൩. നയമുഖമാതികാവണ്ണനാ

൩. നയാനം സങ്ഗഹാദിപ്പകാരവിസേസാനം പവത്തി ദേസനാ, തസ്സാ വിനിഗ്ഗമട്ഠാനതായ ദ്വാരം. യഥാവുത്തധമ്മാ യഥാരഹം ഖന്ധായതനധാതുയോ അരൂപിനോ ച ഖന്ധാതി തേസം ഉദ്ദേസോ നയമുഖമാതികാ. തേനാഹ ‘‘നയാന’’ന്തിആദി. വിയുജ്ജനസീലാ, വിയോഗോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി വിയോഗിനോ, തഥാ സഹയോഗിനോ, സങ്ഗഹാസങ്ഗഹധമ്മാ ച വിയോഗീസഹയോഗീധമ്മാ ച സങ്ഗഹാ…പേ… ധമ്മാ, സങ്ഗണ്ഹനാസങ്ഗണ്ഹനവസേന വിയുജ്ജനസംയുജ്ജനവസേന ച പവത്തനകസഭാവാതി അത്ഥോ. ചുദ്ദസപീതിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. യേഹീതി യേഹി ഖന്ധാദീഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി ച. തേ ചത്താരോതി തേ സങ്ഗഹാദയോ ചത്താരോ. സച്ചാദീഹിപീതി സച്ചഇന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദാദീഹിപി സഹ. യഥാസമ്ഭവന്തി സമ്ഭവാനുരൂപം, യം യം പദം സങ്ഗഹിതോ അസങ്ഗഹിതോതി ച വത്തും യുത്തം, തം തന്തി അത്ഥോ.

സോ പനാതി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ. സങ്ഗാഹകഭൂതേഹീതി സങ്ഗഹണകിരിയായ കത്തുഭൂതേഹി. തേഹീതി സച്ചാദീഹി. ന സങ്ഗഹഭൂതേഹീതി സങ്ഗഹണകിരിയായ കരണഭൂതേഹി സച്ചാദീഹി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ ന വുത്തോ. തത്ഥാപി ഹി ഖന്ധായതനധാതുയോ ഏവ കരണഭൂതാതി ദസ്സേതി. ഖന്ധാദീഹേവ സങ്ഗഹേഹീതി ഖന്ധാദീഹിയേവ സങ്ഗണ്ഹനകിരിയായ കരണഭൂതേഹി, ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹായതനേഹി, അട്ഠഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ നിയമേത്വാ വുത്തോ. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചാദീനി സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്താനി, ന സങ്ഗഹഭാവേന, ഖന്ധാദീനിയേവ ച സങ്ഗഹഭാവേന വുത്താനി, തസ്മാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ സച്ചാദയോ സങ്ഗഹവസേന ന വുത്താതി? തഥാദേസനായ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി സക്കാ രൂപക്ഖന്ധാദീനം സമുദയസച്ചാദീഹി, സഞ്ഞാദീനം വാ ഇന്ദ്രിയാദീഹി സങ്ഗഹനയേന പുച്ഛിതും വിസ്സജ്ജിതും വാതി. തഥാ അരിയഫലാദീസു ഉപ്പന്നവേദനാദീനം സച്ചവിനിമുത്തതായ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ കതിഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതോ’’തി പുച്ഛിത്വാപി ‘‘ഏകേന സച്ചേന സങ്ഗഹിതോ’’തിആദിനാ നിയമേത്വാ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ന സക്കാതി. യഥാസമ്ഭവന്തി യേഹി സമ്പയോഗോ, യേഹി ച വിപ്പയോഗോ, തദനുരൂപം.

രൂപം രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ വിപ്പയുത്തം ന ഹോതി, നിബ്ബാനം വാ രൂപേന. കസ്മാ? സമ്പയുത്തന്തി അനാസങ്കനീയസഭാവത്താ. ചതുന്നഞ്ഹി ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗീഭാവതോ ‘‘രൂപനിബ്ബാനേഹിപി സോ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി സിയാ ആസങ്കാ, തസ്മാ തേസം ഇതരേഹി, ഇതരേസഞ്ച തേഹി വിപ്പയോഗോ വുച്ചതി, ന പന രൂപസ്സ രൂപേന, നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ വാ രൂപേന കത്ഥചി സമ്പയോഗോ അത്ഥീതി തദാസങ്കാഭാവതോ വിപ്പയോഗോപി രൂപസ്സ രൂപനിബ്ബാനേഹി, നിബ്ബാനസ്സ വാ തേന ന വുച്ചതി, അരൂപക്ഖന്ധേഹിയേവ പന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ചതൂഹേവാ’’തിആദി. അനാരമ്മണസ്സ ചക്ഖായതനാദികസ്സ. അനാരമ്മണഅനാരമ്മണമിസ്സകേഹീതി അനാരമ്മണേന സോതായതനാദിനാ അനാരമ്മണമിസ്സകേന ച ധമ്മായതനാദിനാ. മിസ്സകസ്സ ധമ്മായതനാദികസ്സ. അനാരമ്മണഅനാരമ്മണമിസ്സകേഹി ന ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. യേസം പന യേഹി ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അനാരമ്മണസ്സ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ഹി സാരമ്മണസ്സ അനാരമ്മണേന അനാരമ്മണമിസ്സകേന ച വിപ്പയോഗോ ഹോതി, ഏവം സാരമ്മണേനപി സോ ഹോതിയേവ. തേന വിയ അനാരമ്മണസ്സ അനാരമ്മണമിസ്സകസ്സ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.