൬. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകോ
൧൬൦. പഞ്ചഭേസജ്ജകഥാ
൨൬൦. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാനം യാഗുപി പീതാ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തേ തേന കിസാ ഹോന്തി, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ കിസേ ലൂഖേ ദുബ്ബണ്ണേ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതേ ധമനിസന്ഥതഗത്തേ, ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ, ആനന്ദ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ കിസാ, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ’’തി? ‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാനം യാഗുപി പീതാ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തേ തേന കിസാ ഹോന്തി, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ ഭിക്ഖൂനം സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാനം യാഗുപി പീതാ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തേ തേന കിസാ ഹോന്തി, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ. കിം നു ഖോ അഹം ഭിക്ഖൂനം ഭേസജ്ജം അനുജാനേയ്യം, യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സ ഭേസജ്ജസമ്മതഞ്ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യ, ന ച ഓളാരികോ ആഹാരോ പഞ്ഞായേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമാനി ഖോ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി, നവനീതം, തേലം, മധു, ഫാണിതം; ഭേസജ്ജാനി ചേവ ഭേസജ്ജസമ്മതാനി ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരന്തി, ന ച ഓളാരികോ ആഹാരോ പഞ്ഞായതി. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ഇമാനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി അനുജാനേയ്യം, കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘ഏതരഹി ഖോ ഭിക്ഖൂനം സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാനം യാഗുപി പീതാ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തേ തേന കിസാ ഹോന്തി, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ. കിം നു ഖോ അഹം ഭിക്ഖൂനം ഭേസജ്ജം അനുജാനേയ്യം, യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സ ഭേസജ്ജസമ്മതഞ്ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യ, ന ച ഓളാരികോ ആഹാരോ പഞ്ഞായേയ്യാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി ‘ഇമാനി ഖോ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി, നവനീതം, തേലം, മധു, ഫാണിതം; ഭേസജ്ജാനി ചേവ ഭേസജ്ജസമ്മതാനി ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരന്തി, ന ച ഓളാരികോ ആഹാരോ പഞ്ഞായതി. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ഇമാനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി അനുജാനേയ്യം, കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’ന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി.
൨൬൧. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജന്തി. തേസം യാനിപി താനി പാകതികാനി ലൂഖാനി ഭോജനാനി താനിപി നച്ഛാദേന്തി, പഗേവ സേനേസിതാനി [സേനേസികാനി (സീ. സ്യാ.), സേനേഹികാനി (യോജനാ)]. തേ തേന ചേവ സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാ, ഇമിനാ ച ഭത്താച്ഛാദകേന [ഭത്താച്ഛന്നകേന (ക.)], തദുഭയേന ഭിയ്യോസോമത്തായ കിസാ ഹോന്തി, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭിയ്യോസോമത്തായ കിസേ ലൂഖേ ദുബ്ബണ്ണേ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതേ ധമനിസന്ഥതഗത്തേ, ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ, ആനന്ദ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ ഭിയ്യോസോമത്തായ കിസാ, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ’’തി? ‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ താനി ച പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജന്തി. തേസം യാനിപി താനി പാകതികാനി ലൂഖാനി ഭോജനാനി താനിപി നച്ഛാദേന്തി, പഗേവ സേനേസികാനി. തേ തേന ചേവ സാരദികേന ആബാധേന ഫുട്ഠാ, ഇമിനാ ച ഭത്താച്ഛാദകേന, തദുഭയേന ഭിയ്യോസോമത്തായ കിസാ, ലൂഖാ, ദുബ്ബണ്ണാ, ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ, ധമനിസന്ഥതഗത്താ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേപി വികാലേപി പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി.
൨൬൨. തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം വസേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി – അച്ഛവസം, മച്ഛവസം, സുസുകാവസം, സൂകരവസം, ഗദ്രഭവസം – കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം [നിപക്കം (ക.)] കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും. വികാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി തിണ്ണം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, അനാപത്തീതി.
പഞ്ചഭേസജ്ജകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൧. മൂലാദിഭേസജ്ജകഥാ
൨൬൩. തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം മൂലേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മൂലാനി ഭേസജ്ജാനി – ഹലിദ്ദിം, സിങ്ഗിവേരം, വചം, വചത്ഥം [വചത്ഥം (സീ. സ്യാ.)], അതിവിസം, കടുകരോഹിണിം, ഉസീരം, ഭദ്ദമുത്തകം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലാനി ഭേസജ്ജാനി, നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി, താനി – പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവം പരിഹരിതും; സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും. അസതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം മൂലേഹി ഭേസജ്ജേഹി പിട്ഠേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നിസദം നിസദപോതകന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം കസാവേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കസാവാനി [കസാവഭേസജ്ജാനി (ക.)] ഭേസജ്ജാനി – നിമ്ബകസാവം, കുടജകസാവം, പടോലകസാവം, ഫഗ്ഗവകസാവം, നത്തമാലകസാവം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി കസാവാനി ഭേസജ്ജാനി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി, താനി – പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവം പരിഹരിതും; സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും. അസതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം പണ്ണേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ണാനി ഭേസജ്ജാനി – നിമ്ബപണ്ണം, കുടജപണ്ണം, പടോലപണ്ണം, സുലസിപണ്ണം, കപ്പാസപണ്ണം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി പണ്ണാനി ഭേസജ്ജാനി, നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി…പേ….
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം ഫലേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഫലാനി ഭേസജ്ജാനി – ബിലങ്ഗം, പിപ്പലിം, മരിചം, ഹരീതകം, വിഭീതകം, ആമലകം, ഗോട്ഠഫലം [ഗോഠഫലം (സ്യാ.), കോട്ഠഫലം (ക.)], യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ഫലാനി ഭേസജ്ജാനി, നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി…പേ….
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം ജതൂഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ജതൂനി ഭേസജ്ജാനി – ഹിങ്ഗും, ഹിങ്ഗുജതും, ഹിങ്ഗുസിപാടികം, തകം, തകപത്തിം, തകപണ്ണിം, സജ്ജുലസം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ജതൂനി ഭേസജ്ജാനി, നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി…പേ….
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം ലോണേഹി ഭേസജ്ജേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ലോണാനി ഭേസജ്ജാനി – സാമുദ്ദം, കാളലോണം, സിന്ധവം, ഉബ്ഭിദം [ഉബ്ഭിരം (ക.)], ബിലം [ബിളാലം (സീ.)], യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ലോണാനി ഭേസജ്ജാനി, നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി, താനി – പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവം പരിഹരിതും; സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും. അസതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
൨൬൪. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സ ആയസ്മതോ ബേലട്ഠസീസസ്സ ഥുല്ലകച്ഛാബാധോ ഹോതി. തസ്സ ലസികായ ചീവരാനി കായേ ലഗ്ഗന്തി, താനി ഭിക്ഖൂ ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ താനി ചീവരാനി ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢന്തേ, ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കിം ഇമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആബാധോ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ഥുല്ലകച്ഛാബാധോ, ലസികായ ചീവരാനി കായേ ലഗ്ഗന്തി, താനി മയം ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢാമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കണ്ഡു വാ, പിളകാ വാ, അസ്സാവോ വാ, ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോ, കായോ വാ ദുഗ്ഗന്ധോ, ചുണ്ണാനി ഭേസജ്ജാനി; അഗിലാനസ്സ ഛകണം മത്തികം രജനനിപ്പക്കം. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദുക്ഖലം മുസല’’ന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം ചുണ്ണേഹി ഭേസജ്ജേഹി ചാലിതേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചുണ്ണചാലിനിന്തി. സണ്ഹേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സചാലിനിന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ അമനുസ്സികാബാധോ ഹോതി. തം ആചരിയുപജ്ഝായാ ഉപട്ഠഹന്താ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. സോ സൂകരസൂനം ഗന്ത്വാ ആമകമംസം ഖാദി, ആമകലോഹിതം പിവി. തസ്സ സോ അമനുസ്സികാബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അമനുസ്സികാബാധേ ആമകമംസം ആമകലോഹിതന്തി.
൨൬൫. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുരോഗാബാധോ ഹോതി. തം ഭിക്ഖൂ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേന്തേ, ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കിം ഇമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആബാധോ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ചക്ഖുരോഗാബാധോ. ഇമം മയം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരമ്പി പസ്സാവമ്പി നിക്ഖാമേമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ജനം – കാളഞ്ജനം, രസഞ്ജനം, സോതഞ്ജനം, ഗേരുകം, കപല്ല’’ന്തി. അഞ്ജനൂപപിസനേഹി അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദനം, തഗരം, കാളാനുസാരിയം, താലീസം, ഭദ്ദമുത്തകന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ പിട്ഠാനി അഞ്ജനാനി ചരുകേസുപി [ഥാലകേസുപി (സീ. സ്യാ.)] സരാവകേസുപി നിക്ഖിപന്തി; തിണചുണ്ണേഹിപി പംസുകേഹിപി ഓകിരിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ജനിന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാവചാ അഞ്ജനിയോ ധാരേന്തി – സോവണ്ണമയം, രൂപിയമയം. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാ അഞ്ജനീ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠിമയം, ദന്തമയം, വിസാണമയം, നളമയം, വേളുമയം, കട്ഠമയം, ജതുമയം, ഫലമയം, ലോഹമയം, സങ്ഖനാഭിമയന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ജനിയോ അപാരുതാ ഹോന്തി, തിണചുണ്ണേഹിപി പംസുകേഹിപി ഓകിരിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അപിധാനന്തി. അപിധാനം നിപതതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സുത്തകേന ബന്ധിത്വാ അഞ്ജനിയാ ബന്ധിതുന്തി. അഞ്ജനീ ഫലതി [നിപതതി (ക.)]. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സുത്തകേന സിബ്ബേതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അങ്ഗുലിയാ അഞ്ജന്തി, അക്ഖീനി ദുക്ഖാനി ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ജനിസലാകന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാവചാ അഞ്ജനിസലാകായോ ധാരേന്തി – സോവണ്ണമയം രൂപിയമയം. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാ അഞ്ജനിസലാകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠിമയം…പേ… സങ്ഖനാഭിമയന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ജനിസലാകാ ഭൂമിയം പതിതാ ഫരുസാ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സലാകഠാനിയന്തി [സലാകോധാനിയന്തി (സീ. സ്യാ.)].
തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അഞ്ജനിമ്പി അഞ്ജനിസലാകമ്പി ഹത്ഥേന പരിഹരന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ജനിത്ഥവികന്തി. അംസബദ്ധകോ ന ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അംസബദ്ധകം ബന്ധനസുത്തകന്തി.
൨൬൬. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ സീസാഭിതാപോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുദ്ധനി തേലകന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നത്ഥുകമ്മന്തി. നത്ഥു ഗലതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നത്ഥുകരണിന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാവചാ നത്ഥുകരണിയോ ധാരേന്തി – സോവണ്ണമയം രൂപിയമയം. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി, ‘‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാ നത്ഥുകരണീ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠിമയം…പേ… സങ്ഖനാഭിമയന്തി. നത്ഥും വിസമം ആസിഞ്ചന്തി [നത്ഥു വിസമം ആസിഞ്ചിയതി (സീ. സ്യാ.)]. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യമകനത്ഥുകരണിന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ധൂമം പാതുന്തി. തഞ്ഞേവ വട്ടിം ആലിമ്പേത്വാ പിവന്തി, കണ്ഠോ ദഹതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ധൂമനേത്തന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാവചാനി ധൂമനേത്താനി ധാരേന്തി – സോവണ്ണമയം രൂപിയമയം. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാനി ധൂമനേത്താനി ധാരേതബ്ബാനി. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠിമയം…പേ… സങ്ഖനാഭിമയന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ധൂമനേത്താനി അപാരുതാനി ഹോന്തി, പാണകാ പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അപിധാനന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ധൂമനേത്താനി ഹത്ഥേന പരിഹരന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ധൂമനേത്തഥവികന്തി. ഏകതോ ഘംസിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യമകഥവികന്തി. അംസബദ്ധകോ ന ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അംസബദ്ധകം ബന്ധനസുത്തകന്തി.
൨൬൭. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ വാതാബാധോ ഹോതി. വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – ‘‘തേലം പചിതബ്ബ’’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തേലപാകന്തി. തസ്മിം ഖോ പന തേലപാകേ മജ്ജം പക്ഖിപിതബ്ബം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തേലപാകേ മജ്ജം പക്ഖിപിതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അതിപക്ഖിത്തമജ്ജാനി [അതിഖിത്തമജ്ജാനി (ക.)] തേലാനി പചന്തി, താനി പിവിത്വാ മജ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, അതിപക്ഖിത്തമജ്ജം തേലം പാതബ്ബം. യോ പിവേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം തേലപാകേ മജ്ജസ്സ ന വണ്ണോ ന ഗന്ധോ ന രസോ പഞ്ഞായതി, ഏവരൂപം മജ്ജപക്ഖിത്തം തേലം പാതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം ബഹും അതിപക്ഖിത്തമജ്ജം തേലം പക്കം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ അതിപക്ഖിത്തമജ്ജേ തേലേ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അബ്ഭഞ്ജനം അധിട്ഠാതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ ബഹുതരം തേലം പക്കം ഹോതി, തേലഭാജനം ന വിജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീണി തുമ്ബാനി – ലോഹതുമ്ബം, കട്ഠതുമ്ബം, ഫലതുമ്ബന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ അങ്ഗവാതോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സേദകമ്മന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സമ്ഭാരസേദന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസേദന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭങ്ഗോദകന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകകോട്ഠകന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ പബ്ബവാതോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ലോഹിതം മോചേതുന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ലോഹിതം മോചേത്വാ വിസാണേന ഗാഹേതുന്തി [ഗഹേതുന്തി (സീ. സ്യാ.)].
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ പാദാ ഫലിതാ [ഫാലിതാ (ക.)] ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാദബ്ഭഞ്ജനന്തി. നക്ഖമനിയോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പജ്ജം അഭിസങ്ഖരിതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗണ്ഡാബാധോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥകമ്മന്തി. കസാവോദകേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കസാവോദകന്തി. തിലകക്കേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിലകക്കന്തി. കബളികായ അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കബളികന്തി. വണബന്ധനചോളേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വണബന്ധനചോളന്തി. വണോ കണ്ഡുവതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാസപകുട്ടേന [സാസപകുഡ്ഡേന (സീ. സ്യാ.)] ഫോസിതുന്തി. വണോ കിലിജ്ജിത്ഥ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ധൂമം കാതുന്തി. വഡ്ഢമംസം വുട്ഠാതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ലോണസക്ഖരികായ ഛിന്ദിതുന്തി. വണോ ന രുഹതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വണതേലന്തി. തേലം ഗലതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വികാസികം സബ്ബം വണപടികമ്മന്തി.
൨൬൮. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി മഹാവികടാനി ദാതും – ഗൂഥം, മുത്തം, ഛാരികം, മത്തികന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അപ്പടിഗ്ഗഹിതാനി നു ഖോ ഉദാഹു പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സതി കപ്പിയകാരകേ പടിഗ്ഗഹാപേതും, അസതി കപ്പിയകാരകേ സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന ഭിക്ഖുനാ വിസം പീതം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ഗൂഥം പായേതുന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അപ്പടിഗ്ഗഹിതം നു ഖോ ഉദാഹു പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യം കരോന്തോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സ്വേവ പടിഗ്ഗഹോ കതോ, ന പുന [കതോ പന (?)] പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി.
൨൬൯. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഘരദിന്നകാബാധോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീതാലോളിം പായേതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ദുട്ഠഗഹണികോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആമിസഖാരം പായേതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ പണ്ഡുരോഗാബാധോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുത്തഹരീതകം പായേതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഛവിദോസാബാധോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗന്ധാലേപം കാതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഭിസന്നകായോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിരേചനം പാതുന്തി. അച്ഛകഞ്ജിയാ അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛകഞ്ജിന്തി. അകടയൂസേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അകടയൂസന്തി. കടാകടേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കടാകടന്തി. പടിച്ഛാദനീയേന അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ഛാദനീയന്തി.
മൂലാദിഭേസജ്ജകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൨. പിലിന്ദവച്ഛവത്ഥു
൨൭൦. [ഇദം വത്ഥു പാരാ. ൬൧൮ ആദയോ] തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ രാജഗഹേ പബ്ഭാരം സോധാപേതി ലേണം കത്തുകാമോ. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ യേനായസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം ഏതദവോച – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഥേരോ കാരാപേതീ’’തി? ‘‘പബ്ഭാരം, മഹാരാജ, സോധാപേമി, ലേണം കത്തുകാമോ’’തി. ‘‘അത്ഥോ, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ ആരാമികേനാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ആരാമികോ അനുഞ്ഞാതോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പടിപുച്ഛിത്വാ മമ ആരോചേയ്യാഥാ’’തി. ‘ഏവം, മഹാരാജാ’തി ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി, സമാദപേസി, സമുത്തേജേസി, സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മതാ പിലിന്ദവച്ഛേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.
അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ ഭഗവതോ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആരാമികം ദാതുകാമോ. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, മയാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആരാമിക’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ യേനായസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം ഏതദവോച – ‘‘അനുഞ്ഞാതോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ആരാമികോ’’തി? ‘‘ഏവം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ ആരാമികം ദമ്മീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ ആരാമികം പടിസ്സുത്വാ, വിസ്സരിത്വാ, ചിരേന സതിം പടിലഭിത്വാ, അഞ്ഞതരം സബ്ബത്ഥകം മഹാമത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യോ മയാ, ഭണേ, അയ്യസ്സ ആരാമികോ പടിസ്സുതോ, ദിന്നോ സോ ആരാമികോ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ദേവ, അയ്യസ്സ ആരാമികോ ദിന്നോ’’തി. ‘‘കീവ ചിരം നു ഖോ, ഭണേ, ഇതോ [ഇതോ രത്തി (സ്യാ.)] ഹി തം ഹോതീ’’തി? അഥ ഖോ സോ മഹാമത്തോ രത്തിയോ ഗണേത്വാ [വിഗണേത്വാ (സീ.)] രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ച, ദേവ, രത്തിസതാനീ’’തി. തേന ഹി, ഭണേ, അയ്യസ്സ പഞ്ച ആരാമികസതാനി ദേഹീതി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ മഹാമത്തോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ പഞ്ച ആരാമികസതാനി പാദാസി, പാടിയേക്കോ ഗാമോ നിവിസി. ‘ആരാമികഗാമകോതി’പി നം ആഹംസു, ‘പിലിന്ദഗാമകോ’തിപി നം ആഹംസു.
൨൭൧. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തസ്മിം ഗാമകേ കുലൂപകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ പിലിന്ദഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. തേന ഖോ പന സമയേന തസ്മിം ഗാമകേ ഉസ്സവോ ഹോതി. ദാരകാ അലങ്കതാ മാലാകിതാ കീളന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ പിലിന്ദഗാമകേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന അഞ്ഞതരസ്സ ആരാമികസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന തസ്സാ ആരാമികിനിയാ ധീതാ അഞ്ഞേ ദാരകേ അലങ്കതേ മാലാകിതേ പസ്സിത്വാ രോദതി – ‘മാലം മേ ദേഥ, അലങ്കാരം മേ ദേഥാ’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തം ആരാമികിനിം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സായം ദാരികാ രോദതീ’’തി? ‘‘അയം, ഭന്തേ, ദാരികാ അഞ്ഞേ ദാരകേ അലങ്കതേ മാലാകിതേ പസ്സിത്വാ രോദതി – ‘മാലം മേ ദേഥ, അലങ്കാരം മേ ദേഥാ’തി. കുതോ അമ്ഹാകം ദുഗ്ഗതാനം മാലാ, കുതോ അലങ്കാരോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ അഞ്ഞതരം തിണണ്ഡുപകം ഗഹേത്വാ തം ആരാമികിനിം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദിമം തിണണ്ഡുപകം തസ്സാ ദാരികായ സീസേ പടിമുഞ്ചാ’’തി. അഥ ഖോ സാ ആരാമികിനീ തം തിണണ്ഡുപകം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ദാരികായ സീസേ പടിമുഞ്ചി. സാ അഹോസി സുവണ്ണമാലാ അഭിരൂപാ, ദസ്സനീയാ, പാസാദികാ; നത്ഥി താദിസാ രഞ്ഞോപി അന്തേപുരേ സുവണ്ണമാലാ. മനുസ്സാ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ആരോചേസും – ‘‘അമുകസ്സ, ദേവ, ആരാമികസ്സ ഘരേ സുവണ്ണമാലാ അഭിരൂപാ, ദസ്സനീയാ, പാസാദികാ; നത്ഥി താദിസാ ദേവസ്സപി അന്തേപുരേ സുവണ്ണമാലാ; കുതോ തസ്സ ദുഗ്ഗതസ്സ? നിസ്സംസയം ചോരികായ ആഭതാ’’തി.
അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തം ആരാമികകുലം ബന്ധാപേസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ പിലിന്ദഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. പിലിന്ദഗാമകേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന തസ്സ ആരാമികസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛി – ‘‘കഹം ഇമം ആരാമികകുലം ഗത’’ന്തി? ‘‘ഏതിസ്സാ, ഭന്തേ, സുവണ്ണമാലായ കാരണാ രഞ്ഞാ ബന്ധാപിത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ യേന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ യേനായസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ, മഹാരാജ, ആരാമികകുലം ബന്ധാപിത’’ന്തി? ‘‘തസ്സ, ഭന്തേ, ആരാമികസ്സ ഘരേ സുവണ്ണമാലാ അഭിരൂപാ, ദസ്സനീയാ, പാസാദികാ; നത്ഥി താദിസാ അമ്ഹാകമ്പി അന്തേപുരേ സുവണ്ണമാലാ; കുതോ തസ്സ ദുഗ്ഗതസ്സ? നിസ്സംസയം ചോരികായ ആഭതാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പാസാദം സുവണ്ണന്തി അധിമുച്ചി; സോ അഹോസി സബ്ബസോവണ്ണമയോ. ‘‘ഇദം പന തേ, മഹാരാജ, താവ ബഹും സുവണ്ണം കുതോ’’തി? ‘അഞ്ഞാതം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സേവേസോ ഇദ്ധാനുഭാവോ’തി തം ആരാമികകുലം മുഞ്ചാപേസി.
മനുസ്സാ ‘‘അയ്യേന കിര പിലിന്ദവച്ഛേന സരാജികായ പരിസായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സിത’’ന്തി അത്തമനാ അഭിപ്പസന്നാ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി അഭിഹരിംസു, സേയ്യഥിദം – സപ്പിം, നവനീതം, തേലം, മധും [സപ്പി നവനീതം തേലം മധു (ക.)], ഫാണിതം. പകതിയാപി ച ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ ലാഭീ ഹോതി പഞ്ചന്നം ഭേസജ്ജാനം; ലദ്ധം ലദ്ധം പരിസായ വിസ്സജ്ജേതി. പരിസാ ചസ്സ ഹോതി ബാഹുല്ലികാ; ലദ്ധം ലദ്ധം കോലമ്ബേപി [കോളുമ്ബേപി (ക.)], ഘടേപി, പൂരേത്വാ പടിസാമേതി; പരിസ്സാവനാനിപി, ഥവികായോപി, പൂരേത്വാ വാതപാനേസു ലഗ്ഗേതി. താനി ഓലീനവിലീനാനി തിട്ഠന്തി. ഉന്ദൂരേഹിപി വിഹാരാ ഓകിണ്ണവികിണ്ണാ ഹോന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അന്തോകോട്ഠാഗാരികാ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ, സേയ്യഥാപി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ, തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപായ ബാഹുല്ലായ ചേതേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തേ അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപായ ബാഹുല്ലായ ചേതേന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാതി…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസായനീയാനി ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി, നവനീതം, തേലം, മധു, ഫാണിതം, താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. തം അതിക്കാമയതോ യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.
പിലിന്ദവച്ഛവത്ഥു നിട്ഠിതം.
ഭേസജ്ജാനുഞ്ഞാതഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ പഠമോ.
൧൬൩. ഗുളാദിഅനുജാനനാ
൨൭൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന രാജഗഹം തേന ചാരികം പക്കാമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ കങ്ഖാരേവതോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗുളകരണം, ഓക്കമിത്വാ ഗുളേ പിട്ഠമ്പി ഛാരികമ്പി പക്ഖിപന്തേ, ദിസ്വാന ‘‘അകപ്പിയോ ഗുളോ സാമിസോ, ന കപ്പതി ഗുളോ വികാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ സപരിസോ ഗുളം ന പരിഭുഞ്ജതി. യേപിസ്സ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, തേപി ഗുളം ന പരിഭുഞ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. കിമത്ഥായ [കിമത്ഥിയാ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഗുളേ പിട്ഠമ്പി ഛാരികമ്പി പക്ഖിപന്തീതി? ഥദ്ധത്ഥായ [ബന്ധനത്ഥായ (സീ. സ്യാ.)] ഭഗവാതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ഥദ്ധത്ഥായ ഗുളേ പിട്ഠമ്പി ഛാരികമ്പി പക്ഖിപന്തി, സോ ച ഗുളോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യഥാസുഖം ഗുളം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ കങ്ഖാരേവതോ അന്തരാമഗ്ഗേ വച്ചേ മുഗ്ഗം ജാതം, പസ്സിത്വാ ‘‘അകപ്പിയാ മുഗ്ഗാ; പക്കാപി മുഗ്ഗാ ജായന്തീതി’’ കുക്കുച്ചായന്തോ സപരിസോ മുഗ്ഗം ന പരിഭുഞ്ജതി. യേപിസ്സ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, തേപി മുഗ്ഗം ന പരിഭുഞ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. സചേ [സചേപി (?)], ഭിക്ഖവേ, പക്കാപി മുഗ്ഗാ ജായന്തി, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യഥാസുഖം മുഗ്ഗം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
൨൭൩. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉദരവാതാബാധോ ഹോതി. സോ ലോണസോവീരകം അപായി. തസ്സ സോ ഉദരവാതാബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ലോണസോവീരകം; അഗിലാനസ്സ ഉദകസമ്ഭിന്നം പാനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
ഗുളാദിഅനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൪. അന്തോവുട്ഠാദിപടിക്ഖേപകഥാ
൨൭൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ ഉദരവാതാബാധോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘പുബ്ബേപി ഭഗവതോ ഉദരവാതാബാധോ തേകടുലയാഗുയാ ഫാസു ഹോതീ’തി – സാമം തിലമ്പി, തണ്ഡുലമ്പി, മുഗ്ഗമ്പി വിഞ്ഞാപേത്വാ, അന്തോ വാസേത്വാ, അന്തോ സാമം പചിത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – ‘‘പിവതു ഭഗവാ തേകടുലയാഗു’’ന്തി. ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തി; കാലം വിദിത്വാ പുച്ഛന്തി, കാലം വിദിത്വാ ന പുച്ഛന്തി; അത്ഥസംഹിതം തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, നോ അനത്ഥസംഹിതം. അനത്ഥസംഹിതേ സേതുഘാതോ തഥാഗതാനം. ദ്വീഹി ആകാരേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛന്തി – ധമ്മം വാ ദേസേസ്സാമ, സാവകാനം വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമാതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കുതായം, ആനന്ദ, യാഗൂ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ – ‘അനനുച്ഛവികം, ആനന്ദ, അനനുലോമികം, അപ്പതിരൂപം, അസ്സാമണകം, അകപ്പിയം, അകരണീയം. കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, ആനന്ദ, ഏവരൂപായ ബാഹുല്ലായ ചേതേസ്സസി. യദപി, ആനന്ദ, അന്തോ വുട്ഠം [വുത്ഥം (സീ. സ്യാ. ക.)] തദപി അകപ്പിയം; യദപി അന്തോ പക്കം തദപി അകപ്പിയം; യദപി സാമം പക്കം, തദപി അകപ്പിയം. നേതം, ആനന്ദ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അന്തോ വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, സാമം പക്കം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അന്തോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, സാമം പക്കം തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി തിണ്ണം ദുക്കടാനം. അന്തോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, അഞ്ഞേഹി പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. അന്തോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, ബഹി പക്കം, സാമം പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. ബഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, സാമം പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. അന്തോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, ബഹി പക്കം, അഞ്ഞേഹി പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ബഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, അഞ്ഞേഹി പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ബഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, ബഹി പക്കം, സാമം പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ബഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, വുട്ഠം, ബഹി പക്കം, അഞ്ഞേഹി പക്കം, തഞ്ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, അനാപത്തീ’’’തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭഗവതാ സാമംപാകോ പടിക്ഖിത്തോ’’തി പുന പാകേ കുക്കുച്ചായന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പുന പാകം പചിതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹം ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി. മനുസ്സാ ലോണമ്പി, തേലമ്പി, തണ്ഡുലമ്പി, ഖാദനീയമ്പി ആരാമം ആഹരന്തി. താനി ഭിക്ഖൂ ബഹി വാസേന്തി; ഉക്കപിണ്ഡകാപി ഖാദന്തി, ചോരാപി ഹരന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അന്തോ വാസേതുന്തി. അന്തോ വാസേത്വാ ബഹി പാചേന്തി. ദമകാ പരിവാരേന്തി. ഭിക്ഖൂ അവിസ്സട്ഠാ പരിഭുഞ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അന്തോ പചിതുന്തി. ദുബ്ഭിക്ഖേ കപ്പിയകാരകാ ബഹുതരം ഹരന്തി, അപ്പതരം ഭിക്ഖൂനം ദേന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമം പചിതും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അന്തോ വുട്ഠം, അന്തോ പക്കം, സാമം പക്കന്തി.
അന്തോവുട്ഠാദിപടിക്ഖേപകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൫. ഉഗ്ഗഹിതപടിഗ്ഗഹണാ
൨൭൫. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കാസീസു വസ്സംവുട്ഠാ രാജഗഹം ഗച്ഛന്താ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അന്തരാമഗ്ഗേ ന ലഭിംസു ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം; ബഹുഞ്ച ഫലഖാദനീയം അഹോസി; കപ്പിയകാരകോ ച ന അഹോസി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ കിലന്തരൂപാ യേന രാജഗഹം വേളുവനം കലന്ദകനിവാപോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ആചിണ്ണം ഖോ പനേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ആഗന്തുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദിതും. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചിത്ഥ അപ്പകിലമഥേന അദ്ധാനം ആഗതാ; കുതോ ച തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ആഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ഖമനീയം ഭഗവാ, യാപനീയം ഭഗവാ. ഇധ മയം, ഭന്തേ, കാസീസു വസ്സംവുട്ഠാ രാജഗഹം ആഗച്ഛന്താ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അന്തരാമഗ്ഗേ ന ലഭിമ്ഹാ ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം; ബഹുഞ്ച ഫലഖാദനീയം അഹോസി; കപ്പിയകാരകോ ച ന അഹോസി; തേന മയം കിലന്തരൂപാ അദ്ധാനം ആഗതാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥ ഫലഖാദനീയം പസ്സതി, കപ്പിയകാരകോ ച ന ഹോതി, സാമം ഗഹേത്വാ, ഹരിത്വാ, കപ്പിയകാരകേ പസ്സിത്വാ, ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ, പടിഗ്ഗഹാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉഗ്ഗഹിതം പടിഗ്ഗഹിതു’’ന്തി.
൨൭൬. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നവാ ച തിലാ നവഞ്ച മധു ഉപ്പന്നാ ഹോന്തി. അഥ ഖോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധും ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദദേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം പടിസമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം, സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ, സമാദപേത്വാ, സമുത്തേജേത്വാ, സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.
അഥ ഖോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യേസം ഖോ മയാ അത്ഥായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, ‘നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധും ദസ്സാമീ’തി, തേ മയാ പമുട്ഠാ ദാതും. യംനൂനാഹം നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധും കോലമ്ബേഹി ച ഘടേഹി ച ആരാമം ഹരാപേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധും കോലമ്ബേഹി ച ഘടേഹി ച ആരാമം ഹരാപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യേസം ഖോ മയാ, ഭോ ഗോതമ, അത്ഥായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, ‘നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധും ദസ്സാമീ’തി, തേ മയാ പമുട്ഠാ ദാതും. പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭവം ഗോതമോ നവേ ച തിലേ നവഞ്ച മധു’’ന്തി. തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖൂനം ദേഹീതി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ദുബ്ഭിക്ഖേ അപ്പമത്തകേപി പവാരേന്തി, പടിസങ്ഖാപി പടിക്ഖിപന്തി, സബ്ബോ ച സങ്ഘോ പവാരിതോ ഹോതി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജഥ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തതോ നീഹടം ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
ഉഗ്ഗഹിതപടിഗ്ഗഹണാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൬. പടിഗ്ഗഹിതാദിഅനുജാനനാ
൨൭൭. [പാചി. ൨൯൫] തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ഉപനന്ദസ്സ സക്യപുത്തസ്സ ഉപട്ഠാകകുലം സങ്ഘസ്സത്ഥായ ഖാദനീയം പാഹേസി – അയ്യസ്സ ഉപനന്ദസ്സ ദസ്സേത്വാ സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഹോതി. അഥ ഖോ തേ മനുസ്സാ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം, ഭന്തേ, അയ്യോ ഉപനന്ദോ’’തി? ‘‘ഏസാവുസോ, ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി. ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, ഖാദനീയം അയ്യസ്സ ഉപനന്ദസ്സ ദസ്സേത്വാ സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബ’’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപഥ യാവ ഉപനന്ദോ ആഗച്ഛതീതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ പുരേഭത്തം കുലാനി പയിരുപാസിത്വാ ദിവാ ആഗച്ഛതി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ദുബ്ഭിക്ഖേ അപ്പമത്തകേപി പവാരേന്തി, പടിസങ്ഖാപി പടിക്ഖിപന്തി, സബ്ബോ ച സങ്ഘോ പവാരിതോ ഹോതി, ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജഥ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
൨൭൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ കായഡാഹാബാധോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കായഡാഹാബാധോ കേന ഫാസു ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭിസേഹി ച മേ, ആവുസോ, മുളാലികാഹി ചാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമ്മിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ മന്ദാകിനിയാ പോക്ഖരണിയാ തീരേ പാതുരഹോസി. അദ്ദസാ ഖോ അഞ്ഞതരോ നാഗോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ. സ്വാഗതം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ. കേന, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ അത്ഥോ; കിം ദമ്മീ’’തി? ‘‘ഭിസേഹി ച മേ, ആവുസോ, അത്ഥോ, മുളാലികാഹി ചാ’’തി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ അഞ്ഞതരം നാഗം ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, അയ്യസ്സ ഭിസേ ച മുളാലികായോ ച യാവദത്ഥം ദേഹീ’’തി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ മന്ദാകിനിം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ, സോണ്ഡായ ഭിസഞ്ച മുളാലികഞ്ച അബ്ബാഹിത്വാ, സുവിക്ഖാലിതം വിക്ഖാലേത്വാ, ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – മന്ദാകിനിയാ പോക്ഖരണിയാ തീരേ അന്തരഹിതോ ജേതവനേ പാതുരഹോസി. സോപി ഖോ നാഗോ മന്ദാകിനിയാ പോക്ഖരണിയാ തീരേ അന്തരഹിതോ ജേതവനേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭിസേ ച മുളാലികായോ ച പടിഗ്ഗഹാപേത്വാ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ മന്ദാകിനിയാ പോക്ഖരണിയാ തീരേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭിസേ ച മുളാലികായോ ച ഉപനാമേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭിസേ ച മുളാലികായോ ച ഭുത്തസ്സ കായഡാഹാബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. ബഹൂ ഭിസാ ച മുളാലികായോ ച അവസിട്ഠാ ഹോന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ദുബ്ഭിക്ഖേ അപ്പമത്തകേപി പവാരേന്തി, പടിസങ്ഖാപി പടിക്ഖിപന്തി, സബ്ബോ ച സങ്ഘോ പവാരിതോ ഹോതി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജഥ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വനട്ഠം പോക്ഖരട്ഠം ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം ബഹും ഫലഖാദനീയം ഉപ്പന്നം ഹോതി, കപ്പിയകാരകോ ച ന ഹോതി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ഫലം ന പരിഭുഞ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അബീജം നിബ്ബത്തബീജം [നിബ്ബട്ടബീജം (സീ.), നിബ്ബടബീജം (സ്യാ.), നിപ്പട്ടബീജം (ക.)] അകതകപ്പം ഫലം പരിഭുഞ്ജിതുന്തി.
പടിഗ്ഗഹിതാദി അനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൭. സത്ഥകമ്മപടിക്ഖേപകഥാ
൨൭൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന രാജഗഹം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭഗന്ദലാബാധോ ഹോതി. ആകാസഗോത്തോ വേജ്ജോ സത്ഥകമ്മം കരോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ യേന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹാരോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആകാസഗോത്തോ വേജ്ജോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗച്ഛതു ഭവം ഗോതമോ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വച്ചമഗ്ഗം പസ്സതു, സേയ്യഥാപി ഗോധാമുഖ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ – ‘‘സോ മം ഖ്വായം മോഘപുരിസോ ഉപ്പണ്ഡേതീ’’തി – തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ, ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ, ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി കിര, ഭിക്ഖവേ, അമുകസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഭഗവാ’’തി. ‘‘കിം തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആബാധോ’’തി? ‘‘തസ്സ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ഭഗന്ദലാബാധോ, ആകാസഗോത്തോ വേജ്ജോ സത്ഥകമ്മം കരോതീ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ – ‘‘അനനുച്ഛവികം, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ, അനനുലോമികം, അപ്പതിരൂപം, അസ്സാമണകം, അകപ്പിയം, അകരണീയം. കഥഞ്ഹി നാമ സോ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസോ സമ്ബാധേ സത്ഥകമ്മം കാരാപേസ്സതി. സമ്ബാധേ, ഭിക്ഖവേ, സുഖുമാ ഛവി, ദുരോപയോ വണോ, ദുപ്പരിഹാരം സത്ഥം. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബാധേ സത്ഥകമ്മം കാരാപേതബ്ബം. യോ കാരാപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ഭഗവതാ സത്ഥകമ്മം പടിക്ഖിത്തന്തി – വത്ഥികമ്മം കാരാപേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ, തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വത്ഥികമ്മം കാരാപേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വത്ഥികമ്മം കാരാപേന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബാധസ്സ സാമന്താ ദ്വങ്ഗുലാ സത്ഥകമ്മം വാ വത്ഥികമ്മം വാ കാരാപേതബ്ബം. യോ കാരാപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി.
സത്ഥകമ്മപടിക്ഖേപകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൮. മനുസ്സമംസപടിക്ഖേപകഥാ
൨൮൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ബാരാണസീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന ബാരാണസിയം സുപ്പിയോ ച ഉപാസകോ സുപ്പിയാ ച ഉപാസികാ ഉഭതോപസന്നാ ഹോന്തി, ദായകാ, കാരകാ, സങ്ഘുപട്ഠാകാ. അഥ ഖോ സുപ്പിയാ ഉപാസികാ ആരാമം ഗന്ത്വാ വിഹാരേന വിഹാരം പരിവേണേന പരിവേണം ഉപസങ്കമിത്വാ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛതി – ‘‘കോ, ഭന്തേ, ഗിലാനോ, കസ്സ കിം ആഹരിയതൂ’’തി? തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന ഭിക്ഖുനാ വിരേചനം പീതം ഹോതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സുപ്പിയം ഉപാസികം ഏതദവോച – ‘‘മയാ ഖോ, ഭഗിനി, വിരേചനം പീതം. അത്ഥോ മേ പടിച്ഛാദനീയേനാ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, അയ്യ, ആഹരിയിസ്സതീ’’തി ഘരം ഗന്ത്വാ അന്തേവാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, പവത്തമംസം ജാനാഹീ’’തി. ഏവം, അയ്യേതി ഖോ സോ പുരിസോ സുപ്പിയായ ഉപാസികായ പടിസ്സുണിത്വാ കേവലകപ്പം ബാരാണസിം ആഹിണ്ഡന്തോ ന അദ്ദസ പവത്തമംസം. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ യേന സുപ്പിയാ ഉപാസികാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ സുപ്പിയം ഉപാസികം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ പവത്തമംസം. മാഘാതോ അജ്ജാ’’തി. അഥ ഖോ സുപ്പിയായ ഉപാസികായ ഏതദഹോസി – ‘‘തസ്സ ഖോ ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിച്ഛാദനീയം അലഭന്തസ്സ ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലങ്കിരിയാ വാ ഭവിസ്സതി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം യാഹം പടിസ്സുണിത്വാ ന ഹരാപേയ്യ’’ന്തി. പോത്ഥനികം ഗഹേത്വാ ഊരുമംസം ഉക്കന്തിത്വാ ദാസിയാ അദാസി – ‘‘ഹന്ദ, ജേ, ഇമം മംസം സമ്പാദേത്വാ അമുകസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ, തസ്സ ദജ്ജാഹി. യോ ച മം പുച്ഛതി, ‘ഗിലാനാ’തി പടിവേദേഹീ’’തി. ഉത്തരാസങ്ഗേന ഊരും വേഠേത്വാ ഓവരകം പവിസിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ ഘരം ഗന്ത്വാ ദാസിം പുച്ഛി – ‘‘കഹം സുപ്പിയാ’’തി? ‘‘ഏസായ്യ ഓവരകേ നിപന്നാ’’തി. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ യേന സുപ്പിയാ ഉപാസികാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ സുപ്പിയം ഉപാസികം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ നിപന്നാസീ’’തി? ‘‘ഗിലാനാമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം തേ ആബാധോ’’തി? അഥ ഖോ സുപ്പിയാ ഉപാസികാ സുപ്പിയസ്സ ഉപാസകസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ – അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! യാവ സദ്ധായം സുപ്പിയാ പസന്നാ, യത്ര ഹി നാമ അത്തനോപി മംസാനി പരിച്ചത്താനി! കിമ്പിമായ [കിം പനിമായ (സീ. സ്യാ.)] അഞ്ഞം കിഞ്ചി അദേയ്യം ഭവിസ്സതീതി – ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം, സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സുപ്പിയസ്സ ഉപാസകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സുപ്പിയം ഉപാസകം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കഹം സുപ്പിയാ’’തി? ‘‘ഗിലാനാ ഭഗവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ആഗച്ഛതൂ’’തി. ‘‘ന ഭഗവാ ഉസ്സഹതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി പരിഗ്ഗഹേത്വാപി ആനേഥാ’’തി. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ഉപാസകോ സുപ്പിയം ഉപാസികം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ആനേസി. തസ്സാ, സഹ ദസ്സനേന ഭഗവതോ, താവ മഹാവണോ രുളഹോ അഹോസി, സുച്ഛവിലോമജാതോ. അഥ ഖോ സുപ്പിയോ ച ഉപാസകോ സുപ്പിയാ ച ഉപാസികാ – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ സഹ ദസ്സനേന ഭഗവതോ താവ മഹാവണോ രുളഹോ ഭവിസ്സതി, സുച്ഛവിലോമജാതോ’’തി – ഹട്ഠാ ഉദഗ്ഗാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ സുപ്പിയഞ്ച ഉപാസകം സുപ്പിയഞ്ച ഉപാസികം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ
പടിപുച്ഛി – ‘‘കോ, ഭിക്ഖവേ, സുപ്പിയം ഉപാസികം മംസം വിഞ്ഞാപേസീ’’തി? ഏവം വുത്തേ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, സുപ്പിയം ഉപാസികം മംസം വിഞ്ഞാപേസി’’ന്തി. ‘‘ആഹരിയിത്ഥ ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ആഹരിയിത്ഥ ഭഗവാ’’തി. ‘‘പരിഭുഞ്ജി ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘പരിഭുഞ്ജാമഹം ഭഗവാ’’തി. ‘‘പടിവേക്ഖി ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘നാഹം ഭഗവാ പടിവേക്ഖി’’ന്തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, അപ്പടിവേക്ഖിത്വാ മംസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി. മനുസ്സമംസം ഖോ തയാ, മോഘപുരിസ, പരിഭുത്തം. നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ, തേഹി അത്തനോപി മംസാനി പരിച്ചത്താനി. ന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ന ച, ഭിക്ഖവേ, അപ്പടിവേക്ഖിത്വാ മംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.
മനുസ്സമംസപടിക്ഖേപകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൯. ഹത്ഥിമംസാദിപടിക്ഖേപകഥാ
൨൮൧. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ ഹത്ഥീ മരന്തി. മനുസ്സാ ദുബ്ഭിക്ഖേ ഹത്ഥിമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം ഹത്ഥിമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥിമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ഹത്ഥിമംസം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. രാജങ്ഗം ഹത്ഥീ, സചേ രാജാ ജാനേയ്യ, ന നേസം അത്തമനോ അസ്സാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥിമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ അസ്സാ മരന്തി. മനുസ്സാ ദുബ്ഭിക്ഖേ അസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം അസ്സമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ അസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. രാജങ്ഗം അസ്സാ, സചേ രാജാ ജാനേയ്യ, ന നേസം അത്തമനോ അസ്സാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, അസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ദുബ്ഭിക്ഖേ സുനഖമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം സുനഖമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ സുനഖമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുനഖമംസം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ജേഗുച്ഛോ സുനഖോ പടികൂലോ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, സുനഖമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ദുബ്ഭിക്ഖേ അഹിമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം അഹിമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ അഹിമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അഹിമംസം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ജേഗുച്ഛോ അഹി പടികൂലോ’’തി. സുപസ്സോപി [സുഫസ്സോ (സീ.)] നാഗരാജാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സുപസ്സോ നാഗരാജാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭന്തേ, നാഗാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ. തേ അപ്പമത്തകേഹിപി ഭിക്ഖൂ വിഹേഠേയ്യും. സാധു, ഭന്തേ, അയ്യാ അഹിമംസം ന പരിഭുഞ്ജേയ്യു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സുപസ്സം നാഗരാജാനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അഹിമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ലുദ്ദകാ സീഹം ഹന്ത്വാ സീഹമംസം [മംസം (ക.)] പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം സീഹമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ സീഹമംസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തി. സീഹാ സീഹമംസഗന്ധേന ഭിക്ഖൂ പരിപാതേന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, സീഹമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
തേന ഖോ പന സമയേന ലുദ്ദകാ ബ്യഗ്ഘം ഹന്ത്വാ…പേ… ദീപിം ഹന്ത്വാ…പേ… അച്ഛം ഹന്ത്വാ…പേ… തരച്ഛം ഹന്ത്വാ തരച്ഛമംസം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഭിക്ഖൂനം പിണ്ഡായ ചരന്താനം തരച്ഛമംസം ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ തരച്ഛമംസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തി. തരച്ഛാ തരച്ഛമംസഗന്ധേന ഭിക്ഖൂ പരിപാതേന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, തരച്ഛമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.
ഹത്ഥിമംസാദിപടിക്ഖേപകഥാ നിട്ഠിതാ.
സുപ്പിയഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ ദുതിയോ.
൧൭൦. യാഗുമധുഗോളകാനുജാനനാ
൨൮൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന അന്ധകവിന്ദം തേന ചാരികം പക്കാമി, മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം, അഡ്ഢതേലസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തേന ഖോ പന സമയേന ജാനപദാ മനുസ്സാ ബഹും ലോണമ്പി, തേലമ്പി, തണ്ഡുലമ്പി, ഖാദനീയമ്പി സകടേസു ആരോപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ ഹോന്തി – യദാ പടിപാടിം ലഭിസ്സാമ തദാ ഭത്തം കരിസ്സാമാതി, പഞ്ചമത്താനി ച വിഘാസാദസതാനി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന അന്ധകവിന്ദം തദവസരി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിപാടിം അലഭന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അതീതാനി [അധികാനി (സീ. സ്യാ.)] ഖോ മേ ദ്വേ മാസാനി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുബന്ധന്തസ്സ ‘യദാ പടിപാടിം ലഭിസ്സാമി തദാ ഭത്തം കരിസ്സാമീ’തി, ന ച മേ പടിപാടി ലബ്ഭതി, അഹഞ്ചമ്ഹി ഏകത്തകോ [ഏകതോ (സീ. സ്യാ.)], ബഹു ച മേ ഘരാവാസത്ഥോ ഹായതി. യംനൂനാഹം ഭത്തഗ്ഗം ഓലോകേയ്യം; യം ഭത്തഗ്ഗേ നാസ്സ, തം പടിയാദേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭത്തഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ദ്വേ നാദ്ദസ – യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മേ, ഭോ ആനന്ദ, പടിപാടിം അലഭന്തസ്സ ഏതദഹോസി ‘അതീതാനി ഖോ മേ ദ്വേ മാസാനി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുബന്ധന്തസ്സ, യദാ പടിപാടിം ലഭിസ്സാമി തദാ ഭത്തം കരിസ്സാമീതി. ന ച മേ പടിപാടി ലബ്ഭതി, അഹഞ്ചമ്ഹി ഏകത്തകോ, ബഹു ച മേ ഘരാവാസത്ഥോ ഹായതി. യംനൂനാഹം ഭത്തഗ്ഗം ഓലോകേയ്യം; യം ഭത്തഗ്ഗേ നാസ്സ, തം പടിയാദേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭോ ആനന്ദ, ഭത്തഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ദ്വേ നാദ്ദസം – യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച. സചാഹം, ഭോ ആനന്ദ, പടിയാദേയ്യം യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച, പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ മേ ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭഗവന്തം പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. തേന ഹാനന്ദ, പടിയാദേതൂതി. തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, പടിയാദേഹീതി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പഹൂതം യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭവം ഗോതമോ യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ചാതി. തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖൂനം ദേഹീതി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജഥാതി. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പഹൂതായ യാഗുയാ ച മധുഗോളകേന ച സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ധോതഹത്ഥം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘ദസയിമേ, ബ്രാഹ്മണ, ആനിസംസാ യാഗുയാ. കതമേ ദസ? യാഗും ദേന്തോ ആയും ദേതി, വണ്ണം ദേതി, സുഖം ദേതി, ബലം ദേതി, പടിഭാനം ദേതി, യാഗു പീതാ ഖുദ്ദം [ഖുദം (സീ. സ്യാ.)] പടിഹനതി, പിപാസം വിനേതി, വാതം അനുലോമേതി, വത്ഥിം സോധേതി, ആമാവസേസം പാചേതി – ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദസാനിസംസാ യാഗുയാ’’തി [പച്ഛിമാ പഞ്ച ആനിസംസാ അ. നി. ൫.൨൦൭].
[അ. നി. ൪.൫൮-൫൯ ഥോകം വിസദിസം] യോ സഞ്ഞതാനം പരദത്തഭോജിനം;
കാലേന സക്കച്ച ദദാതി യാഗും;
ദസസ്സ ഠാനാനി അനുപ്പവേച്ഛതി;
ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖം ബലഞ്ച.
പടിഭാനമസ്സ ഉപജായതേ തതോ;
ഖുദ്ദം പിപാസഞ്ച ബ്യപനേതി വാതം;
സോധേതി വത്ഥിം പരിണാമേതി ഭുത്തം;
ഭേസജ്ജമേതം സുഗതേന വണ്ണിതം.
തസ്മാ ഹി യാഗും അലമേവ ദാതും;
നിച്ചം മനുസ്സേന സുഖത്ഥികേന;
ദിബ്ബാനി വാ പത്ഥയതാ സുഖാനി;
മനുസ്സസോഭഗ്യതമിച്ഛതാ വാതി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ചാ’’തി.
യാഗുമധുഗോളകാനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.
൧൭൧. തരുണപസന്നമഹാമത്തവത്ഥു
൨൮൩. അസ്സോസും ഖോ മനുസ്സാ ഭഗവതാ കിര യാഗു അനുഞ്ഞാതാ മധുഗോളകഞ്ചാതി. തേ കാലസ്സേവ, ഭോജ്ജയാഗും പടിയാദേന്തി മധുഗോളകഞ്ച. ഭിക്ഖൂ കാലസ്സേവ ഭോജ്ജയാഗുയാ ധാതാ മധുഗോളകേന ച ഭത്തഗ്ഗേ ന ചിത്തരൂപം പരിഭുഞ്ജന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന തരുണപസന്നേന മഹാമത്തേന സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ തസ്സ തരുണപസന്നസ്സ മഹാമത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം അഡ്ഢതേലസന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അഡ്ഢതേലസാനി മംസപാതിസതാനി പടിയാദേയ്യം, ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകം മംസപാതിം ഉപനാമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ അഡ്ഢതേലസാനി ച മംസപാതിസതാനി, ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ തരുണപസന്നസ്സ മഹാമത്തസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ ഭത്തഗ്ഗേ ഭിക്ഖൂ പരിവിസതി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഥോകം, ആവുസോ, ദേഹി; ഥോകം, ആവുസോ, ദേഹീ’’തി. ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, – ‘അയം തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ’തി – ഥോകം ഥോകം പടിഗ്ഗണ്ഹഥ. ബഹും മേ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം, അഡ്ഢതേലസാനി ച മംസപാതിസതാനി. ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകം മംസപാതിം ഉപനാമേസ്സാമീതി. പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, യാവദത്ഥ’’ന്തി. ‘‘ന ഖോ മയം, ആവുസോ, ഏതംകാരണാ ഥോകം ഥോകം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ, അപി ച മയം കാലസ്സേവ ഭോജ്ജയാഗുയാ ധാതാ മധുഗോളകേന ച. തേന മയം ഥോകം ഥോകം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി. അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ ഉജ്ഝായതി ഖിയ്യതി വിപാചേതി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭദന്താ മയാ നിമന്തിതാ അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗും പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ന ചാഹം പടിബലോ യാവദത്ഥം ദാതു’’ന്തി കുപിതോ അനത്തമനോ ആസാദനാപേക്ഖോ ഭിക്ഖൂനം പത്തേ പൂരേന്തോ അഗമാസി – ഭുഞ്ജഥ വാ ഹരഥ വാതി. അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം തരുണപസന്നം മഹാമത്തം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.
അഥ ഖോ തസ്സ തരുണപസന്നസ്സ മഹാമത്തസ്സ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ അഹുദേവ കുക്കുച്ചം, അഹു വിപ്പടിസാരോ – ‘‘അലാഭാ വത മേ, ന വത മേ ലാഭാ; ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം; യോഹം കുപിതോ അനത്തമനോ ആസാദനാപേക്ഖോ ഭിക്ഖൂനം പത്തേ പൂരേന്തോ അഗമാസിം – ‘ഭുഞ്ജഥ വാ ഹരഥ വാ’തി. കിം നു ഖോ മയാ ബഹും പസുതം പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ’’തി? അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ അഹുദേവ കുക്കുച്ചം, അഹു വിപ്പടിസാരോ ‘അലാഭാ വത മേ, ന വത മേ ലാഭാ; ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം; യോഹം കുപിതോ അനത്തമനോ ആസാദനാപേക്ഖോ ഭിക്ഖൂനം പത്തേ പൂരേന്തോ അഗമാസിം – ഭുഞ്ജഥ വാ ഹരഥ വാതി. കിം നു ഖോ മയാ ബഹും പസുതം, പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ’തി. കിം നു ഖോ മയാ, ഭന്തേ, ബഹും പസുതം, പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ’’തി? ‘‘യദഗ്ഗേന തയാ, ആവുസോ, സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ തദഗ്ഗേന തേ ബഹും പുഞ്ഞം പസുതം. യദഗ്ഗേന തേ ഏകമേകേന ഭിക്ഖുനാ ഏകമേകം സിത്ഥം പടിഗ്ഗഹിതം തദഗ്ഗേന തേ ബഹും പുഞ്ഞം പസുതം, സഗ്ഗാ തേ ആരദ്ധാ’’തി. അഥ ഖോ സോ തരുണപസന്നോ മഹാമത്തോ – ‘‘ലാഭാ കിര മേ, സുലദ്ധം കിര മേ, ബഹും കിര മയാ പുഞ്ഞം പസുതം, സഗ്ഗാ കിര മേ ആരദ്ധാ’’തി – ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞത്ര നിമന്തിതാ അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗും പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ അഞ്ഞത്ര നിമന്തിതാ അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗും പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്ര നിമന്തിതേന അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗു പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ. യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.
തരുണപസന്നമഹാമത്തവത്ഥു നിട്ഠിതം.
൧൭൨. ബേലട്ഠകച്ചാനവത്ഥു
൨൮൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ അന്ധകവിന്ദേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന രാജഗഹം തേന ചാരികം പക്കാമി, മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം, അഡ്ഢതേലസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തേന ഖോ പന സമയേന ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ രാജഗഹാ അന്ധകവിന്ദം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതി, പഞ്ചമത്തേഹി സകടസതേഹി, സബ്ബേഹേവ ഗുളകുമ്ഭപൂരേഹി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബേലട്ഠം കച്ചാനം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകം ഗുളകുമ്ഭം ദാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, ഏകംയേവ ഗുളകുമ്ഭം ആഹരാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഏകംയേവ ഗുളകുമ്ഭം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഭതോ [ആഹടോ (സീ. സ്യാ. ക.)], ഭന്തേ, ഗുളകുമ്ഭോ; കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, ഭിക്ഖൂനം ഗുളം ദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഗുളം ദത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിന്നോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം ഗുളോ, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, ഭിക്ഖൂനം ഗുളം യാവദത്ഥം ദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഗുളം യാവദത്ഥം ദത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിന്നോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം ഗുളോ യാവദത്ഥോ, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, ഭിക്ഖൂ ഗുളേഹി സന്തപ്പേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഭിക്ഖൂ ഗുളേഹി സന്തപ്പേസി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പത്തേപി പൂരേസും പരിസ്സാവനാനിപി ഥവികായോപി പൂരേസും. അഥ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭിക്ഖൂ ഗുളേഹി സന്തപ്പേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്തപ്പിതാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ഗുളേഹി, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, വിഘാസാദാനം ഗുളം ദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ വിഘാസാദാനം ഗുളം ദത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിന്നോ, ഭന്തേ, വിഘാസാദാനം ഗുളോ, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, വിഘാസാദാനം ഗുളം യാവദത്ഥം ദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ വിഘാസാദാനം ഗുളം യാവദത്ഥം ദത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിന്നോ, ഭന്തേ, വിഘാസാദാനം ഗുളോ യാവദത്ഥോ, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, വിഘാസാദേ ഗുളേഹി സന്തപ്പേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ വിഘാസാദേ ഗുളേഹി സന്തപ്പേസി. ഏകച്ചേ വിഘാസാദാ കോലമ്ബേപി ഘടേപി പൂരേസും, പിടകാനിപി ഉച്ഛങ്ഗേപി പൂരേസും. അഥ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ വിഘാസാദേ ഗുളേഹി സന്തപ്പേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്തപ്പിതാ, ഭന്തേ, വിഘാസാദാ ഗുളേഹി, ബഹു ചായം ഗുളോ അവസിട്ഠോ. കഥാഹം, ഭന്തേ, പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘നാഹം തം, കച്ചാന, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ യസ്സ സോ ഗുളോ പരിഭുത്തോ സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യ, അഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ. തേന ഹി ത്വം, കച്ചാന, തം ഗുളം അപ്പഹരിതേ വാ ഛഡ്ഡേഹി, അപ്പാണകേ വാ ഉദകേ ഓപിലാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ തം ഗുളം അപ്പാണകേ ഉദകേ ഓപിലാപേതി. അഥ ഖോ സോ ഗുളോ ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി പധൂപായതി [സന്ധൂപായതി (സീ. സ്യാ.)] സമ്പധൂപായതി. സേയ്യഥാപി നാമ ഫാലോ ദിവസംസന്തത്തോ ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി പധൂപായതി സമ്പധൂപായതി, ഏവമേവ സോ ഗുളോ ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി പധൂപായതി സമ്പധൂപായതി.
അഥ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ ബേലട്ഠസ്സ കച്ചാനസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ‘‘ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി ബേലട്ഠം കച്ചാനം കല്ലചിത്തം, മുദുചിത്തം, വിനീവരണചിത്തം, ഉദഗ്ഗചിത്തം, പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, തം പകാസേസി…പേ… ഏവമേവ ബേലട്ഠസ്സ കച്ചാനസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി. അഥ ഖോ ബേലട്ഠോ കച്ചാനോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ…പേ… ഏവമേവം ഖോ ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണഗത’’ന്തി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ ഗുളോ ഉസ്സന്നോ ഹോതി. ഭിക്ഖൂ – ഗിലാനസ്സേവ ഭഗവതാ ഗുളോ അനുഞ്ഞാതോ, നോ അഗിലാനസ്സാതി – കുക്കുച്ചായന്താ ഗുളം ന ഭുഞ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ഗുളം, അഗിലാനസ്സ ഗുളോദകന്തി.
ബേലട്ഠകച്ചാനവത്ഥു നിട്ഠിതം.
൧൭൩. പാടലിഗാമവത്ഥു
൨൮൫. [ഇതോ പരം മഹാവ. ൨൮൬-൨൮൭ ‘തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാ’തി പാഠോ ദീ. നി. ൨.൧൪൮; ഉദാ. ൭൬ ആദയോ] അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന പാടലിഗാമോ തേന ചാരികം പക്കാമി, മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം, അഡ്ഢതേലസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന പാടലിഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ – ‘‘ഭഗവാ കിര പാടലിഗാമം അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ പാടലിഗാമികേ ഉപാസകേ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി, സമാദപേസി, സമുത്തേജേസി, സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആവസഥാഗാരം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ, ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ, ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ, തേലപദീപം ആരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിസന്ഥതം, ഭന്തേ, ആവസഥാഗാരം. ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി. ഉദകമണികോ പതിട്ഠാപിതോ. തേലപദീപോ ആരോപിതോ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ പച്ഛിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി, ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. പാടലിഗാമികാപി ഖോ ഉപാസകാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ പുരത്ഥിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പച്ഛിമാഭിമുഖാ നിസീദിംസു, ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പാടലിഗാമികേ ഉപാസകേ ആമന്തേസി –
[ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩ ആദയോ], ഗഹപതയോ, ആദീനവാ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ പമാദാധികരണം മഹതിം ഭോഗജാനിം നിഗച്ഛതി. അയം പഠമോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. അയം ദുതിയോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ യഞ്ഞദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി, യദി ഖത്തിയപരിസം, യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം, യദി ഗഹപതിപരിസം, യദി സമണപരിസം, അവിസാരദോ ഉപസങ്കമതി മങ്കുഭൂതോ. അയം തതിയോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ സമ്മൂള്ഹോ കാലംകരോതി. അയം ചതുത്ഥോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. അയം പഞ്ചമോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതയോ, പഞ്ച ആദീനവാ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.
[ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩ ആദയോ] ‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതയോ, ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അപ്പമാദാധികരണം മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതി. അയം പഠമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. അയം ദുതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ യഞ്ഞദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി, യദി ഖത്തിയപരിസം, യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം, യദി ഗഹപതിപരിസം, യദി സമണപരിസം, വിസാരദോ ഉപസങ്കമതി അമങ്കുഭൂതോ. അയം തതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അസമ്മൂള്ഹോ കാലംകരോതി. അയം ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. അയം പഞ്ചമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതയോ, പഞ്ച ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായാതി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ പാടലിഗാമികേ ഉപാസകേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘അഭിക്കന്താ ഖോ, ഗഹപതയോ, രത്തി. യസ്സദാനി തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി, ഖോ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേസു പാടലിഗാമികേസു ഉപാസകേസു സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസി.
പാടലിഗാമവത്ഥു നിട്ഠിതം.
൧൭൪. സുനിധവസ്സകാരവത്ഥു
൨൮൬. തേന ഖോ പന സമയേന സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സമ്ബഹുലാ ദേവതായോ പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തിയോ. യസ്മിം പദേസേ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മഹേസക്ഖാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ മജ്ഝിമാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മജ്ഝിമാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ നീചാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, നീചാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കേ നു ഖോ തേ, ആനന്ദ, പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തീ’’തി? ‘‘സുനിധവസ്സകാരാ, ഭന്തേ, മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായാ’’തി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായ. ഇധാഹം, ആനന്ദ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ അദ്ദസം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സമ്ബഹുലാ ദേവതായോ പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തിയോ. യസ്മിം പദേസേ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മഹേസക്ഖാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ മജ്ഝിമാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മജ്ഝിമാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ നീചാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, നീചാനം തത്ഥ രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യാവതാ, ആനന്ദ, അരിയം ആയതനം, യാവതാ വണിപ്പഥോ, ഇദം അഗ്ഗനഗരം ഭവിസ്സതി പാടലിപുത്തം പുടഭേദനം. പാടലിപുത്തസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, തയോ അന്തരായാ ഭവിസ്സന്തി – അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ അബ്ഭന്തരതോ വാ മിഥുഭേദാതി.
അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അധിവാസേതു നോ ഭവം ഗോതമോ അജ്ജതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസും – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സുനിധവസ്സകാരാനം മഗധമഹാമത്താനം പരിവേസനാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ സുനിധവസ്സകാരേ മഗധമഹാമത്തേ ഭഗവാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –
‘‘യസ്മിം പദേസേ കപ്പേതി, വാസം പണ്ഡിതജാതിയോ;
സീലവന്തേത്ഥ ഭോജേത്വാ, സഞ്ഞതേ ബ്രഹ്മചാരയോ [ബ്രഹ്മചാരിനോ (സ്യാ.)].
‘‘യാ തത്ഥ ദേവതാ ആസും, താസം ദക്ഖിണമാദിസേ;
താ പൂജിതാ പൂജയന്തി, മാനിതാ മാനയന്തി നം.
‘‘തതോ നം അനുകമ്പന്തി, മാതാ പുത്തംവ ഓരസം;
ദേവതാനുകമ്പിതോ പോസോ, സദാ ഭദ്രാനി പസ്സതീ’’തി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ സുനിധവസ്സകാരേ മഗധമഹാമത്തേ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. തേന ഖോ പന സമയേന സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ ഹോന്തി, ‘‘യേനജ്ജ സമണോ ഗോതമോ ദ്വാരേന നിക്ഖമിസ്സതി, തം ഗോതമദ്വാരം നാമ ഭവിസ്സതി; യേന തിത്ഥേന ഗങ്ഗം നദിം ഉത്തരിസ്സതി, തം ഗോതമതിത്ഥം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ദ്വാരേന നിക്ഖമി, തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഗങ്ഗാ നദീ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ഗങ്ഗാ നദീ പൂരാ ഹോതി സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. മനുസ്സാ അഞ്ഞേ നാവം പരിയേസന്തി, അഞ്ഞേ ഉളുമ്പം പരിയേസന്തി, അഞ്ഞേ കുല്ലം ബന്ധന്തി ഓരാ പാരം ഗന്തുകാമാ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ മനുസ്സേ അഞ്ഞേ നാവം പരിയേസന്തേ, അഞ്ഞേ ഉളുമ്പം പരിയേസന്തേ, അഞ്ഞേ കുല്ലം ബന്ധന്തേ ഓരാ പാരം ഗന്തുകാമേ, ദിസ്വാന സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമതീരേ അന്തരഹിതോ പാരിമതീരേ പച്ചുട്ഠാസി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –
‘‘യേ തരന്തി അണ്ണവം സരം;
സേതും കത്വാന വിസജ്ജ പല്ലലാനി;
കുല്ലഞ്ഹി ജനോ ബന്ധതി;
തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാ’’തി.
സുനിധവസ്സകാരവത്ഥു നിട്ഠിതം.
൧൭൫. കോടിഗാമേ സച്ചകഥാ
൨൮൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന കോടിഗാമോ തേനുപസങ്കമി. തത്ര സുദം ഭഗവാ കോടിഗാമേ വിഹരതി. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – [ദീ. നി. ൨.൧൫൫] ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനം അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച. കതമേസം ചതുന്നം? ദുക്ഖസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച. ദുക്ഖസമുദയസ്സ അരിയസച്ചസ്സ…പേ… ദുക്ഖനിരോധസ്സ അരിയസച്ചസ്സ…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ.)] അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ.)] അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ഉച്ഛിന്നാ ഭവതണ്ഹാ, ഖീണാ ഭവനേത്തി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി.
ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം, യഥാഭൂതം അദസ്സനാ;
സംസിതം ദീഘമദ്ധാനം, താസു താസ്വേവ ജാതിസു.
താനി ഏതാനി ദിട്ഠാനി, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ;
ഉച്ഛിന്നം മൂലം ദുക്ഖസ്സ, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോതി.
കോടിഗാമേ സച്ചകഥാ നിട്ഠിതാ.
൧൭൬. അമ്ബപാലീവത്ഥു
൨൮൮. [ദീ. നി. ൨.൧൬൧ ആദയോ] അസ്സോസി ഖോ അമ്ബപാലീ ഗണികാ – ഭഗവാ കിര കോടിഗാമം അനുപ്പത്തോതി. അഥ ഖോ അമ്ബപാലീ ഗണികാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി വേസാലിയാ നിയ്യാസി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി, യാനേന ഗന്ത്വാ, യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ, പത്തികാവ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അമ്ബപാലിം ഗണികം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ അമ്ബപാലീ ഗണികാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ അമ്ബപാലീ ഗണികാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.
അമ്ബപാലീവത്ഥു നിട്ഠിതം.