൬. ഛട്ഠനയോ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ

൨൨൮. ‘‘തത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജേത്വാ’’തി ഏത്ഥ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജിതം, സംവണ്ണേതബ്ബതായ ച പധാനഭൂതം പച്ചാമട്ഠം, ന രൂപക്ഖന്ധാദിപദന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം ലബ്ഭതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘രൂപക്ഖന്ധാദീസു ഹീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. തത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി ‘‘സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്ത’’ന്തി വാ ഗഹേതും ന ലബ്ഭതി, അലബ്ഭമാനമ്പി പുച്ഛായ ഗഹിതം പടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജേതും. പടിക്ഖേപോപി ഹി പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനമേവ. തഥാ ഹി യമകേ (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൫൯-൬൧) ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘നത്ഥീ’’തി വിസ്സജ്ജിതം. തേന പനേത്ഥ രൂപധമ്മേസു സമ്പയോഗട്ഠോ ന ലബ്ഭതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അലബ്ഭമാനമ്പി സമ്പയോഗപദം ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദീസു. ഏതേസന്തി രൂപനിബ്ബാനാനം. വിസഭാഗതാതി അതംസഭാഗതാ. ഏകുപ്പാദാദിഭാവോ ഹി സമ്പയോഗേ സഭാഗതാ, ന സങ്ഗഹേ വിയ സമാനസഭാഗതാ, തസ്മാ ഏകുപ്പാദാദിഭാവരഹിതാനം രൂപനിബ്ബാനാനം സാ ഏകുപ്പാദാദിതാ വിസഭാഗതാ വുത്താ. തദഭാവതോതി തസ്സാ വിസഭാഗതായ ഏകുപ്പാദാദിതായ അഭാവതോ. വിപ്പയോഗോപി നിവാരിതോ ഏവ ഹോതി, വിസഭാഗോ ഭാവോ വിപ്പയോഗോതി വുത്തോവായമത്ഥോതി. ‘‘ചതൂസു ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ തേസം തേഹീതി ച അരൂപക്ഖന്ധേ ഏവ പരാമസതി. വിസഭാഗതാ ച ഹോതി രൂപനിബ്ബാനേസു അവിജ്ജമാനത്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന ച രൂപേകദേസസ്സാ’’തിആദി. തേനേവാതി ചതുക്ഖന്ധസഭാഗത്താ ഏവ.

തീഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹീതി ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതൂഹി വിപ്പയുത്തേ അനാരമ്മണമിസ്സകേ രൂപധമ്മമിസ്സകേ ധമ്മേ ദീപേതി രൂപഭവോതി യോജനാ. പഞ്ചഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി. ഏകായ മനോധാതുയാ. ന സമ്പയുത്തേതി ന സമ്പയുത്തേ ഏവ. തഥാ ഹി ‘‘വിപ്പയുത്തേ അഹോന്തേ സത്തഹിപി സമ്പയുത്തേ സത്തപി വാ താ’’തി വുത്തം. തേനാതി വിപ്പയുത്തതാപടിക്ഖേപേന. താഹീതി സത്തവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. സമ്പയുത്തേ ദീപേന്തീതി സമ്പയുത്തേ ദീപേന്തിയേവ, ന സമ്പയുത്തേ ഏവാതി ഏവമവധാരണം ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സമ്പയുത്തേ വേദനാദികേ. സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവേഹി നവത്തബ്ബം, തംയേവ വിഞ്ഞാണധാതുസത്തകം. സമ്പയുത്തഭാവേന നവത്തബ്ബാനി സമ്പയുത്തനവത്തബ്ബാനി, ഭിന്നസന്താനികാനി, നാനാക്ഖണികാനി ച അരൂപാനിപി ധമ്മജാതാനി. അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുതംസമ്പയുത്താ ധമ്മായതനാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാ, അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുയോ അചേതസികാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാ, തദുഭയസമുദായാ ദുക്ഖസച്ചാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാതി വേദിതബ്ബാ.

യദി ഏവന്തി യദി അനാരമ്മണമിസ്സാനം ധമ്മാനം വിപ്പയോഗോ നത്ഥി. അനാരമ്മണമിസ്സോഭയധമ്മാതി രൂപനിബ്ബാനസഹിതസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുതംസമ്പയുത്തധമ്മാ. ഖന്ധാദീഹേവാതി ഖന്ധായതനധാതൂഹി ഏവ, ന അരൂപക്ഖന്ധമത്തേന. അരൂപക്ഖന്ധേയേവ പന സന്ധായ ‘‘തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തി വുത്തന്തി നായം ദോസോതി ദസ്സേതി. തദേകദേസാതി ‘‘അനാരമ്മണമിസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തധമ്മസമുദായസ്സ ഏകദേസാ. തദേകദേസഞ്ഞസമുദായാതി തസ്സേവ യഥാവുത്തസ്സ സമുദായസ്സ ഏകദേസാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേസം അവയവാനം രൂപക്ഖന്ധാദീനം സമുദായഭൂതാ. വിഭാഗാഭാവതോതി ഭേദാഭാവതോ. ഭേദോതി ചേത്ഥ അച്ചന്തഭേദോ അധിപ്പേതോ. ന ഹി സമുദായാവയവാനം സാമഞ്ഞവിസേസാനം വിയ അച്ചന്തഭേദോ അത്ഥി ഭേദാഭേദയുത്തത്താ. തേസം അച്ചന്തഭേദമേവ ഹി സന്ധായ ‘‘സമുദായന്തോഗധാനം ഏകദേസാനം ന വിഭാഗോ അത്ഥീ’’തി സങ്ഗഹേപി വുത്തം. തേനാതി അവിഭാഗസബ്ഭാവതോ സഭാഗവിസഭാഗത്താഭാവേന. തേസന്തി അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം. തേ ച അകുസലാബ്യാകതാ. തേസന്തി കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനം. തസ്മാതി യസ്മാ വിഭത്തസഭാവാനം ന തേസം സമുദായേകദേസാദിഭാവോ, തസ്മാ. യസ്മാ പന കുസലാദയോ ഏവ ഖന്ധാദയോതി ഖന്ധാദിആമസനേന സമുദായേകദേസാദിഭാവോ ആപന്നോ ഏവാതി വുത്തനയേന വിപ്പയോഗാഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ തം പരിഹരന്തോ ‘‘ഖന്ധാദീനി അനാമസിത്വാ’’തിആദിമാഹ. തേസന്തി കുസലാദീനം. അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തതാ വുത്താ ‘‘കുസലേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തിആദിനാ. സബ്ബേസൂതി ദുതിയാദിസബ്ബപഞ്ഹേസു.

ഛത്തിംസായ പിട്ഠിദുകപദേസു വീസതി ദുകപദാനി ഇമസ്മിം നയേ ലബ്ഭന്തി, അവസിട്ഠാനി സോളസേവാതി ആഹ ‘‘സോളസാതി വത്തബ്ബ’’ന്തി. തതോ ഏവ ‘‘തേവീസപദസത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘തേവീസ’’ന്തി ഇദഞ്ച ‘‘ഏകവീസ’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബപഞ്ഹേസു. ഏകകാലേകസന്താനാനം ഭിന്നകാലഭിന്നസന്താനാനഞ്ച അനേകേസം ധമ്മാനം സമുദായഭൂതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതുയോതി ആഹ ‘‘കാലസന്താന…പേ… ധാതൂന’’ന്തി. ഏകദേസസമ്മിസ്സാതി ചിത്തിദ്ധിപാദാദിനാ അത്തനോ ഏകദേസേനേവ ഖന്ധന്തരാദീഹി സമ്മിസ്സാ ഇദ്ധിപാദാദയോ, അനാരമ്മണേഹി രൂപനിബ്ബാനേഹി ച അസമ്മിസ്സാ. സമാനകാലസന്താനേഹീതി ഏകകാലസന്താനേഹി കാലസന്താനഭേദരഹിതേഹി ഏകദേസന്തരേഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദീനം ഏകദേസന്തരേഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദീനം ഏകദേസവിസേസഭൂതേഹി സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനസഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീഹി വിഭത്താ ഏവ സമുദയസച്ചാദയോ സമ്പയോഗീവിപ്പയോഗീഭാവേന, രൂപക്ഖന്ധാദയോ വിപ്പയോഗീഭാവേന ഗഹിതാതി യോജനാ. തേഹി സമുദയസച്ചാദീഹി. തേ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദയോ. കേഹിചി സഹുപ്പജ്ജനാരഹേഹി ഏകദേസന്തരേഹി വിഭത്തേഹി. ന ഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദിപരിയാപന്നത്തേപി സമുദയസച്ചാദയോ മഗ്ഗസച്ചാദീഹി സമ്പയോഗം ലഭന്തി. തേസന്തി വേദനാക്ഖന്ധസഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീനം. ഏകുപ്പാദാ…പേ… വിസഭാഗതാ ചാതി ഏകുപ്പാദാദിതാസങ്ഖാതാ യഥാരഹം സഭാഗതാ വിസഭാഗതാ ച. തേന യഥാവുത്തകാരണേന സമ്പയോഗസ്സ വിപ്പയോഗസ്സ ച ലഭനതോ.

ഭിന്നകാലാനം സമുദായീനം സമുദായാ ഭിന്നകാലസമുദായാ. വത്തമാനാ ച ഏകസ്മിം സന്താനേ ഏകേകധമ്മാ വത്തന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ. തേസം വേദനാക്ഖന്ധാദീനം വിഭജിതബ്ബസ്സ ഏകദേസഭൂതസ്സ അഭാവതോ. സുഖിന്ദ്രിയാദീനി വേദനാക്ഖന്ധേകദേസഭൂതാനിപി. തേന വിഭാഗാകരണേന. യദി സമാനകാലസ്സ വിഭജിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദയോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ വിഭാഗം ന കരോന്തി, അഥ കസ്മാ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതു സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ’’തി വുത്തന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഖന്ധായതന…പേ… വിപ്പയുത്താതി വുത്ത’’ന്തി. ഏവമേവന്തി യഥാ ധാതുവിഭാഗേന വിഭത്തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ, ഏവമേവം.

൨൩൫. തംസമ്പയോഗീഭാവന്തി തേഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗീഭാവം. യഥാ ഹി സമാനകാലസന്താനേഹി ഏകചിത്തുപ്പാദഗതേഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി സമുദയസച്ചസ്സ സമ്പയുത്തതാ, ഏവം ഭിന്നസന്താനേഹി ഭിന്നകാലേഹി ച തേഹി തസ്സ വിപ്പയുത്തതാതി ആഹ ‘‘ഏവം തംവിപ്പയോഗീഭാവം…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി. വിസഭാഗതാനിബന്ധസ്സ വിഭാഗസ്സ അഭാവേന അവിഭാഗേഹി തേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി. വിഭാഗേ ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. വിഭാഗരഹിതേഹീതി സമാനകാലസന്താനേഹി ഏകചിത്തുപ്പാദഗതത്താ അവിഭത്തേഹി വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി ന യുത്തം വിപ്പയുത്തന്തി വത്തും. തേനാഹ ‘‘വിജ്ജമാനേഹി…പേ… ഭാവതോ’’തി. തത്ഥ വിജ്ജമാനസ്സ സമാനസ്സ സമാനജാതികസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി വിജ്ജമാനം രൂപാരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസഭാഗം ന ഹോതി. അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ വിയാതി ഇദം വിസദിസുദാഹരണദസ്സനം. യഥാ ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി അനാഗതകാലം വുച്ചതീതി ആമട്ഠകാലഭേദം, ഏവം യം ആമട്ഠകാലഭേദം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധരിതബ്ബം ദേസനായ ദേസേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. വിജ്ജമാനസ്സേവ വിജ്ജമാനേന സമ്പയോഗോ, സമ്പയോഗാരഹസ്സേവ ച വിപ്പയോഗോതി അത്ഥിഭാവസന്നിസ്സയാ സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തതാതി ആഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഭാവം നിസ്സായാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘അവിജ്ജമാനസ്സാ’’തിആദി. തഞ്ചാതി ഉദ്ധരണം.

വിഭാഗരഹിതേഹീതി വിസഭാഗതാഭാവതോ അവിഭാഗേഹി. അനാമട്ഠകാലഭേദേതി അനാമട്ഠകാലവിസേസേ. അവിജ്ജമാനസ്സ…പേ… സമ്പയോഗോ നത്ഥീതി ഏതേന പാരിസേസതോ വിജ്ജമാനസ്സ ച വിജ്ജമാനേന സമ്പയോഗോ ദസ്സിതോ. അവിജ്ജമാനതാദീപകേ ഭേദേ ഗഹിതേതി യഥാഗഹിതേസു ധമ്മേസു തേഹി വിപ്പയോഗീനം അവിജ്ജമാനഭാവദീപകേ തേസംയേവ വിസേസേ ‘‘അരൂപഭവോ ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹായതനേഹി സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ (ധാതു. ൨൪൬) ഗഹിതേ തേനേവ രുപ്പനാദിനാ ഭേദേന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗതാപി ഗഹിതാ ഏവാതി വിപ്പയോഗോ ഹോതീതി യോജനാ. ഭേദേ പന അഗ്ഗഹിതേ തേന തേന ഗഹണേനാതി യഥാവുത്തേ അവിജ്ജമാനതാദീപകേ വിസേസേ, വിസഭാഗേ വാ അഗ്ഗഹിതേ ‘‘വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ തേന തേന ഗഹണേന സഭാഗതാദീപനേന വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹിതത്താ സഭാഗതാവ ഹോതി. തഥാ ച സതി സഭാഗത്തേ കാ പനേത്ഥ സഭാഗതാതി ആഹ ‘‘വിജ്ജമാനതായ…പേ… ഹോതീ’’തി. തസ്സാതി സഭാഗതായ. തസ്മാതി വിസഭാഗതായ അലബ്ഭമാനത്താ, സഭാഗതായ ച ലബ്ഭമാനത്താ.

൨൬൨. വിതക്കോ വിയാതി സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കോ വിയ. സോ ഹി വിതക്കരഹിതത്താ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ ച. തേനാഹ ‘‘കോട്ഠാസന്തരചിത്തുപ്പാദേസു അലീനാ’’തി. തതോ ഏവ സോ അപ്പധാനോ, ദുതിയഝാനധമ്മാ ഏവേത്ഥ പധാനാതി ആഹ ‘‘യേ പധാനാ’’തി. തേനേവാതി സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കസ്സ അവിതക്കവിചാരമത്തഗ്ഗഹണേന ഇധ അഗ്ഗഹിതത്താ, വിതക്കത്തികേ ദുതിയരാസിയേവ ച അധിപ്പേതത്താ. അനന്തരനയേതി സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ. സമുദയസച്ചേന സമാനഗതികാ സദിസപ്പവത്തികാ. ഇതീതി ഇമിനാ കാരണേന. തേ അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ ന ഗഹിതാ, സമുദയസച്ചം വിയ ന ദേസനാരുള്ഹാ. ന സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാതി യോജനാ. യദി ഹി തേ സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാ സിയും, ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി, ന കേഹിചി ആയതനേഹി, ഏകായ ധാതുയാ വിപ്പയുത്താ’’തി വത്തബ്ബാ സിയും. യസ്മാ പന തേ സമുദയസച്ചേന സമാനഗതികാ. യഥാ ഹി യേ സമുദയസച്ചേന സമ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താ, തേസം കേഹിചി വിപ്പയോഗം വത്തും ന സക്കാ, ഏവം തേഹിപി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സമുദയസച്ചാദീനീ’’തിആദി. ദസമോ…പേ… വുത്തോതി ഏത്ഥ ദസമനയേ തേഹി അവിതക്കവിചാരമത്തേഹി വിപ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താനം സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയോഗോ വുത്തോ, ഓസാനനയേ തേഹി വിപ്പയുത്താനം അട്ഠാരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹോ ച വുത്തോതി തസ്മാ ന തേ സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാതി ദസ്സേതി.

വിതക്കസഹിതേസൂതി സഹവിതക്കേസു. തേസൂതി അവിതക്കവിചാരമത്തേസു സഹ വിതക്കേന ദുതിയജ്ഝാനധമ്മേസു, ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി ഗഹിതേസു വുത്തേസൂതി അത്ഥോ. സബ്ബേപി തേതി ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാ വിതക്കോ ചാതി സബ്ബേപി തേ ധമ്മാ സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദനിദ്ദേസേ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകേന ഖന്ധേനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. സോ ഹി സമുദായോതി ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ’’തി വുത്തധമ്മസമുദായോ. നനു വിതക്കോപേത്ഥ ധമ്മസങ്ഗഹം ഗതോ, സോ ച വിചാരതോ അഞ്ഞേനപി സമ്പയുത്തോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന ഹി തദേകദേസസ്സ…പേ… ഹോതീ’’തി. യഥാതിആദിനാ തമേവത്ഥം ഇദ്ധിപാദനിദസ്സനേന വിഭാവേതി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഇദ്ധിപാദസമുദായസ്സ ഏകദേസഭൂതാനം ഛന്ദിദ്ധിപാദാദീനം തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗോ വുത്തോ, തംസമുദായസ്സ ന ഹോതി, ഏവം ഇധാപി വിതക്കസ്സ അഞ്ഞേഹി സമ്പയോഗോ അവിതക്കവിചാരമത്തസ്സ സമുദായസ്സ ന ഹോതീതി.

യദി ഏവം ‘‘ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദി ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? നോ ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേസൂതി ഇദ്ധിപാദേസു. സമുദായസ്സാതി ഇദ്ധിപാദസമുദായസ്സ. തേഹി വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി സമ്പയുത്തതാ വുത്താ ‘‘ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ. തേനാതി വിചാരേന. ന ഹീതിആദിനാ യഥാധിഗതധമ്മാനം സമ്പയുത്തതായ നവത്തബ്ബാഭാവം ഉദാഹരണദസ്സനവസേന വിഭാവേതി. കേചി വിചികിച്ഛാ തംസഹഗതാ ച മോഹവജ്ജാ മോഹേന സമ്പയുത്താ, കേചി അസമ്പയുത്താ. മോഹേനാതി വിചികിച്ഛാസഹഗതമോഹമേവ സന്ധായ വദതി. ഇതി ഇമിനാ കാരണേന ന സമുദായോ തേന മോഹേന സമ്പയുത്തോ. അഞ്ഞോ കോചി ധമ്മോ ഹേതുഭാവോ നാപി അത്ഥി, യേന ഹേതുനാ സോ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകോതി വുത്തോ സമുദായോ. ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന ‘‘ഭാവനാ…പേ… യോപി സമ്പയുത്താ’’തി നവത്തബ്ബതായ നിദസ്സേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി യഥാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകസമുദായസ്സ സമ്പയുത്തതാ ന വത്തബ്ബാ, ഏവം യേന ധമ്മേന അവിതക്ക…പേ… സിയാ, തം ന നത്ഥി. തസ്മാതി യസ്മാ അവിതക്കവിചാരമത്തേസു കോചിപി വിചാരേന അസമ്പയുത്തോ നത്ഥി, തസ്മാ. തേതി അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ. ഏകധമ്മേപി…പേ… കതോ യഥാ ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ ധമ്മാ’’തി.

ഛട്ഠനയസമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.