൪. ചതുത്ഥനയോ സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൧. തിണ്ണം സങ്ഗഹാനന്തി ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഗഹാനം. സങ്ഗഹണപുബ്ബം അസങ്ഗഹണം, അസങ്ഗഹണപുബ്ബം സങ്ഗഹണഞ്ച വുച്ചമാനം സങ്ഗഹണാസങ്ഗഹണാനം പവത്തിവിസേസേന വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഗഹണാ…പേ… ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി. സങ്ഗഹാഭാവകതോ അസങ്ഗഹോ സങ്ഗഹഹേതുകോ സങ്ഗഹസ്സ പവത്തിവിസേസോയേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഗഹണപ്പവത്തിവിസേസവിരഹേ’’തി. കേനചി സമുദയസച്ചാദിനാ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നേന ധമ്മവിസേസേന പുന തഥേവ സങ്ഗഹിതോ സോ ഏവ സമുദയസച്ചാദികോ ധമ്മവിസേസോ സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതോ. സങ്ഗാഹകത്താഭാവസബ്ഭാവാ സങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഉദ്ധടാ, ന അസങ്ഗാഹകത്താ ഏവ. യഥാ ഹി തീഹി സങ്ഗഹേഹി ന സങ്ഗാഹകാ, ഏവം ദ്വീഹി, ഏകേനപി സങ്ഗഹേന ന സങ്ഗാഹകാ ഇധ ന ഉദ്ധടാ. തേഹി സങ്ഗഹിതാതി തേഹി തീഹി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ ധമ്മാ. യസ്സാതി യസ്സ അത്തനോ സങ്ഗാഹകസ്സ.

സകലവാചകേനാതി അനവസേസം ഖന്ധാദിഅത്ഥം വദന്തേന. തേന ഖന്ധാദിപദേനാതി ‘‘തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ തേന ഖന്ധാദിപദേനാതി ഏവം യോജേതബ്ബം. ഏവം പന അയോജേത്വാ ‘‘യം അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ, തം അഞ്ഞം സങ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏവം ന സക്കാ വത്തും. കസ്മാതി ചേ? ന ഹി യേന സമുദയസച്ചാദിനാ യം സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നം ധമ്മജാതം ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതം, തേനേവ സമുദയസച്ചാദിനാ തസ്സ തദവസിട്ഠസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മസ്സ, ന ച തസ്സേവ കേവലസ്സ സമുദയസച്ചാദികസ്സ സങ്ഗഹോ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോതി യോജനാ, അഥ ഖോ തേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മേന ഫസ്സാദിനാ. സങ്ഗഹിതസ്സാതി സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠസ്സാതി അത്ഥോ. തസ്മാ അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സകലക്ഖണാദിം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേന ഖന്ധാദിപദേന യം സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ, തം താദിസം നത്ഥീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാ സദ്ദോ ച ഖന്ധോ ആയതനഞ്ചാതി വേദനാ വിസും ഖന്ധോ, സദ്ദോ ച വിസും ആയതനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേന ഖന്ധന്തരാദിനാ. അസമ്മിസ്സന്തി അബ്യാകതദുക്ഖസച്ചാദി വിയ അമിസ്സിതം. ന ഹി…പേ… ഏത്ഥാതി സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠേന ധമ്മേന യോ ധമ്മോ സങ്ഗഹിതോ, തസ്സ സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠോയേവ യോ സങ്ഗഹോ, സോ ന ഏത്ഥ വാരേ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോ ച. സങ്ഗഹോവാതി കേവലോ സങ്ഗഹോ, ന കത്താപേക്ഖോതി അത്ഥോ. ന സങ്ഗാഹകേനാതി ഇദം യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിവത്തിതസ്സ ദസ്സനം. ന ഹീതിആദി തംസമത്ഥനം.

ചതുത്ഥനയസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.