൨൭൨. ദീഘാവുവത്ഥു

൪൫൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം [വജിരബുദ്ധിടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ കാസിരാജാ അഹോസി അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹബ്ബലോ മഹാവാഹനോ മഹാവിജിതോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. ദീഘീതി നാമ കോസലരാജാ അഹോസി ദലിദ്ദോ അപ്പധനോ അപ്പഭോഗോ അപ്പബലോ അപ്പവാഹനോ അപ്പവിജിതോ അപരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം അബ്ഭുയ്യാസി. അസ്സോസി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ – ‘‘ബ്രഹ്മദത്തോ കിര കാസിരാജാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മമം അബ്ഭുയ്യാതോ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘‘ബ്രഹ്മദത്തോ ഖോ കാസിരാജാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹബ്ബലോ മഹാവാഹനോ മഹാവിജിതോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ, അഹം പനമ്ഹി ദലിദ്ദോ അപ്പധനോ അപ്പഭോഗോ അപ്പബലോ അപ്പവാഹനോ അപ്പവിജിതോ അപരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ, നാഹം പടിബലോ ബ്രഹ്മദത്തേന കാസിരഞ്ഞാ ഏകസങ്ഘാതമ്പി സഹിതും. യംനൂനാഹം പടികച്ചേവ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ മഹേസിം ആദായ പടികച്ചേവ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദഞ്ച കോസഞ്ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ സപജാപതികോ യേന വാരാണസീ തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ സപജാപതികോ ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ നചിരസ്സേവ ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. തസ്സാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി – ‘‘ഇച്ഛതി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതും’’. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘ഗബ്ഭിനീമ്ഹി, ദേവ. തസ്സാ മേ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ – ഇച്ഛാമി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം [വമ്മിതം (സീ.)] സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി. ‘‘കുതോ, ദേവി, അമ്ഹാകം ദുഗ്ഗതാനം ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ സന്നദ്ധാ വമ്മികാ സുഭൂമേ ഠിതാ, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി [ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനന്തി (സീ. സ്യാ.)] ‘‘സചാഹം, ദേവ, ന ലഭിസ്സാമി, മരിസ്സാമീ’’തി.

൪൫൯. തേന ഖോ പന സമയേന, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ സഹായോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ യേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘സഖീ തേ, സമ്മ, ഗബ്ഭിനീ. തസ്സാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ – ഇച്ഛതി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, മയമ്പി ദേവിം പസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ യേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തിം, ദിസ്വാന ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘കോസലരാജാ വത ഭോ കുച്ഛിഗതോ, കോസലരാജാ വത ഭോ കുച്ഛിഗതോ’’തി. അത്തമനാ [അവിമനാ (സീ. സ്യാ. കത്ഥചി], ദേവി, ഹോഹി. ലച്ഛസി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതുന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘തഥാ, ദേവ, നിമിത്താനി ദിസ്സന്തി, സ്വേ സൂരിയുഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ സന്നദ്ധാ വമ്മികാ സുഭൂമേ തിട്ഠതു, ഖഗ്ഗാ ച ധോവിയന്തൂ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘യഥാ, ഭണേ, പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ തഥാ കരോഥാ’’തി. അലഭി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതും. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകമന്വായ പുത്തം വിജായി. തസ്സ ദീഘാവൂതി നാമം അകംസു. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ നചിരസ്സേവ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ, ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം, സചായം അമ്ഹേ ജാനിസ്സതി, സബ്ബേവ തയോ ഘാതാപേസ്സതി, യംനൂനാഹം ദീഘാവും കുമാരം ബഹിനഗരേ വാസേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ബഹിനഗരേ വാസേസി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ ദീഘാവു കുമാരോ ബഹിനഗരേ പടിവസന്തോ നചിരസ്സേവ സബ്ബസിപ്പാനി സിക്ഖി.

൪൬൦. തേന ഖോ പന സമയേന ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ കപ്പകോ ബ്രഹ്മദത്തേ കാസിരഞ്ഞേ പടിവസതി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ കപ്പകോ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസന്തം, ദിസ്വാന യേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘീതി, ദേവ, കോസലരാജാ സപജാപതികോ ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ആനേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ആനേസും. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ചതുധാ ഛിന്ദിത്വാ ചതുദ്ദിസാ ബിലാനി നിക്ഖിപഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ചിരംദിട്ഠാ ഖോ മേ മാതാപിതരോ. യംനൂനാഹം മാതാപിതരോ പസ്സേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അദ്ദസ മാതാപിതരോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേന്തേ, ദിസ്വാന യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം; ദിസ്വാന ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഉമ്മത്തകോ അയം ദീഘീതി കോസലരാജാ വിപ്പലപതി. കോ ഇമസ്സ ദീഘാവു? കം അയം ഏവമാഹ – ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭണേ, ഉമ്മത്തകോ വിപ്പലപാമി, അപി ച യോ വിഞ്ഞൂ സോ വിഭാവേസ്സതീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഉമ്മത്തകോ അയം ദീഘീതി കോസലരാജാ വിപ്പലപതി. കോ ഇമസ്സ ദീഘാവു? കം അയം ഏവമാഹ – മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭണേ, ഉമ്മത്തകോ വിപ്പലപാമി, അപി ച യോ വിഞ്ഞൂ സോ വിഭാവേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ചതുധാ ഛിന്ദിത്വാ ചതുദ്ദിസാ ബിലാനി നിക്ഖിപിത്വാ ഗുമ്ബം ഠപേത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ സുരം നീഹരിത്വാ ഗുമ്ബിയേ പായേസി. യദാ തേ മത്താ അഹേസും പതിതാ, അഥ കട്ഠാനി സംകഡ്ഢിത്വാ ചിതകം കരിത്വാ മാതാപിതൂനം സരീരം ചിതകം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ പഞ്ജലികോ തിക്ഖത്തും ചിതകം പദക്ഖിണം അകാസി.

൪൬൧. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം പഞ്ജലികം തിക്ഖത്തും ചിതകം പദക്ഖിണം കരോന്തം, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ സോ മനുസ്സോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ, അഹോ മേ അനത്ഥതോ, ന ഹി നാമ മേ കോചി ആരോചേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ യാവദത്ഥം കന്ദിത്വാ രോദിത്വാ ഖപ്പം [ബപ്പം (സീ. സ്യാ.)] പുഞ്ഛിത്വാ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അന്തേപുരസ്സ സാമന്താ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥാചരിയം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആചരിയ, സിപ്പം സിക്ഖിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, സിക്ഖസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസി. അസ്സോസി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗീതം വീണഞ്ച വാദിതം, സുത്വാന മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കോ, ഭണേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി? ‘‘അമുകസ്സ, ദേവ, ഹത്ഥാചരിയസ്സ അന്തേവാസീ മാണവകോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, തം മാണവകം ആനേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ആനേസും. ‘‘ത്വം ഭണേ മാണവക, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഭണേ മാണവക, ഗായസ്സു, വീണഞ്ച വാദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ആരാധാപേക്ഖോ മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസി. ‘‘ത്വം, ഭണേ മാണവക, മം ഉപട്ഠഹാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുബ്ബുട്ഠായീ അഹോസി പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം നചിരസ്സേവ അബ്ഭന്തരിമേ വിസ്സാസികട്ഠാനേ ഠപേസി.

൪൬൨. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, രഥം യോജേഹി, മിഗവം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം യോജേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘യുത്തോ ഖോ തേ, ദേവ, രഥോ, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രഥം അഭിരുഹി. ദീഘാവു കുമാരോ രഥം പേസേസി. തഥാ തഥാ രഥം പേസേസി യഥാ യഥാ അഞ്ഞേനേവ സേനാ അഗമാസി അഞ്ഞേനേവ രഥോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദൂരം ഗന്ത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, രഥം മുഞ്ചസ്സു, കിലന്തോമ്ഹി, നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം മുഞ്ചിത്വാ പഥവിയം പല്ലങ്കേന നിസീദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ സീസം കത്വാ സേയ്യം കപ്പേസി. തസ്സ കിലന്തസ്സ മുഹുത്തകേനേവ നിദ്ദാ ഓക്കമി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ, ഇമിനോ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം, ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ, അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം, ന ഹി താത ദീഘാവു വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’ന്തി. പുനദേവ കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’’ന്തി പുനദേവ കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ദേവ, ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസീ’’തി? ഇധ മം, ഭണേ മാണവക, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ സുപിനന്തേന ഖഗ്ഗേന പരിപാതേസി. തേനാഹം ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസിന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ വാമേന ഹത്ഥേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ സീസം പരാമസിത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ സോ, ദേവ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ. ബഹുനോ ത്വം അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. തയാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. തയാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യ്വാഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ജീവിതം മേ, താത ദീഘാവു, ദേഹി. ജീവിതം മേ, താത ദീഘാവു, ദേഹീ’’തി. ‘‘ക്യാഹം ഉസ്സഹാമി ദേവസ്സ ജീവിതം ദാതും? ദേവോ ഖോ മേ ജീവിതം ദദേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താത ദീഘാവു, ത്വഞ്ചേവ മേ ജീവിതം ദേഹി, അഹഞ്ച തേ ജീവിതം ദമ്മീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ ച കാസിരാജാ ദീഘാവു ച കുമാരോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ജീവിതം അദംസു, പാണിഞ്ച അഗ്ഗഹേസും, സപഥഞ്ച അകംസു അദ്ദൂഭായ [അദ്രൂഭായ, അദുബ്ഭായ (ക.)].

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, താത ദീഘാവു, രഥം യോജേഹി, ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം യോജേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘യുത്തോ ഖോ തേ, ദേവ, രഥോ, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രഥം അഭിരുഹി. ദീഘാവു കുമാരോ രഥം പേസേസി. തഥാ തഥാ രഥം പേസേസി യഥാ യഥാ നചിരസ്സേവ സേനായ സമാഗഞ്ഛി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അമച്ചേ പാരിസജ്ജേ സന്നിപാതാപേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘സചേ, ഭണേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തം ദീഘാവും കുമാരം പസ്സേയ്യാഥ, കിന്തി നം കരേയ്യാഥാ’’തി? ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘മയം, ദേവ, ഹത്ഥേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, പാദേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, കണ്ണേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, നാസം ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, കണ്ണനാസം ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, സീസം ഛിന്ദേയ്യാമാ’’തി. ‘‘അയം ഖോ, ഭണേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ. നായം ലബ്ഭാ കിഞ്ചി കാതും. ഇമിനാ ച മേ ജീവിതം ദിന്നം, മയാ ച ഇമസ്സ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി.

൪൬൩. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘യം ഖോ തേ, താത ദീഘാവു, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി, കിം തേ പിതാ സന്ധായ അവചാ’’തി? ‘‘യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ ദീഘ’ന്തി മാ ചിരം വേരം അകാസീതി. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച മാ ദീഘന്തി. യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ രസ്സ’ന്തി മാ ഖിപ്പം മിത്തേഹി ഭിജ്ജിത്ഥാ’’തി. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച മാ രസ്സന്തി. യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘‘ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി, അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി ദേവേന മേ മാതാപിതരോ ഹതാതി. സചാഹം ദേവം ജീവിതാ വോരോപേയ്യം, യേ ദേവസ്സ അത്ഥകാമാ തേ മം ജീവിതാ വോരോപേയ്യും, യേ മേ അത്ഥകാമാ തേ തേ ജീവിതാ വോരോപേയ്യും – ഏവം തം വേരം വേരേന ന വൂപസമേയ്യ. ഇദാനി ച പന മേ ദേവേന ജീവിതം ദിന്നം, മയാ ച ദേവസ്സ ജീവിതം ദിന്നം. ഏവം തം വേരം അവേരേന വൂപസന്തം. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച – ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! യാവ പണ്ഡിതോ അയം ദീഘാവു കുമാരോ, യത്ര ഹി നാമ പിതുനോ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനിസ്സതീ’’തി പേത്തികം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദഞ്ച കോസഞ്ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച പടിപാദേസി, ധീതരഞ്ച അദാസി. തേസഞ്ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, രാജൂനം ആദിന്നദണ്ഡാനം ആദിന്നസത്ഥാനം ഏവരൂപം ഖന്തിസോരച്ചം ഭവിസ്സതി. ഇധ ഖോ പന തം, ഭിക്ഖവേ, സോഭേഥ യം തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ഖമാ ച ഭവേയ്യാഥ സോരതാ ചാതി? തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം മാ കലഹം മാ വിഗ്ഗഹം മാ വിവാദ’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ അധമ്മവാദീ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു. മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ – പരിയാദിന്നരൂപാ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ, നയിമേ സുകരാ സഞ്ഞാപേതുന്തി – ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

ദീഘാവുഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ പഠമോ.

൪൬൪. [മ. നി. ൩.൨൩൬] അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കോസമ്ബിം പിണ്ഡായ പാവിസി. കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സങ്ഘമജ്ഝേ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പുഥുസദ്ദോ സമജനോ, ന ബാലോ കോചി മഞ്ഞഥ;

സങ്ഘസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം, നാഞ്ഞം ഭിയ്യോ അമഞ്ഞരും.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പരിമുട്ഠാ പണ്ഡിതാഭാസാ, വാചാഗോചരഭാണിനോ;

യാവിച്ഛന്തി മുഖായാമം, യേന നീതാ ന തം വിദൂ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസം ന സമ്മതി.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം നുപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസൂപസമ്മതി.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചനം;

അവേരേന ച സമ്മന്തി, ഏസധമ്മോ സനന്തനോ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തി, മയമേത്ഥ യമാമസേ;

യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തി, തതോ സമ്മന്തി മേധഗാ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അട്ഠിച്ഛിന്നാ പാണഹരാ, ഗവാസ്സധനഹാരിനോ;

രട്ഠം വിലുമ്പമാനാനം, തേസമ്പി ഹോതി സങ്ഗതി.

‘‘കസ്മാ തുമ്ഹാക നോ സിയാ;

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘സചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം;

സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനി;

ചരേയ്യ തേനത്തമനോ സതീമാ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘നോ ചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം;

സദ്ധിം ചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായ;

ഏകോ ചരേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘ഏകസ്സ ചരിതം സേയ്യോ;

നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ;

ഏകോ ചരേ ന ച പാപാനി കയിരാ;

അപ്പോസ്സുക്കോ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ’’തി.

ദീഘാവുവത്ഥു നിട്ഠിതം.