൫. ചമ്മക്ഖന്ധകോ

൧൪൭. സോണകോളിവിസവത്ഥു

൨൪൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അസീതിയാ ഗാമസഹസ്സേസു ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി. തേന ഖോ പന സമയേന ചമ്പായം സോണോ നാമ കോളിവിസോ [കോളിവീസോ (സീ.)] സേട്ഠിപുത്തോ സുഖുമാലോ ഹോതി. തസ്സ പാദതലേസു ലോമാനി ജാതാനി ഹോന്തി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി സന്നിപാതാപേത്വാ കേനചിദേവ കരണീയേന സോണസ്സ കോളിവിസസ്സ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ആഗച്ഛതു സോണോ, ഇച്ഛാമി സോണസ്സ ആഗതന്തി. അഥ ഖോ സോണസ്സ കോളിവിസസ്സ മാതാപിതരോ സോണം കോളിവിസം ഏതദവോചും – ‘‘രാജാ തേ, താത സോണ, പാദേ ദക്ഖിതുകാമോ. മാ ഖോ ത്വം, താത സോണ, യേന രാജാ തേന പാദേ അഭിപ്പസാരേയ്യാസി. രഞ്ഞോ പുരതോ പല്ലങ്കേന നിസീദ. നിസിന്നസ്സ തേ രാജാ പാദേ ദക്ഖിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ സോണം കോളിവിസം സിവികായ ആനേസും. അഥ ഖോ സോണോ കോളിവിസോ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം അഭിവാദേത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ പല്ലങ്കേന നിസീദി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സോണസ്സ കോളിവിസസ്സ പാദതലേസു ലോമാനി ജാതാനി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ദിട്ഠധമ്മികേ അത്ഥേ അനുസാസിത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വത്ഥ, ഭണേ, മയാ ദിട്ഠധമ്മികേ അത്ഥേ അനുസാസിതാ; ഗച്ഛഥ, തം ഭഗവന്തം പയിരുപാസഥ; സോ നോ ഭഗവാ സമ്പരായികേ അത്ഥേ അനുസാസിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി യേന ഗിജ്ഝകൂടോ പബ്ബതോ തേനുപസങ്കമിംസു. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാഗതോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി യേനായസ്മാ സാഗതോ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാഗതം ഏതദവോചും – ‘‘ഇമാനി, ഭന്തേ, അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ഇധൂപസങ്കന്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ; സാധു മയം, ഭന്തേ, ലഭേയ്യാമ ഭഗവന്തം ദസ്സനായാ’’തി. ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ മുഹുത്തം ഇധേവ താവ ഹോഥ, യാവാഹം ഭഗവന്തം പടിവേദേമീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാഗതോ തേസം അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സാനം പുരതോ പേക്ഖമാനാനം പാടികായ നിമുജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമാനി, ഭന്തേ, അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ഇധൂപസങ്കന്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ; യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, സാഗത, വിഹാരപച്ഛായായം ആസനം പഞ്ഞപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാഗതോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ പീഠം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ നിമുജ്ജിത്വാ തേസം അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സാനം പുരതോ പേക്ഖമാനാനം പാടികായ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം ആസനം പഞ്ഞപേതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ആയസ്മന്തംയേവ സാഗതം സമന്നാഹരന്തി, നോ തഥാ ഭഗവന്തം. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേസം അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സാനം ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ആയസ്മന്തം സാഗതം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ത്വം, സാഗത, ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാഗതോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി, തിട്ഠതിപി, നിസീദതിപി, സേയ്യമ്പി കപ്പേതി, ധൂമായതിപി [ധൂപായതിപി (സീ.), പധൂപായതിപി (സ്യാ.)] പജ്ജലതിപി, അന്തരധായതിപി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാഗതോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ അനേകവിഹിതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ; സാവകോഹമസ്മി. സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ; സാവകോഹമസ്മീ’’തി. അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! സാവകോപി നാമ ഏവം മഹിദ്ധികോ ഭവിസ്സതി, ഏവം മഹാനുഭാവോ, അഹോ നൂന സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തംയേവ സമന്നാഹരന്തി, നോ തഥാ ആയസ്മന്തം സാഗതം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തേസം അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സാനം ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ തേ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി കല്ലചിത്തേ, മുദുചിത്തേ, വിനീവരണചിത്തേ, ഉദഗ്ഗചിത്തേ, പസന്നചിത്തേ, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവം തേസം അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സാനം തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. തേ ദിട്ഠധമ്മാ പത്തധമ്മാ വിദിതധമ്മാ പരിയോഗാള്ഹധമ്മാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’’തി, ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമ. ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി.

സോണസ്സ പബ്ബജ്ജാ

൨൪൩. അഥ ഖോ സോണസ്സ കോളിവിസസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘യഥാ യഥാ ഖോ അഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും; യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ താനി അസീതി ഗാമികസഹസ്സാനി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിസും. അഥ ഖോ സോണോ കോളിവിസോ അചിരപക്കന്തേസു തേസു അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോണോ കോളിവിസോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ യഥാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ സോണോ കോളിവിസോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരുപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ സോണോ സീതവനേ വിഹരതി. തസ്സ അച്ചാരദ്ധവീരിയസ്സ ചങ്കമതോ പാദാ ഭിജ്ജിംസു. ചങ്കമോ ലോഹിതേന ഫുടോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി ഗവാഘാതനം. [ഇതോ പരം യാവ ഇമസ്സ വത്ഥുസ്സ അവസാനം താവ പാഠോ അ. നി. ൬.൫൫ ആദയോ] അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സോണസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യേ ഖോ കേചി ഭഗവതോ സാവകാ ആരദ്ധവീരിയാ വിഹരന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ. അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ ഭോഗാ; സക്കാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും, പുഞ്ഞാനി ച കാതും. യംനൂനാഹം ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജേയ്യം, പുഞ്ഞാനി ച കരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അന്തരഹിതോ സീതവനേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ യേനായസ്മതോ സോണസ്സ ചങ്കമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ ചങ്കമം ലോഹിതേന ഫുടം, ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കസ്സ ന്വായം, ഭിക്ഖവേ, ചങ്കമോ ലോഹിതേന ഫുടോ, സേയ്യഥാപി ഗവാഘാതന’’ന്തി? ‘‘ആയസ്മതോ, ഭന്തേ, സോണസ്സ അച്ചാരദ്ധവീരിയസ്സ ചങ്കമതോ പാദാ ഭിജ്ജിംസു. തസ്സായം ചങ്കമോ ലോഹിതേന ഫുടോ, സേയ്യഥാപി ഗവാഘാതന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേനായസ്മതോ സോണസ്സ വിഹാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ സോണോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സോണം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘നനു തേ, സോണ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘യേ ഖോ കേചി ഭഗവതോ സാവകാ ആരദ്ധവീരിയാ വിഹരന്തി, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ. അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി. സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ ഭോഗാ; സക്കാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും, പുഞ്ഞാനി ച കാതും. യംനൂനാഹം ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജേയ്യം, പുഞ്ഞാനി ച കരേയ്യ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, കുസലോ ത്വം പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ വീണായ തന്തിസ്സരേ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അച്ചായതാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി, കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അതിസിഥിലാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി, കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ നേവ അച്ചായതാ ഹോന്തി നാതിസിഥിലാ, സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാ, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി, കമ്മഞ്ഞാ വാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സോണ, അച്ചാരദ്ധവീരിയം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതി, അതിലീനവീരിയം കോസജ്ജായ സംവത്തതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, സോണ, വീരിയസമതം അധിട്ഠഹ, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝ, തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സോണം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമ്മിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – സീതവനേ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമ്മുഖേ അന്തരഹിതോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ അപരേന സമയേന വീരിയസമതം അധിട്ഠാസി, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝി, തത്ഥ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ, ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ, ന ചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി – തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അഭിഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ സോണോ അരഹതം അഹോസി.

൨൪൪. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സോണസ്സ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – യോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസഞ്ഞോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, സോ ഛട്ഠാനാനി അധിമുത്തോ ഹോതി – നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി, ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘കേവലം സദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ നിസ്സായ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി, ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു, വുസിതവാ, കതകരണീയോ, കരണീയമത്താനം അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘ലാഭസക്കാരസിലോകം നൂന അയമായസ്മാ നികാമയമാനോ പവിവേകാധിമുത്തോ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു, വുസിതവാ, കതകരണീയോ, കരണീയമത്താനം [കരണീയം അത്തനോ (അങ്ഗുത്തരപാളിയം)] അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം, ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ പവിവേകാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘സിയാ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചസ്സ ആയസ്മതോ ഏവമസ്സ – ‘സീലബ്ബതപരാമാസം നൂന അയമായസ്മാ സാരതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ’തി. ന ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. ഖീണാസവോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു, വുസിതവാ, കതകരണീയോ, കരണീയമത്താനം അസമനുപസ്സന്തോ കതസ്സ വാ പടിചയം, ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ ഉപാദാനക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ അസമ്മോഹാധിമുത്തോ ഹോതി.

‘‘ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി. അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി, ഠിതം, ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. ഭുസാ ചേപി സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി, ഠിതം, ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, സേലോ പബ്ബതോ അച്ഛിദ്ദോ അസുസിരോ ഏകഗ്ഘനോ, പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി, നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ; പച്ഛിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി…പേ… ഉത്തരായ ചേപി ദിസായ…പേ… ദക്ഖിണായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി, നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി, ഠിതം, ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതി. ഭുസാ ചേപി സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി, ഠിതം, ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീ’’തി.

നേക്ഖമ്മം അധിമുത്തസ്സ, പവിവേകഞ്ച ചേതസോ;

അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തസ്സ, ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ച.

തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തസ്സ, അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോ;

ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദം, സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി.

തസ്സ സമ്മാവിമുത്തസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

കതസ്സ പടിചയോ നത്ഥി, കരണീയം ന വിജ്ജതി.

സേലോ യഥാ ഏകഗ്ഘനോ, വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം രൂപാ രസാ സദ്ദാ, ഗന്ധാ ഫസ്സാ ച കേവലാ.

ഇട്ഠാ ധമ്മാ അനിട്ഠാ ച, ന പവേധേന്തി താദിനോ;

ഠിതം ചിത്തം വിപ്പമുത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീതി.

സോണകോളിവിസവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൧൪൮. ദിഗുണാദിഉപാഹനപടിക്ഖേപോ

൨൪൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്താ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തി, അത്ഥോ ച വുത്തോ, അത്താ ച അനുപനീതോ. അഥ ച, പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ഹസമാനകം, മഞ്ഞേ, അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തി, തേ പച്ഛാ വിഘാതം ആപജ്ജന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സോണം ആമന്തേസി – ‘‘ത്വം ഖോസി, സോണ, സുഖുമാലോ. അനുജാനാമി തേ, സോണ, ഏകപലാസികം ഉപാഹന’’ന്തി. ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, അസീതിസകടവാഹേ ഹിരഞ്ഞം ഓഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സത്തഹത്ഥികഞ്ച അനീകം. അഥാഹം ഭന്തേ ഏകപലാസികം ചേ ഉപാഹനം പരിഹരിസ്സാമി, തസ്സ മേ ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ ‘സോണോ കോളിവിസോ അസീതിസകടവാഹേ ഹിരഞ്ഞം ഓഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സത്തഹത്ഥികഞ്ച അനീകം. സോ ദാനായം ഏകപലാസികാസു ഉപാഹനാസു സത്തോ’തി. സചേ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുജാനിസ്സതി അഹമ്പി പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി; നോ ചേ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുജാനിസ്സതി, അഹമ്പി ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഏകപലാസികം ഉപാഹനം. ന, ഭിക്ഖവേ, ദിഗുണാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. ന തിഗുണാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. ന ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാ [ഗണങ്ഗണൂപാഹനാ (ബഹൂസു)] ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

ദിഗുണാദിഉപാഹനപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൪൯. സബ്ബനീലികാദിപടിക്ഖേപോ

൨൪൬. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബനീലികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി…പേ… സബ്ബപീതികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി… സബ്ബലോഹിതികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി… സബ്ബമഞ്ജിട്ഠികാ [സബ്ബമഞ്ജേട്ഠികാ (ക.)] ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി … സബ്ബകണ്ഹാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി… സബ്ബമഹാരങ്ഗരത്താ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി… സബ്ബമഹാനാമരത്താ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബനീലികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ…പേ… ന സബ്ബപീതികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന സബ്ബലോഹിതികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന സബ്ബമഞ്ജിട്ഠികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന സബ്ബകണ്ഹാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന സബ്ബമഹാരങ്ഗരത്താ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന സബ്ബമഹാനാമരത്താ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ നീലകവദ്ധികാ [വട്ടികാ (സീ.)] ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, പീതകവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, ലോഹിതകവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മഞ്ജിട്ഠികവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, കണ്ഹവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മഹാരങ്ഗരത്തവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മഹാനാമരത്തവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, നീലകവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ…പേ… ന പീതകവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന ലോഹിതകവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മഞ്ജിട്ഠികവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന കണ്ഹവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മഹാരങ്ഗരത്തവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മഹാനാമരത്തവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഖല്ലകബദ്ധാ […ബന്ധാ (ക.)] ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി…പേ… പുടബദ്ധാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, പാലിഗുണ്ഠിമാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, തൂലപുണ്ണികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, തിത്തിരപത്തികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മേണ്ഡവിസാണവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, അജവിസാണവദ്ധികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, വിച്ഛികാളികാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മോരപിഞ്ഛ [മോരപിഞ്ജ (സീ. സ്യാ.)] പരിസിബ്ബിതാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, ചിത്രാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഖല്ലകബദ്ധാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ…പേ… ന പുടബദ്ധാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന പാലിഗുണ്ഠിമാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന തൂലപുണ്ണികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന തിത്തിരപത്തികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മേണ്ഡവിസാണവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന അജവിസാണവദ്ധികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന വിച്ഛികാളികാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മോരപിഞ്ഛപരിസിബ്ബിതാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന ചിത്രാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സീഹചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി…പേ… ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, ദീപിചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, അജിനചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, ഉദ്ദചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, മജ്ജാരചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, കാളകചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി, ലുവകചമ്മപരിക്ഖടാ [ഉലൂകചമ്മപരിക്ഖടാ (യോജനാ)] ഉപാഹനായോ ധാരേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, സീഹചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ…പേ… ന ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന ദീപിചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന അജിനചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന ഉദ്ദചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന മജ്ജാരചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന കാളകചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ, ന ലുവകചമ്മപരിക്ഖടാ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

സബ്ബനീലികാദിപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൦. ഓമുക്കഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാനുജാനനാ

൨൪൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി, അഞ്ഞതരേന ഭിക്ഖുനാ പച്ഛാസമണേന. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഖഞ്ജമാനോ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. അദ്ദസാ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാ ആരോഹിത്വാ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം; ദിസ്വാ ഉപാഹനാ ആരോഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ, ഭന്തേ, അയ്യോ ഖഞ്ജതീ’’തി? ‘‘പാദാ മേ, ആവുസോ, ഫലിതാ’’തി [ഫാലിതാതി (ക.)]. ‘‘ഹന്ദ, ഭന്തേ, ഉപാഹനായോ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ, പടിക്ഖിത്താ ഭഗവതാ ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹാഹേതാ, ഭിക്ഖു, ഉപാഹനായോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓമുക്കം ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനം. ന, ഭിക്ഖവേ, നവാ ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

ഓമുക്കഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫൧. അജ്ഝാരാമേ ഉപാഹനപടിക്ഖേപോ

൨൪൮. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ അജ്ഝോകാസേ അനുപാഹനോ ചങ്കമതി. സത്ഥാ അനുപാഹനോ ചങ്കമതീതി, ഥേരാപി ഭിക്ഖൂ അനുപാഹനാ ചങ്കമന്തി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമമാനേ, ഥേരേസുപി ഭിക്ഖൂസു അനുപാഹനേസു ചങ്കമമാനേസു, സഉപാഹനാ ചങ്കമന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമമാനേ, ഥേരേസുപി ഭിക്ഖൂസു അനുപാഹനേസു ചങ്കമമാനേസു, സഉപാഹനാ ചങ്കമിസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമമാനേ, ഥേരേസുപി ഭിക്ഖൂസു അനുപാഹനേസു ചങ്കമമാനേസു, സഉപാഹനാ ചങ്കമന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമമാനേ, ഥേരേസുപി ഭിക്ഖൂസു അനുപാഹനേസു ചങ്കമമാനേസു, സഉപാഹനാ ചങ്കമിസ്സന്തി. ഇമേ ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹീ ഓദാതവത്ഥവസനകാ അഭിജീവനികസ്സ സിപ്പസ്സ കാരണാ ആചരിയേസു സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാ സഭാഗവുത്തികാ വിഹരിസ്സന്തി. ഇധ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സോഭേഥ, യം തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ആചരിയേസു ആചരിയമത്തേസു ഉപജ്ഝായേസു ഉപജ്ഝായമത്തേസു അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തികാ [സഗാരവാ സഗ്ഗതിസ്സാ സഭാഗവുത്തികാ (ക.)] വിഹരേയ്യാഥ. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ആചരിയേസു ആചരിയമത്തേസു ഉപജ്ഝായേസു ഉപജ്ഝായമത്തേസു അനുപാഹനേസു ചങ്കമമാനേസു സഉപാഹനേന ചങ്കമിതബ്ബം. യോ ചങ്കമേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ന ച, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝാരാമേ ഉപാഹനാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

൨൪൯. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാദഖിലാബാധോ ഹോതി. തം ഭിക്ഖൂ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേന്തേ, ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കിം ഇമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആബാധോ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ പാദഖിലാബാധോ; ഇമം മയം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ പാദാ വാ ദുക്ഖാ, പാദാ വാ ഫലിതാ, പാദഖിലോ വാ ആബാധോ [പാദഖിലാബാധോ വാ (സ്യാ.)] ഉപാഹനം ധാരേതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അധോതേഹി പാദേഹി മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി അഭിരുഹന്തി; ചീവരമ്പി സേനാസനമ്പി ദുസ്സതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദാനി മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അഭിരുഹിസ്സാമീ’’തി ഉപാഹനം ധാരേതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ രത്തിയാ ഉപോസഥഗ്ഗമ്പി സന്നിസജ്ജമ്പി ഗച്ഛന്താ അന്ധകാരേ ഖാണുമ്പി കണ്ടകമ്പി അക്കമന്തി; പാദാ ദുക്ഖാ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝാരാമേ ഉപാഹനം ധാരേതും, ഉക്കം, പദീപം, കത്തരദണ്ഡന്തി.

അജ്ഝാരാമേ ഉപാഹനപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൨. കട്ഠപാദുകാദിപടിക്ഖേപോ

൨൫൦. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ കട്ഠപാദുകായോ അഭിരുഹിത്വാ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമന്തി, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഖടഖടസദ്ദാ, അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്താ, സേയ്യഥിദം [ഇമാ തിരച്ഛാനകഥായോ പാചി. ൫൦൮; ദീ. നി. ൧.൭; മ. നി. ൨.൨൨൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൦; അ. നി. ൧൦.൬൯ ആദയോ] – രാജകഥം, ചോരകഥം, മഹാമത്തകഥം, സേനാകഥം, ഭയകഥം, യുദ്ധകഥം, അന്നകഥം, പാനകഥം, വത്ഥകഥം, സയനകഥം, മാലാകഥം, ഗന്ധകഥം, ഞാതികഥം, യാനകഥം, ഗാമകഥം, നിഗമകഥം, നഗരകഥം, ജനപദകഥം, ഇത്ഥികഥം [ഇത്ഥികഥം പുരിസകഥം (ക.)], സൂരകഥം, വിസിഖാകഥം, കുമ്ഭട്ഠാനകഥം, പുബ്ബപേതകഥം, നാനത്തകഥം, ലോകക്ഖായികം, സമുദ്ദക്ഖായികം, ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ; കീടകമ്പി അക്കമിത്വാ മാരേന്തി, ഭിക്ഖൂപി സമാധിമ്ഹാ ചാവേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ കട്ഠപാദുകായോ അഭിരുഹിത്വാ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമിസ്സന്തി, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഖടഖടസദ്ദാ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്താ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം, ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ, കീടകമ്പി അക്കമിത്വാ മാരേസ്സന്തി, ഭിക്ഖൂപി സമാധിമ്ഹാ ചാവേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ കട്ഠപാദുകായോ അഭിരുഹിത്വാ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമന്തി, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഖടഖടസദ്ദാ, അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്താ, സേയ്യഥിദം, – രാജകഥം, ചോരകഥം…പേ… ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ, കീടകമ്പി അക്കമിത്വാ മാരേന്തി, ഭിക്ഖൂപി സമാധിമ്ഹാ ചാവേന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കട്ഠപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ബാരാണസീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ഭഗവതാ കട്ഠപാദുകാ പടിക്ഖിത്താതി – താലതരുണേ ഛേദാപേത്വാ താലപത്തപാദുകായോ ധാരേന്തി; താനി താലതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ താലതരുണേ ഛേദാപേത്വാ താലപത്തപാദുകായോ ധാരേസ്സന്തി; താനി താലതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തി; ഏകിന്ദ്രിയം സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജീവം വിഹേഠേന്തീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ താലതരുണേ ഛേദാപേത്വാ താലപത്തപാദുകായോ ധാരേന്തി; താനി താലതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തീ’’തി? സച്ചം ഭഗവാതി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ താലതരുണേ ഛേദാപേത്വാ താലപത്തപാദുകായോ ധാരേസ്സന്തി; താനി താലതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തി. ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മിം. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, താലപത്തപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘ഭഗവതാ താലപത്തപാദുകാ പടിക്ഖിത്താ’തി വേളുതരുണേ ഛേദാപേത്വാ വേളുപത്തപാദുകായോ ധാരേന്തി. താനി വേളുതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ വേളുതരുണേ ഛേദാപേത്വാ വേളുപത്തപാദുകായോ ധാരേസ്സന്തി. താനി വേളുതരുണാനി ഛിന്നാനി മിലായന്തി. ഏകിന്ദ്രിയം സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജീവം വിഹേഠേന്തീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മിം…പേ… ന, ഭിക്ഖവേ, വേളുപത്തപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

൨൫൧. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ഭദ്ദിയം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഭദ്ദിയം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ഭദ്ദിയേ വിഹരതി ജാതിയാ വനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭദ്ദിയാ ഭിക്ഖൂ അനേകവിഹിതം പാദുകമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, തിണപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, മുഞ്ജപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, പബ്ബജപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, ഹിന്താലപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, കമലപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, കമ്ബലപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി, രിഞ്ചന്തി ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അധിസീലം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭദ്ദിയാ ഭിക്ഖൂ അനേകവിഹിതം പാദുകമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരിസ്സന്തി, തിണപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, മുഞ്ജപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, പബ്ബജപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, ഹിന്താലപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, കമലപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, കമ്ബലപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി, രിഞ്ചിസ്സന്തി ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അധിസീലം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞ’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദിയാ ഭിക്ഖൂ അനേകവിഹിതം പാദുകമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, തിണപാദുകം കരോന്തിപി കാരാപേന്തിപി…പേ… രിഞ്ചന്തി ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അധിസീലം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞ’’ന്തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ അനേകവിഹിതം പാദുകമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരിസ്സന്തി, തിണപാദുകം കരിസ്സന്തിപി കാരാപേസ്സന്തിപി…പേ… രിഞ്ചിസ്സന്തി ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അധിസീലം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞം. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തിണപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന മുഞ്ജപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന പബ്ബജപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന ഹിന്താലപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന കമലപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന കമ്ബലപാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന സോവണ്ണമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന രൂപിയമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന മണിമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന വേളുരിയമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന ഫലികമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന കംസമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന കാചമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന തിപുമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന സീസമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ, ന തമ്ബലോഹമയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ന ച, ഭിക്ഖവേ, കാചി സങ്കമനിയാ പാദുകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ പാദുകാ ധുവട്ഠാനിയാ അസങ്കമനിയായോ – വച്ചപാദുകം, പസ്സാവപാദുകം, ആചമനപാദുക’’ന്തി.

൨൫൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭദ്ദിയേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അചിരവതിയാ നദിയാ ഗാവീനം തരന്തീനം വിസാണേസുപി ഗണ്ഹന്തി, കണ്ണേസുപി ഗണ്ഹന്തി, ഗീവായപി ഗണ്ഹന്തി, ഛേപ്പാപി ഗണ്ഹന്തി, പിട്ഠിമ്പി അഭിരുഹന്തി, രത്തചിത്താപി അങ്ഗജാതം ഛുപന്തി, വച്ഛതരിമ്പി ഓഗാഹേത്വാ മാരേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ഗാവീനം തരന്തീനം വിസാണേസുപി ഗഹേസ്സന്തി…പേ… സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ,…പേ… സച്ചം ഭഗവാതി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീനം വിസാണേസു ഗഹേതബ്ബം, ന കണ്ണേസു ഗഹേതബ്ബം, ന ഗീവായ ഗഹേതബ്ബം, ന ഛേപ്പായ ഗഹേതബ്ബം, ന പിട്ഠി അഭിരുഹിതബ്ബാ. യോ അഭിരുഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ന ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബം. യോ ഛുപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ന വച്ഛതരീ മാരേതബ്ബാ. യോ മാരേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.

കട്ഠപാദുകാദിപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൩. യാനാദിപടിക്ഖേപോ

൨൫൩. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ യാനേന യായന്തി, ഇത്ഥിയുത്തേനപി പുരിസന്തരേന, പുരിസയുത്തേനപി ഇത്ഥന്തരേന. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘സേയ്യഥാപി ഗങ്ഗാമഹിയായാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, യാനേന യായിതബ്ബം. യോ യായേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു കോസലേസു ജനപദേ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗിലാനോ ഹോതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. മനുസ്സാ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ഏതദവോചും – ‘‘കഹം, ഭന്തേ, അയ്യോ ഗമിസ്സതീ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിം ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഗമിസ്സാമി ഭഗവന്തം ദസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘നാഹം, ആവുസോ, സക്കോമി, ഗിലാനോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, യാനം അഭിരുഹാ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ, പടിക്ഖിത്തം ഭഗവതാ യാന’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ യാനം നാഭിരുഹി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ യാനന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘ഇത്ഥിയുത്തം നു ഖോ പുരിസയുത്തം നു ഖോ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസയുത്തം ഹത്ഥവട്ടകന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാനുഗ്ഘാതേന ബാള്ഹതരം അഫാസു അഹോസി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സിവികം പാടങ്കിന്തി.

യാനാദിപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൪. ഉച്ചാസയനമഹാസയനപടിക്ഖേപോ

൨൫൪. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി ധാരേന്തി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദിം, പല്ലങ്കം, ഗോനകം, ചിത്തകം, പടികം, പടലികം, തൂലികം, വികതികം, ഉദ്ധലോമിം [ഉന്ദലോമിം (ക.), ഉദ്ദലോമിം (ക.)], ഏകന്തലോമിം, കട്ടിസ്സം, കോസേയ്യം, കുത്തകം, ഹത്ഥത്ഥരം, അസ്സത്ഥരം, രഥത്ഥരം, അജിനപവേണിം, കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം, സഉത്തരച്ഛദം, ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി ധാരേതബ്ബാനി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദി, പല്ലങ്കോ, ഗോനകോ, ചിത്തകോ, പടികാ, പടലികാ, തൂലികാ, വികതികാ, ഉദ്ധലോമി, ഏകന്തലോമി, കട്ടിസ്സം, കോസേയ്യം, കുത്തകം, ഹത്ഥത്ഥരം, അസ്സത്ഥരം, രഥത്ഥരം, അജിനപവേണി, കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം, സഉത്തരച്ഛദം, ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൫. സബ്ബചമ്മപടിക്ഖേപോ

൨൫൫. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ഭഗവതാ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി പടിക്ഖിത്താനീതി – മഹാചമ്മാനി ധാരേന്തി, സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം. താനി മഞ്ചപ്പമാണേനപി ഛിന്നാനി ഹോന്തി, പീഠപ്പമാണേനപി ഛിന്നാനി ഹോന്തി, അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, അന്തോപി പീഠേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി പീഠേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി, സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ഭഗവതാ മഹാചമ്മാനി പടിക്ഖിത്താനീതി – ഗോചമ്മാനി ധാരേന്തി. താനി മഞ്ചപ്പമാണേനപി ഛിന്നാനി ഹോന്തി, പീഠപ്പമാണേനപി ഛിന്നാനി ഹോന്തി, അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, അന്തോപി പീഠേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി പീഠേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. അഞ്ഞതരോപി പാപഭിക്ഖു അഞ്ഞതരസ്സ പാപുപാസകസ്സ കുലൂപകോ ഹോതി. അഥ ഖോ സോ പാപഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ പാപുപാസകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സോ പാപുപാസകോ യേന സോ പാപഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം പാപഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന തസ്സ പാപുപാസകസ്സ വച്ഛകോ ഹോതി തരുണകോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ ചിത്രോ, സേയ്യഥാപി ദീപിച്ഛാപോ. അഥ ഖോ സോ പാപഭിക്ഖു തം വച്ഛകം സക്കച്ചം ഉപനിജ്ഝായതി. അഥ ഖോ സോ പാപുപാസകോ തം പാപഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇമം വച്ഛകം സക്കച്ചം ഉപനിജ്ഝായതീ’’തി? ‘‘അത്ഥോ മേ, ആവുസോ, ഇമസ്സ വച്ഛകസ്സ ചമ്മേനാ’’തി. അഥ ഖോ സോ പാപുപാസകോ തം വച്ഛകം വധിത്വാ ചമ്മം വിധുനിത്വാ തസ്സ പാപഭിക്ഖുനോ പാദാസി. അഥ ഖോ സോ പാപഭിക്ഖു തം ചമ്മം സങ്ഘാടിയാ പടിച്ഛാദേത്വാ അഗമാസി. അഥ ഖോ സാ ഗാവീ വച്ഛഗിദ്ധിനീ തം പാപഭിക്ഖും പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിസ്സ ത്യായം, ആവുസോ, ഗാവീ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധീ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ന ജാനാമി കേന [കേനചി (ക.)] മ്യായം ഗാവീ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന തസ്സ പാപഭിക്ഖുനോ സങ്ഘാടി ലോഹിതേന മക്ഖിതാ ഹോതി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘അയം പന തേ, ആവുസോ, സങ്ഘാടി കിം കതാ’’തി? അഥ ഖോ സോ പാപഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ‘‘കിം പന ത്വം, ആവുസോ, പാണാതിപാതേ സമാദപേസീ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖു പാണാതിപാതേ സമാദപേസ്സതി, നനു ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന പാണാതിപാതോ ഗരഹിതോ, പാണാതിപാതാ വേരമണീ പസത്ഥാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ തം പാപഭിക്ഖും പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, പാണാതിപാതേ സമാദപേസീ’’തി? സച്ചം ഭഗവാതി…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, പാണാതിപാതേ സമാദപേസ്സസി, നനു മയാ, മോഘപുരിസ, അനേകപരിയായേന പാണാതിപാതോ ഗരഹിതോ, പാണാതിപാതാ വേരമണീ പസത്ഥാ. നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതേ സമാദപേതബ്ബം. യോ സമാദപേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ. ന, ഭിക്ഖവേ, ഗോചമ്മം ധാരേതബ്ബം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ന ച, ഭിക്ഖവേ, കിഞ്ചി ചമ്മം ധാരേതബ്ബം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

സബ്ബചമ്മപടിക്ഖേപോ നിട്ഠിതോ.

൧൫൬. ഗിഹിവികതാനുഞ്ഞാതാദി

൨൫൬. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാനം മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി ചമ്മോനദ്ധാനി ഹോന്തി, ചമ്മവിനദ്ധാനി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാഭിനിസീദന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹിവികതം അഭിനിസീദിതും, ന ത്വേവ അഭിനിപജ്ജിതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ ചമ്മവദ്ധേഹി ഓഗുമ്ഫിയന്തി [ഓഗുമ്ഭിയന്തി (ക.)]. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാഭിനിസീദന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധനമത്തം അഭിനിസീദിതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സഉപാഹനാ ഗാമം പവിസന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, സഉപാഹനേന ഗാമോ പവിസിതബ്ബോ. യോ പവിസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ ഹോതി, ന സക്കോതി വിനാ ഉപാഹനേന ഗാമം പവിസിതും. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനേന ഭിക്ഖുനാ സഉപാഹനേന ഗാമം പവിസിതുന്തി.

ഗിഹിവികതാനുഞ്ഞാതാദി നിട്ഠിതാ.

൧൫൭. സോണകുടികണ്ണവത്ഥു

൨൫൭. [ഉദാ. ൪൬ സോകസുത്തേന സംസന്ദിത്വാ പസ്സിതബ്ബം] തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി കുരരഘരേ [കുരുരഘരേ (ക.)] പപതകേ [പപാതേ (സീ. സ്യാ.) പവത്ഥേ (ഉദാ. ൪൬)] പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ യഥാഹം, ഭന്തേ, അയ്യേന മഹാകച്ചാനേന ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി. ( ) [(ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ സോണം ഉപാസകം കുടികണ്ണം ഏതദവോച) (സ്യാ. ഉദാ. ൪൬)] ‘‘ദുക്കരം ഖോ, സോണ, യാവജീവം ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇങ്ഘ, ത്വം, സോണ, തത്ഥേവ അഗാരികഭൂതോ ബുദ്ധാനം സാസനം അനുയുഞ്ജ, കാലയുത്തം ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോണസ്സ ഉപാസകസ്സ കുടികണ്ണസ്സ യോ അഹോസി പബ്ബജ്ജാഭിസങ്ഖാരോ സോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ …പേ… തതിയമ്പി ഖോ സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ യഥാഹം, ഭന്തേ, അയ്യേന മഹാകച്ചാനേന ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സോണം ഉപാസകം കുടികണ്ണം പബ്ബാജേസി. തേന ഖോ പന സമയേന അവന്തിദക്ഖിണാപഥോ അപ്പഭിക്ഖുകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തിണ്ണം വസ്സാനം അച്ചയേന കിച്ഛേന കസിരേന തതോ തതോ ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ആയസ്മന്തം സോണം ഉപസമ്പാദേസി.

സോണകുടികണ്ണവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൧൫൮. മഹാകച്ചാനസ്സ പഞ്ചവരപരിദസ്സനാ

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സോണസ്സ വസ്സംവുട്ഠസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘സുതോയേവ ഖോ മേ സോ ഭഗവാ ഏദിസോ ച ഏദിസോ ചാതി, ന ച മയാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോ, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, സചേ മം ഉപജ്ഝായോ അനുജാനേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘സുതോ യേവ ഖോ മേ സോ ഭഗവാ ഏദിസോ ച ഏദിസോ ചാതി, ന ച മയാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോ, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, സചേ മം ഉപജ്ഝായോ അനുജാനേയ്യാ’തി; ഗച്ഛേയ്യാഹം, ഭന്തേ, തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, സചേ മം ഉപജ്ഝായോ അനുജാനാതീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സോണ. ഗച്ഛ ത്വം, സോണ, തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. ദക്ഖിസ്സസി ത്വം, സോണ, തം ഭഗവന്തം പാസാദികം പസാദനീയം സന്തിന്ദ്രിയം സന്തമാനസം ഉത്തമദമഥസമഥം അമനുപ്പത്തം ദന്തം ഗുത്തം യതിന്ദ്രിയം നാഗം. തേന ഹി ത്വം, സോണ, മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘ഉപജ്ഝായോ മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥോ, ഭന്തേ, അപ്പഭിക്ഖുകോ, തിണ്ണം മേ വസ്സാനം അച്ചയേന കിച്ഛേന കസിരേന തതോ തതോ ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഉപസമ്പദം അലത്ഥം; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ അപ്പതരേന ഗണേന ഉപസമ്പദം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, കണ്ഹുത്തരാ ഭൂമി ഖരാ ഗോകണ്ടകഹതാ; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, നഹാനഗരുകാ മനുസ്സാ ഉദകസുദ്ധികാ; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ധുവനഹാനം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഏരഗൂ മോരഗൂ മജ്ജാരൂ [മജ്ഝാരൂ (ക.)] ജന്തൂ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി അനുജാനേയ്യ, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. ഏതരഹി, ഭന്തേ, മനുസ്സാ നിസ്സീമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം ദേന്തി – ‘ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമാ’’’തി. തേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേന്തി – ‘ഇത്ഥന്നാമേഹി തേ, ആവുസോ, മനുസ്സേഹി ചീവരം ദിന്ന’ന്തി തേ കുക്കുച്ചായന്താ ന സാദിയന്തി – ‘മാ നോ നിസ്സഗ്ഗിയം അഹോസീ’തി; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ ചീവരേ പരിയായം ആചിക്ഖേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സാവത്ഥി തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന സാവത്ഥി ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇമസ്സ, ആനന്ദ, ആഗന്തുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പഞ്ഞാപേഹീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘യസ്സ ഖോ മം ഭഗവാ ആണാപേതി, ‘ഇമസ്സ, ആനന്ദ, ആഗന്തുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പഞ്ഞാപേഹീ’തി, ഇച്ഛതി ഭഗവാ തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വത്ഥും, ഇച്ഛതി ഭഗവാ ആയസ്മതാ സോണേന സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വത്ഥു’’ന്തി – യസ്മിം വിഹാരേ ഭഗവാ വിഹരതി തസ്മിം വിഹാരേ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സേനാസനം പഞ്ഞാപേസി.

൨൫൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാ വിഹാരം പാവിസി. ആയസ്മാപി ഖോ സോണോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാ വിഹാരം പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ആയസ്മന്തം സോണം അജ്ഝേസി – ‘‘പടിഭാതു തം, ഭിക്ഖു, ധമ്മോ ഭാസിതു’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ സബ്ബാനേവ അട്ഠകവഗ്ഗികാനി സരേന അഭാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ അബ്ഭാനുമോദി – ‘‘സാധു, സാധു, ഭിക്ഖു. സുഗ്ഗഹിതാനി ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അട്ഠകവഗ്ഗികാനി, സുമനസികതാനി സൂപധാരിതാനി. കല്യാണിയാപി വാചായ സമന്നാഗതോ, വിസ്സട്ഠായ, അനേലഗലായ [അനേളഗലായ (ക.)], അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ. കതിവസ്സോസി ത്വം, ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ഏകവസ്സോഹം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഏവം ചിരം അകാസീ’’തി? ‘‘ചിരം ദിട്ഠോ മേ, ഭന്തേ, കാമേസു ആദീനവോ, അപി ച സമ്ബാധാ ഘരാവാസാ ബഹുകിച്ചാ ബഹുകരണീയാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൪൬ ഉദാനേപി] ‘‘ദിസ്വാ ആദീനവം ലോകേ, ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിം;

അരിയോ ന രമതീ പാപേ, പാപേ ന രമതീ സുചീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സോണോ – പടിസമ്മോദതി ഖോ മം ഭഗവാ, അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യം മേ ഉപജ്ഝായോ പരിദസ്സീതി – ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി അവന്തിദക്ഖിണാപഥോ, ഭന്തേ, അപ്പഭിക്ഖുകോ. തിണ്ണം മേ വസ്സാനം അച്ചയേന കിച്ഛേന കസിരേന തതോ തതോ ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഉപസമ്പദം അലത്ഥം, അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ അപ്പതരേന ഗണേന ഉപസമ്പദം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, കണ്ഹുത്തരാ ഭൂമി ഖരാ ഗോകണ്ടകഹതാ; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, നഹാനഗരുകാ മനുസ്സാ ഉദകസുദ്ധികാ, അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ധുവനഹാനം അനുജാനേയ്യ. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭന്തേ, ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഏരഗൂ മോരഗൂ മജ്ജാരൂ ജന്തൂ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി അനുജാനേയ്യ, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. ഏതരഹി, ഭന്തേ, മനുസ്സാ നിസ്സീമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം ദേന്തി – ‘ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമാ’തി. തേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേന്തി – ‘ഇത്ഥന്നാമേഹി തേ, ആവുസോ, മനുസ്സേഹി ചീവരം ദിന്ന’ന്തി. തേ കുക്കുച്ചായന്താ ന സാദിയന്തി – ‘മാ നോ നിസ്സഗ്ഗിയം അഹോസീ’തി; അപ്പേവ നാമ ഭഗവാ ചീവരേ പരിയായം ആചിക്ഖേയ്യാ’’തി.

൨൫൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥോ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പഭിക്ഖുകോ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദം. തത്രിമേ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ – പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഗജങ്ഗലം [കജങ്ഗലം (സീ. സ്യാ.)] നാമ നിഗമോ, തസ്സ പരേന മഹാസാലാ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; പുരത്ഥിമദക്ഖിണായ ദിസായ സല്ലവതീ [സലലവതീ (സീ.)] നാമ നദീ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; ദക്ഖിണായ ദിസായ സേതകണ്ണികം നാമ നിഗമോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; പച്ഛിമായ ദിസായ ഥൂണം നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ; ഉത്തരായ ദിസായ ഉസീരദ്ധജോ നാമ പബ്ബതോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേസു പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദം. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭിക്ഖവേ, കണ്ഹുത്തരാ ഭൂമി ഖരാ ഗോകണ്ടകഹതാ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനം. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭിക്ഖവേ, നഹാനഗരുകാ മനുസ്സാ ഉദകസുദ്ധികാ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ധുവനഹാനം. അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ, ഭിക്ഖവേ, ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഏരഗൂ മോരഗൂ മജ്ജാരൂ ജന്തൂ, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ചമ്മാനി അത്ഥരണാനി, ഏളകചമ്മം അജചമ്മം മിഗചമ്മം. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ നിസ്സീമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം ദേന്തി – ‘ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമാ’തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാദിതും, ന താവ തം ഗണനൂപഗം യാവ ന ഹത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി.

മഹാകച്ചാനസ്സ പഞ്ചവരപരിദസ്സനാ നിട്ഠിതാ.

ചമ്മക്ഖന്ധകോ പഞ്ചമോ.

൧൫൯. തസ്സുദ്ദാനം

രാജാ ച മാഗധോ സോണോ, അസീതിസഹസ്സിസ്സരോ;

സാഗതോ ഗിജ്ഝകൂടസ്മിം, ബഹും ദസ്സേതി ഉത്തരിം.

പബ്ബജ്ജാരദ്ധഭിജ്ജിംസു, വീണം ഏകപലാസികം;

നീലാ പീതാ ലോഹിതികാ, മഞ്ജിട്ഠാ കണ്ഹമേവ ച.

മഹാരങ്ഗമഹാനാമാ, വദ്ധികാ ച പടിക്ഖിപി;

ഖല്ലകാ പുടപാലി ച, തൂലതിത്തിരമേണ്ഡജാ.

വിച്ഛികാ മോരചിത്രാ ച, സീഹബ്യഗ്ഘാ ച ദീപികാ;

അജിനുദ്ദാ മജ്ജാരീ ച, കാളലുവകപരിക്ഖടാ.

ഫലിതുപാഹനാ ഖിലാ, ധോതഖാണുഖടഖടാ;

താലവേളുതിണം ചേവ, മുഞ്ജപബ്ബജഹിന്താലാ.

കമലകമ്ബലസോവണ്ണാ, രൂപികാ മണിവേളുരിയാ;

ഫലികാ കംസകാചാ ച, തിപുസീസഞ്ച തമ്ബകാ.

ഗാവീ യാനം ഗിലാനോ ച, പുരിസായുത്തസിവികാ;

സയനാനി മഹാചമ്മാ, ഗോചമ്മേഹി ച പാപകോ.

ഗിഹീനം ചമ്മവദ്ധേഹി, പവിസന്തി ഗിലായനോ;

മഹാകച്ചായനോ സോണോ, സരേന അട്ഠകവഗ്ഗികം.

ഉപസമ്പദം പഞ്ചഹി, ഗുണങ്ഗുണാ ധുവസിനാ;

ചമ്മത്ഥരണാനുഞ്ഞാസി, ന താവ ഗണനൂപഗം;

അദാസി മേ വരേ പഞ്ച, സോണത്ഥേരസ്സ നായകോതി.

ഇമമ്ഹി ഖന്ധകേ വത്ഥൂനി തേസട്ഠി.

ചമ്മക്ഖന്ധകോ നിട്ഠിതോ.