော. ဥဘယထာတိ ဉာယေန ဥပစာရေနစာတိ ဥဘယေန ပကာရေန၊ ဧဝမုဘယထာပိ မူလပ္ပကတိယာ ပစ္စေနာဘိသမ္ဗန္ဓာ ကထမနန္တရ [မနန္တရာဒိ (ပေါတ္ထကေ) (တတ္ထ) ပေါတ္ထကေ] ဇနိတေနာပစ္စေနာဒိပုရိသသမ္ဗန္ဓောယေန တတော ဏာဒိပ္ပစ္စယော သိယာတိ နာသင်္က္နီယံ.

တတော စာတိ မူလပ္ပကတိတော စ၊ အပစ္စသာမညဝစနိစ္ဆာယန္တိ ဣတ္ထိ ပုန္နပုံသကတ္တဝိသေသောပဂ္ဂါဟိ အပစ္စသာမညဿ ဝစနိစ္ဆာယံ.

ဧဝမ္မူလကတိတော- ပစ္စသာမညေန ဏာဒိပ္ပစ္စယံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဣဒါနိ အပစ္စာဒိတောပိ ဟောတေဝ ဏာဒိ သာမညဝိဓာနာ. သော စ ဗဟုလာဓိကာရတော ဂုရုဇနာယတ္တတ္တာ တန္နိယောဂါစရဏေန ပသတ္ထေ ယေဝါပစ္စေ ဗျဝဟိတဇနိတေပိ ဣတ္ထိဝဇ္ဇိတေ သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ ‘နတ္တာဒီဟိ’စ္စာဒိ. သတိယေဝ ဂုရုဇနေ သပ္ပဓာနဘာဝေန ကုစ္ဆိတေ-ပစ္စေတု နတ္တာဒီဝုတ္တီဟိ ဝသိဋ္ဌာဒီဟိ ဏာဒိပ္ပစ္စယော ဟောတိ ဝါသိဋ္ဌောတိအာဒိ၊ ဣတ္ထိယဉ္စ န ဟောတိ ဝါသိဋ္ဌီတိအာဒိ.

အတ္ထတောတိ သာမတ္ထိယတော. အပစ္စေ ဝိဓီယမာနော ပစ္စယော အပစ္စဝတာ ဇာယမာနော တဿာပစ္စန္တိ အတ္ထေ ဇာယတိ. သောစာယ မတ္ထဝိသေသော ဆ(ဋ္ဌိယန္တ) တာဘာဝေ ကထံ သိယာတိ ဣဒမေတ္ထ သာမတ္ထိယံ. အနန္တရေ ဝါပစ္စေ ပုတ္တေ-ဘိဓေယျ နတ္တာဒေါ ဝါပစ္စေ-ဘိဓေယျာတိ သသမ္ဗန္ဓော. ကုတောစိ အပစ္စဝတာ နတ္တာဒေါ ဧဝ. ဣဒဉ္စ သဗ္ဗမ္ဗဟုလဝစနေဝ သမ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ- ‘ဗဟုလာဓိကာရာ’တိ. အပစ္စေတိ ဧကဝစနေန နိဒ္ဒေသေ ပုမုနာ နပုံသကေန ကရိယတိ၊ တေနေ ကသ္မိံ ယေဝါပစ္စေ သိယာ၊ န ဗဟူသု ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စာနိ ဝါသိဋ္ဌာနိ၊ န စိတ္ထိ ဝါသိဋ္ဌာနိ၊ န စိတ္ထိယံ ဝါသိဋ္ဌီတျာသင်္ကိယာဟ-‘ဣဒဉ္စေ’စ္စာဒိ. ဣဒဉ္စ အပစ္စဝစနဉ္စ. ဣမိနာ စေတ္ထ တထာ နိဿယကရဏံ ဒဿေတိ. တဿ ဝစနိစ္ဆာဘာဝတောတိ တဿ လိင်္ဂဝစနဿ သုတ္တေ ဝတ္တုမိစ္ဆာယာဘာဝတောတိ အတ္ထော.

ကိံ ပန ကာရဏံ သုတ္တေ လိင်္ဂဝစနာဝစနိစ္ဆာယံ တဿာပ္ပဓာနတ္တာ ယေနကေနစိ လိင်္ဂါဒိနာ နိဒ္ဒေသော-ဝဿံ ကတ္တဗ္ဗောတိ နာနန္တရိယကတ္တာ တဿေဟောပါဒါနံ၊ ယထာဓညတ္ထိနောပလာလာဒိနောပျပ္ပဓာနဿောပါဒါနန္တိ. တတောယေဝါဟ-‘ဥပလက္ခီယဿေတ္ထ ပဓာနတ္တာ’စ္စာဒိ. ဣတ္ထိပုမတ္တယုတ္တဇညဝိသေသော ဥပလက္ခီယော၊ အပစ္စေတီဒမုပလက္ခဏံ၊ သယန္တိ ယထာဝုတ္တမုပလက္ခဏံ သယံ. ကာရိယပ္ပဋိပတ္တိယာတိ ပုမေ နပုံသကေပစ္စေ-ဘိဓေယျေ ဝိဓိ ဟောတိစ္စေဝံ ကာရိယပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝတ္တုံ န ဣဋ္ဌံ.

ဝစနန္တရေပိ အညသ္မိံ ဝစနေ. အာဏီတိ ဏိပ္ပစ္စယသုတ္တံ ဝဒတိ. အဂေါတ္တာဒိတောတိ ယောဂေါတ္တဿာဒိဘူတော န ဟောတိ၊ တတော၊ တေနေဝ ‘‘အာဏီ’’တိ သုတ္တေ (၄-၅) ဝက္ခတိ-‘အကာရန္တမတ္တတောဝါယံဏိန ဂေါတ္တာဒိဘူတတော’တိ. ဝါကျသမာသာပီတိ ယထာသင်္ချေနာဟ. တသ္မိံ အတ္ထေတိ တသ္မိံ ဝါကျောပဒဿိတေ အတ္ထေ၊ တန္တိ ဝါကျံ. သမာသဝုတ္တိဉ္စ နိဝတ္တေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

သတိပနာတိ ဝါကာရေ သတိ တု အနိစ္စတ္တာ ဏပ္ပစ္စယဿ. သောပီတိ သမာသောပိ၊ သမာသောတိအာဒိနာ ပက္ခန္တရမာဟ. တေန ဝါကျသိဇ္ဈနေန. ပက္ခေ ဝါကျသမာသာပိ သိယုန္တိ ပက္ခေ သမာသဝုတ္တိယာ ဧဝ ဗာဓိတတ္တာ ပက္ခန္တရေ ဏာဒိဝုတ္တိ န ဗာဓီယတီတိ ဝါကျဝုတ္တိယောပိ သိယုန္တိ အတ္ထော.