൧൦. കോസമ്ബകക്ഖന്ധകോ

൨൭൧. കോസമ്ബകവിവാദകഥാ

൪൫൧. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠി [ആപത്തിദിട്ഠീ (സീ.)] ഹോതി; അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. സോ അപരേന സമയേന തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാ പത്തിദിട്ഠി ഹോതി; അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും – ‘‘ആപത്തിം ത്വം, ആവുസോ, ആപന്നോ, പസ്സസേതം ആപത്തി’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി മേ, ആവുസോ, ആപത്തി യമഹം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സാമഗ്ഗിം ലഭിത്വാ തം ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിംസു. സോ ച ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ, നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേന. ഹോഥ മേ ആയസ്മന്തോ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖാ’’തി. അലഭി ഖോ സോ ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ പക്ഖേ. ജാനപദാനമ്പി സന്ദിട്ഠാനം സമ്ഭത്താനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ, നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേന. ഹോന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖാ’’തി. അലഭി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ജാനപദേപി സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ പക്ഖേ. അഥ ഖോ തേ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ യേന ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്ഖേപകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ, നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേനാ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘ആപത്തി ഏസാ ആവുസോ, നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന. മാ ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏതം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും അനുവത്തിത്ഥ അനുപരിവാരേഥാ’’തി. ഏവമ്പി ഖോ തേ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ ഉക്ഖേപകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനാ തഥേവ തം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും അനുവത്തിംസു അനുപരിവാരേസും.

൪൫൨. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ അഹോസി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠി അഹോസി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠിനോ അഹേസും. സോ അപരേന സമയേന തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി അഹോസി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ അഹേസും. അഥ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും – ‘ആപത്തിം ത്വം, ആവുസോ, ആപന്നോ, പസ്സസേതം ആപത്തി’ന്തി? ‘‘നത്ഥി മേ, ആവുസോ, ആപത്തി യമഹം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ സാമഗ്ഗിം ലഭിത്വാ തം ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിംസു. സോ ച, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. അഥ ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേന. ഹോഥ മേ ആയസ്മന്തോ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖാ’തി. അലഭി ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ പക്ഖേ. ജാനപദാനമ്പി സന്ദിട്ഠാനം സമ്ഭത്താനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേന. ഹോന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖാ’തി. അലഭി ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ജാനപദേപി സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ പക്ഖേ. അഥ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ യേന ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്ഖേപകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘അനാപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ ആപത്തി. അനാപന്നോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ. അനുക്ഖിത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തോ. അധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ കുപ്പേന അട്ഠാനാരഹേനാ’തി. ഏവം വുത്തേ തേ, ഭന്തേ, ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘ആപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന. മാ ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏതം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും അനുവത്തിത്ഥ അനുപരിവാരേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ ഉക്ഖേപകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനാ തഥേവ തം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും അനുവത്തന്തി അനുപരിവാരേന്തീ’’തി.

൪൫൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി – ഉട്ഠായാസനാ യേന ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഉക്ഖേപകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘പടിഭാതി നോ, പടിഭാതി നോ’തി യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ ഭിക്ഖും ഉക്ഖിപിതബ്ബം മഞ്ഞിത്ഥ’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. സചേ മയം ഇമം ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സാമ, ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥം കരിസ്സാമ, ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി ന സോ ഭിക്ഖു ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിതബ്ബോ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. സചേ മയം ഇമം ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സാമ, ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പവാരേസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ പവാരേസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ആസനേ നിസീദിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ആസനേ നിസീദിസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം യാഗുപാനേ നിസീദിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ യാഗുപാനേ നിസീദിസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഭത്തഗ്ഗേ നിസീദിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഭത്തഗ്ഗേ നിസീദിസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ വസിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഏകച്ഛന്നേ വസിസ്സാമ. ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കരിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കരിസ്സാമ. ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി ന സോ ഭിക്ഖു ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിതബ്ബോ’’തി.

൪൫൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉക്ഖേപകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ഭാസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ‘നാമ്ഹ ആപന്നാ, നാമ്ഹ ആപന്നാ’തി ആപത്തിം ന പടികാതബ്ബം മഞ്ഞിത്ഥ’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. സോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേ ഭിക്ഖൂ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമേ ഖോ ആയസ്മന്തോ [ആയസ്മന്താ (ക.)] ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ മേധാവിനോ ലജ്ജിനോ കുക്കുച്ചകാ സിക്ഖാകാമാ, നാലം മമം വാ കാരണാ അഞ്ഞേസം വാ കാരണാ ഛന്ദാ ദോസാ മോഹാ ഭയാ അഗതിം ഗന്തും. സചേ മം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സന്തി, ന മയാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സന്തി, വിനാ മയാ ഉപോസഥം കരിസ്സന്തി, ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ പരേസമ്പി സദ്ധായ സാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. സോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേ ഭിക്ഖൂ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമേ ഖോ ആയസ്മന്തോ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ മേധാവിനോ ലജ്ജിനോ കുക്കുച്ചകാ സിക്ഖാകാമാ, നാലം മമം വാ കാരണാ അഞ്ഞേസം വാ കാരണാ ഛന്ദാ ദോസാ മോഹാ ഭയാ അഗതിം ഗന്തും. സചേ മം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സന്തി, ന മയാ സദ്ധിം പവാരേസ്സന്തി, വിനാ മയാ പവാരേസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സന്തി, വിനാ മയാ സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം ആസനേ നിസീദിസ്സന്തി, വിനാ മയാ ആസനേ നിസീദിസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം യാഗുപാനേ നിസീദിസ്സന്തി, വിനാ മയാ യാഗുപാനേ നിസീദിസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം ഭത്തഗ്ഗേ നിസീദിസ്സന്തി വിനാ മയാ ഭത്തഗ്ഗേ നിസീദിസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ വസിസ്സന്തി, വിനാ മയാ ഏകച്ഛന്നേ വസിസ്സന്തി. ന മയാ സദ്ധിം യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കരിസ്സന്തി, വിനാ മയാ യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കരിസ്സന്തി, ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ പരേസമ്പി സദ്ധായ സാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ഭാസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

൪൫൫. തേന ഖോ പന സമയേന ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ അന്തോസീമായ ഉപോസഥം കരോന്തി, സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി. ഉക്ഖേപകാ പന ഭിക്ഖൂ നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥം കരോന്തി, സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഉക്ഖേപകോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ, ഭന്തേ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ അന്തോസീമായ ഉപോസഥം കരോന്തി, സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി. മയം പന ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥം കരോമ, സങ്ഘകമ്മം കരോമാ’’തി. ‘‘തേ ചേ, ഭിക്ഖു, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ അന്തോസീമായ ഉപോസഥം കരിസ്സന്തി, സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സന്തി, യഥാ മയാ ഞത്തി ച അനുസ്സാവനാ ച പഞ്ഞത്താ, തേസം താനി കമ്മാനി ധമ്മികാനി കമ്മാനി ഭവിസ്സ’’ന്തി അകുപ്പാനി ഠാനാരഹാനി. തുമ്ഹേ ചേ, ഭിക്ഖു, ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ അന്തോസീമായ ഉപോസഥം കരിസ്സഥ, സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സഥ, യഥാ മയാ ഞത്തി ച അനുസ്സാവനാ ച പഞ്ഞത്താ, തുമ്ഹാകമ്പി താനി കമ്മാനി ധമ്മികാനി കമ്മാനി ഭവിസ്സന്തി അകുപ്പാനി ഠാനാരഹാനി. തം കിസ്സ ഹേതു? നാനാസംവാസകാ ഏതേ [തേ (സ്യാ.)] ഭിക്ഖൂ [ഭിക്ഖു (സീ. സ്യാ.)] തുമ്ഹേഹി, തുമ്ഹേ ച തേഹി നാനാസംവാസകാ.

‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖു, നാനാസംവാസകഭൂമിയോ – അത്തനാ വാ അത്താനം നാനാസംവാസകം കരോതി, സമഗ്ഗോ വാ നം സങ്ഘോ ഉക്ഖിപതി അദസ്സനേ വാ അപ്പടികമ്മേ വാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ വാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ദ്വേ നാനാസംവാസകഭൂമിയോ. ദ്വേമാ, ഭിക്ഖു, സമാനസംവാസകഭൂമിയോ – അത്തനാ വാ അത്താനം സമാനസംവാസം കരോതി, സമഗ്ഗോ വാ നം സങ്ഘോ ഉക്ഖിത്തം ഓസാരേതി അദസ്സനേ വാ അപ്പടികമ്മേ വാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ വാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ദ്വേ സമാനസംവാസകഭൂമിയോ’’തി.

൪൫൬. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനനുലോമികം കായകമ്മം വചീകമ്മം ഉപദംസേന്തി, ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനനുലോമികം കായകമ്മം വചീകമ്മം ഉപദംസേസ്സന്തി, ഹത്ഥപരാമാസം കരിസ്സന്തീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖൂ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനനുലോമികം കായകമ്മം വചീകമ്മം ഉപദംസേസ്സന്തി, ഹത്ഥപരാമാസം കരിസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ഭണ്ഡനജാതാ…പേ… ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… വിഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിന്നേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേ അധമ്മിയായമാനേ [അധമ്മിയമാനേ (സീ. സ്യാ. കത്ഥചി) അധമ്മീയമാനേ (ക.)] അസമ്മോദികായ വത്തമാനായ [-‘‘അസമ്മോദികാവത്തമാനായ’’ ഇതി അട്ഠകഥായം സംവണ്ണേതബ്ബപാഠോ] ‘ഏത്താവതാ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം അനനുലോമികം കായകമ്മം വചീകമ്മം ഉപദംസേസ്സാമ, ഹത്ഥപരാമാസം കരിസ്സാമാ’തി ആസനേ നിസീദിതബ്ബം. ഭിന്നേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേ ധമ്മിയായമാനേ സമ്മോദികായ വത്തമാനായ ആസനന്തരികായ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി.

൪൫൭. [മ. നി. ൩.൨൩൬ ഥോകം വിസദിസം] തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ സങ്ഘമജ്ഝേ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി. തേ ന സക്കോന്തി തം അധികരണം വൂപസമേതും. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ സങ്ഘമജ്ഝേ ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി. തേ ന സക്കോന്തി തം അധികരണം വൂപസമേതും. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം മാ കലഹം മാ വിഗ്ഗഹം മാ വിവാദ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ അധമ്മവാദീ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു. മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം മാ കലഹം മാ വിഗ്ഗഹം മാ വിവാദ’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ അധമ്മവാദീ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു. മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി.

കോസമ്ബകവിവാദകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൨. ദീഘാവുവത്ഥു

൪൫൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം [വജിരബുദ്ധിടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ കാസിരാജാ അഹോസി അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹബ്ബലോ മഹാവാഹനോ മഹാവിജിതോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. ദീഘീതി നാമ കോസലരാജാ അഹോസി ദലിദ്ദോ അപ്പധനോ അപ്പഭോഗോ അപ്പബലോ അപ്പവാഹനോ അപ്പവിജിതോ അപരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം അബ്ഭുയ്യാസി. അസ്സോസി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ – ‘‘ബ്രഹ്മദത്തോ കിര കാസിരാജാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മമം അബ്ഭുയ്യാതോ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘‘ബ്രഹ്മദത്തോ ഖോ കാസിരാജാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹബ്ബലോ മഹാവാഹനോ മഹാവിജിതോ പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ, അഹം പനമ്ഹി ദലിദ്ദോ അപ്പധനോ അപ്പഭോഗോ അപ്പബലോ അപ്പവാഹനോ അപ്പവിജിതോ അപരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ, നാഹം പടിബലോ ബ്രഹ്മദത്തേന കാസിരഞ്ഞാ ഏകസങ്ഘാതമ്പി സഹിതും. യംനൂനാഹം പടികച്ചേവ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ മഹേസിം ആദായ പടികച്ചേവ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദഞ്ച കോസഞ്ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ സപജാപതികോ യേന വാരാണസീ തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ സപജാപതികോ ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ നചിരസ്സേവ ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. തസ്സാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി – ‘‘ഇച്ഛതി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതും’’. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘ഗബ്ഭിനീമ്ഹി, ദേവ. തസ്സാ മേ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ – ഇച്ഛാമി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം [വമ്മിതം (സീ.)] സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി. ‘‘കുതോ, ദേവി, അമ്ഹാകം ദുഗ്ഗതാനം ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ സന്നദ്ധാ വമ്മികാ സുഭൂമേ ഠിതാ, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി [ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനന്തി (സീ. സ്യാ.)] ‘‘സചാഹം, ദേവ, ന ലഭിസ്സാമി, മരിസ്സാമീ’’തി.

൪൫൯. തേന ഖോ പന സമയേന, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ സഹായോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ യേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘സഖീ തേ, സമ്മ, ഗബ്ഭിനീ. തസ്സാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ – ഇച്ഛതി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, മയമ്പി ദേവിം പസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ യേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തിം, ദിസ്വാന ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘കോസലരാജാ വത ഭോ കുച്ഛിഗതോ, കോസലരാജാ വത ഭോ കുച്ഛിഗതോ’’തി. അത്തമനാ [അവിമനാ (സീ. സ്യാ. കത്ഥചി], ദേവി, ഹോഹി. ലച്ഛസി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതുന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘തഥാ, ദേവ, നിമിത്താനി ദിസ്സന്തി, സ്വേ സൂരിയുഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ സന്നദ്ധാ വമ്മികാ സുഭൂമേ തിട്ഠതു, ഖഗ്ഗാ ച ധോവിയന്തൂ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘യഥാ, ഭണേ, പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ തഥാ കരോഥാ’’തി. അലഭി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനകാലേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നദ്ധം വമ്മികം സുഭൂമേ ഠിതം പസ്സിതും, ഖഗ്ഗാനഞ്ച ധോവനം പാതും. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ മഹേസീ തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകമന്വായ പുത്തം വിജായി. തസ്സ ദീഘാവൂതി നാമം അകംസു. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ നചിരസ്സേവ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ, ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം, സചായം അമ്ഹേ ജാനിസ്സതി, സബ്ബേവ തയോ ഘാതാപേസ്സതി, യംനൂനാഹം ദീഘാവും കുമാരം ബഹിനഗരേ വാസേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ബഹിനഗരേ വാസേസി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖവേ ദീഘാവു കുമാരോ ബഹിനഗരേ പടിവസന്തോ നചിരസ്സേവ സബ്ബസിപ്പാനി സിക്ഖി.

൪൬൦. തേന ഖോ പന സമയേന ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ കപ്പകോ ബ്രഹ്മദത്തേ കാസിരഞ്ഞേ പടിവസതി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ കപ്പകോ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസന്തം, ദിസ്വാന യേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘീതി, ദേവ, കോസലരാജാ സപജാപതികോ ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തിമേ ഓകാസേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേ അഞ്ഞാതകവേസേന പരിബ്ബാജകച്ഛന്നേന പടിവസതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ആനേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ആനേസും. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ചതുധാ ഛിന്ദിത്വാ ചതുദ്ദിസാ ബിലാനി നിക്ഖിപഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേന്തി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ചിരംദിട്ഠാ ഖോ മേ മാതാപിതരോ. യംനൂനാഹം മാതാപിതരോ പസ്സേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അദ്ദസ മാതാപിതരോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേന്തേ, ദിസ്വാന യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം; ദിസ്വാന ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഉമ്മത്തകോ അയം ദീഘീതി കോസലരാജാ വിപ്പലപതി. കോ ഇമസ്സ ദീഘാവു? കം അയം ഏവമാഹ – ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭണേ, ഉമ്മത്തകോ വിപ്പലപാമി, അപി ച യോ വിഞ്ഞൂ സോ വിഭാവേസ്സതീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘീതി കോസലരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഉമ്മത്തകോ അയം ദീഘീതി കോസലരാജാ വിപ്പലപതി. കോ ഇമസ്സ ദീഘാവു? കം അയം ഏവമാഹ – മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. ‘‘നാഹം, ഭണേ, ഉമ്മത്തകോ വിപ്പലപാമി, അപി ച യോ വിഞ്ഞൂ സോ വിഭാവേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ദീഘീതിം കോസലരാജാനം സപജാപതികം രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ചതുധാ ഛിന്ദിത്വാ ചതുദ്ദിസാ ബിലാനി നിക്ഖിപിത്വാ ഗുമ്ബം ഠപേത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ സുരം നീഹരിത്വാ ഗുമ്ബിയേ പായേസി. യദാ തേ മത്താ അഹേസും പതിതാ, അഥ കട്ഠാനി സംകഡ്ഢിത്വാ ചിതകം കരിത്വാ മാതാപിതൂനം സരീരം ചിതകം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ പഞ്ജലികോ തിക്ഖത്തും ചിതകം പദക്ഖിണം അകാസി.

൪൬൧. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം പഞ്ജലികം തിക്ഖത്തും ചിതകം പദക്ഖിണം കരോന്തം, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ സോ മനുസ്സോ ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ ഞാതി വാ സാലോഹിതോ വാ, അഹോ മേ അനത്ഥതോ, ന ഹി നാമ മേ കോചി ആരോചേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ യാവദത്ഥം കന്ദിത്വാ രോദിത്വാ ഖപ്പം [ബപ്പം (സീ. സ്യാ.)] പുഞ്ഛിത്വാ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അന്തേപുരസ്സ സാമന്താ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥാചരിയം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആചരിയ, സിപ്പം സിക്ഖിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, സിക്ഖസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസി. അസ്സോസി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗീതം വീണഞ്ച വാദിതം, സുത്വാന മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കോ, ഭണേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി? ‘‘അമുകസ്സ, ദേവ, ഹത്ഥാചരിയസ്സ അന്തേവാസീ മാണവകോ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, തം മാണവകം ആനേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ മനുസ്സാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ആനേസും. ‘‘ത്വം ഭണേ മാണവക, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഹത്ഥിസാലായം മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഭണേ മാണവക, ഗായസ്സു, വീണഞ്ച വാദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ആരാധാപേക്ഖോ മഞ്ജുനാ സരേന ഗായി, വീണഞ്ച വാദേസി. ‘‘ത്വം, ഭണേ മാണവക, മം ഉപട്ഠഹാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പുബ്ബുട്ഠായീ അഹോസി പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം നചിരസ്സേവ അബ്ഭന്തരിമേ വിസ്സാസികട്ഠാനേ ഠപേസി.

൪൬൨. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, രഥം യോജേഹി, മിഗവം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം യോജേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘യുത്തോ ഖോ തേ, ദേവ, രഥോ, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രഥം അഭിരുഹി. ദീഘാവു കുമാരോ രഥം പേസേസി. തഥാ തഥാ രഥം പേസേസി യഥാ യഥാ അഞ്ഞേനേവ സേനാ അഗമാസി അഞ്ഞേനേവ രഥോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദൂരം ഗന്ത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ മാണവക, രഥം മുഞ്ചസ്സു, കിലന്തോമ്ഹി, നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം മുഞ്ചിത്വാ പഥവിയം പല്ലങ്കേന നിസീദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ സീസം കത്വാ സേയ്യം കപ്പേസി. തസ്സ കിലന്തസ്സ മുഹുത്തകേനേവ നിദ്ദാ ഓക്കമി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ, ഇമിനോ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം, ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ, അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം, ന ഹി താത ദീഘാവു വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’ന്തി. പുനദേവ കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. ഇമിനാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. ഇമിനാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യോഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി കോസിയാ ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹി. തതിയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം പിതുവചനം അതിക്കമേയ്യ’’’ന്തി പുനദേവ കോസിയാ ഖഗ്ഗം പവേസേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ദേവ, ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസീ’’തി? ഇധ മം, ഭണേ മാണവക, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ സുപിനന്തേന ഖഗ്ഗേന പരിപാതേസി. തേനാഹം ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ വുട്ഠാസിന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ വാമേന ഹത്ഥേന ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ സീസം പരാമസിത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഖഗ്ഗം നിബ്ബാഹേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ സോ, ദേവ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ. ബഹുനോ ത്വം അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകോ. തയാ അമ്ഹാകം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച അച്ഛിന്നം. തയാ ച മേ മാതാപിതരോ ഹതാ. അയം ഖ്വസ്സ കാലോ യ്വാഹം വേരം അപ്പേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവുസ്സ കുമാരസ്സ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ജീവിതം മേ, താത ദീഘാവു, ദേഹി. ജീവിതം മേ, താത ദീഘാവു, ദേഹീ’’തി. ‘‘ക്യാഹം ഉസ്സഹാമി ദേവസ്സ ജീവിതം ദാതും? ദേവോ ഖോ മേ ജീവിതം ദദേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താത ദീഘാവു, ത്വഞ്ചേവ മേ ജീവിതം ദേഹി, അഹഞ്ച തേ ജീവിതം ദമ്മീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ ച കാസിരാജാ ദീഘാവു ച കുമാരോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ജീവിതം അദംസു, പാണിഞ്ച അഗ്ഗഹേസും, സപഥഞ്ച അകംസു അദ്ദൂഭായ [അദ്രൂഭായ, അദുബ്ഭായ (ക.)].

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, താത ദീഘാവു, രഥം യോജേഹി, ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു കുമാരോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ കാസിരഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ രഥം യോജേത്വാ ബ്രഹ്മദത്തം കാസിരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘യുത്തോ ഖോ തേ, ദേവ, രഥോ, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ രഥം അഭിരുഹി. ദീഘാവു കുമാരോ രഥം പേസേസി. തഥാ തഥാ രഥം പേസേസി യഥാ യഥാ നചിരസ്സേവ സേനായ സമാഗഞ്ഛി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ അമച്ചേ പാരിസജ്ജേ സന്നിപാതാപേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘സചേ, ഭണേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തം ദീഘാവും കുമാരം പസ്സേയ്യാഥ, കിന്തി നം കരേയ്യാഥാ’’തി? ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘മയം, ദേവ, ഹത്ഥേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, പാദേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, കണ്ണേ ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, നാസം ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, കണ്ണനാസം ഛിന്ദേയ്യാമ. മയം, ദേവ, സീസം ഛിന്ദേയ്യാമാ’’തി. ‘‘അയം ഖോ, ഭണേ, ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവു കുമാരോ. നായം ലബ്ഭാ കിഞ്ചി കാതും. ഇമിനാ ച മേ ജീവിതം ദിന്നം, മയാ ച ഇമസ്സ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി.

൪൬൩. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ ദീഘാവും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘യം ഖോ തേ, താത ദീഘാവു, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ ഖോ ത്വം, താത ദീഘാവു, ദീഘം പസ്സ, മാ രസ്സം. ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’തി, കിം തേ പിതാ സന്ധായ അവചാ’’തി? ‘‘യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ ദീഘ’ന്തി മാ ചിരം വേരം അകാസീതി. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച മാ ദീഘന്തി. യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘മാ രസ്സ’ന്തി മാ ഖിപ്പം മിത്തേഹി ഭിജ്ജിത്ഥാ’’തി. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച മാ രസ്സന്തി. യം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച ‘‘ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി, അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി ദേവേന മേ മാതാപിതരോ ഹതാതി. സചാഹം ദേവം ജീവിതാ വോരോപേയ്യം, യേ ദേവസ്സ അത്ഥകാമാ തേ മം ജീവിതാ വോരോപേയ്യും, യേ മേ അത്ഥകാമാ തേ തേ ജീവിതാ വോരോപേയ്യും – ഏവം തം വേരം വേരേന ന വൂപസമേയ്യ. ഇദാനി ച പന മേ ദേവേന ജീവിതം ദിന്നം, മയാ ച ദേവസ്സ ജീവിതം ദിന്നം. ഏവം തം വേരം അവേരേന വൂപസന്തം. ഇമം ഖോ മേ, ദേവ, പിതാ മരണകാലേ അവച – ന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരേന വേരാ സമ്മന്തി; അവേരേന ഹി, താത ദീഘാവു, വേരാ സമ്മന്തീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മദത്തോ കാസിരാജാ – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! യാവ പണ്ഡിതോ അയം ദീഘാവു കുമാരോ, യത്ര ഹി നാമ പിതുനോ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനിസ്സതീ’’തി പേത്തികം ബലഞ്ച വാഹനഞ്ച ജനപദഞ്ച കോസഞ്ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച പടിപാദേസി, ധീതരഞ്ച അദാസി. തേസഞ്ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, രാജൂനം ആദിന്നദണ്ഡാനം ആദിന്നസത്ഥാനം ഏവരൂപം ഖന്തിസോരച്ചം ഭവിസ്സതി. ഇധ ഖോ പന തം, ഭിക്ഖവേ, സോഭേഥ യം തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ഖമാ ച ഭവേയ്യാഥ സോരതാ ചാതി? തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡനം മാ കലഹം മാ വിഗ്ഗഹം മാ വിവാദ’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ അധമ്മവാദീ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ; അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്തോ വിഹരതു. മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ – പരിയാദിന്നരൂപാ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ, നയിമേ സുകരാ സഞ്ഞാപേതുന്തി – ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

ദീഘാവുഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ പഠമോ.

൪൬൪. [മ. നി. ൩.൨൩൬] അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കോസമ്ബിം പിണ്ഡായ പാവിസി. കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സങ്ഘമജ്ഝേ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പുഥുസദ്ദോ സമജനോ, ന ബാലോ കോചി മഞ്ഞഥ;

സങ്ഘസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം, നാഞ്ഞം ഭിയ്യോ അമഞ്ഞരും.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പരിമുട്ഠാ പണ്ഡിതാഭാസാ, വാചാഗോചരഭാണിനോ;

യാവിച്ഛന്തി മുഖായാമം, യേന നീതാ ന തം വിദൂ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസം ന സമ്മതി.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം നുപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസൂപസമ്മതി.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചനം;

അവേരേന ച സമ്മന്തി, ഏസധമ്മോ സനന്തനോ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തി, മയമേത്ഥ യമാമസേ;

യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തി, തതോ സമ്മന്തി മേധഗാ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘അട്ഠിച്ഛിന്നാ പാണഹരാ, ഗവാസ്സധനഹാരിനോ;

രട്ഠം വിലുമ്പമാനാനം, തേസമ്പി ഹോതി സങ്ഗതി.

‘‘കസ്മാ തുമ്ഹാക നോ സിയാ;

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘സചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം;

സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനി;

ചരേയ്യ തേനത്തമനോ സതീമാ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘നോ ചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം;

സദ്ധിം ചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായ;

ഏകോ ചരേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ.

[മ. നി. ൩.൨൩൭] ‘‘ഏകസ്സ ചരിതം സേയ്യോ;

നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ;

ഏകോ ചരേ ന ച പാപാനി കയിരാ;

അപ്പോസ്സുക്കോ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ’’തി.

ദീഘാവുവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൭൩. ബാലകലോണകഗമനകഥാ

൪൬൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ സങ്ഘമജ്ഝേ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥായോ ഭാസിത്വാ യേന ബാലകലോണകഗാമോ [ബാലകലോണകാരഗാമോ (സീ. സ്യാ.)] തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഭഗു ബാലകലോണകഗാമേ വിഹരതി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ഭഗു ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞപേസി, പാദോദകം പാദപീഠം പാദകഥലികം ഉപനിക്ഖിപി, പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. ആയസ്മാപി ഖോ ഭഗു ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭഗും ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖു, ഖമനീയം; കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി പിണ്ഡകേന ന കിലമസീ’’തി? ‘‘ഖമനീയം, ഭഗവാ, യാപനീയം, ഭഗവാ; ന ചാഹം, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന കിലമാമീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഭഗും ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന പാചീനവംസദായോ തേനുപസങ്കമി.

ബാലകലോണകഗമനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൪. പാചീനവംസദായഗമനകഥാ

൪൬൬. [മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ പസ്സിതബ്ബം] തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ [കിമ്ബിലോ (സീ. സ്യാ.)] പാചീനവംസദായേ വിഹരന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ദായപാലോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മാ, സമണ, ഏതം ദായം പാവിസി. സന്തേത്ഥ തയോ കുലപുത്താ അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തി. മാ തേസം അഫാസുമകാസീ’’തി. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ദായപാലസ്സ ഭഗവതാ സദ്ധിം മന്തയമാനസ്സ, സുത്വാന ദായപാലം ഏതദവോച – ‘‘മാവുസോ, ദായപാല, ഭഗവന്തം വാരേസി. സത്ഥാ നോ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തഞ്ച നന്ദിയം ആയസ്മന്തഞ്ച കിമിലം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, സത്ഥാ നോ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ ഭഗവന്തം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഏകോ ഭഗവതോ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേസി, ഏകോ ആസനം പഞ്ഞപേസി, ഏകോ പാദോദകം പാദപീഠം പാദകഥലികം ഉപനിക്ഖിപി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. തേപി ഖോ ആയസ്മന്തോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി വോ, അനുരുദ്ധാ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം; കച്ചി പിണ്ഡകേന ന കിലമഥാ’’തി? ‘‘ഖമനീയം ഭഗവാ, യാപനീയം ഭഗവാ; ന ച മയം, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന കിലമാമാ’’തി.

‘‘കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരാമാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യോഹം ഏവരൂപേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരാമീ’’’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഇമേസു ആയസ്മന്തേസു മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം വചീകമ്മം… മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘‘‘യംനൂനാഹം സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്തേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്താമി. നാനാ ഹി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കായാ, ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്ത’’ന്തി.

ആയസ്മാപി ഖോ നന്ദിയോ…പേ… ആയസ്മാപി ഖോ കിമിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യോഹം ഏവരൂപേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരാമീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഇമേസു ആയസ്മന്തേസു മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം വചീകമ്മം മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി ‘യംനൂനാഹം സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്തേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്താമി. നാനാ ഹി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കായാ, ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്തന്തി. ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരാമാ’’തി.

‘‘കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരാമാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം യോ പഠമം ഗാമതോ പിണ്ഡായ പടിക്കമതി സോ ആസനം പഞ്ഞപേതി, പാദോദകം പാദപീഠം പാദകഥലികം ഉപനിക്ഖിപതി, അവക്കാരപാതിം ധോവിത്വാ ഉപട്ഠാപേതി, പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതി. യോ പച്ഛാ ഗാമതോ പിണ്ഡായ പടിക്കമതി, സചേ ഹോതി ഭുത്താവസേസോ, സചേ ആകങ്ഖതി ഭുഞ്ജതി, നോ ചേ ആകങ്ഖതി അപ്പഹരിതേ വാ ഛഡ്ഡേതി. അപ്പാണകേ വാ ഉദകേ ഓപിലാപേതി. സോ ആസനം ഉദ്ധരതി, പാദോദകം പാദപീഠം പാദകഥലികം പടിസാമേതി, അവക്കാരപാതിം ധോവിത്വാ പടിസാമേതി, പാനീയം പരിഭോജനീയം പടിസാമേതി, ഭത്തഗ്ഗം സമ്മജ്ജതി. യോ പസ്സതി പാനീയഘടം വാ പരിഭോജനീയഘടം വാ വച്ചഘടം വാ രിത്തം തുച്ഛം സോ ഉപട്ഠാപേതി. സചസ്സ ഹോതി അവിസയ്ഹം, ഹത്ഥവികാരേന ദുതിയം ആമന്തേത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന ഉപട്ഠാപേമ, ന ത്വേവ മയം, ഭന്തേ, തപ്പച്ചയാ വാചം ഭിന്ദാമ. പഞ്ചാഹികം ഖോ പന മയം, ഭന്തേ, സബ്ബരത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്നിസീദാമ. ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരാമാ’’തി.

പാചിനവംസദായഗമനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൫. പാലിലേയ്യകഗമനകഥാ

൪൬൭. [ഉദാ. ൩൫ ആദയോ ഥോകം വിസദിസം] അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തഞ്ച അനുരുദ്ധം ആയസ്മന്തഞ്ച നന്ദിയം ആയസ്മന്തഞ്ച കിമിലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന പാലിലേയ്യകം [പാരിലേയ്യകം (സീ. സ്യാ.)] തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന പാലിലേയ്യകം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി രക്ഖിതവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ ന ഫാസു വിഹാസിം തേഹി കോസമ്ബകേഹി [കോസബ്ഭികേഹി (സ്യാ.)] ഭിക്ഖൂഹി ഭണ്ഡനകാരകേഹി കലഹകാരകേഹി വിവാദകാരകേഹി ഭസ്സകാരകേഹി സങ്ഘേ അധികരണകാരകേഹി. സോമ്ഹി ഏതരഹി ഏകോ അദുതിയോ സുഖം ഫാസു വിഹരാമി അഞ്ഞത്രേവ തേഹി കോസമ്ബകേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭണ്ഡനകാരകേഹി കലഹകാരകേഹി വിവാദകാരകേഹി ഭസ്സകാരകേഹി സങ്ഘേ അധികരണകാരകേഹീ’’തി.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഹത്ഥിനാഗോ ആകിണ്ണോ വിഹരതി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികളഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദതി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ചസ്സ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദന്തി, ആവിലാനി ച പാനീയാനി പിവതി, ഓഗാഹാ ചസ്സ ഓതിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി. അഥ ഖോ തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികളഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദാമി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദന്തി, ആവിലാനി ച പാനീയാനി പിവാമി, ഓഗാഹാ ച മേ ഓതിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി. യംനൂനാഹം ഏകോവ ഗണസ്മാ വൂപകട്ഠോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥാ അപക്കമ്മ യേന പാലിലേയ്യകം രക്ഖിതവനസണ്ഡോ ഭദ്ദസാലമൂലം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതി, അപ്പഹരിതഞ്ച കരോതി. അഥ ഖോ തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ ന ഫാസു വിഹാസിം ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികളഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദിം, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദിംസു, ആവിലാനി ച പാനീയാനി അപായിം ഓഗാഹാ ച മേ ഓതിണ്ണസ്സ [ഓഗാഹഞ്ചസ്സ ഓതിണ്ണസ്സ (സ്യാ.), ഓഗാഹാ ചസ്സ ഉത്തിണ്ണസ്സ (സീ.)] ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ അഗമംസു. സോമ്ഹി ഏതരഹി ഏകോ അദുതിയോ സുഖം ഫാസു വിഹരാമി അഞ്ഞത്രേവ ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികളഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അത്തനോ ച പവിവേകം വിദിത്വാ തസ്സ ച ഹത്ഥിനാഗസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൩൫] ‘‘ഏതം [ഏവം (ക.)] നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ;

സമേതി ചിത്തം ചിത്തേന, യദേകോ രമതീ വനേ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പാലിലേയ്യകേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ കോസമ്ബകാ ഉപാസകാ – ‘‘ഇമേ ഖോ അയ്യാ കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകാ. ഇമേഹി ഉബ്ബാള്ഹോ ഭഗവാ പക്കന്തോ. ഹന്ദ മയം അയ്യേ കോസമ്ബകേ ഭിക്ഖൂ നേവ അഭിവാദേയ്യാമ, ന പച്ചുട്ഠേയ്യാമ, ന അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കരേയ്യാമ, ന സക്കരേയ്യാമ, ന ഗരും കരേയ്യാമ, ന മാനേയ്യാമ, ന ഭജേയ്യാമ, ന പൂജേയ്യാമ, ഉപഗതാനമ്പി പിണ്ഡകം ന ദജ്ജേയ്യാമ – ഏവം ഇമേ അമ്ഹേഹി അസക്കരിയമാനാ അഗരുകരിയമാനാ അമാനിയമാനാ അഭജിയമാനാ അപൂജിയമാനാ അസക്കാരപകതാ പക്കമിസ്സന്തി വാ വിബ്ഭമിസ്സന്തി വാ ഭഗവന്തം വാ പസാദേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ കോസമ്ബകാ ഉപാസകാ കോസമ്ബകേ ഭിക്ഖൂ നേവ അഭിവാദേസും, ന പച്ചുട്ഠേസും, ന അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം അകംസു, ന സക്കരിംസു, ന ഗരും കരിംസു, ന മാനേസും, ന ഭജേസും ന പൂജേസും, ഉപഗതാനമ്പി പിണ്ഡകം ന അദംസു. അഥ ഖോ കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ കോസമ്ബകേഹി ഉപാസകേഹി അസക്കരിയമാനാ അഗരുകരിയമാനാ അമാനിയമാനാ അഭജിയമാനാ അപൂജിയമാനാ അസക്കാരപകതാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം അധികരണം വൂപസമേയ്യാമാ’’തി.

പാലിലേയ്യകഗമനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൬. അട്ഠാരസവത്ഥുകഥാ

൪൬൮. അഥ ഖോ കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സാവത്ഥി തേനുപസങ്കമിംസു. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ – ‘‘തേ കിര കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, യഥാ ധമ്മോ തഥാ തിട്ഠാഹീ’’തി. ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, ജാനേയ്യം ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ’’തി?

അട്ഠാരസഹി ഖോ, സാരിപുത്ത, വത്ഥൂഹി അധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ. ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി, ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി; അവിനയം വിനയോതി ദീപേതി, വിനയം അവിനയോതി ദീപേതി; അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേതി, ആപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേതി; ലഹുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി, ഗരുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി; സാവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അനവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി; ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി – ഇമേഹി ഖോ, സാരിപുത്ത, അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി അധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ.

അട്ഠാരസഹി ച ഖോ, സാരിപുത്ത, വത്ഥൂഹി ധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ. ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി, ധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി; അവിനയം അവിനയോതി ദീപേതി, വിനയം വിനയോതി ദീപേതി; അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേതി, ആപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേതി; ലഹുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി, ഗരുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി; സാവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അനവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി; ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി – ഇമേഹി ഖോ, സാരിപുത്ത, അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി ധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോതി.

൪൬൯. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ…പേ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ … അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ … അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ… അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ – ‘‘തേ കിര കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, രാഹുല, യഥാ ധമ്മോ തഥാ തിട്ഠാഹീ’’തി. ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, ജാനേയ്യം ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ’’തി?

അട്ഠാരസഹി ഖോ, രാഹുല, വത്ഥൂഹി അധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ. ഇധ, രാഹുല, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി, ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി; അവിനയം വിനയോതി ദീപേതി, വിനയം അവിനയോതി ദീപേതി; അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേതി, ആപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേതി; ലഹുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി, ഗരുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി; സാവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അനവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി; ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി – ഇമേഹി ഖോ, രാഹുല, അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി അധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ.

അട്ഠാരസഹി ച ഖോ, രാഹുല, വത്ഥൂഹി ധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോ. ഇധ, രാഹുല, ഭിക്ഖു അധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി, ധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി; അവിനയം അവിനയോതി ദീപേതി, വിനയം വിനയോതി ദീപേതി; അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി; അനാപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേതി, ആപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേതി; ലഹുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി, ഗരുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി; സാവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അനവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി; ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി – ഇമേഹി ഖോ, രാഹുല, അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി ധമ്മവാദീ ജാനിതബ്ബോതി.

൪൭൦. അസ്സോസി ഖോ മഹാപജാപതി [മഹാപജാപതീ (സീ. സ്യാ.)] ഗോതമീ – ‘‘തേ കിര കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തീ’’തി. അഥ ഖോ മഹാപജാപതി ഗോതമീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗോതമി, ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുണ. ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുത്വാ യേ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മവാദിനോ തേസം ദിട്ഠിഞ്ച ഖന്തിഞ്ച രുചിഞ്ച ആദായഞ്ച രോചേഹി. യഞ്ച കിഞ്ചി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ പച്ചാസീസിതബ്ബം സബ്ബം തം ധമ്മവാദിതോവ പച്ചാസീസിതബ്ബ’’ന്തി.

൪൭൧. അസ്സോസി ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി – ‘‘തേ കിര കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തീ’’തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, ഉഭയത്ഥ ദാനം ദേഹി. ഉഭയത്ഥ ദാനം ദത്വാ ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുണ. ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുത്വാ യേ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മവാദിനോ തേസം ദിട്ഠിഞ്ച ഖന്തിഞ്ച രുചിഞ്ച ആദായഞ്ച രോചേഹീ’’തി.

൪൭൨. അസ്സോസി ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ – ‘‘തേ കിര കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തീ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, വിസാഖേ, ഉഭയത്ഥ ദാനം ദേഹി. ഉഭയത്ഥ ദാനം ദത്വാ ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുണ. ഉഭയത്ഥ ധമ്മം സുത്വാ യേ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മവാദിനോ തേസം ദിട്ഠിഞ്ച ഖന്തിഞ്ച രുചിഞ്ച ആദായഞ്ച രോചേഹീ’’തി.

൪൭൩. അഥ ഖോ കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ അനുപുബ്ബേന യേന സാവത്ഥി തദവസരും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേ കിര, ഭന്തേ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താ. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു സേനാസനേ [സേനാസനേസു (ക.), സേനാസനം (സ്യാ.)] പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി, സാരിപുത്ത, വിവിത്തം സേനാസനം ദാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സചേ പന, ഭന്തേ, വിവിത്തം ന ഹോതി, കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി, സാരിപുത്ത, വിവിത്തം കത്വാപി ദാതബ്ബം, ന ത്വേവാഹം, സാരിപുത്ത, കേനചി പരിയായേന വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പടിബാഹിതബ്ബന്തി വദാമി. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

‘‘ആമിസേ പന, ഭന്തേ, കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ആമിസം ഖോ, സാരിപുത്ത, സബ്ബേസം സമകം ഭാജേതബ്ബ’’ന്തി.

അട്ഠാരസവത്ഥുകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൭. ഓസാരണാനുജാനനാ

൪൭൪. അഥ ഖോ തസ്സ ഉക്ഖിത്തകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ആപത്തി ഏസാ, നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേനാ’’തി. അഥ ഖോ സോ ഉക്ഖിത്തകോ ഭിക്ഖു യേന ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ആപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന. ഏഥ മം ആയസ്മന്തോ ഓസാരേഥാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഉക്ഖിത്തകോ ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘ആപത്തി ഏസാ, ആവുസോ; നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോമ്ഹി, നമ്ഹി അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോമ്ഹി, നമ്ഹി അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേനമ്ഹി കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന. ഏഥ മം ആയസ്മന്തോ ഓസാരേഥാ’തി. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ആപത്തി ഏസാ, ഭിക്ഖവേ; നേസാ അനാപത്തി. ആപന്നോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനാപന്നോ. ഉക്ഖിത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നേസോ ഭിക്ഖു അനുക്ഖിത്തോ. ധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന. യതോ ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സതി ച, തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, തം ഭിക്ഖും ഓസാരേഥാ’’തി.

ഓസാരണാനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൮. സങ്ഘസാമഗ്ഗീകഥാ

൪൭൫. അഥ ഖോ തേ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ തം ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും ഓസാരേത്വാ യേന ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്ഖേപകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘യസ്മിം, ആവുസോ, വത്ഥുസ്മിം അഹോസി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സോ ഏസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സി [പസ്സീ (ഇതിപി)] ച ഓസാരിതോ ച. ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോമാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഉക്ഖേപകാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘തേ, ഭന്തേ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘യസ്മിം, ആവുസോ, വത്ഥുസ്മിം അഹോസി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സോ ഏസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സി ച ഓസാരിതോ ച. ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോമാ’തി. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? യതോ ച ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സി ച ഓസാരിതോ ച, തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതു. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, കാതബ്ബാ. സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതബ്ബം ഗിലാനേഹി ച അഗിലാനേഹി ച. ന കേഹിചി ഛന്ദോ ദാതബ്ബോ. സന്നിപതിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അഹോസി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സോ ഏസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സി ച ഓസാരിതോ ച. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അഹോസി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സോ ഏസോ ഭിക്ഖു ആപന്നോ ച ഉക്ഖിത്തോ ച പസ്സി ച ഓസാരിതോ ച. സങ്ഘോ തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ കരണം, സോ തുണ്ഹസ്സ, യസ്സ നക്ഖമതി സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘കതാ സങ്ഘേന തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസാമഗ്ഗീ. നിഹതോ സങ്ഘഭേദോ, നിഹതാ സങ്ഘരാജി, നിഹതം സങ്ഘവവത്ഥാനം, നിഹതം സങ്ഘനാനാകരണം. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

താവദേവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി.

സങ്ഘസാമഗ്ഗീകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൭൯. ഉപാലിസങ്ഘസാമഗ്ഗീപുച്ഛാ

൪൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യസ്മിം, ഭന്തേ, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും അവിനിച്ഛിനിത്വാ അമൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, ധമ്മികാ നു ഖോ സാ, ഭന്തേ, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’’തി? ‘‘യസ്മിം, ഉപാലി, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും അവിനിച്ഛിനിത്വാ അമൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, അധമ്മികാ സാ, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’’തി.

‘‘യസ്മിം പന, ഭന്തേ, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനിത്വാ മൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, ധമ്മികാ നു ഖോ സാ, ഭന്തേ, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’’തി? ‘‘യസ്മിം, ഉപാലി, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനിത്വാ മൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, ധമ്മികാ സാ, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’’തി.

‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘസാമഗ്ഗിയോ’’തി? ‘‘ദ്വേമാ, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗിയോ – അത്ഥുപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥാപേതാ ബ്യഞ്ജനുപേതാ; അത്ഥുപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥുപേതാ ച ബ്യഞ്ജനുപേതാ ച. കതമാ ച, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥാപേതാ ബ്യഞ്ജനുപേതാ? യസ്മിം, ഉപാലി, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും അവിനിച്ഛിനിത്വാ അമൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, അയം വുച്ചതി, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥാപേതാ ബ്യഞ്ജനുപേതാ. കതമാ ച, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥുപേതാ ച ബ്യഞ്ജനുപേതാ ച? യസ്മിം, ഉപാലി, വത്ഥുസ്മിം ഹോതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനിത്വാ മൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, അയം വുച്ചതി, ഉപാലി, സങ്ഘസാമഗ്ഗീ അത്ഥുപേതാ ച ബ്യഞ്ജനുപേതാ ച. ഇമാ ഖോ, ഉപാലി, ദ്വേ സങ്ഘസാമഗ്ഗിയോ’’തി.

൪൭൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘സങ്ഘസ്സ കിച്ചേസു ച മന്തനാസു ച;

അത്ഥേസു ജാതേസു വിനിച്ഛയേസു ച;

കഥംപകാരോധ നരോ മഹത്ഥികോ;

ഭിക്ഖു കഥം ഹോതിധ പഗ്ഗഹാരഹോതി.

‘‘അനാനുവജ്ജോ പഠമേന സീലതോ;

അവേക്ഖിതാചാരോ സുസംവുതിന്ദ്രിയോ;

പച്ചത്ഥികാ നൂപവദന്തി ധമ്മതോ;

ന ഹിസ്സ തം ഹോതി വദേയ്യു യേന നം.

‘‘സോ താദിസോ സീലവിസുദ്ധിയാ ഠിതോ;

വിസാരദോ ഹോതി വിസയ്ഹ ഭാസതി;

നച്ഛമ്ഭതി പരിസഗതോ ന വേധതി;

അത്ഥം ന ഹാപേതി അനുയ്യുതം ഭണം.

‘‘തഥേവ പഞ്ഹം പരിസാസു പുച്ഛിതോ;

ന ചേവ പജ്ഝായതി ന മങ്കു ഹോതി;

സോ കാലാഗതം ബ്യാകരണാരഹം വചോ;

രഞ്ജേതി വിഞ്ഞൂപരിസം വിചക്ഖണോ.

‘‘സഗാരവോ വുഡ്ഢതരേസു ഭിക്ഖുസു;

ആചേരകമ്ഹി ച സകേ വിസാരദോ;

അലം പമേതും പഗുണോ കഥേതവേ;

പച്ചത്ഥികാനഞ്ച വിരദ്ധികോവിദോ.

‘‘പച്ചത്ഥികാ യേന വജന്തി നിഗ്ഗഹം;

മഹാജനോ സഞ്ഞപനഞ്ച ഗച്ഛതി;

സകഞ്ച ആദായമയം ന രിഞ്ചതി;

വിയാകരം [സോ ബ്യാകരം (സീ.), വേയ്യാകരം (സ്യാ.)] പഞ്ഹമനൂപഘാതികം.

‘‘ദൂതേയ്യകമ്മേസു അലം സമുഗ്ഗഹോ;

സങ്ഘസ്സ കിച്ചേസു ച ആഹു നം യഥാ;

കരം വചോ ഭിക്ഖുഗണേന പേസിതോ;

അഹം കരോമീതി ന തേന മഞ്ഞതി.

‘‘ആപജ്ജതി യാവതകേസു വത്ഥുസു;

ആപത്തിയാ ഹോതി യഥാ ച വുട്ഠിതി;

ഏതേ വിഭങ്ഗാ ഉഭയസ്സ സ്വാഗതാ;

ആപത്തി വുട്ഠാനപദസ്സ കോവിദോ.

‘‘നിസ്സാരണം ഗച്ഛതി യാനി ചാചരം;

നിസ്സാരിതോ ഹോതി യഥാ ച വത്തനാ [വത്ഥുനാ (സീ. സ്യാ.)];

ഓസാരണം തംവുസിതസ്സ ജന്തുനോ;

ഏതമ്പി ജാനാതി വിഭങ്ഗകോവിദോ.

‘‘സഗാരവോ വുഡ്ഢതരേസു ഭിക്ഖുസു;

നവേസു ഥേരേസു ച മജ്ഝിമേസു ച;

മഹാജനസ്സത്ഥചരോധ പണ്ഡിതോ;

സോ താദിസോ ഭിക്ഖു ഇധ പഗ്ഗഹാരഹോ’’തി.

ഉപാലിസങ്ഘസാമഗ്ഗീപുച്ഛാ നിട്ഠിതാ.

കോസമ്ബകക്ഖന്ധകോ ദസമോ.

൨൮൦. തസ്സുദ്ദാനം

കോസമ്ബിയം ജിനവരോ, വിവാദാപത്തിദസ്സനേ;

നുക്ഖിപേയ്യ യസ്മിം തസ്മിം, സദ്ധായാപത്തി ദേസയേ.

അന്തോസീമായം തത്ഥേവ, ബാലകഞ്ചേവ വംസദാ;

പാലിലേയ്യാ ച സാവത്ഥി, സാരിപുത്തോ ച കോലിതോ.

മഹാകസ്സപകച്ചാനാ, കോട്ഠികോ കപ്പിനേന ച;