൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ

൧. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദം

൩൮൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉദായീ ഇസ്സാസോ ഹോതി, കാകാ ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. സോ കാകേ വിജ്ഝിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ സീസം ഛിന്ദിത്വാ സൂലേ പടിപാടിയാ ഠപേസി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘കേനിമേ, ആവുസോ, കാകാ ജീവിതാ വോരോപിതാ’’തി? ‘‘മയാ, ആവുസോ. അമനാപാ മേ കാകാ’’തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ആയസ്മാ ഉദായീ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ഉദായി, സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേസ്സസി! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൩൮൩. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൩൮൪. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

സഞ്ചിച്ചാതി ജാനന്തോ സഞ്ജാനന്തോ ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോ.

പാണോ നാമ തിരച്ഛാനഗതപാണോ വുച്ചതി.

ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപച്ഛിന്ദതി ഉപരോധേതി സന്തതിം വികോപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൩൮൫. പാണേ പാണസഞ്ഞീ ജീവിതാ വോരോപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. പാണേ വേമതികോ ജീവിതാ വോരോപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പാണേ അപ്പാണസഞ്ഞീ ജീവിതാ വോരോപേതി, അനാപത്തി. അപ്പാണേ പാണസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അപ്പാണേ വേമിതകോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അപ്പാണേ അപ്പാണസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൩൮൬. അനാപത്തി അസഞ്ചിച്ച, അസ്സതിയാ, അജാനന്തസ്സ, നമരണാധിപ്പായസ്സ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദം

൩൮൭. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജിസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൩൮൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൩൮൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി. ‘‘സപ്പാണക’’ന്തി ജാനന്തോ, ‘‘പരിഭോഗേന മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തോ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൩൯൦. സപ്പാണകേ സപ്പാണകസഞ്ഞീ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. സപ്പാണകേ വേമതികോ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സപ്പാണകേ അപ്പാണകസഞ്ഞീ പരിഭുഞ്ജതി, അനാപത്തി. അപ്പാണകേ സപ്പാണകസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അപ്പാണകേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അപ്പാണകേ അപ്പാണകസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൩൯൧. അനാപത്തി ‘‘സപ്പാണക’’ന്തി അജാനന്തോ, ‘‘അപ്പാണക’’ന്തി ജാനന്തോ, ‘‘പരിഭോഗേന ന മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തോ പരിഭുഞ്ജതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. ഉക്കോടനസിക്ഖാപദം

൩൯൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം പുനകമ്മായ ഉക്കോടേന്തി – ‘‘അകതം കമ്മം ദുക്കടം കമ്മം പുന കാതബ്ബം കമ്മം അനിഹതം ദുന്നിഹതം പുന നിഹനിതബ്ബ’’ന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം പുനകമ്മായ ഉക്കോടേസ്സന്തീ’’തി …പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം പുനകമ്മായ ഉക്കോടേഥാ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം പുനകമ്മായ ഉക്കോടേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൩൯൩. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം പുനകമ്മായ ഉക്കോടേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൩൯൪. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

യഥാധമ്മം നാമ ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന കതം, ഏതം യഥാധമ്മം നാമ.

അധികരണം നാമ ചത്താരി അധികരണാനി – വിവാദാധികരണം, അനുവാദാധികരണം, ആപത്താധികരണം, കിച്ചാധികരണം.

പുനകമ്മായ ഉക്കോടേയ്യാതി ‘‘അകതം കമ്മം ദുക്കടം കമ്മം പുനകാതബ്ബം കമ്മം അനിഹതം ദുന്നിഹതം പുന നിഹനിതബ്ബം’’തി ഉക്കോടേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൩൯൫. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ഉക്കോടേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ധമ്മകമ്മേ വേമതികോ ഉക്കോടേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ഉക്കോടേതി, അനാപത്തി. അധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അധമ്മകമ്മേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൩൯൬. അനാപത്തി ‘‘അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ ന കമ്മാരഹസ്സ വാ കമ്മം കത’’ന്തി ജാനന്തോ ഉക്കോടേതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

ഉക്കോടനസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദം

൩൯൭. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ഭാതുനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആരോചേസി – ‘‘അഹം, ആവുസോ, സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപത്തിം ആപന്നോ. മാ കസ്സചി ആരോചേഹീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സങ്ഘം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം യാചി. തസ്സ സങ്ഘോ തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം അദാസി. സോ പരിവസന്തോ തം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘അഹം, ആവുസോ, സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സങ്ഘം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം അദാസി, സോഹം പരിവസാമി, വേദിയാമഹം [വേദയാമഹം (സ്യാ.)], ആവുസോ, വേദിയതീ’’തി മം ആയസ്മാ ധാരേതൂ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, യോ അഞ്ഞോപി ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജതി സോപി ഏവം കരോതീ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയം, ആവുസോ, ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ [ആപജ്ജി (?)] സോ മേ ആരോചേതി മാ കസ്സചി ആരോചേഹീ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, ആവുസോ, പടിച്ഛാദേസീ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ജാനം ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുസ്സ ജാനം ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേസീതി. ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, ഭിക്ഖുസ്സ ജാനം ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേസ്സസി! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൩൯൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ജാനം ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൩൯൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ഭിക്ഖുസ്സാതി അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

ദുട്ഠുല്ലാ നാമ ആപത്തി ചത്താരി ച പാരാജികാനി തേരസ ച സങ്ഘാദിസേസാ.

പടിച്ഛാദേയ്യാതി ‘‘ഇമം ജാനിത്വാ ചോദേസ്സന്തി, സാരേസ്സന്തി ഖുംസേസ്സന്തി, വമ്ഭേസ്സന്തി, മങ്കും കരിസ്സന്തി നാരോചേസ്സാമീ’’തി ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൦൦. ദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ ദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ പടിച്ഛാദേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ വേമതികോ പടിച്ഛാദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ അദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ പടിച്ഛാദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം വാ അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരം പടിച്ഛാദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ ദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ അദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൪൦൧. അനാപത്തി – ‘‘സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം വാ കലഹോ വാ വിഗ്ഗഹോ വാ വിവാദോ വാ ഭവിസ്സതീ’’തി നാരോചേതി, ‘‘സങ്ഘഭേദോ വാ സങ്ഘരാജി വാ ഭവിസ്സതീ’’തി നാരോചേതി, ‘‘അയം കക്ഖളോ ഫരുസോ ജീവിതന്തരായം വാ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം വാ കരിസ്സതീ’’തി നാരോചേതി, അഞ്ഞേ പതിരൂപേ ഭിക്ഖൂ അപസ്സന്തോ നാരോചേതി, നഛാദേതുകാമോ നാരോചേതി, ‘‘പഞ്ഞായിസ്സതി സകേന കമ്മേനാ’’തി നാരോചേതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദം

൪൦൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. [ഇദം വത്ഥു മഹാവ. ൯൯] തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ സത്തരസവഗ്ഗിയാ ദാരകാ സഹായകാ ഹോന്തി. ഉപാലിദാരകോ തേസം പാമോക്ഖോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേന ഉപാലി അമ്ഹാകം അച്ചയേന സുഖഞ്ച ജീവേയ്യ ന ച കിലമേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ ഉപാലി ലേഖം സിക്ഖേയ്യ, ഏവം ഖോ ഉപാലി അമ്ഹാകം അച്ചയേന സുഖഞ്ച ജീവേയ്യ, ന ച കിലമേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ ഉപാലി ലേഖം സിക്ഖിസ്സതി, അങ്ഗുലിയോ ദുക്ഖാ ഭവിസ്സന്തി. സചേ ഖോ ഉപാലി ഗണനം സിക്ഖേയ്യ, ഏവം ഖോ ഉപാലി അമ്ഹാകം അച്ചയേന സുഖഞ്ച ജീവേയ്യ ന ച കിലമേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ ഉപാലി ഗണനം സിക്ഖിസ്സതി, ഉരസ്സ ദുക്ഖോ ഭവിസ്സതി. സചേ ഖോ ഉപാലി രൂപം സിക്ഖേയ്യ, ഏവം ഖോ ഉപാലി അമ്ഹാകം അച്ചയേന സുഖഞ്ച ജീവേയ്യ ന ച കിലമേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ ഉപാലി രൂപം സിക്ഖിസ്സതി, അക്ഖീനി ദുക്ഖാ ഭവിസ്സന്തി. ഇമേ ഖോ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുഖസീലാ സുഖസമാചാരാ സുഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാതേസു സയനേസു സയന്തി. സചേ ഖോ ഉപാലി സമണേസു സക്യപുത്തിയേസു പബ്ബജേയ്യ, ഏവം ഖോ ഉപാലി അമ്ഹാകം അച്ചയേന സുഖഞ്ച ജീവേയ്യ, ന ച കിലമേയ്യാ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ഉപാലിദാരകോ മാതാപിതൂനം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ഉപാലിദാരകോ യേന തേ ദാരകാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ദാരകേ ഏതദവോച – ‘‘ഏഥ മയം, അയ്യാ, സമണേസു സക്യപുത്തിയേസു പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, അയ്യ, പബ്ബജിസ്സസി, ഏവം മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ദാരകാ ഏകമേകസ്സ മാതാപിതരോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘‘അനുജാനാഥ മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. അഥ ഖോ തേസം ദാരകാനം മാതാപിതരോ – ‘‘സബ്ബേപിമേ ദാരകാ സമാനച്ഛന്ദാ കല്യാണാധിപ്പായാ’’തി അനുജാനിംസു. തേ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. തേ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേസും ഉപസമ്പാദേസും. തേ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ രോദന്തി – ‘‘യാഗും ദേഥ, ഭത്തം ദേഥ, ഖാദനീയം ദേഥാ’’തി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘ആഗമേഥ, ആവുസോ, യാവ രത്തി വിഭായതി. സചേ യാഗു ഭവിസ്സതി, പിവിസ്സഥ. സചേ ഭത്തം ഭവിസ്സതി, ഭുഞ്ജിസ്സഥ. സചേ ഖാദനീയം ഭവിസ്സതി, ഖാദിസ്സഥ. നോ ചേ ഭവിസ്സതി യാഗു വാ ഭത്തം വാ ഖാദനീയം വാ, പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സഥാ’’തി. ഏവമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനാ രോദന്തിയേവ – ‘‘യാഗും ദേഥ, ഭത്തം ദേഥ, ഖാദനീയം ദേഥാ’’തി. സേനാസനം ഊഹദന്തിപി ഉമ്മിഹന്തിപി.

അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ദാരകസദ്ദം. സുത്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ സോ, ആനന്ദ, ദാരകസദ്ദോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ജാനം ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ ജാനം ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേസ്സന്തി! ഊനകവീസതിവസ്സോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അക്ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അനധിവാസകജാതികോ ഹോതി. വീസതിവസ്സോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ…പേ… പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൦൩. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേയ്യ, സോ ച പുഗ്ഗലോ അനുപസമ്പന്നോ, തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാ, ഇദം തസ്മിം പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൦൪. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

ഊനവീസതിവസ്സോ നാമ അപ്പത്തവീസതിവസ്സോ.

‘‘ഉപസമ്പാദേസ്സാമീ’’തി ഗണം വാ ആചരിയം വാ പത്തം വാ ചീവരം വാ പരിയേസതി, സീമം വാ സമ്മന്നതി [സമ്മനതി (ക.)], ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഞത്തിയാ ദുക്കടം. ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ദുക്കടാ. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ഉപജ്ഝായസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഗണസ്സ ച ആചരിയസ്സ ച ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൪൦൫. ഊനവീസതിവസ്സേ ഊനവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ ഉപസമ്പാദേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഊനവീസതിവസ്സേ വേമതികോ ഉപസമ്പാദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഊനവീസതിവസ്സേ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ ഉപസമ്പാദേതി, അനാപത്തി. പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സേ ഊനവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സേ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൪൦൬. അനാപത്തി ഊനവീസതിവസ്സം പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ ഉപസമ്പാദേതി, പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സം പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസഞ്ഞീ ഉപസമ്പാദേതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദം

൪൦൭. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ സത്ഥോ രാജഗഹാ പടിയാലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേ മനുസ്സേ ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പായസ്മന്തേഹി സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയം ഖോ, ഭന്തേ, സുങ്കം പരിഹരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘പജാനാഥാവുസോ’’തി. അസ്സോസും ഖോ കമ്മിയാ [കമ്മികാ (സീ. സ്യാ.)] – ‘‘സത്ഥോ കിര സുങ്കം പരിഹരിസ്സതീ’’തി. തേ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസു. അഥ ഖോ തേ കമ്മികാ തം സത്ഥം ഗഹേത്വാ അച്ഛിന്ദിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ഭന്തേ, ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം ഗച്ഛസീ’’തി? പലിബുന്ധേത്വാ മുഞ്ചിംസു. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖു ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിസ്സസി! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൦൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൦൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

ഥേയ്യസത്ഥോ നാമ ചോരാ കതകമ്മാ വാ ഹോന്തി അകതകമ്മാ വാ, രാജാനം വാ ഥേയ്യം ഗച്ഛന്തി സുങ്കം വാ പരിഹരന്തി.

സദ്ധിന്തി ഏകതോ.

സംവിധായാതി – ‘‘ഗച്ഛാമാവുസോ, ഗച്ഛാമ ഭന്തേ; ഗച്ഛാമ ഭന്തേ, ഗച്ഛാമാവുസോ, അജ്ജ വാ ഹിയ്യോ വാ പരേ വാ ഗച്ഛാമാ’’തി സംവിദഹതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പീതി കുക്കുടസമ്പാതേ ഗാമേ ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അഗാമകേ അരഞ്ഞേ അദ്ധയോജനേ അദ്ധയോജനേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൧൦. ഥേയ്യസത്ഥേ ഥേയ്യസത്ഥസഞ്ഞീ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഥേയ്യസത്ഥേ വേമതികോ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഥേയ്യസത്ഥേ അഥേയ്യസത്ഥസഞ്ഞീ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, അനാപത്തി. ഭിക്ഖു സംവിദഹതി, മനുസ്സാ ന സംവിദഹന്തി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഥേയ്യസത്ഥേ ഥേയ്യസത്ഥസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഥേയ്യസത്ഥേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അഥേയ്യസത്ഥേ അഥേയ്യസത്ഥസഞ്ഞീ അനാപത്തി.

൪൧൧. അനാപത്തി അസംവിദഹിത്വാ ഗച്ഛതി, മനുസ്സാ സംവിദഹന്തി ഭിക്ഖു ന സംവിദഹതി, വിസങ്കേതേന ഗച്ഛതി, ആപദാസു, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദം

൪൧൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു കോസലേസു ജനപദേ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞതരേന ഗാമദ്വാരേന അതിക്കമതി. അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ സാമികേന സഹ ഭണ്ഡിത്വാ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ തം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘കഹം, ഭന്തേ, അയ്യോ ഗമിസ്സതീ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിം ഖോ അഹം, ഭഗിനി, ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം അയ്യേന സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏയ്യാസി, ഭഗിനീ’’തി. അഥ ഖോ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാമികോ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘അപായ്യോ [അപയ്യാ (സീ. സ്യാ.)] ഏവരൂപിം ഇത്ഥിം പസ്സേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഏസായ്യോ, പബ്ബജിതേന സഹ ഗച്ഛതീ’’തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ അനുബന്ധിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ ആകോടേത്വാ മുഞ്ചി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പധൂപേന്തോ നിസീദി. അഥ ഖോ സാ ഇത്ഥീ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘‘നായ്യോ സോ ഭിക്ഖു മം നിപ്പാതേസി; അപിച, അഹമേവ തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഗച്ഛാമി; അകാരകോ സോ ഭിക്ഖു; ഗച്ഛ, നം ഖമാപേഹീ’’തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ തം ഭിക്ഖും ഖമാപേസി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖു മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിസ്സതീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജസീതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിസ്സസി! നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം, ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൧൩. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൧൪. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ വിഞ്ഞൂ പടിബലാ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതും.

സദ്ധിന്തി ഏകതോ.

സംവിധായാതി – ‘‘ഗച്ഛാമ ഭഗിനി, ഗച്ഛാമായ്യ, ഗച്ഛാമായ്യ, ഗച്ഛാമ ഭഗിനി, അജ്ജ വാ ഹിയ്യോ വാ പരേ വാ ഗച്ഛാമാ’’തി സംവിദഹതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പീതി കുക്കുടസമ്പാതേ ഗാമേ ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അഗാമകേ അരഞ്ഞേ അദ്ധയോജനേ അദ്ധയോജനേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൧൫. മാതുഗാമേ മാതുഗാമസഞ്ഞീ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. മാതുഗാമേ വേമതികോ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. മാതുഗാമേ അമാതുഗാമസഞ്ഞീ സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

ഭിക്ഖു സംവിദഹതി മാതുഗാമോ ന സംവിദഹതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. യക്ഖിയാ വാ പേതിയാ പണ്ഡകേന വാ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ വാ സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, അന്തമസോ ഗാമന്തരമ്പി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അമാതുഗാമേ മാതുഗാമസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അമാതുഗാമേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അമാതുഗാമേ അമാതുഗാമസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൪൧൬. അനാപത്തി അസംവിദഹിത്വാ ഗച്ഛതി, മാതുഗാമോ സംവിദഹതി ഭിക്ഖു ന സംവിദഹതി, വിസങ്കേതേന ഗച്ഛതി, ആപദാസു, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

സംവിധാനസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം സത്തമം.

൮. അരിട്ഠസിക്ഖാപദം

൪൧൭. [ഇദം വത്ഥു ചൂളവ. ൬൫; മ. നി. ൧.൨൩൪] തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അരിട്ഠസ്സ നാമ ഭിക്ഖുനോ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബസ്സ [ഗന്ധബാധിപുബ്ബസ്സ (സ്യാ. ക.)] ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി. അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘അരിട്ഠസ്സ കിര നാമ ഭിക്ഖുനോ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അരിട്ഠം ഭിക്ഖും ഗദ്ധബാധിപുബ്ബം ഏതദവോചും – ‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ അരിട്ഠ, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി? ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘മാ, ആവുസോ അരിട്ഠ, ഏവം അവച. മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം [അബ്ഭാചിക്ഖനം (ഇതിപി)]. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേനാവുസോ അരിട്ഠ, അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായ. അപ്പസ്സാദാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. മംസപേസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തിണുക്കൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… സുപിനകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… യാചിതകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… അസിസൂനൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… സത്തിസൂലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ… സപ്പസിരൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തി.

ഏവമ്പി ഖോ അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ തം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി. യതോ ച ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു അരിട്ഠം ഭിക്ഖും ഗദ്ധബാധിപുബ്ബം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ അരിട്ഠം ഭിക്ഖും ഗദ്ധബാധിപുബ്ബം പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര തേ, അരിട്ഠ, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി? ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി.

കസ്സ നു ഖോ നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, മയാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി? നനു മയാ, മോഘപുരിസ, അനേകപരിയായേന അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായ. അപ്പസ്സാദാ കാമാ വുത്താ മയാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ…പേ… മംസപേസൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… തിണുക്കൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… സുപിനകൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… യാചിതകൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… അസിസൂനൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… സത്തിസൂലൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ… സപ്പസിരൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. അഥ ച പന ത്വം, മോഘപുരിസ, അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖസി, അത്താനഞ്ച ഖണസി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവസി. തഞ്ഹി തേ, മോഘപുരിസ, ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ…. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൧൮. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ, അനേകപരിയായേനാവുസോ, അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ, അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായാ’തി. ഏവഞ്ച [ഏവഞ്ച പന (ക.)] സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ പഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി യാവതതിയം സമനുഭാസിതബ്ബോ തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യാവതതിയഞ്ചേ സമനുഭാസിയമാനോ തം പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൧൯. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ഏവം വദേയ്യാതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ സോ ഏവംവാദീ ഭിക്ഖു.

ഭിക്ഖൂഹീതി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി. യേ പസ്സന്തി യേ സുണന്തി തേഹി വത്തബ്ബോ – ‘‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ, അനേകപരിയായേനാവുസോ അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായാ’’തി. ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. തതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. സചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സുത്വാ ന വദന്തി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സോ ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാ വത്തബ്ബോ – ‘‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ, അനേകപരിയായേനാവുസോ അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായാ’’തി. ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. തതിയമ്പി വത്തബ്ബോ. സചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സോ ഭിക്ഖു സമനുഭാസിതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമനുഭാസിതബ്ബോ. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

൪൨൦. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി. സോ തം ദിട്ഠിം ന പടിനിസ്സജ്ജതി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസേയ്യ – തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി. സോ തം ദിട്ഠിം ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസതി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമനുഭാസനാ, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘ദുതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി…പേ… തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി – ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി. സോ തം ദിട്ഠിം ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സമനുഭാസതി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമനുഭാസനാ, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമനുഭട്ഠോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സഗ്ഗായ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

ഞത്തിയാ ദുക്കടം. ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ദുക്കടാ. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൨൧. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ധമ്മകമ്മേ വേമതികോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ ധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

അധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അധമ്മകമ്മേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

൪൨൨. അനാപത്തി അസമനുഭാസന്തസ്സ, പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകസ്സാതി.

അരിട്ഠസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.

൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദം

൪൨൩. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം തഥാവാദിനാ അരിട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ [ഭിക്ഖുനാ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബേന (?)] അകടാനുധമ്മേന തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ഭുഞ്ജന്തിപി സംവസന്തിപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം തഥാവാദിനാ അരിട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ [ഭിക്ഖുനാ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബേന (?)] അകടാനുധമ്മേന തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ഭുഞ്ജിസ്സന്തിപി സംവസിസ്സന്തിപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേസ്സന്തീതി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ജാനം തഥാവാദിനാ അരിട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ [ഭിക്ഖുനാ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബേന (?)] അകടാനുധമ്മേന തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ഭുഞ്ജഥാപി സംവസഥാപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, ജാനം തഥാവാദിനാ അരിട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ [ഭിക്ഖുനാ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബനേ (?)] അകടാനുധമ്മേന തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ഭുഞ്ജിസ്സഥാപി സംവസിസ്സഥാപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൨൪. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം തഥാവാദിനാ ഭിക്ഖുനാ അകടാനുധമ്മേന തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ഭുഞ്ജേയ്യ വാ സംവസേയ്യ വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൨൫. യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

തഥാവാദിനാതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി ഏവം വാദിനാ.

അകടാനുധമ്മോ നാമ ഉക്ഖിത്തോ അനോസാരിതോ.

തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിന്തി ഏതം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേന സദ്ധിം.

സമ്ഭുഞ്ജേയ്യ വാതി സമ്ഭോഗോ നാമ ദ്വേ സമ്ഭോഗാ – ആമിസസമ്ഭോഗോ ച ധമ്മസമ്ഭോഗോ ച. ആമിസസമ്ഭോഗോ നാമ ആമിസം ദേതി വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വാ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ധമ്മസമ്ഭോഗോ നാമ ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, പദേന ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അക്ഖരായ ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

സംവസേയ്യ വാതി ഉക്ഖിത്തകേന സദ്ധിം ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ സങ്ഘകമ്മം വാ കരോതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേയ്യാതി ഏകച്ഛന്നേ ഉക്ഖിത്തകേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഭിക്ഖു നിപന്നേ ഉക്ഖിത്തകോ നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഉഭോ വാ നിപജ്ജന്തി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഉട്ഠഹിത്വാ പുനപ്പുനം നിപജ്ജന്തി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൨൬. ഉക്ഖിത്തകേ ഉക്ഖിത്തകസഞ്ഞീ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സംവസതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഉക്ഖിത്തകേ വേമതികോ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സംവസതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഉക്ഖിത്തകേ അനുക്ഖിത്തകസഞ്ഞീ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സംവസതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, അനാപത്തി. അനുക്ഖിത്തകേ ഉക്ഖിത്തകസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുക്ഖിത്തകേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുക്ഖിത്തകേ അനുക്ഖിത്തകസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൪൨൭. അനാപത്തി അനുക്ഖിത്തോതി ജാനാതി, ഉക്ഖിത്തോ ഓസാരിതോതി ജാനാതി, ഉക്ഖിത്തോ തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സട്ഠോതി ജാനാതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം നവമം.

൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദം

൪൨൮. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന കണ്ടകസ്സ [കണ്ഡകസ്സ (സ്യാ. ക.)] നാമ സമണുദ്ദേസസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി. അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കണ്ടകസ്സ നാമ കിര സമണുദ്ദേസസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന കണ്ടകോ സമണുദ്ദേസോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഏതദവോചും – ‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ കണ്ടക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേ’മേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി? ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി.

മാ, ആവുസോ കണ്ടക, ഏവം അവച. മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേന, ആവുസോ കണ്ടക, അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായ. അപ്പസ്സാദാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ…പേ… ഏവമ്പി ഖോ കണ്ടകോ സമണുദ്ദേസോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ തം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി.

യതോ ച ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര തേ, കണ്ടക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി? ‘‘ഏവംബ്യാഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’’തി.

‘‘കസ്സ നു ഖോ നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, മയാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി? നനു മയാ, മോഘപുരിസ, അനേകപരിയായേന അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ, അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായ? അപ്പസ്സാദാ കാമാ വുത്താ മയാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ…പേ… സപ്പസിരൂപമാ കാമാ വുത്താ മയാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. അഥ ച പന ത്വം, മോഘപുരിസ, അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖസി അത്താനഞ്ച ഖണസി ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവസി. തഞ്ഹി തേ, മോഘപുരിസ, ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… പസന്നാനഞ്ച ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തായാ’’തി. വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം നാസേതു. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, നാസേതബ്ബോ – അജ്ജതഗ്ഗേ തേ, ആവുസോ കണ്ടക, ന ചേവ സോ ഭഗവാ സത്ഥാ അപദിസിതബ്ബോ. യമ്പി ചഞ്ഞേ സമണുദ്ദേസാ ലഭന്തി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം സാപി തേ നത്ഥി. ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി. അഥ ഖോ സങ്ഘോ കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം നാസേസി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം തഥാനാസിതം കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഉപലാപേന്തിപി ഉപട്ഠാപേന്തിപി സമ്ഭുഞ്ജന്തിപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ജാനം തഥാനാസിതം കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഉപലാപേസ്സന്തിപി ഉപട്ഠാപേസ്സന്തിപി സമ്ഭുഞ്ജിസ്സന്തിപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേസ്സന്തീ’’തി…പേ… സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ജാനം തഥാനാസിതം കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഉപലാപേഥാപി ഉപട്ഠാപേഥാപി സമ്ഭുഞ്ജഥാപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേഥാതി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, ജാനം തഥാനാസിതം കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം ഉപലാപേസ്സഥാപി ഉപട്ഠാപേസ്സഥാപി സമ്ഭുഞ്ജിസ്സഥാപി സഹാപി സേയ്യം കപ്പേസ്സഥ! നേതം, മോഘപുരിസാ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ –

൪൨൯. ‘‘സമണുദ്ദേസോപി ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി, സോ സമണുദ്ദേസോ ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘മാവുസോ സമണുദ്ദേസ, ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേനാവുസോ സമണുദ്ദേസ, അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായാ’തി. ഏവഞ്ച [ഏവഞ്ച പന (ക.)] സോ സമണുദ്ദേസോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ പഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, സോ സമണുദ്ദേസോ ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അജ്ജതഗ്ഗേ തേ, ആവുസോ സമണുദ്ദേസ, ന ചേവ സോ ഭഗവാ സത്ഥാ അപദിസിതബ്ബോ. യമ്പി ചഞ്ഞേ സമണുദ്ദേസാ ലഭന്തി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം സാപി തേ നത്ഥി. ചര പിരേ വിനസ്സാ’തി. യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം തഥാനാസിതം സമണുദ്ദേസം ഉപലാപേയ്യ വാ ഉപട്ഠാപേയ്യ വാ സമ്ഭുഞ്ജേയ്യ വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി.

൪൩൦. സമണുദ്ദേസോ നാമ സാമണേരോ വുച്ചതി.

ഏവം വദേയ്യാതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥായേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി.

സോ സമണുദ്ദേസോതി യോ സോ ഏവംവാദീ സമണുദ്ദേസോ.

ഭിക്ഖൂഹീതി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി, യേ പസ്സന്തി യേ സുണന്തി തേഹി വത്തബ്ബോ – ‘‘മാ, ആവുസോ സമണുദ്ദേസ, ഏവം അവച. മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേനാവുസോ സമണുദ്ദേസ, അന്തരായികാ ധമ്മാ അന്തരായികാ വുത്താ ഭഗവതാ. അലഞ്ച പന തേ പടിസേവതോ അന്തരായായാ’’തി. ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ… തതിയമ്പി വത്തബ്ബോ…പേ… സചേ പടിനിസ്സജ്ജതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി സോ സമണുദ്ദേസോ ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ തേ, ആവുസോ സമണുദ്ദേസ, ന ചേവ സോ ഭഗവാ സത്ഥാ അപദിസിതബ്ബോ. യമ്പി ചഞ്ഞേ സമണുദ്ദേസാ ലഭന്തി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം സാപി തേ നത്ഥി. ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി.

യോ പനാതി യോ യാദിസോ…പേ… ഭിക്ഖൂതി…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി.

ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതി.

തഥാനാസിതന്തി ഏവം നാസിതം.

സമണുദ്ദേസോ നാമ സാമണേരോ വുച്ചതി.

ഉപലാപേയ്യ വാതി തസ്സ പത്തം വാ ചീവരം വാ ഉദ്ദേസം വാ പരിപുച്ഛം വാ ദസ്സാമീതി ഉപലാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

ഉപട്ഠാപേയ്യ വാതി തസ്സ ചുണ്ണം വാ മത്തികം വാ ദന്തകട്ഠം വാ മുഖോദകം വാ സാദിയതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

സമ്ഭുഞ്ജേയ്യ വാതി സമ്ഭോഗോ നാമ ദ്വേ സമ്ഭോഗാ – ആമിസസമ്ഭോഗോ ച ധമ്മസമ്ഭോഗോ ച. ആമിസസമ്ഭോഗോ നാമ ആമിസം ദേതി വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വാ, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ധമ്മസമ്ഭോഗോ നാമ ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, പദേന ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അക്ഖരായ ഉദ്ദിസതി വാ ഉദ്ദിസാപേതി വാ, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേയ്യാതി ഏകച്ഛന്നേ നാസിതകേ സമണുദ്ദേസേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഭിക്ഖു നിപന്നേ നാസിതകോ സമണുദ്ദേസോ നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഉഭോ വാ നിപജ്ജന്തി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ഉട്ഠഹിത്വാ പുനപ്പുനം നിപജ്ജന്തി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ.

൪൩൧. നാസിതകേ നാസിതകസഞ്ഞീ ഉപലാപേതി വാ ഉപട്ഠാപേതി വാ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. നാസിതകേ വേമതികോ ഉപലാപേതി വാ ഉപട്ഠാപേതി വാ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. നാസിതകേ അനാസിതകസഞ്ഞീ ഉപലാപേതി വാ ഉപട്ഠാപേതി വാ സമ്ഭുഞ്ജതി വാ സഹ വാ സേയ്യം കപ്പേതി, അനാപത്തി. അനാസിതകേ നാസിതകസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനാസിതകേ വേമതികോ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനാസിതകേ അനാസിതകസഞ്ഞീ, അനാപത്തി.

൪൩൨. അനാപത്തി അനാസിതകോതി ജാനാതി, തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സട്ഠോതി ജാനാതി, ഉമ്മത്തകസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി.

കണ്ടകസിക്ഖാപദം നിട്ഠിതം ദസമം.

സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സഞ്ചിച്ചവധസപ്പാണം, ഉക്കോടം ദുട്ഠുല്ലഛാദനം;

ഊനവീസതി സത്ഥഞ്ച, സംവിധാനം അരിട്ഠകം;

ഉക്ഖിത്തം കണ്ടകഞ്ചേവ, ദസ സിക്ഖാപദാ ഇമേതി.