൧. മഹാഖന്ധകം

ബോധികഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ഉഭതോവിഭങ്ഗാനന്തരം സങ്ഗഹമാരോപിതസ്സ മഹാവഗ്ഗചൂളവഗ്ഗസങ്ഗഹിതസ്സ ഖന്ധകസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം ആരഭിതുകാമോ ‘‘ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനന്തി ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖവിഭങ്ഗാനം. പാതിമോക്ഖഗ്ഗഹണേന ഹേത്ഥ തേസം വിഭങ്ഗോ അഭേദേന ഗഹിതോ. യം ഖന്ധകം സങ്ഗായിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഖന്ധാനം സമൂഹോ ഖന്ധകോ, ഖന്ധാനം വാ പകാസനതോ ദീപനതോ ഖന്ധകോ. ‘‘ഖന്ധാ’’തി ചേത്ഥ പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാദിവിനയകമ്മസങ്ഖാതാ ചാരിത്തവാരിത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതാ ച പഞ്ഞത്തിയോ അധിപ്പേതാ. പബ്ബജ്ജാദീനി ഹി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘പഞ്ഞത്തിയോ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞത്തിയഞ്ച ഖന്ധസദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ദാരുക്ഖന്ധോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ. അപിച ഭാഗരാസട്ഠതാപേത്ഥ യുജ്ജതിയേവ താസം പഞ്ഞത്തീനം ഭാഗതോ രാസിതോ ച വിഭത്തത്താ. ഖന്ധകോവിദാതി പഞ്ഞത്തിഭാഗരാസട്ഠവസേന ഖന്ധട്ഠേ കോവിദാ.

പദഭാജനീയേ യേസം പദാനം അത്ഥാ യേഹി അട്ഠകഥാനയേഹി പകാസിതാതി യോജേതബ്ബം. തേ ചേ പുന വദേയ്യാമാതി തേ ചേ അട്ഠകഥാനയേ പുനപി വദേയ്യാമ. അഥ വാ പദഭാജനീയേ യേസം പദാനം യേ അത്ഥാ ഹേട്ഠാ പകാസിതാ, തേ ചേ അത്ഥേ പുന വദേയ്യാമാതി യോജേതബ്ബം. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ഹി-സദ്ദോ പദപൂരണേ ദട്ഠബ്ബോ. പരിയോസാനന്തി സംവണ്ണനാപരിയോസാനം. ഉത്താനാ ചേവ യേ അത്ഥാതി യേ അത്ഥാ പുബ്ബേ അപകാസിതാപി ഉത്താനാ അഗമ്ഭീരാ.

൧. വിസേസകാരണം നത്ഥീതി ‘‘യേന സമയേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി, തേന സമയേനാ’’തിആദിനാ വുത്തകാരണം വിയ ഇധ വിസേസകാരണം നത്ഥി. അയമഭിലാപോതി ‘‘തേന സമയേനാ’’തി അയമഭിലാപോ. കിം പനേതസ്സ വചനേ പയോജനന്തി യദി വിസേസകാരണം നത്ഥി, ഏതസ്സ വചനേ കിം പയോജനന്തി അധിപ്പായോ. നിദാനദസ്സനം പയോജനന്തി യോജേതബ്ബം. തമേവ വിഭാവേതും ‘‘യാ ഹി ഭഗവതാ’’തിആദി വുത്തം.

മഹാവേലാ വിയ മഹാവേലാ, വിപുലവാലുകപുഞ്ജതായ മഹന്തോ വേലാതടോ വിയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഹന്തേ വാലികരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ’’തി. ഉരു മരു സികതാ വാലുകാ വണ്ണു വാലികാതി ഇമേ സദ്ദാ സമാനത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തേനാഹ ‘‘ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതീ’’തി.

ഇതോ പട്ഠായ ച –

യസ്മാ സുത്തന്തപാളീനം, അത്ഥോ സങ്ഖേപവണ്ണിതോ;

തസ്മാ മയം കരിസ്സാമ, താസം അത്ഥസ്സ ദീപനം.

നജ്ജാതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧) നദതി സന്ദതീതി നദീ, തസ്സാ നജ്ജാ, നദിയാ നിന്നഗായാതി അത്ഥോ. നേരഞ്ജരായാതി ‘‘നേലഞ്ജലായാ’’തി വത്തബ്ബേ ല-കാരസ്സ ര-കാരം കത്വാ ‘‘നേരഞ്ജരായാ’’തി വുത്തം, കദ്ദമസേവാലപണകാദിദോസരഹിതസലിലായാതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘നീലംജലായാതി വത്തബ്ബേ നേരഞ്ജരായാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, നാമമേവ വാ ഏതം തസ്സാ നദിയാതി വേദിതബ്ബം. തസ്സാ നദിയാ തീരേ യത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസി, തം ദസ്സേതും ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ’’തി വുത്തം. ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളവ. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) ഏത്ഥ മഗ്ഗഞാണം ബോധീതി വുത്തം, ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. തദുഭയമ്പി ബോധിം ഭഗവാ ഏത്ഥ പത്തോതി രുക്ഖോപി ‘‘ബോധിരുക്ഖോ’’ത്വേവ നാമം ലഭി. അഥ വാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബുജ്ഝതീതി ഭഗവാ ബോധി. തേന ബുജ്ഝന്തേന സന്നിസ്സിതത്താ സോ രുക്ഖോ ‘‘ബോധിരുക്ഖോ’’തി നാമം ലഭി. അട്ഠകഥായം പന ഏകദേസേനേവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. മൂലേതി സമീപേ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി അനുനാസികലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. പഠമന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, തസ്മാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സബ്ബപഠമം ബോധിരുക്ഖമൂലേ വിഹരതീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

അഥ ഖോ ഭഗവാതി ഏത്ഥ അഥാതി തസ്മിം സമയേതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം, യസ്മിം സമയേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ വിഹരതി, തസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ. തേനേവ ഉദാനപാളിയം (ഉദാ. ൨) ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ’’തി വുത്തം. അഥാതി വാ പച്ഛാതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ അഭിസമ്ബോധിതോ പച്ഛാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഖോതി പദപൂരണേ നിപാതോ. സത്ത അഹാനി സത്താഹം. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. യസ്മാ ഭഗവാ തം സത്താഹം നിരന്തരതായ അച്ചന്തമേവ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വിഹാസി, തസ്മാ ‘‘സത്താഹ’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗവസേന ഉപയോഗവചനം വുത്തം. ഏകപല്ലങ്കേനാതി വിസാഖപുണ്ണമായ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ സൂരിയേ അപരാജിതപല്ലങ്കവസേന വജിരാസനേ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ സകിമ്പി അനുട്ഠഹിത്വാ യഥാഭുജിതേന ഏകേനേവ പല്ലങ്കേന.

വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി ഏത്ഥ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിമുത്തീസു പഞ്ചസു പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിസങ്ഖാതാ ഭഗവതോ ഫലവിമുത്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘വിമുത്തിസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദയമാനോ’’തി. വിമുത്തീതി ച ഉപക്കിലേസേഹി പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന ചിത്തസ്സ വിമുത്തഭാവോ, ചിത്തമേവ വാ തഥാ വിമുത്തം വേദിതബ്ബം. തായ വിമുത്തിയാ ജാതം, സമ്പയുത്തം വാ സുഖം വിമുത്തിസുഖം. ‘‘യായം, ഭന്തേ, ഉപേക്ഖാ സന്തേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮) വചനതോ ഉപേക്ഖാപി ചേത്ഥ സുഖമിച്ചേവ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨) ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി. ഭഗവാ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനികം അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, ന ഇതരം. അഥ വാ ‘‘തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨) യഥാ സങ്ഖാരദുക്ഖവൂപസമോ ‘‘സുഖോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം സകലകിലേസദുക്ഖൂപസമഭാവതോ അഗ്ഗഫലേ ലബ്ഭമാനാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി ഏവ ഇധ ‘‘സുഖ’’ന്തി വേദിതബ്ബാ.

അഥാതി അധികാരത്ഥേ നിപാതോ, ഖോതി പദപൂരണേ. തേസു അധികാരത്ഥേന ‘‘അഥാ’’തി ഇമിനാ വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദനതോ അഞ്ഞം അധികാരം ദസ്സേതി. കോ പനേസോതി? പടിച്ചസമഉപ്പാദമനസികാരോ. രത്തിയാതി അവയവസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. പഠമന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. ഭഗവാ ഹി തസ്സാ രത്തിയാ സകലമ്പി പഠമം യാമം തേനേവ മനസികാരേന യുത്തോ അഹോസീതി.

പച്ചയാകാരന്തി അവിജ്ജാദിപച്ചയധമ്മം. പടിച്ചാതി പടിമുഖം ഗന്ത്വാ, കാരണസാമഗ്ഗിം അപടിക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. പടിമുഖഗമനഞ്ച പച്ചയസ്സ കാരണസാമഗ്ഗിയാ അങ്ഗഭാവേന ഫലസ്സ ഉപ്പാദനമേവ. അപടിക്ഖിപിത്വാതി പന വിനാ തായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ അങ്ഗഭാവം അഗന്ത്വാ സയമേവ ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. ഏതേന കാരണബഹുതാ ദസ്സിതാ. അവിജ്ജാദിഏകേകഹേതുസീസേന ഹി ഹേതുസമൂഹോ നിദ്ദിട്ഠോ. സഹിതേതി സമുദിതേ, അവിനിബ്ഭുത്തേതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാദികോ ഹി പച്ചയധമ്മോ സഹിതേയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിധമ്മേ ഉപ്പാദേതി. ഇമിനാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മബഹുതാ ദസ്സിതാ. ഉഭയേനപി ‘‘ഏകം ന ഏകതോ’’തിആദിനയോ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ; വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൭) ദീപിതോ ഹോതി. ഏകതോ ഹി കാരണതോ ന ഇധ കിഞ്ചി ഏകം ഫലമത്ഥി, ന അനേകം, നാപി അനേകേഹി കാരണേഹി ഏകം, അനേകേഹി പന കാരണേഹി അനേകമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി അനേകേഹി ഉതുപഥവീബീജസലിലസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി അനേകമേവ രൂപഗന്ധരസാദിഅങ്കുരസങ്ഖാതം ഫലമുപ്പജ്ജമാനം ദിസ്സതി. യം പനേതം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏകേകഹേതുഫലദീപനം കതം, തത്ഥ പയോജനം ന വിജ്ജതി.

ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി പധാനത്താ കത്ഥചി പാകടത്താ കത്ഥചി അസാധാരണത്താ ദേസനാവിലാസസ്സ ച വേനേയ്യാനഞ്ച അനുരൂപതോ ഏകമേവ ഹേതും വാ ഫലം വാ ദീപേതി. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി ഏകമേവ ഹേതും ഫലഞ്ചാഹ. ഫസ്സോ ഹി വേദനായ പധാനഹേതു യഥാഫസ്സം വേദനാവവത്ഥാനതോ. വേദനാ ച ഫസ്സസ്സ പധാനഫലം യഥാവേദനം ഫസ്സവവത്ഥാനതോ. ‘‘സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ’’തി (മഹാനി. ൫) പാകടത്താ ഏകം ഹേതും ആഹ. പാകടോ ഹി ഏത്ഥ സേമ്ഹോ, ന കമ്മാദയോ. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, അകുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ അയോനിസോമനസികാരമൂലകാ’’തി അസാധാരണത്താ ഏകം ഹേതും ആഹ. അസാധാരണോ ഹി അയോനിസോമനസികാരോ അകുസലാനം, സാധാരണാനി വത്ഥാരമ്മണാദീനീതി. തസ്മാ അവിജ്ജാ താവേത്ഥ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു വത്ഥാരമ്മണസഹജാതധമ്മാദീസു സങ്ഖാരകാരണേസു ‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൨) ച ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ ആസവസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൪) ച വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി തണ്ഹാദീനം സങ്ഖാരഹേതൂനം ഹേതൂതി പധാനത്താ, ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാഗതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി പാകടത്താ അസാധാരണത്താ ച സങ്ഖാരാനം ഹേതുഭാവേന ദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഏകേകഹേതുഫലദീപനേ യഥാസമ്ഭവം നയോ നേതബ്ബോ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഏകം ന ഏകതോ ഇധ, നാനേകമനേകതോപി നോ ഏകം;

ഫലമത്ഥി അത്ഥി പന ഏക-ഹേതുഫലദീപനേ അത്ഥോ’’തി.

പച്ചേതുമരഹതീതി പടിച്ചോ. യോ ഹി നം പച്ചേതി അഭിസമേതി, തസ്സ അച്ചന്തമേവ ദുക്ഖവൂപസമായ സംവത്തതി. സമ്മാ സഹ ച ഉപ്പാദേതീതി സമുപ്പാദോ. പച്ചയധമ്മോ ഹി അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദേന്തോ സമ്പുണ്ണമേവ ഉപ്പാദേതി, ന വികലം. യേ ച ധമ്മേ ഉപ്പാദേതി, തേ സബ്ബേ സഹേവ ഉപ്പാദേതി, ന ഏകേകം. ഇതി പടിച്ചോ ച സോ സമുപ്പാദോ ചാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വിത്ഥാരോതി പടിച്ചസമുപ്പാദപദവണ്ണനാപപഞ്ചോ. മയമ്പി തം അതിപപഞ്ചഭയാ ഇധ ന ദസ്സയിസ്സാമ, ഏവം പരതോ വക്ഖമാനമ്പി വിത്ഥാരം. അനുലോമപടിലോമന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. സ്വേവാതി സോ ഏവ പച്ചയാകാരോ. പുരിമനയേന വാ വുത്തോതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ പച്ചയാകാരോ. പവത്തിയാതി സംസാരപ്പവത്തിയാ. മനസി അകാസീതി യോ യോ പച്ചയധമ്മോ യസ്സ യസ്സ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മസ്സ യഥാ യഥാ ഹേതുപച്ചയാദിനാ പച്ചയഭാവേന പച്ചയോ ഹോതി, തം സബ്ബം അവിപരീതം അപരിഹാപേത്വാ അനവസേസതോ പച്ചവേക്ഖണവസേന ചിത്തേ അകാസീതി അത്ഥോ.

അവിജ്ജാപച്ചയാതിആദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൫; വിസുദ്ധി. ൨.൫൮൬-൫൮൭; ഉദാ. അട്ഠ. ൧) അവിന്ദിയം കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിന്ദിയം കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ, അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ ഭവാദീസു സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ, അവിജ്ജമാനേസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസു ന ജവതീതി അവിജ്ജാ, വിജ്ജാപടിപക്ഖാതി വാ അവിജ്ജാ. സാ ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ ചതുബ്ബിധാ വേദിതബ്ബാ. പടിച്ച നം ന വിനാ ഫലം ഏതി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാതി പച്ചയോ, ഉപകാരട്ഠോ വാ പച്ചയോ. അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ, തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ. സങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ, ലോകിയാ കുസലാകുസലചേതനാ. തേ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ചാഭിസങ്ഖാരവസേന തിവിധാ വേദിതബ്ബാ. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം, തം ലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണവസേന ബാത്തിംസവിധം. നമതീതി നാമം, വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയം. രുപ്പതീതി രൂപം, ഭൂതരൂപം ചക്ഖാദിഉപാദാരൂപഞ്ച. ആയതന്തി, ആയതഞ്ച സംസാരദുക്ഖം നയതീതി ആയതനം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. ഇദമ്പി ദ്വയം ദ്വാരവസേന ഛബ്ബിധം, വിപാകവസേന ഗഹണേ ബാത്തിംസവിധം. തസ്സതി പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ, സാ കാമതണ്ഹാദിവസേന സങ്ഖേപതോ തിവിധാ, വിത്ഥാരതോ അട്ഠസതവിധാ ച. ഉപാദിയതീതി ഉപാദാനം, തം കാമുപാദാനാദിവസഏന ചതുബ്ബിധം.

ഭവതി ഭാവയതി ചാതി ഭവോ, സോ കമ്മോപപത്തിഭേദതോ ദുവിധോ. ജനനം ജാതി. ജീരണം ജരാ. മരന്തി തേനാതി മരണം. സോചനം സോകോ. പരിദേവനം പരിദേവോ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം. ഉപ്പാദട്ഠിതിവസേന ദ്വേധാ ഖനതീതി വാ ദുക്ഖം. ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ. സമ്ഭവന്തീതി നിബ്ബത്തന്തി. ന കേവലഞ്ച സോകാദീഹേവ, അഥ ഖോ സബ്ബപദേഹി ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തി പദസ്സ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം ദസ്സിതം ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഏവമേതസ്സ…പേ… സമുദയോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പന അയമത്ഥോ. ഏവന്തി നിദ്ദിട്ഠനയനിദസ്സനം. തേന അവിജ്ജാദീഹേവ കാരണേഹി, ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദീഹീതി ദസ്സേതി. ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ. കേവലസ്സാതി അസമ്മിസ്സസ്സ, സകലസ്സ വാ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖസമൂഹസ്സ, ന സത്തസ്സ നാപി സുഭസുഖാദീനം. സമുദയോ ഹോതീതി നിബ്ബത്തി സമ്ഭവതി.

അച്ചന്തമേവ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, അരിയമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേനാ’’തി. അസേസം നിരോധാ അസേസനിരോധാ, അസേസേത്വാ നിസ്സേസേത്വാ നിരോധാ സമുച്ഛിന്ദനാ അനുസയപ്പഹാനവസേന അഗ്ഗമഗ്ഗേന അവിജ്ജായ അച്ചന്തസമുഗ്ഘാതതോതി അത്ഥോ. യദിപി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹിപി പഹീയമാനാ അവിജ്ജാ അച്ചന്തസമുഗ്ഘാതവസേനേവ പഹീയതി, തഥാപി ന അനവസേസതോ പഹീയതി. അപായഗമനീയാ ഹി അവിജ്ജാ പഠമമഗ്ഗേന പഹീയതി, തഥാ സകിദേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സബ്ബത്ഥ ച അനരിയഭൂമിയം ഉപപത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാ യഥാക്കമം ദുതിയതതിയമഗ്ഗേഹി പഹീയതി, ന ഇതരാതി, അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ പന സാ അനവസേസം പഹീയതീതി. അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതീതി സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം അനവസേസം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി. ഹേട്ഠിമേന ഹി മഗ്ഗത്തയേന കേചി സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തി, കേചി ന നിരുജ്ഝന്തി അവിജ്ജായ സാവസേസനിരോധാ, അഗ്ഗമഗ്ഗേന പനസ്സാ അനവസേസനിരോധാ ന കേചി സങ്ഖാരാ ന നിരുജ്ഝന്തീതി. ഏവം നിരുദ്ധാനന്തി ഏവം അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധാനം. കേവല-സദ്ദോ നിരവസേസവാചകോ ച ഹോതി ‘‘കേവലാ അങ്ഗമഗധാ’’തിആദീസു. അസമ്മിസ്സവാചകോ ച ‘‘കേവലാ സാലയോ’’തിആദീസു. തസ്മാ ഉഭയഥാപി അത്ഥം വദതി ‘‘സകലസ്സ, സുദ്ധസ്സ വാ’’തി. തത്ഥ സകലസ്സാതി അനവസേസസ്സ സബ്ബഭവാദിഗതസ്സ. സത്തവിരഹിതസ്സാതി പരപരികപ്പിതജീവരഹിതസ്സ.

അപിചേത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’’തി ഏത്താവതാപി സകലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അനവസേസതോ നിരോധോ വുത്തോ ഹോതി, തഥാപി യഥാ അനുലോമേ യസ്സ യസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ അത്ഥിതായ യോ യോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ ന നിരുജ്ഝതി പവത്തതി ഏവാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… സമുദയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏവം തപ്പടിപക്ഖതോ തസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ അഭാവേ സോ സോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ നിരുജ്ഝതി ന പവത്തതീതി ദസ്സനത്ഥം ഇധ ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, ന പന അനുലോമേ വിയ കാലത്തയപരിയാപന്നസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധദസ്സനത്ഥം. അനാഗതസ്സേവ ഹി അരിയമഗ്ഗഭാവനായ അസതി ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ നിരോധോ ഇച്ഛിതോതി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

യദാ ഹവേതി ഏത്ഥ ഹവേതി ബ്യത്തന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. കേചി പന ‘‘ഹവേതി ആഹവേ യുദ്ധേ’’തി അത്ഥം വദന്തി, ‘‘യോധേഥ മാരം പഞ്ഞാവുധേനാ’’തി (ധ. പ. ൪൦) ഹി വചനതോ കിലേസമാരേന യുജ്ഝനസമയേതി തേസം അധിപ്പായോ. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേനാതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനസഭാവേന. ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം നാമ അട്ഠ സമാപത്തിയോ കസിണാരമ്മണസ്സ ഉപനിജ്ഝായനതോ. ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി. വിപസ്സനാ ഹി തീണി ലക്ഖണാനി ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം, മഗ്ഗോ വിപസ്സനായ ആഗതകിച്ചം സാധേതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം, ഫലം തഥലക്ഖണം നിരോധസച്ചം ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി അയുത്തോ പഞ്ഹോ, ദുപ്പഞ്ഹോ ഏസോതി അത്ഥോ. ആദിസദ്ദേന –

‘‘ഫുസതീതി അഹം ന വദാമി. ഫുസതീതി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’തി? ഏവഞ്ചാഹം ന വദാമി, ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫസ്സോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം ‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’തി. കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീതി? നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി ഭഗവാ അവോച, വേദയതീതി അഹം ന വദാമി, വേദയതീതി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി? ഏവഞ്ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം ‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’’തി (സം. നി. ൨.൧൨) –

ഏവമാദിം പാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആദിനാ ച നയേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പന ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാതി, കസ്സ ച പനായം ജാതീതി. ‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’തി ഭഗവാ അവോചാ’’തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. നനു ചേത്ഥ ‘‘കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജരാമരണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൫) ഇദം സുപുച്ഛിതന്തി? കിഞ്ചാപി സുപുച്ഛിതം, യഥാ പന സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ സുവണ്ണഥാലകേ വഡ്ഢിതസ്സ സുഭോജനസ്സ മത്ഥകേ ആമലകമത്തേ ഗൂഥപിണ്ഡേ ഠപിതേ സബ്ബം ഭോജനം ദുബ്ഭോജനം ഹോതി ഛഡ്ഡേതബ്ബം, ഏവമേവ ‘‘കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’’ന്തി ഇമിനാ സത്തൂപലദ്ധിവാദപദേന ഗൂഥപിണ്ഡേന തം ഭോജനം ദുബ്ഭോജനം വിയ അയമ്പി സബ്ബോ ദുപ്പഞ്ഹോ ജാതോതി.

സോളസ കങ്ഖാതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ അഹോസിം, കിം നു ഖോ അഹോസിം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം, ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦; മ. നി. ൧.൧൮) ഏവമാഗതാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നവിസയാ സോളസവിധാ കങ്ഖാ.

തത്ഥ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൨൦) അഹോസിം നു ഖോ, ന നു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച അധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരഞ്ച നിസ്സായ അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി, കിം കാരണന്തി ന വത്തബ്ബം. ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനോ യഥാ തഥാ വാ പവത്തതി. അപിച അയോനിസോമനസികാരോയേവേത്ഥ കാരണം. ഏവം അയോനിസോമനസികാരസ്സ പന കിം കാരണന്തി? സ്വേവ പുഥുജ്ജനഭാവോ അരിയാനം അദസ്സനാദീനി വാ. നനു ച പുഥുജ്ജനോപി യോനിസോ മനസി കരോതീതി. കോ വാ ഏവമാഹ ‘‘ന മനസി കരോതീ’’തി. ന പന തത്ഥ പുഥുജ്ജനഭാവോ കാരണം, സദ്ധമ്മസവനകല്യാണമിത്താദീനി തത്ഥ കാരണാനി. ന ഹി മച്ഛമംസാദീനി അത്തനോ പകതിയാ സുഗന്ധാനി, അഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ പന സുഗന്ധാനിപി ഹോന്തി.

കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി ജാതിലിങ്ഗുപപത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ നു ഖോ അഹോസിം, ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി.

കഥം നു ഖോതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോ അഹോസിം, രസ്സഓദാതകണ്ഹപ്പമാണികഅപ്പമാണികാദീനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. കേചി പന ‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനാദിം നിസ്സായ ‘കേന നു ഖോ കാരണേന അഹോസി’ന്തി ഹേതുതോ കങ്ഖതീ’’തി വദന്തി.

കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം…പേ… ദേവോ ഹുത്വാ മനുസ്സോ’’തി അത്തനോ പരമ്പരം കങ്ഖതി. സബ്ബത്ഥേവ പന അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനമേതം, തഞ്ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം.

ഭവിസ്സാമി നു ഖോ, ന നു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

അഹം നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ അത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. യുത്തം പനേതന്തി? യുത്തം അയുത്തന്തി കാ ഏത്ഥ ചിന്താ. അപിചേത്ഥ ഇദം വത്ഥുമ്പി ഉദാഹരന്തി, ചൂളമാതായ കിര പുത്തോ മുണ്ഡോ, മഹാമാതായ പുത്തോ അമുണ്ഡോ. തം സുത്തം മുണ്ഡേസും. സോ ഉട്ഠായ ‘‘അഹം നു ഖോ ചൂളമാതായ പുത്തോ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം ‘‘അഹം നു ഖോസ്മീ’’തി കങ്ഖാ ഹോതി.

നോ നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ നത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. തത്രാപി ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തോ ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സീതിഭൂതം അത്തനോ ഊരും ‘‘മച്ഛോ’’തി ചിന്തേത്വാ പഹരി. അപരോ സുസാനപസ്സേ ഖേത്തം രക്ഖന്തോ ഭീതോ സങ്കുടിതോ സയി. സോ പടിബുജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ജണ്ണുകാനി ‘‘ദ്വേ യക്ഖാ’’തി ചിന്തേത്വാ പഹരി, ഏവം ‘‘നോ നു ഖോസ്മീ’’തി കങ്ഖതി.

കിം നു ഖോസ്മീതി ഖത്തിയോവ സമാനോ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി കണ്ണോ വിയ സൂതപുത്തസഞ്ഞീ. ഏസ നയോ സേസേസു. ദേവോ പന സമാനോ ദേവഭാവം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. സോപി പന ‘‘അഹം രൂപീ നു ഖോ അരൂപീ നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന കങ്ഖതി. ഖത്തിയാദയോ കസ്മാ ന ജാനന്തീതി ചേ? അപ്പച്ചക്ഖാ തേസം തത്ഥ തത്ഥ കുലേ ഉപ്പത്തി. ഗഹട്ഠാപി ച പാതലികാദയോ പബ്ബജിതസഞ്ഞിനോ. പബ്ബജിതാപി ‘‘കുപ്പം നു ഖോ മേ കമ്മ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഗഹട്ഠസഞ്ഞിനോ. മനുസ്സാപി ച ഏകച്ചേ രാജാനോ വിയ അത്തനി ദേവസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി.

കഥം നു ഖോസ്മീതി വുത്തനയമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ജീവോ നാമ അത്ഥീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോസ്മി, രസ്സചതുരസ്സഛളംസഅട്ഠംസസോളസംസാദീനം അഞ്ഞതരപ്പകാരോ’’തി കങ്ഖന്തോ ‘‘കഥം നു ഖോസ്മീ’’തി കങ്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. സരീരസണ്ഠാനം പന പച്ചുപ്പന്നം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി.

കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാനം കങ്ഖതി.

വപയന്തീതി വിഅപയന്തി, ഇകാരലോപേനായം നിദ്ദേസോ. ബ്യപയന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വപയന്തി അപഗച്ഛന്തീ’’തി. അപഗമനഞ്ച അനുപ്പത്തിനിരോധവസേനാതി ആഹ ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തി.

൩. കദാ പനസ്സ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ചതുസച്ചധമ്മാ വാ പാതുഭവന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി പകാസന്തീതി? വിപസ്സനാമഗ്ഗഞാണേസു പവത്തമാനേസു. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണേ താവ വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ സതിആദയോ വിപസ്സനാഞാണഞ്ച യഥാരഹം അത്തനോ അത്തനോ വിസയേസു തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന സുഭസഞ്ഞാദികേ പജഹന്താ കായാനുപസ്സനാദിവസേന വിസും വിസും ഉപ്പജ്ജന്തി. മഗ്ഗക്ഖണേ പന തേ നിബ്ബാനമാലമ്ബിത്വാ സമുച്ഛേദവസേന പടിപക്ഖേ പജഹന്താ ചതൂസുപി അരിയസച്ചേസു അസമ്മോഹപടിവേധസാധനവസേന സകിദേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം താവേത്ഥ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനട്ഠേന പാതുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അരിയസച്ചധമ്മാനം പന ലോകിയാനം വിപസ്സനാക്ഖണേ വിപസ്സനായ ആരമ്മണകരണവസേന ലോകുത്തരാനം തദധിമുത്തതാവസേന മഗ്ഗക്ഖണേ നിരോധസച്ചസ്സ ആരമ്മണാഭിസമയവസേന സബ്ബേസമ്പി കിച്ചാഭിസമയവസേന പാകടഭാവതോ പകാസനട്ഠേന പാതുഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ സതിപി സബ്ബാകാരേന സബ്ബധമ്മാനം അത്തനോ ഞാണസ്സ പാകടഭാവേ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ കതത്താ നിപുണഗമ്ഭീരസുദുദ്ദസതായ പച്ചയാകാരസ്സ തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപ്പന്നബലവസോമനസ്സോ പടിപക്ഖസമുച്ഛേദവിഭാവനേന സദ്ധിം അത്തനോ തദഭിസമയാനുഭാവദീപകമേവേത്ഥ ഉദാനം ഉദാനേസി.

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തപ്പകാരം മാരസേനന്തി –

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ, ദുതിയാ അരതി വുച്ചതി;

തതിയാ ഖുപ്പിപാസാ തേ, ചതുത്ഥീ തണ്ഹാ പവുച്ചതി.

‘‘പഞ്ചമീ ഥിനമിദ്ധം തേ, ഛട്ഠാ ഭീരൂ പവുച്ചതി;

സത്തമീ വിചികിച്ഛാ തേ, മക്ഖോ ഥമ്ഭോ ച അട്ഠമാ.

‘‘ലാഭോ സിലോകോ സക്കാരോ, മിച്ഛാലദ്ധോ ച യോ യസോ;

യോ ചത്താനം സമുക്കംസേ, പരേ ച അവജാനതി.

‘‘ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ;

ന നം അസൂരോ ജിനാതി, ജേത്വാ ച ലഭതേ സുഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൪൩൮-൪൪൧; മഹാനി. ൨൮) –

ഇമിനാ നയേന വുത്തപ്പകാരം മാരസേനം.

തത്ഥ (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൪൩൯-൪൧; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൮) യസ്മാ ആദിതോവ അഗാരിയഭൂതേ സത്തേ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമാ മോഹയന്തി, തേ അഭിഭുയ്യ അനഗാരിയഭാവം ഉപഗതാനം പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘പബ്ബജിതേന ഖോ, ആവുസോ, അഭിരതി ദുക്കരാ’’തി (സം. നി. ൪.൩൩൧). തതോ തേ പരപടിബദ്ധജീവികത്താ ഖുപ്പിപാസാ ബാധതി, തായ ബാധിതാനം പരിയേസന തണ്ഹാ ചിത്തം കിലമയതി, അഥ നേസം കിലന്തചിത്താനം ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, തതോ വിസേസമനധിഗച്ഛന്താനം ദുരഭിസമ്ഭവേസു അരഞ്ഞവനപത്ഥേസു സേനാസനേസു വിഹരതം ഉത്രാസസഞ്ഞിതാ ഭീരു ജായതി, തേസം ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതാനം ദീഘരത്തം വിവേകരസമനസ്സാദയമാനാനം വിഹരതം ‘‘ന സിയാ നു ഖോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി പടിപത്തിയം വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തം വിനോദേത്വാ വിഹരതം അപ്പമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന മാനമക്ഖഥമ്ഭാ ജായന്തി, തേപി വിനോദേത്വാ വിഹരതം തതോ അധികതരം വിസേസാധിഗമം നിസ്സായ ലാഭസക്കാരസിലോകാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലാഭാദിമുച്ഛിതാ ധമ്മപതിരൂപകാനി പകാസേന്താ മിച്ഛായസം അധിഗന്ത്വാ തത്ഥ ഠിതാ ജാതിആദീഹി അത്താനം ഉക്കംസേന്തി പരം വമ്ഭേന്തി, തസ്മാ കാമാദീനം പഠമസേനാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവമേതം ദസവിധം സേനം ഉദ്ദിസിത്വാ യസ്മാ സാ കണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതത്താ കണ്ഹസ്സ നമുചിനോ ഉപകാരായ സംവത്തതി, തസ്മാ നം ‘‘തവ സേനാ’’തി നിദ്ദിസന്തേന ‘‘ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അഭിപ്പഹാരിനീതി സമണബ്രാഹ്മണാനം ഘാതനീ നിപ്പോഥനീ, അന്തരായകരീതി അത്ഥോ. ന നം അസൂരോ ജിനാതി, ജേത്വാ ച ലഭതേ സുഖന്തി ഏവം തവ സേനം അസൂരോ കായേ ച ജീവിതേ ച സാപേക്ഖോ പുരിസോ ന ജിനാതി, സൂരോ പന ജിനാതി, ജേത്വാ ച മഗ്ഗസുഖം ഫലസുഖഞ്ച അധിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. സോപി ബ്രാഹ്മണോതി സോപി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ.

ഇദാനി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ രത്തിയാ പഠമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമം സാധുകം മനസാകാസി. രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിലോമം സാധുകം മനസാകാസി. രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമം സാധുകം മനസാകാസീ’’തി ഏവം വുത്തായ ഉദാനപാളിയാ (ഉദാ. ൧) ഇമിസ്സാ ച ഖന്ധകപാളിയാ അവിരോധം ദസ്സേതും ‘‘ഉദാനേ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥ തസ്സ വസേനാതി തസ്സ പച്ചയാകാരപജാനനസ്സ പച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ ച വസേന. ഏകേകമേവ കോട്ഠാസന്തി അനുലോമപടിലോമേസു ഏകേകമേവ കോട്ഠാസം. പാടിപദരത്തിയാ ഏവം മനസാകാസീതി രത്തിയാ തീസുപി യാമേസു അനുലോമപടിലോമംയേവ മനസാകാസി. ഭഗവാ കിര ഠപേത്വാ രതനഘരസത്താഹം സേസേസു ഛസു സത്താഹേസു അന്തരന്തരാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ യേഭുയ്യേന വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ വിഹാസി, രതനഘരസത്താഹേ പന അഭിധമ്മപവിചയവസേനേവ വിഹാസി. തസ്മാ അന്തരന്തരാ ധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പാദിതമനസികാരേസു പാടിപദരത്തിയാ ഉപ്പാദിതം മനസികാരം സന്ധായ ഇമിസ്സം ഖന്ധകപാളിയം ഏവം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

ബോധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അജപാലകഥാവണ്ണനാ

൪. തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേനാതി പല്ലങ്കസത്താഹസ്സ അപഗമനേന. തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാതി തതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമാധിതോ യഥാകാലപരിച്ഛേദം വുട്ഠഹിത്വാ. അഞ്ഞേപി ബുദ്ധത്തകരാതി വിസാഖപുണ്ണമിതോ പട്ഠായ രത്തിന്ദിവം ഏവം നിച്ചസമാഹിതഭാവഹേതുഭൂതാനം ബുദ്ധഗുണാനം ഉപരി അഞ്ഞേപി ബുദ്ധത്തസാധകാ. ‘‘അയം ബുദ്ധോ’’തി ബുദ്ധഭാവസ്സ പരേസം വിഭാവനാ ധമ്മാ കിം നു ഖോ സന്തീതി യോജനാ. ഏകച്ചാനം ദേവതാനന്തി യാ അധിഗതമഗ്ഗാ സച്ഛികതനിരോധാ ഏകപദേസേന ബുദ്ധഗുണേ ജാനന്തി, താ ഠപേത്വാ തദഞ്ഞാസം ദേവതാനം. അനിമിസേഹീതി ധമ്മപീതിവിപ്ഫാരവസേന പസാദവിഭാവനിച്ചലദലതായ നിമേസരഹിതേഹി. രതനചങ്കമേതി ദേവതാഹി മാപിതേ രതനമയചങ്കമേ. ‘‘രതനഭൂതാനം സത്തന്നം പകരണാനം തത്ഥ ച അനുത്തരസ്സ ധമ്മരതനസ്സ സമ്മസനേന തം ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാത’’ന്തിപി വദന്തി. തേനേവ അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ‘‘രതനഘരം നാമ ന രതനമയം ഗേഹം, സത്തന്നം പന പകരണാനം സമ്മസിതട്ഠാനം രതനഘരന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

കസ്മാ പനായം അജപാലനിഗ്രോധോ നാമ ജാതോതി ആഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ തത്ഥ വേദേ സജ്ഝായിതും അസമത്ഥാ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണാ പാകാരപരിക്ഖേപയുത്താനി നിവേസനാനി കത്വാ സബ്ബേ വസിംസു, തസ്മാസ്സ ‘അജപാലനിഗ്രോധോ’തി നാമം ജാത’’ന്തി വദന്തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ന ജപന്തീതി അജപാ, മന്താനം അനജ്ഝായകാതി അത്ഥോ. അജപാ ലന്തി ആദിയന്തി നിവാസം ഏത്ഥാതി അജപാലോതി. അപരേ പന വദന്തി ‘‘യസ്മാ മജ്ഝന്ഹികേ സമയേ അന്തോ പവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതി രക്ഖതി, തസ്മാ ‘അജപാലോ’തിസ്സ നാമം രുള്ഹ’’ന്തി. സബ്ബഥാപി നാമമേതം തസ്സ രുക്ഖസ്സ.

വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോതി ധമ്മം വിചിനന്തോയേവ അന്തരന്തരാ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ. ‘‘ധമ്മം വിചിനന്തോ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ’’തി ഏവം വാ ഏത്ഥ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. ഉദാനട്ഠകഥായമ്പി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪) ഹി അയമേവ പാഠോ. ധമ്മം വിചിനന്തോ ചേത്ഥ ഏവം അഭിധമ്മേ നയമഗ്ഗം സമ്മസി പഠമം ധമ്മസങ്ഗണീപകരണം നാമ, തതോ വിഭങ്ഗപ്പകരണം, ധാതുകഥാപകരണം, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപ്പകരണം, കഥാവത്ഥും നാമ, യമകം നാമ, തതോ മഹാപകരണം പട്ഠാനം നാമാതി. തത്ഥസ്സ സണ്ഹസുഖുമട്ഠാനമ്ഹി ചിത്തേ ഓതിണ്ണേ പീതി ഉപ്പജ്ജി, പീതിയാ ഉപ്പന്നായ ലോഹിതം പസീദി, ലോഹിതേ പസന്നേ ഛവി പസീദി, ഛവിയാ പസന്നായ പുരത്ഥിമകായതോ കൂടാഗാരാദിപ്പമാണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്ദം ഛദ്ദന്തനാഗകുലം വിയ പാചീനദിസായ അനന്താനി ചക്കവാളാനി പക്ഖന്ദാ. പച്ഛിമകായതോ ഉട്ഠഹിത്വാ പച്ഛിമദിസായ, ദക്ഖിണംസകൂടതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദക്ഖിണദിസായ, വാമംസകൂടതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരദിസായ അനന്താനി ചക്കവാളാനി പക്ഖന്ദാ. പാദതലേഹി പവാളങ്കുരവണ്ണാ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാപഥവിം വിനിബ്ബിജ്ഝ ഉദകം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ വാതക്ഖന്ധം പദാലേത്വാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദാ. സീസതോ സംപരിവത്തിയമാനം മണിദാമം വിയ നീലവണ്ണരസ്മിവട്ടി ഉട്ഠഹിത്വാ ഛ ദേവലോകേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ നവ ബ്രഹ്മലോകേ അതിക്കമ്മ അജടാകാസം പക്ഖന്ദാ. തസ്മിം ദിവസേ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാ സത്താ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാവ അഹേസും. തം ദിവസഞ്ച പന ഭഗവതോ സരീരാ നിക്ഖന്താ യാവജ്ജദിവസാപി കിര താ രസ്മിയോ അനന്തലോകധാതുയോ ഗച്ഛന്തിയേവ. ന കേവലഞ്ച ഇമസ്മിംയേവ സത്താഹേ ധമ്മം വിചിനന്തസ്സ സരീരതോ രസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, അഥ ഖോ രതനഘരസത്താഹേപി പട്ഠാനം സമ്മസന്തസ്സ ഏവമേവ സരീരതോ രസ്മിയോ നിക്ഖന്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബം.

വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) –

‘‘ഇമേസു ച ഏകവീസതിയാ ദിവസേസു ഏകദിവസേപി സത്ഥു സരീരതോ രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ, ചതുത്ഥേ പന സത്താഹേ പച്ഛിമുത്തരായ ദിസായ രതനഘരേ നിസീദി. തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണിം സമ്മസന്തസ്സപി സരീരതോ രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ. വിഭങ്ഗപ്പകരണം, ധാതുകഥം, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിം, കഥാവത്ഥുപ്പകരണം, യമകപ്പകരണം സമ്മസന്തസ്സപി രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ. യദാ പന മഹാപകരണം ഓരുയ്ഹ ‘ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ…പേ… അവിഗതപച്ചയോ’തി സമ്മസനം ആരഭി, അഥസ്സ ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനം സമ്മസന്തസ്സ ഏകന്തതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം മഹാപകരണേ ഓകാസം ലഭി. യഥാ ഹി തിമിരപിങ്ഗലമഹാമച്ഛോ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരേ മഹാസമുദ്ദേയേവ ഓകാസം ലഭതി, ഏവമേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഏകന്തതോ മഹാപകരണേയേവ ഓകാസം ലഭി.

‘‘സത്ഥു ഏവം ലദ്ധോകാസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന യഥാസുഖം സണ്ഹസുഖുമധമ്മം സമ്മസന്തസ്സ സരീരതോ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരവസേന ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു. കേസമസ്സൂഹി ചേവ അക്ഖീനഞ്ച നീലട്ഠാനേഹി നീലരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, യാസം വസേന ഗഗനതലം അഞ്ജനചുണ്ണസമോകിണ്ണം വിയ ഉമാപുപ്ഫനീലുപ്പലദലസഞ്ഛന്നം വിയ വീതിപതന്തമണിതാലവണ്ടം വിയ സമ്പസാരിതമേചകപടം വിയ ച അഹോസി. ഛവിതോ ചേവ അക്ഖീനഞ്ച പീതട്ഠാനേഹി പീതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണരസനിസിഞ്ചമാനാ വിയ സുവണ്ണപടപസാരിതാ വിയ കുങ്കുമചുണ്ണകണികാരപുപ്ഫസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചിംസു. മംസലോഹിതേഹി ചേവ അക്ഖീനഞ്ച രത്തട്ഠാനേഹി ലോഹിതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ ചീനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതാ വിയ സുപക്കലാഖാരസനിസിഞ്ചമാനാ വിയ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്താ വിയ ജയസുമനപാരിബദ്ധകബന്ധുജീവകകുസുമസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചിംസു. അട്ഠീഹി ചേവ ദന്തേഹി ച അക്ഖീനഞ്ച സേതട്ഠാനേഹി ഓദാതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ രജതകുടേഹി ആസിഞ്ചമാനഖീരധാരാസമ്പരികിണ്ണാ വിയ പസാരിതരജതപടവിതാനാ വിയ വീതിപതന്തരജതതാലവണ്ടാ വിയ കുന്ദകുമുദസിന്ധുവാരസുമനമല്ലികാദികുസുമസഞ്ഛന്നാ വിയ ച വിരോചിംസു. മഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാ പന തമ്ഹാ തമ്ഹാ സരീരപ്പദേസാ നിക്ഖമിംസു. ഇതി താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ ഘനമഹാപഥവിം ഗണ്ഹിംസു.

‘‘ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ മഹാപഥവീ നിദ്ധന്തസുവണ്ണപിണ്ഡി വിയ അഹോസി. പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകം ഗണ്ഹിംസു. പഥവീസന്ധാരകം അട്ഠനഹുതാധികചതുയോജനസതസഹസ്സബഹലം ഉദകം സുവണ്ണകലസേഹി ആസിഞ്ചമാനവിലീനസുവണ്ണം വിയ അഹോസി. ഉദകം വിനിവിജ്ഝിത്വാ വാതം അഗ്ഗഹേസും. ഛന്നവുതാധികനവയോജനസതസഹസ്സബഹലോ വാതോ സമുസ്സിതസുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ അഹോസി. വാതം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഹേട്ഠാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദിംസു. ഉപരിഭാഗേന ഉഗ്ഗന്ത്വാപി ചതുമഹാരാജികേ ഗണ്ഹിംസു. തേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ താവതിംസേ, തതോ യാമേ, തതോ തുസിതേ, തതോ നിമ്മാനരതീ, തതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ, തതോ നവ ബ്രഹ്മലോകേ, തതോ വേഹപ്ഫലേ, തതോ പഞ്ച സുദ്ധാവാസേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ചത്താരോ ആരുപ്പേ ഗണ്ഹിംസു. ചത്താരോ ച ആരുപ്പേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദിംസു.

‘‘തിരിയഭാഗേഹി അനന്താ ലോകധാതുയോ പക്ഖന്ദിംസു, ഏത്തകേ ഠാനേ ചന്ദമ്ഹി ചന്ദപ്പഭാ നത്ഥി, സൂരിയേ സൂരിയപ്പഭാ നത്ഥി, താരകരൂപേസു താരകരൂപപ്പഭാ നത്ഥി, ദേവതാനം ഉയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖേസു സരീരേ ആഭരണേസൂതി സബ്ബത്ഥ പഭാ നത്ഥി. തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതുയാ ആലോകഫരണസമത്ഥോ മഹാബ്രഹ്മാപി സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകോ വിയ അഹോസി, ചന്ദസൂരിയതാരകരൂപദേവതുയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖാനം പരിച്ഛേദമത്തകമേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏത്തകം ഠാനം ബുദ്ധരസ്മീഹിയേവ അജ്ഝോത്ഥടം അഹോസി. അയഞ്ച നേവ ബുദ്ധാനം അധിട്ഠാനിദ്ധി, ന ഭാവനാമയിദ്ധി. സണ്ഹസുഖുമധമ്മം പന സമ്മസതോ ലോകനാഥസ്സ ലോഹിതം പസീദി, വത്ഥുരൂപം പസീദി, ഛവിവണ്ണോ പസീദി. ചിത്തസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതു സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തേ പദേസേ നിച്ചലാ അട്ഠാസീ’’തി.

ഏവം നിസിന്നേതി തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ നിസിന്നേ. ഏകോ ബ്രാഹ്മണോതി നാമഗോത്തവസേന അനഭിഞ്ഞാതോ അപാകടോ ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ. ‘‘ഹും ഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതീതി സബ്ബം അചോക്ഖജാതികം പസ്സിത്വാ ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘ഹും ഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതി. ഏതദവോചാതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪) ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ കിത്താവതാതി കിത്തകേന പമാണേന. നു-തി സംസയത്ഥേ നിപാതോ, ഖോ-തി പദപൂരണേ. ഭോ-തി ബ്രാഹ്മണാനം ജാതിസമുദാഗതം ആലപനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ’’തി (ധ. പ. ൩൯൬; സു. നി. ൬൨൫). ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. കഥം പനായം ബ്രാഹ്മണോ സമ്പതി സമാഗതോ ഭഗവതോ ഗോത്തം ജാനാതീതി? നായം സമ്പതി സമാഗതോ, ഛബ്ബസ്സാനി പധാനകരണകാലേ ഉപട്ഠഹന്തേഹി പഞ്ചവഗ്ഗിയേഹി സദ്ധിം ചരമാനോ അപരഭാഗേ തം വതം ഛഡ്ഡേത്വാ ഉരുവേലായം സേനനിഗമേ ഏകോ അദുതിയോ ഹുത്വാ പിണ്ഡായ ചരമാനോപി തേന ബ്രാഹ്മണേന ദിട്ഠപുബ്ബോ ചേവ സല്ലപിതപുബ്ബോ ച, തേന സോ പുബ്ബേ പഞ്ചവഗ്ഗിയേഹി ഗയ്ഹമാനം ഭഗവതോ ഗോത്തം അനുസ്സരന്തോ ‘‘ഭോ ഗോതമാ’’തി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. യതോ പട്ഠായ വാ ഭഗവാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ അനോമാനദീതീരേ പബ്ബജി, തതോ പഭുതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ’’തി ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹോതി, ന ച തസ്സ ഗോത്തജാനനേ കാരണം ഗവേസിതബ്ബം. ബ്രാഹ്മണകരണാതി ബ്രാഹ്മണം കരോന്തീതി ബ്രാഹ്മണകരണാ, ബ്രാഹ്മണഭാവകരാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘കിത്താവതാ’’തി ഏതേന യേഹി ധമ്മേഹി ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, തേസം ധമ്മാനം പരിമാണം പുച്ഛതി. ‘‘കതമേ’’തി പന ഇമിനാ തേസം സരൂപം പുച്ഛതി.

ഉദാനം ഉദാനേസീതി ‘‘യോ ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദികം ഉദാനം ഉദാനേസി, ന പന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. കസ്മാ? ധമ്മദേസനായ അഭാജനഭാവതോ. തഥാ ഹി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇമം ഗാഥം സുത്വാ ന സച്ചാഭിസമയോ അഹോസി. യഥാ ച ഇമസ്സ, ഏവം ഉപകസ്സ ആജീവകസ്സ ബുദ്ധഗുണപ്പകാസനം സുത്വാ. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ ഹി പുബ്ബഭാഗേ ഭഗവതാ ഭാസിതം പരേസം സുണന്താനമ്പി തപുസ്സഭല്ലികാനം സരണദാനം വിയ വാസനാഭാഗിയമേവ ജാതം, ന അസേക്ഖഭാഗിയം വാ നിബ്ബേധഭാഗിയം വാ. ഏസാ ഹി ധമ്മതാതി. വേദേഹി വാ അന്തന്തി ഏത്ഥ അന്തം നാമ സബ്ബസങ്ഖാരപരിയോസാനം നിബ്ബാനം. ഇമേ ഉസ്സദാ നത്ഥീതി സബ്ബസോ ഇമേ പഹീനത്താ ന സന്തി.

അജപാലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുചലിന്ദകഥാവണ്ണനാ

൫. മുചലിന്ദമൂലേതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൧) ഏത്ഥ മുചലിന്ദോ വുച്ചതി നീപരുക്ഖോ, യോ ‘‘നിചുലോ’’തിപി വുച്ചതി, തസ്സ സമീപേതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘മുചലോതി തസ്സ രുക്ഖസ്സ നാമം, വനജേട്ഠകതായ പന മുചലിന്ദോതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഉദപാദീതി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേന്തോ മഹാമേഘോ ഉദപാദി. ഏവരൂപോ കിര മേഘോ ദ്വീസുയേവ കാലേസു വസ്സതി ചക്കവത്തിമ്ഹി വാ ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ വാ, ഇധ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേ ഉദപാദി. പോക്ഖരണിയാ നിബ്ബത്തോതി പോക്ഖരണിയാ ഹേട്ഠാ നാഗഭവനം അത്ഥി, തത്ഥ നിബ്ബത്തോ. സകഭവനാതി അത്തനോ നാഗഭവനതോ. ഏവം ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാതി സത്ത വാരേ അത്തനോ സരീരഭോഗേഹി ഭഗവതോ കായം പരിവാരേത്വാ. ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം വിഹച്ചാതി ഭഗവതോ മുദ്ധപ്പദേസസ്സ ഉപരി അത്തനോ മഹന്തം ഫണം പസാരേത്വാ. ‘‘ഫണം കരിത്വാ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ.

തസ്സ കിര നാഗരാജസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഭഗവാ ച മയ്ഹം ഭവനസമീപേ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ, അയഞ്ച സത്താഹവദ്ദലികാ വത്തതി, വാസാഗാരമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്തരതനമയം പാസാദം നിമ്മിനിതും സക്കോന്തോപി ‘‘ഏവം കതേ കായസാരോ ഗഹിതോ ന ഭവിസ്സതി, ദസബലസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അത്തഭാവം കത്വാ സത്ഥാരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം ധാരേസി. ‘‘തസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം ലോഹപാസാദേ ഭണ്ഡാഗാരഗബ്ഭപ്പമാണം അഹോസീ’’തി ഇധ വുത്തം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൪) പന –

‘‘പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഓകാസോ ഹേട്ഠാ ലോഹപാസാദപ്പമാണോ അഹോസി, ‘ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഇരിയാപഥേന സത്ഥാ വിഹരിസ്സതീ’തി നാഗരാജസ്സ അജ്ഝാസയോ അഹോസി, തസ്മാ ഏവം മഹന്തം ഓകാസം പരിക്ഖിപി, മജ്ഝേ രതനപല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി, ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം സമോസരിതഗന്ധദാമകുസുമചേലവിതാനം അഹോസി, ചതൂസു കോണേസു ഗന്ധതേലേന ദീപാ ജലിതാ, ചതൂസു ദിസാസു വിവരിത്വാ ചന്ദനകരണ്ഡകാ ഠപിതാ’’തി –

വുത്തം. ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഇരിയാപഥേന വിഹരിസ്സതീതി ച നാഗരാജസ്സ അജ്ഝാസയമത്തമേതം, ഭഗവാ പന യഥാനിസിന്നോവ സത്താഹം വീതിനാമേസി.

കിഞ്ചാപി…പേ… ചിന്തേതും യുത്തന്തി ഏത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘ഉണ്ഹഗ്ഗഹണം ഭോഗപരിക്ഖേപസ്സ വിപുലഭാവകരണേ കാരണകിത്തനം. ഖുദ്ദകേ ഹി തസ്മിം ഭഗവന്തം നാഗരാജസ്സ സരീരസമ്ഭൂതാ ഉസ്മാ ബാധേയ്യ, വിപുലഭാവകരണേന പന താദിസം മാ ഉണ്ഹം ബാധയിത്ഥാ’’തി. സഉപസഗ്ഗപദസ്സ അത്ഥോ ഉപസഗ്ഗേന വിനാപി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘വിദ്ധന്തി ഉബ്ബിദ്ധ’’ന്തി, സാ ചസ്സ ഉബ്ബിദ്ധതാ ഉപക്കിലേസവിഗമേന ദൂരഭാവേന ഉപട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂത’’ന്തി. ഇന്ദനീലമണി വിയ ദിബ്ബതി ജോതതീതി ദേവോ, ആകാസോ. വിദിത്വാതി ‘‘ഇദാനി വിഗതവലാഹകോ ആകാസോ, നത്ഥി ഭഗവതോ സീതാദിഉപദ്ദവോ’’തി ഞത്വാ. വിനിവേഠേത്വാതി അപനേത്വാ. അത്തനോ രൂപന്തി അത്തനോ നാഗരൂപം. പടിസംഹരിത്വാതി അന്തരധാപേത്വാ. മാണവകവണ്ണന്തി കുമാരകരൂപം.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ‘‘വിവേകസുഖപടിസംവേദിനോ യത്ഥ കത്ഥചി സുഖമേവ ഹോതീ’’തി ഏതം അത്ഥം സബ്ബാകാരേന ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം വിവേകസുഖാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി. സുതധമ്മസ്സാതി വിസ്സുതധമ്മസ്സ. തേനാഹ ‘‘പകാസിതധമ്മസ്സാ’’തി. അകുപ്പനഭാവോതി അകുപ്പനസഭാവോ.

മുചലിന്ദകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രാജായതനകഥാവണ്ണനാ

൬. ഓസധഹരീതകം ഉപനേസീതി ന കേവലം ഓസധഹരീതകമേവ, ദന്തകട്ഠമ്പി ഉപനേസി. പച്ചഗ്ഘേതി ഏത്ഥ പുരിമം അത്ഥവികപ്പം കേചി ന ഇച്ഛന്തി, തേനേവ ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം ‘‘പച്ചഗ്ഘേതി അഭിനവേ. പച്ചേകം മഹഗ്ഘതായ പച്ചഗ്ഘേതി കേചി, തം ന സുന്ദരം. ന ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ മഹഗ്ഘം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി പരിഭുഞ്ജന്തി വാ’’തി.

രാജായതനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാവണ്ണനാ

൭. ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി ആചരിതോ ചേവ ആചരന്തേഹി ച സമ്മദേവ ആചരിതോതി അത്ഥോ. ഏതേന അയം പരിവിതക്കോ സബ്ബബുദ്ധാനം പഠമാഭിസമ്ബോധിയം ഉപ്പജ്ജതേവാതി അയമേത്ഥ ധമ്മതാതി ദസ്സേതി. ഗമ്ഭീരോപി ധമ്മോ പടിപക്ഖവിധമനേന സുപാകടോ ഭവേയ്യ, പടിപക്ഖവിധമനം പന സമ്മാപടിപത്തിപടിബദ്ധം, സാ സദ്ധമ്മസവനാധീനാ, തം സത്ഥരി ധമ്മേ ച പസാദായത്തം. സോ വിസേസതോ ലോകേ സമ്ഭാവനീയസ്സ ഗരുകാതബ്ബസ്സ അഭിപത്ഥനാഹേതുകോതി പരമ്പരായ സത്താനം ധമ്മസമ്പടിപത്തിയാ ബ്രഹ്മുനോ യാചനാനിമിത്തന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബ്രഹ്മുനാ യാചിതേ ദേസേതുകാമതായാ’’തിആദിമാഹ.

അധിഗതോതി പടിവിദ്ധോ, സയമ്ഭൂഞാണേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ യഥാഭൂതം അവബുദ്ധോതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ പടിവിജ്ഝിതബ്ബധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഗമ്ഭീരോതി മഹാസമുദ്ദോ വിയ മകസതുണ്ഡസൂചിയാ അഞ്ഞത്ര സമുപചിതപരിപക്കഞാണസമ്ഭാരേഹി അഞ്ഞേസം ഞാണേന അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ. ഗമ്ഭീരത്താവ ദുദ്ദസോ ദുക്ഖേന ദട്ഠബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന ദട്ഠും. യോ ഹി അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ, സോ ഓഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ സരൂപതോ ച വിസേസതോ ച സുഖേന പസ്സിതും ന സക്കാ, അഥ ഖോ കിച്ഛേന കേനചി കദാചിദേവ ദട്ഠബ്ബോ. ദുദ്ദസത്താവ ദുരനുബോധോ ദുക്ഖേന അവബുജ്ഝിതബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന അവബുജ്ഝിതും. യഞ്ഹി ദട്ഠുമേവ ന സക്കാ, തസ്സ ഓഗാഹേത്വാ അനുബുജ്ഝനേ കഥാ ഏവ നത്ഥി അവബോധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ദുക്കരതരം വാ ദുരഭിസമ്ഭവതരം വാ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൧൫) സുത്തപദം വത്തബ്ബം.

സന്തോതി അനുപസന്തസഭാവാനം കിലേസാനം സങ്ഖാരാനഞ്ച അഭാവതോ വൂപസന്തസബ്ബപരിളാഹതായ സന്തോ നിബ്ബുതോ, സന്താരമ്മണതായ വാ സന്തോ. ഏത്ഥ ച നിരോധസച്ചം സന്തം ആരമ്മണന്തി സന്താരമ്മണം, മഗ്ഗസച്ചം സന്തം സന്താരമ്മണഞ്ചാതി സന്താരമ്മണം. പധാനഭാവം നീതോതി പണീതോ. അഥ വാ പണീതോതി അതിത്തികരണട്ഠേന അതപ്പകോ സാദുരസഭോജനം വിയ. സന്തപണീതഭാവേനേവ ചേത്ഥ അസേചനകതായ അതപ്പകതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. അതക്കാവചരോതി ഉത്തമഞാണവിസയത്താ തക്കേന അവചരിതബ്ബോ ഓഗാഹിതബ്ബോ ന ഹോതി, ഞാണേനേവ അവചരിതബ്ബോ. തതോ ഏവ നിപുണഞാണഗോചരതായ സണ്ഹസുഖുമസഭാവത്താ ച നിപുണോ സണ്ഹോ. പണ്ഡിതവേദനീയോതി ബാലാനം അവിസയത്താ സമ്മാപടിപദം പടിപന്നേഹി പണ്ഡിതേഹി ഏവ വേദിതബ്ബോ.

അല്ലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന സേവിയന്തീതി ആലയാ, പഞ്ച കാമഗുണാതി ആഹ ‘‘സത്താ പഞ്ചകാമഗുണേ അല്ലീയന്തി, തസ്മാ തേ ആലയാതി വുച്ചന്തീ’’തി. തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണേ അല്ലീയന്തീതി പഞ്ചകാമഗുണേ സേവന്തീതി അത്ഥോ. തേതി പഞ്ച കാമഗുണാ. രമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി കീളന്തി ലളന്തി. ആലീയന്തി അഭിരമണവസേന സേവന്തീതി ആലയാ, അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി, തേഹി ആലയേഹി രമന്തീതി ആലയരാമാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേ ഹി സത്താ യഥാ കാമഗുണേ, ഏവം രാഗമ്പി അസ്സാദേന്തി അഭിനന്ദന്തിയേവ. യഥേവ ഹി സുസജ്ജിതപുപ്ഫഫലഭരിതരുക്ഖാദിസമ്പന്നം ഉയ്യാനം പവിട്ഠോ രാജാ തായ തായ സമ്പത്തിയാ രമതി, സമ്മുദിതോ ആമോദിതപമോദിതോ ഹോതി, ന ഉക്കണ്ഠതി, സായമ്പി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛതി, ഏവമിമേഹി കാമാലയതണ്ഹാലയേഹി സത്താ രമന്തി, സംസാരവട്ടേ സമ്മോദിതാ അനുക്കണ്ഠിതാ വസന്തി. തേന നേസം ഭഗവാ ദുവിധമ്പി ആലയം ഉയ്യാനഭൂമിം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആലയരാമാ’’തിആദിമാഹ. രതാതി നിരതാ. സുട്ഠു മുദിതാതി അതിവിയ മുദിതാ അനുക്കണ്ഠനതോ.

ഠാനം സന്ധായാതി ഠാനസദ്ദം സന്ധായ. അത്ഥതോ പന ഠാനന്തി ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏവ അധിപ്പേതോ. തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാദയോ. ഇമേസം സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാതി ഇദപ്പച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോവ. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ യഥാ ദേവോ ഏവ ദേവതാ. ഇദപ്പച്ചയാനം വാ അവിജ്ജാദീനം അത്തനോ ഫലം പടിച്ച പച്ചയഭാവോ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തേന സമത്ഥപച്ചയലക്ഖണോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. പടിച്ച സമുപ്പജ്ജതി ഫലം ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. പദദ്വയേനപി ധമ്മാനം പച്ചയട്ഠോ ഏവ വിഭാവിതോ. സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനഞ്ഹി അവിജ്ജാദീനം ഏതം അധിവചനം ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോതി. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബം അത്ഥതോ നിബ്ബാനമേവ. യസ്മാ ഹി തം ആഗമ്മ പടിച്ച അരിയമഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവഹേതു സബ്ബസങ്ഖാരവിപ്ഫന്ദിതാനി സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി വുച്ചതി. സബ്ബസങ്ഖതവിസംയുത്തേ ഹി നിബ്ബാനേ സങ്ഖാരവൂപസമപരിയായോ ഞായാഗതോയേവാതി. ഇദം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം – സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമ്മന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി.

യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ സബ്ബേ ഉപധയോ പടിനിസ്സട്ഠാ സമുച്ഛേദവസേന പരിച്ചത്താ ഹോന്തി, അട്ഠസതപ്പഭേദാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ ഖീയന്തി, സബ്ബേ കിലേസരാഗാ വിരജ്ജന്തി, ജരാമരണാദിഭേദം സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ’’തി വുച്ചതി, യാ പനേസാ തണ്ഹാ തേന തേന ഭവേന ഭവന്തരം ഭവനികന്തിഭാവേന വിനതി സംസിബ്ബതി, ഫലേന വാ സദ്ധിം കമ്മം വിനതി സംസിബ്ബതീതി കത്വാ വാനന്തി വുച്ചതി, തതോ നിക്ഖന്തം വാനതോതി നിബ്ബാനം. കിലമഥോതി കായകിലമഥോ. വിഹേസാപി കായവിഹേസായേവ, ചിത്തേ പന ഉഭയമ്പേതം ബുദ്ധാനം നത്ഥി ബോധിമൂലേയേവ സമുച്ഛിന്നത്താ. ഏത്ഥ ച ചിരനിസജ്ജാചിരഭാസനേഹി പിട്ഠിആഗിലായനതാലുഗലസോസാദിവസേന കായകിലമഥോ ചേവ കായവിഹേസാ ച വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദേസനായ അത്ഥം അജാനന്താനഞ്ച അപ്പടിപജ്ജന്താനഞ്ച വസേന. ജാനന്താനം പന പടിപജ്ജന്താനഞ്ച ദേസനായ കായപരിസ്സമോപി സത്ഥു അപരിസ്സമോവ, തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേതീ’’തി. തേനേവ വുത്തം ‘‘യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സാ’’തി.

അപിസ്സൂതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥേ നിപാതോ. സോ ന കേവലം ഏതദഹോസി, ഇമാപി ഗാഥാ പടിഭംസൂതി ദീപേതി. ഭഗവന്തന്തി പടിസദ്ദയോഗേന സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ’’തി. വുദ്ധിപ്പത്താ അച്ഛരിയാ വാ അനച്ഛരിയാ. വുദ്ധിഅത്ഥോപി ഹി അ-കാരോ ഹോതി യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി. കപ്പാനം ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ധമ്മസംവിഭാഗകരണത്ഥമേവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഇദാനി സമധിഗതധമ്മരജ്ജസ്സ തത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിദീപനത്താ ഗാഥാത്ഥസ്സ അനുഅച്ഛരിയതാ തസ്സ വുദ്ധിപ്പത്തി ച വേദിതബ്ബാ. അത്ഥദ്വാരേന ഹി ഗാഥാനം അനച്ഛരിയതാ. ഗോചരാ അഹേസുന്തി ഉപട്ഠഹംസു, ഉപട്ഠാനഞ്ച വിതക്കയിതബ്ബതാതി ആഹ ‘‘പരിവിതക്കയിതബ്ബഭാവം പാപുണിംസൂ’’തി.

കിച്ഛേനാതി ന ദുക്ഖപ്പടിപദായ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപ്പടിപദാവ ഹോന്തി. പാരമീപൂരണകാലേ പന സരാഗസദോസസമോഹസ്സേവ സതോ ആഗതാഗതാനം യാചകാനം അലങ്കതപ്പടിയത്തം സീസം കന്തിത്വാ ഗലലോഹിതം നീഹരിത്വാ സുഅഞ്ജിതാനി അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ കുലവംസപ്പദീപം പുത്തം മനാപചാരിനിം ഭരിയന്തി ഏവമാദീനി ദേന്തസ്സ അഞ്ഞാനി ച ഖന്തിവാദിസദിസേസു അത്തഭാവേസു ഛേജ്ജഭേജ്ജാദീനി പാപുണന്തസ്സ ആഗമനീയപടിപദം സന്ധായേതം വുത്തം. ഹ-ഇതി വാ ബ്യത്തന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ഏകംസത്ഥേതി കേചി. ഹ ബ്യത്തം ഏകംസേന വാ അലം നിപ്പയോജനം ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതം ധമ്മം ദേസേതുന്തി യോജനാ. ഹലന്തി വാ അലന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം പദം ‘‘ഹലന്തി വദാമീ’’തിആദീസു വിയ. ‘‘പകാസിത’’ന്തിപി പഠന്തി, ദേസിതന്തി അത്ഥോ. ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതസ്സ ധമ്മസ്സ അലം ദേസിതം പരിയത്തം ദേസിതം, കോ അത്ഥോ ദേസിതേനാതി വുത്തം ഹോതി. രാഗദോസപരേതേഹീതി രാഗദോസഫുട്ഠേഹി, ഫുട്ഠവിസേന വിയ സപ്പേന രാഗേന ദോസേന ച സമ്ഫുട്ഠേഹി അഭിഭൂതേഹീതി അത്ഥോ. അഥ വാ രാഗദോസപരേതേഹീതി രാഗദോസാനുഗതേഹി, രാഗേന ച ദോസേന ച അനുബന്ധേഹീതി അത്ഥോ.

പടിസോതഗാമിന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൬൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൧; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൨) നിച്ചഗാഹാദീനം പടിസോതം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭന്തി ഏവം ഗതം പവത്തം ചതുസച്ചധമ്മന്തി അത്ഥോ. രാഗരത്താതി കാമരാഗേന ഭവരാഗേന ദിട്ഠിരാഗേന ച രത്താ. ന ദക്ഖന്തീതി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭന്തി ഇമിനാ സഭാവേന ന പസ്സിസ്സന്തി, തേ അപസ്സന്തേ കോ സക്ഖിസ്സതി അനിച്ചന്തിആദിനാ സഭാവേന യാഥാവതോ ധമ്മം ജാനാപേതുന്തി അധിപ്പായോ. രാഗദോസപരേതതാപി നേസം സമ്മുള്ഹഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘തമോഖന്ധേന ആവുടാ’’തി, അവിജ്ജാരാസിനാ അജ്ഝോത്ഥടാതി അത്ഥോ.

അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമതീതി കസ്മാ പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി, നനു ഏസ ‘‘മുത്തോഹം മോചേസ്സാമി, തിണ്ണോഹം താരേസ്സാമി,

കിം മേ അഞ്ഞാതവേസേന, ധമ്മം സച്ഛികതേനിധ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, താരയിസ്സം സദേവക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൫൫) –

പത്ഥനം കത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി? സച്ചമേവ, തദേവ പച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേന പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. തസ്സ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്താനം കിലേസഗഹനതം ധമ്മസ്സ ച ഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സത്താനം കിലേസഗഹനതാ ച ധമ്മഗമ്ഭീരതാ ച സബ്ബാകാരേന പാകടാ ജാതാ. അഥസ്സ ‘‘ഇമേ സത്താ കഞ്ജിയപുണ്ണലാബു വിയ തക്കഭരിതചാടി വിയ വസാതേലപീതപിലോതികാ വിയ അഞ്ജനമക്ഖിതഹത്ഥോ വിയ ച കിലേസഭരിതാ അതിസംകിലിട്ഠാ രാഗരത്താ ദോസദുട്ഠാ മോഹമുള്ഹാ, തേ കിം നാമ പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തയതോ കിലേസഗഹനപച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനപി ഏവം ചിത്തം നമി.

‘‘അയം ധമ്മോ പഥവീസന്ധാരകഉദകക്ഖന്ധോ വിയ ഗമ്ഭീരോ, പബ്ബതേന പടിച്ഛാദേത്വാ ഠപിതോ സാസപോ വിയ ദുദ്ദസോ, സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടി വിയ അണു. മയാ ഹി ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തേന അദിന്നം ദാനം നാമ നത്ഥി, അരക്ഖിതം സീലം നാമ നത്ഥി, അപരിപൂരിതാ കാചി പാരമീ നാമ നത്ഥി, തസ്സ മേ നിരുസ്സാഹം വിയ മാരബലം വിധമന്തസ്സപി പഥവീ ന കമ്പിത്ഥ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തസ്സപി ന കമ്പിത്ഥ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേന്തസ്സപി ന കമ്പിത്ഥ, പച്ഛിമയാമേ പന പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിവിജ്ഝന്തസ്സേവ മേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. ഇതി മാദിസേനപി തിക്ഖഞാണേന കിച്ഛേനേവായം ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ, തം ലോകിയമഹാജനാ കഥം പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി ധമ്മഗമ്ഭീരതായ പച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനപി ഏവം ചിത്തം നമീതി വേദിതബ്ബം.

അപിച ബ്രഹ്മുനാ യാചിതേ ദേസേതുകാമതായപിസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. ജാനാതി ഹി ഭഗവാ ‘‘മമ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമമാനേ മഹാബ്രഹ്മാ ധമ്മദേസനം യാചിസ്സതി, ഇമേ ച സത്താ ബ്രഹ്മഗരുകാ, തേ ‘സത്ഥാ കിര ധമ്മം ന ദേസേതുകാമോ അഹോസി, അഥ നം മഹാബ്രഹ്മാ യാചിത്വാ ദേസാപേതി, സന്തോ വത ഭോ ധമ്മോ പണീതോ’തി മഞ്ഞമാനാ സുസ്സൂസിസ്സന്തീ’’തി. ഇദമ്പിസ്സ കാരണം പടിച്ച അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായാതി വേദിതബ്ബം.

൮. സഹമ്പതിസ്സാതി സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഥേരോ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തത്ര നം സഹമ്പതി ബ്രഹ്മാതി സഞ്ജാനന്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സാ’’തി. നസ്സതി വതാതി സോ കിര ഇമം സദ്ദം തഥാ നിച്ഛാരേതി, യഥാ ദസസഹസ്സിലോകധാതുബ്രഹ്മാനോ സുത്വാ സബ്ബേ സന്നിപതിംസു. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം പരിത്തം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസം ഏവംസഭാവാതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ. അപ്പം രാഗാദിരജം യേസം തേ സഭാവാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അസ്സവനതാതി ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിയ കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, അസ്സവനതായാതി അത്ഥോ. ഭവിസ്സന്തീതി പുരിമബുദ്ധേസു ദസപുഞ്ഞകിരിയവസേന കതാധികാരാ പരിപാകഗതപദുമാനി വിയ സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം ധമ്മദേസനംയേവ ആകങ്ഖമാനാ ചതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരിയഭൂമിം ഓക്കമനാരഹാ ന ഏകോ, ന ദ്വേ, അനേകസതസഹസ്സാ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ ഭവിസ്സന്തീതി ദസ്സേതി.

പാതുരഹോസീതി പാതുഭവി. സമലേഹി ചിന്തിതോതി സമലേഹി പൂരണകസ്സപാദീഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി ചിന്തിതോ. തേ ഹി പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ കണ്ടകേ പത്ഥരമാനാ വിയ വിസം സിഞ്ചമാനാ വിയ ച സമലം മിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മം ദേസയിംസു. തേ കിര ബുദ്ധകോലാഹലാനുസ്സവേന സഞ്ജാതകുതൂഹലാ ലോകം വഞ്ചേത്വാ കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനന്താ യം കിഞ്ചി അധമ്മംയേവ ധമ്മോതി ദീപേസും. അപാപുരേതന്തി വിവര ഏതം. അമതസ്സ ദ്വാരന്തി അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരഭൂതം അരിയമഗ്ഗം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി പിഹിതം നിബ്ബാനനഗരസ്സ മഹാദ്വാരം അരിയമഗ്ഗം സദ്ധമ്മദേസനാഹത്ഥേന അപാപുര വിവര ഉഗ്ഘാടേഹീതി. സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധന്തി ഇമേ സത്താ രാഗാദിമലാനം അഭാവതോ വിമലേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുബുദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം സുണന്തു താവ ഭഗവാതി യാചതി.

സേലപബ്ബതോ ഉച്ചോ ഹോതി ഥിരോ ച, ന പംസുപബ്ബതോ മിസ്സകപബ്ബതോ വാതി ആഹ ‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ’’തി. തസ്സത്ഥോ ‘‘സേലമയേ ഏകഗ്ഘനേ പബ്ബതമുദ്ധനി യഥാഠിതോവ. ന ഹി തത്ഥ ഠിതസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഗീവുക്ഖിപനപസാരണാദികിച്ചം അത്ഥീ’’തി. തഥൂപമന്തി തപ്പടിഭാഗം സേലപബ്ബതൂപമം. ധമ്മമയം പാസാദന്തി ലോകുത്തരധമ്മമാഹ. സോ ഹി സബ്ബസോ പസാദാവഹോ സബ്ബധമ്മേ അതിക്കമ്മ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദസദിസോ ച, പഞ്ഞാപരിയായോ വാ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ. പഞ്ഞാ ഹി അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദോതി അഭിധമ്മേ നിദ്ദിട്ഠാ. തഥാ ചാഹ –

‘‘പഞ്ഞാപാസാദമാരുയ്ഹ, അസോകോ സോകിനിം പജം;

പബ്ബതട്ഠോവ ഭൂമട്ഠേ, ധീരോ ബാലേ അവേക്ഖതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൮);

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ സേലപബ്ബതമുദ്ധനി യഥാഠിതോവ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ, തഥാ ത്വമ്പി സുമേധ സുന്ദരപഞ്ഞ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ ധമ്മമയം പഞ്ഞാമയം പാസാദമാരുയ്ഹ സയം അപേതസോകോ സോകാവതിണ്ണം ജാതിജരാഭിഭൂതം ജനതം അവേക്ഖസ്സു ഉപധാരയ ഉപപരിക്ഖാതി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ ഹി പബ്ബതപാദേ സമന്താ മഹന്തം ഖേത്തം കത്വാ തത്ഥ കേദാരപാളീസു കുടികായോ കത്വാ രത്തിം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യും, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതഞ്ച അന്ധകാരം അസ്സ, അഥ തസ്സ പബ്ബതസ്സ മത്ഥകേ ഠത്വാ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ഭൂമിം ഓലോകയതോ നേവ ഖേത്തം, ന കേദാരപാളിയോ, ന കുടിയോ, ന തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ പഞ്ഞായേയ്യും അനുജ്ജലഭാവതോ, കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലാമത്തമേവ പഞ്ഞായേയ്യ ഉജ്ജലഭാവതോ, ഏവം ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ സത്തനികായം ഓലോകയതോ തഥാഗതസ്സ യേ തേ അകതകല്യാണാ സത്താ, തേ ഏകവിഹാരേ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ നിസിന്നാപി ബുദ്ധചക്ഖുസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി ഞാണഗ്ഗിനാ അനുജ്ജലഭാവതോ അനുളാരഭാവതോ ച, രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ഹോന്തി. യേ പന കതകല്യാണാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാ, തേ ഏവസ്സ ദൂരേപി ഠിതാ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി പരിപക്കഞാണഗ്ഗിതായ സമുജ്ജലഭാവതോ ഉളാരസന്താനതായ ച, സോ അഗ്ഗി വിയ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ച. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൪);

ഉട്ഠേഹീതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനത്ഥം ചാരികചരണം യാചന്തോ ഭണതി. ഉട്ഠേഹീതി വാ ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കതാസങ്ഖാതസങ്കോചാപത്തിതോ കിലാസുഭാവതോ ഉട്ഠഹ. വീരാതിആദീസു ഭഗവാ സാതിസയചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയവന്തതായ വീരോ, ദേവപുത്തമച്ചുകിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വിജിതത്താ വിജിതസങ്ഗാമോ, ജാതികന്താരാദിതോ വേനേയ്യസത്ഥം വാഹനസമത്ഥതായ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഖേമപ്പദേസം സമ്പാപനസമത്ഥതായ സത്ഥവാഹോ, കാമച്ഛന്ദഇണസ്സ അഭാവതോ അണണോതി വേദിതബ്ബോ. യോ ഹി പരേസം ഇണം ഗഹേത്വാ വിനാസേതി, സോ തേഹി ‘‘ഇണം ദേഹീ’’തി തജ്ജമാനോപി ഫരുസം വുച്ചമാനോപി വമ്ഭമാനോപി വധിയമാനോപി കിഞ്ചി പടിപ്പഹരിതും ന സക്കോതി, സബ്ബം തിതിക്ഖതി. തിതിക്ഖകാരണഞ്ഹിസ്സ തം ഇണം ഹോതി, ഏവമേവ യോ യമ്ഹി കാമച്ഛന്ദേന രജ്ജതി, തണ്ഹാഗഹണേന തം വത്ഥും ഗണ്ഹാതി, സോ തേന ഫരുസം വുച്ചമാനോപി വമ്ഭമാനോപി വധിയമാനോപി കിഞ്ചി പടിപ്പഹരിതും ന സക്കോതി, സബ്ബം തിതിക്ഖതി. തിതിക്ഖകാരണഞ്ഹിസ്സ സോ കാമച്ഛന്ദോ ഹോതി ഘരസാമികേഹി വിഹേഠിയമാനാനം ഇത്ഥീനം വിയ. കസ്മാ? ഇണസദിസത്താ കാമച്ഛന്ദസ്സ.

൯. അജ്ഝേസനന്തി ഗരുട്ഠാനീയം പയിരുപാസിത്വാ ഗരുതരം പയോജനം ഉദ്ദിസ്സ അഭിപത്ഥനാ അജ്ഝേസനാ, സാപി അത്ഥതോ യാചനാ ഏവ. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ബുദ്ധചക്ഖൂതി നാമം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സമന്തചക്ഖൂതി. ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ധമ്മചക്ഖൂതി. അപ്പരജക്ഖേതിആദീസു യേസം വുത്തനയേനേവ പഞ്ഞാചക്ഖുമ്ഹി രാഗാദിരജം അപ്പം, തേ അപ്പരജക്ഖാ. യേസം തം മഹന്തം, തേ മഹാരജക്ഖാ. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി, തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി, തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. യേ പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ നാമ.

ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ, ഗച്ഛോപി ജലാസയോപി, ഇധ പന ജലാസയോ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി ഉദകസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പുസ്സന്തി വഡ്ഢന്തി, താനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി. ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ തിട്ഠന്തീതി ഉദകം അതിക്കമിത്വാ തിട്ഠന്തി. തത്ഥ യാനി അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം ആഗമയമാനാനി, താനി അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി. യാനി സമോദകം ഠിതാനി, താനി സ്വേ പുപ്ഫനകാനി. യാനി ഉദകാ അനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, താനി തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി. ഉദകാ പന അനുഗ്ഗതാനി അഞ്ഞാനിപി സരോഗഉപ്പലാദീനി നാമ അത്ഥി, യാനി നേവ പുപ്ഫിസ്സന്തി മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനേവ ഭവിസ്സന്തി, താനി പാളിം നാരുള്ഹാനി, ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനീതി അട്ഠകഥായം പകാസിതാനി. യഥേവ ഹി താനി ചതുബ്ബിധാനി പുപ്ഫാനി, ഏവമേവ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ.

തത്ഥ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന സങ്ഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി വുച്ചതി. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോ മനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, തേന അത്തഭാവേന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അന്തമസോ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ. തത്ഥ ഭഗവാ ഉപ്പലവനാദിസദിസം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തോ അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി വിയ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, സ്വേ പുപ്ഫനകാനി വിയ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി വിയ നേയ്യേ, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖപുപ്ഫാനി വിയ പദപരമേ ച അദ്ദസ, പസ്സന്തോ ച ‘‘ഏത്തകാ അപ്പരജക്ഖാ, ഏത്തകാ മഹാരജക്ഖാ, തത്രാപി ഏത്തകാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി ഏവം സബ്ബാകാരതോവ അദ്ദസ.

തത്ഥ തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ അത്ഥം സാധേതി. പദപരമാനം അനാഗതത്ഥായ വാസനാ ഹോതി. അഥ ഭഗവാ ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥാവഹം ധമ്മദേസനം വിദിത്വാ ദേസേതുകമ്യതം ഉപ്പാദേത്വാ പുന സബ്ബേപി തീസു ഭവേസു സത്തേ ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകാസി. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘യേ തേ സത്താ കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ അസ്സദ്ധാ അച്ഛന്ദികാ ദുപ്പഞ്ഞാ അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമേ തേ സത്താ അഭബ്ബാ. കതമേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ? യേ തേ സത്താ ന കമ്മാവരണേന…പേ… ഇമേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ’’തി (വിഭ. ൮൨൬-൮൨൭). തത്ഥ സബ്ബേപി അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ പഹായ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേയേവ ഞാണേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത്തകാ രാഗചരിതാ, ഏത്തകാ ദോസ, മോഹ, വിതക്ക, സദ്ധാ, ബുദ്ധിചരിതാ’’തി ഛ കോട്ഠാസേ അകാസി, ഏവം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി ചിന്തേസി. ഏത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖാദിഭബ്ബാദിവസേന ആവജ്ജേന്തസ്സ ഭഗവതോ തേ സത്താ പുഞ്ജപുഞ്ജാവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, ന ഏകേകാതി ദട്ഠബ്ബം.

പച്ചഭാസീതി പതിഅഭാസി. അപാരുതാതി വിവടാ. അമതസ്സ ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അമതസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം, സോ മയാ വിവരിത്വാ ഠപിതോ മഹാകരുണൂപനിസ്സയേന സയമ്ഭൂഞാണേന അധിഗതത്താതി ദസ്സേതി. ‘‘അപാരുതം തേസം അമതസ്സ ദ്വാര’’ന്തി കേചി പഠന്തി. പമുഞ്ചന്തു സദ്ധന്തി സബ്ബേ അത്തനോ സദ്ധം മുഞ്ചന്തു വിസ്സജ്ജേന്തു പവേദേന്തു, മയാ ദേസിതേ ധമ്മേ മയി ച അത്തനോ സദ്ദഹനാകാരം ഉട്ഠാപേന്തൂതി അത്ഥോ. പച്ഛിമപദദ്വയേ അയമത്ഥോ – അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തിതമ്പി ഇമം പണീതം ഉത്തമം ധമ്മം കായവാചാകിലമഥസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ന ഭാസിം, ന ഭാസിസ്സാമീതി ചിന്തേസിം, ഇദാനി പന സബ്ബോ ജനോ സദ്ധാഭാജനം ഉപനേതു, പൂരേസ്സാമി നേസം സങ്കപ്പന്തി. അന്തരധായീതി സത്ഥാരം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ അന്തരഹിതോ, സകട്ഠാനമേവ ഗതോതി അത്ഥോ. സത്ഥുസന്തികഞ്ഹി ഉപഗതാനം ദേവാനം ബ്രഹ്മാനഞ്ച തസ്സ പുരതോ അന്തരധാനം നാമ സകട്ഠാനഗമനമേവ.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ

൧൦. ഏതദഹോസീതി ഏതം അഹോസി, ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി അയം ധമ്മദേസനാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ഉദപാദീതി അത്ഥോ. ആളാരോതി തസ്സ നാമം. ദീഘപിങ്ഗലോ കിരേസ. സോ ഹി തുങ്ഗസരീരതായ ദീഘോ, പിങ്ഗലചക്ഖുതായ പിങ്ഗലോ, തേനസ്സ ‘‘ആളാരോ’’തി നാമം അഹോസി. കാലാമോതി ഗോത്തം. പണ്ഡിതോതി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൪) പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ, സമാപത്തിപടിലാഭസംസിദ്ധേന അധിഗമബാഹുസച്ചസങ്ഖാതേന പണ്ഡിതഭാവേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ, സമാപത്തിപടിലാഭപച്ചയേന പാരിഹാരികപഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ബ്യത്തഭാവേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അഥ വാ മേധാവീതി തിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ തംതംഇതികത്തബ്ബതാപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ ച മേധായ സമന്നാഗതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപ്പരജക്ഖജാതികോതി സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ നിക്കിലേസജാതികോ വിസുദ്ധസത്തോ. ആജാനിസ്സതീതി സല്ലക്ഖേസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി.

ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീതി ഭഗവതോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജി. ഭഗവാ കിര ദേവതായ കഥിതേനേവ നിട്ഠം അഗന്ത്വാ സയമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഓലോകേന്തോ ഇതോ സത്തമദിവസമത്ഥകേ കാലം കത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി അദ്ദസ. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീ’’തി. മഹാജാനിയോതി സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ പത്തബ്ബമഗ്ഗഫലതോ പരിഹീനത്താ മഹതീ ജാനി പരിഹാനി അസ്സാതി മഹാജാനിയോ. അക്ഖണേ നിബ്ബത്തത്ഥാ ഇധ ധമ്മദേസനട്ഠാനം ആഗമനപാദാപി നത്ഥി, അഥാഹം തത്ഥ ഗച്ഛേയ്യം, ഗന്ത്വാ ദേസിയമാനം ധമ്മമ്പിസ്സ സോതും സോതപസാദോപി നത്ഥി, ഏവം മഹാജാനിയോ ജാതോതി ദസ്സേതി. കിം പന ഭഗവതാ തം അത്തനോ ബുദ്ധാനുഭാവേന ധമ്മം ഞാപേതും ന സക്കാതി? ആമ ന സക്കാ, ന ഹി പരതോഘോസമന്തരേന സാവകാനം ധമ്മാഭിസമയോ സമ്ഭവതി, അഞ്ഞഥാ ഇതരപച്ചയരഹിതസ്സപി ധമ്മാഭിസമയേന ഭവിതബ്ബം, ന ച തം അത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ പരതോ ച ഘോസോ അജ്ഝത്തഞ്ച യോനിസോമനസികാരോ’’തി (അ. നി. ൨.൧൨൭).

ഉദകോതി തസ്സ നാമം, രാമസ്സ പന പുത്തതായ രാമപുത്തോ. അഭിദോസകാലകതോതി അഡ്ഢരത്തേ കാലകതോ. ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീതി ഇധാപി കിര ഭഗവാ ദേവതായ കഥിതവചനേന സന്നിട്ഠാനം അകത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഓലോകേന്തോ ‘‘ഹിയ്യോ അഡ്ഢരത്തേ കാലം കത്വാ ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ’’തി അദ്ദസ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ബഹൂപകാരാതി ബഹുഉപകാരാ. പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസൂതി പധാനത്ഥായ പേസിതത്തഭാവം വസനട്ഠാനേ പരിവേണസമ്മജ്ജനേന പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധനേന മുഖോദകദന്തകട്ഠദാനാദിനാ ച ഉപട്ഠഹിംസു. കേ പനേതേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ നാമ? യേ തേ –

രാമോ ധജോ ലക്ഖണോ ചാപി മന്തീ;

കോണ്ഡഞ്ഞോ ച ഭോജോ സുയാമോ സുദത്തോ;

ഏതേ തദാ അട്ഠ അഹേസും ബ്രാഹ്മണാ;

ഛളങ്ഗവാ മന്തം വിയാകരിംസൂതി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൪; ജാ. അട്ഠ. ൧.നിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ);

ബോധിസത്തസ്സ ജാതകാലേ സുപിനപടിഗ്ഗാഹകാ ചേവ ലക്ഖണപടിഗ്ഗാഹകാ ച അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ. തേസു തയോ ദ്വേധാ ബ്യാകരിംസു ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരം അജ്ഝാവസമാനോ രാജാ ഹോഹിതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജമാനോ ബുദ്ധോ’’തി. പഞ്ച ബ്രാഹ്മണാ ഏകംസബ്യാകരണാ അഹേസും ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരേ ന തിട്ഠതി, ബുദ്ധോവ ഹോതീ’’തി. തേസു പുരിമാ തയോ യഥാമന്തപദം ഗതാ. ഏതേ ഹി ലക്ഖണമന്തസങ്ഖാതവേദവചനാനുരൂപം പടിപന്നാ ദ്വേ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാതി വുത്തനിയാമേന നിച്ഛിനിതും അസക്കോന്താ വുത്തമേവ പടിപജ്ജിംസു, ന മഹാപുരിസസ്സ ബുദ്ധഭാവപ്പത്തിം പച്ചാസീസിംസു. ഇമേ പന കോണ്ഡഞ്ഞാദയോ പഞ്ച ‘‘ഏകംസതോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ജാതനിച്ഛയത്താ മന്തപദം അതിക്കന്താ. തേ അത്തനാ ലദ്ധം തുട്ഠിദാനം ഞാതകാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘അയം മഹാപുരിസോ അഗാരേ ന അജ്ഝാവസിസ്സതി, ഏകന്തേന ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിബ്ബേമതികാ ബോധിസത്തം ഉദ്ദിസ്സ സമണപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ, തേസം പുത്താതിപി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തം. ഏതേ കിര ദഹരകാലേവ ബഹൂ മന്തേ ജാനിംസു, തസ്മാ നേ ബ്രാഹ്മണാ ആചരിയട്ഠാനേ ഠപയിംസു. തേ ‘‘പച്ഛാ അമ്ഹേഹി പുത്തദാരജടം ഛിന്ദിത്വാ ന സക്കാ ഭവിസ്സതി പബ്ബജിതു’’ന്തി ദഹരകാലേയേവ പബ്ബജിത്വാ രമണീയാനി സേനാസനാനി പരിഭുഞ്ജന്താ വിചരിംസു. കാലേന കാലം പന ‘‘കിം ഭോ മഹാപുരിസോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ’’തി പുച്ഛന്തി. മനുസ്സാ ‘‘കുഹിം തുമ്ഹേ മഹാപുരിസം പസ്സിസ്സഥ, തീസു പാസാദേസു വിവിധനാടകമജ്ഝേ ദേവോ വിയ സമ്പത്തിം അനുഭോതീ’’തി വദന്തി. തേ സുത്വാ ‘‘ന താവ മഹാപുരിസസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗച്ഛതീ’’തി അപ്പോസ്സുക്കാ വിഹരിംസുയേവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ ‘‘ബഹുകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ’’തി ആഹ. കിം ഉപകാരകാനംയേവ ഏസ ധമ്മം ദേസേതി, അനുപകാരകാനം ന ദേസേതീതി? നോ ന ദേസേതി. പരിചയവസേന ഹേസ ആളാരഞ്ചേവ കാലാമം ഉദകഞ്ച രാമപുത്തം ഓലോകേസി. ഏതസ്മിം പന ബുദ്ധക്ഖേത്തേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞം അഞ്ഞോ പഠമം ധമ്മം സച്ഛികാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ? തഥാവിധഉപനിസ്സയത്താ. പുബ്ബേ കിര പുഞ്ഞകരണകാലേ ദ്വേ ഭാതരോ അഹേസും. തേ ച ഏകതോ സസ്സം അകംസു. തത്ഥ ജേട്ഠസ്സ ‘‘ഏകസ്മിം സസ്സേ നവ വാരേ അഗ്ഗസസ്സദാനം മയാ ദാതബ്ബ’’ന്തി അഹോസി. സോ വപ്പകാലേ ബീജഗ്ഗം നാമ ദത്വാ ഗബ്ഭകാലേ കനിട്ഠേന സദ്ധിം മന്തേസി ‘‘ഗബ്ഭകാലേ ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി. കനിട്ഠോ ‘‘തരുണസസ്സം നാസേതുകാമോസീ’’തി ആഹ. ജേട്ഠോ കനിട്ഠസ്സ അനനുവത്തനഭാവം ഞത്വാ ഖേത്തം വിഭജിത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസതോ ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഖീരം നീഹരിത്വാ സപ്പിഫാണിതേന യോജേത്വാ അദാസി, പുഥുകകാലേ പുഥുകം കാരേത്വാ അദാസി, ലായനേ ലായനഗ്ഗം, വേണികരണേ വേണഗ്ഗം, വേണിയോ പുരിസഭാരവസേന ബന്ധിത്വാ കലാപകരണേ കലാപഗ്ഗം, ഖലേ കലാപാനം ഠപനദിവസേ ഖലഗ്ഗം, മദ്ദിത്വാ വീഹീനം രാസികരണദിവസേ ഖലഭണ്ഡഗ്ഗം, കോട്ഠാഗാരേ ധഞ്ഞസ്സ പക്ഖിപനദിവസേ കോട്ഠഗ്ഗന്തി ഏവം ഏകസ്മിം സസ്സേ നവ വാരേ അഗ്ഗദാനം അദാസി. കനിട്ഠോ പന ഖലതോ ധഞ്ഞം ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹണദിവസേ അദാസി. തേസു ജേട്ഠോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ ജാതോ, കനിട്ഠോ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകോ. ഇതി ഏകസ്മിം സസ്സേ നവന്നം അഗ്ഗദാനാനം ദിന്നത്താ ഠപേത്വാ ഥേരം അഞ്ഞോ പഠമം ധമ്മം സച്ഛികാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ‘‘നവന്നം അഗ്ഗദാനാനം ദിന്നത്താ’’തി ഇദഞ്ച തസ്സ രത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗഭാവത്ഥായ കതാഭിനീഹാരാനുരൂപം പവത്തിതസാവകപാരമിയാ ചിണ്ണന്തേ പവത്തിതത്താ വുത്തം. തിണ്ണമ്പി ഹി ബോധിസത്താനം തംതംപാരമിയാ സിഖാപ്പത്തകാലേ പവത്തിതം പുഞ്ഞം അപുഞ്ഞം വാ ഗരുതരവിപാകമേവ ഹോതി, ധമ്മസ്സ ച സബ്ബപഠമം സച്ഛികിരിയായ വിനാ കഥം രത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗഭാവസിദ്ധീതി? ‘‘ബഹുകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ’’തി ഇദം പന ഉപകാരാനുസ്സരണമത്തകേനേവ വുത്തം.

ഇസിപതനേ മിഗദായേതി തസ്മിം കിര പദേസേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിയാ വീതിനാമേത്വാ നിരോധാ വുട്ഠായ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ നിപതന്തി. തത്ഥ ചീവരം പാരുപിത്വാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചാ ഗമനകാലേപി തതോയേവ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഇതി ഇസയോ ഏത്ഥ നിപതന്തി ഉപ്പതന്തി ചാതി തം ഠാനം ‘‘ഇസിപതന’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം, മിഗാനം പന അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ ‘‘മിഗദായോ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇസിപതനേ മിഗദായേ’’തി. അഞ്ഞേ ബുദ്ധാ പഠമം ധമ്മദേസനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ആകാസേന ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ ഓതരന്തി, അമ്ഹാകം പന ഭഗവാ ഉപകസ്സ ആജീവകസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘ഉപകോ ഇമം അദ്ധാനം പടിപന്നോ, സോ മം ദിസ്വാ സല്ലപിത്വാ ഗമിസ്സതി, അഥ പുന നിബ്ബിന്നോ ആഗമ്മ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ അട്ഠാരസയോജനം മഗ്ഗം പദസാവ അഗമാസി. തേന വുത്തം ‘‘യേന ബാരാണസീ, തേന ചാരികം പക്കാമീ’’തി.

൧൧. അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധിന്തി ഗയായ ച ബോധിസ്സ ച വിവരേ തിഗാവുതന്തരേ ഠാനേ. ബോധിമണ്ഡതോ ഹി ഗയാ തീണി ഗാവുതാനി, ബാരാണസീ അട്ഠാരസ യോജനാനി. ഉപകോ ബോധിമണ്ഡസ്സ ച ഗയായ ച അന്തരേ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. അന്തരാ-സദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച യാതീ’’തി ഏവം ഏകമേവ അന്തരാ-സദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി, അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി സാമിവചനസ്സ പസങ്ഗേ അന്തരാ-സദ്ദയോഗേന ഉപയോഗവചനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. ഇധ പന യോജേത്വാ ഏവ വുത്തോ. അദ്ധാനമഗ്ഗന്തി അദ്ധാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം, ദീഘമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. അദ്ധാനഗമനസമയസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അദ്ധയോജനം ഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാചി. ൨൧൮) അദ്ധയോജനമ്പി അദ്ധാനമഗ്ഗോ ഹോതി. ബോധിമണ്ഡതോ പന ഗയാ തിഗാവുതം. വിപ്പസന്നാനീതി സുട്ഠു പസന്നാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി. പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ. പരിയോദാതോതി തസ്സേവ വേവചനം. നിരുപക്കിലേസതായേവ ഹി ഏസ ‘‘പരിയോദാതോ’’തി വുത്തോ, ന സേതഭാവേന. ഏതസ്സ പരിയോദാതതം ദിസ്വാവ ഇന്ദ്രിയാനം വിപ്പസന്നതം അഞ്ഞാസി, നയഗ്ഗാഹീപഞ്ഞാ കിരേസാ തസ്സ ആജീവകസ്സ.

സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. സബ്ബവിദൂതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അവേദിം അഞ്ഞാസിം സബ്ബസോ ഞേയ്യാവരണസ്സ പഹീനത്താ. സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനൂപലിത്തോതി സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനാദിനാ കിലേസലേപേന അലിത്തോ. സബ്ബഞ്ജഹോതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം ജഹിത്വാ ഠിതോ. അപ്പഹാതബ്ബമ്പി ഹി കുസലാബ്യാകതം തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനേന പഹീനത്താ ന ഹോതീതി ജഹിതമേവ ഹോതി. തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തോതി തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസേന വിമുത്തോ. സയം അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അത്തനാവ ജാനിത്വാ. കമുദ്ദിസേയ്യന്തി കം അഞ്ഞം ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസേയ്യം.

ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ലോകുത്തരധമ്മേ മയ്ഹം ആചരിയോ നാമ നത്ഥി. കിഞ്ചാപി ഹി ലോകിയധമ്മാനമ്പി യാദിസോ ലോകനാഥസ്സ അധിഗമോ, ന താദിസോ അധിഗമോ പരൂപദേസോ അത്ഥി, ലോകുത്തരധമ്മേ പനസ്സ ലേസോപി നത്ഥി. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം സീലാദീഹി ഗുണേഹി പടിനിധിഭൂതോ പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഹേതുനാ നയേന ചത്താരി സച്ചാനി സയം ബുദ്ധോ. സീതിഭൂതോതി സബ്ബകിലേസഗ്ഗിനിബ്ബാപനേന സീതിഭൂതോ, കിലേസാനം യേവ നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ.

കാസിനം പുരന്തി കാസിരട്ഠേ നഗരം. ആഹഞ്ഛന്തി ആഹനിസ്സാമി. അമതദുന്ദുഭിന്തി വേനേയ്യാനം അമതാധിഗമായ ഉഗ്ഘോസനാദിം കത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനാ ‘‘അമതദുന്ദുഭീ’’തി വുത്താ, ധമ്മചക്കപടിലാഭായ തം അമതഭേരിം പഹരിസ്സാമീതി ഗച്ഛാമീതി വുത്തം ഹോതി.

അരഹസി അനന്തജിനോതി അനന്തജിനോപി ഭവിതും യുത്തോതി അത്ഥോ. അനന്തഞാണോ ജിതകിലേസോതി അനന്തജിനോ. ഹുപേയ്യപാവുസോതി ആവുസോ ഏവമ്പി നാമ ഭവേയ്യ, ഏവംവിധേ നാമ രൂപരതനേ ഈദിസേന ഞാണേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. അയഞ്ഹിസ്സ പബ്ബജ്ജായ പച്ചയോ ജാതോ. കതാധികാരോ ഹേസ. തഥാ ഹി ഭഗവാ തേന സമാഗമനത്ഥം പദസാവ തം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. പക്കാമീതി വങ്കഹാരജനപദം നാമ അഗമാസി.

തത്ഥേകം മിഗലുദ്ദകഗാമകം നിസ്സായ വാസം കപ്പേസി, ജേട്ഠകലുദ്ദകോ തം ഉപട്ഠാസി. തസ്മിഞ്ച ജനപദേ ചണ്ഡാ മക്ഖികാ ഹോന്തി. അഥ നം ഏകായ ചാടിയാ വസാപേസും. മിഗലുദ്ദകോ ദൂരം മിഗവം ഗച്ഛന്തോ ‘‘അമ്ഹാകം അരഹന്തേ മാ പമജ്ജീ’’തി ചാപം നാമ ധീതരം ആണാപേത്വാ അഗമാസി സദ്ധിം പുത്തഭാതുകേഹി. സാ ചസ്സ ധീതാ ദസ്സനീയാ ഹോതി കോട്ഠാസസമ്പന്നാ. ദുതിയദിവസേ ഉപകോ ഘരം ആഗതോ തം ദാരികം സബ്ബം ഉപചാരം കത്വാ പരിവിസിതും ഉപഗതം ദിസ്വാ രാഗേന അഭിഭൂതോ ഭുഞ്ജിതുമ്പി അസക്കോന്തോ ഭാജനേന ഭത്തം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭത്തം ഏകമന്തം നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സചേ ചാപം ലഭാമി, ജീവാമി. നോ ചേ, മരാമീ’’തി നിരാഹാരോ സയി. സത്തമേ ദിവസേ മാഗവികോ ആഗന്ത്വാ ധീതരം ഉപകസ്സ പവത്തിം പുച്ഛി. സാ ‘‘ഏകദിവസമേവ ആഗന്ത്വാ പുന നാഗതപുബ്ബോ’’തി ആഹ.

മാഗവികോ ആഗതവേസേനേവ നം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമീതി തങ്ഖണംയേവ ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അഫാസുക’’ന്തി പാദേ പരാമസന്തോ പുച്ഛി. ഉപകോ നിത്ഥുനന്തോ പരിവത്തതിയേവ. സോ ‘‘വദ ഭന്തേ, യം മയാ സക്കാ കാതും, സബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഉപകോ ‘‘സചേ ചാപം ലഭാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, മയ്ഹമേവ മരണം സേയ്യോ’’തി ആഹ. ജാനാസി കിര, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പന്തി? ന ജാനാമീതി. ന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പം അജാനന്തേന സക്കാ ഘരാവാസം അധിട്ഠാതുന്തി. സോ ആഹ ‘‘നാഹം കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാമി, അപിച തുമ്ഹാകം മംസഹാരകോ ഭവിസ്സാമി, മംസഞ്ച വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. മാഗവികോ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ഏതദേവ രുച്ചതീ’’തി ഉത്തരസാടകം ദത്വാ ഘരം ആനേത്വാ ധീതരം അദാസി. തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ വിജായി, ‘‘സുഭദ്ദോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. ചാപാ തസ്സ രോദനകാലേ ‘‘മംസഹാരകസ്സ പുത്ത മിഗലുദ്ദകസ്സ പുത്ത മാ രോദി മാ രോദീ’’തിആദീനി വദമാനാ പുത്തതോസനഗീതേന ഉപകം ഉപ്പണ്ഡേസി. ‘‘ഭദ്ദേ ത്വം മം അനാഥോതി മഞ്ഞസി, അത്ഥി മേ അനന്തജിനോ നാമ സഹായോ, തസ്സാഹം സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ചാപാ ‘‘ഏവമയം അട്ടീയതീ’’തി ഞത്വാ പുനപ്പുനം കഥേസി. സോ ഏകദിവസം അനാരോചേത്വാവ മജ്ഝിമദേസാഭിമുഖോ പക്കാമി.

ഭഗവാ ച തേന സമയേന സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ, അഥ ഖോ ഭഗവാ പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, അനന്തജിനോതി പുച്ഛമാനോ ആഗച്ഛതി, തസ്സ മം ദസ്സേയ്യാഥാ’’തി. ഉപകോപി ഖോ ‘‘കുഹിം അനന്തജിനോ വസതീ’’തി പുച്ഛന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘കുഹിം അനന്തജിനോ’’തി പുച്ഛി. തം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം നയിംസു. സോ ച ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘സഞ്ജാനാഥ മം ഭഗവാ’’തി ആഹ. ആമ ഉപക സഞ്ജാനാമി, കുഹിം പന ത്വം വസിത്ഥാതി. വങ്കഹാരജനപദേ, ഭന്തേതി. ഉപക മഹല്ലകോസി ജാതോ, പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീതി. പബ്ബജിസ്സാമി, ഭന്തേതി. ഭഗവാ പബ്ബാജേത്വാ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ കമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തോ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ കാലം കത്വാ അവിഹേസു നിബ്ബത്തോ, നിബ്ബത്തിക്ഖണേയേവ ച അരഹത്തം പാപുണി. അവിഹേ നിബ്ബത്തമത്താ ഹി സത്ത ജനാ അരഹത്തം പാപുണിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവിഹം ഉപപന്നാസേ, വിമുത്താ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം.

‘‘ഉപകോ പലഗണ്ഡോ ച, പുക്കുസാതി ച തേ തയോ;

ഭദ്ദിയോ ഖണ്ഡദേവോ ച, ബാഹുരഗ്ഗി ച സങ്ഗിയോ;

തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൫൦, ൧൦൫);

൧൨. സണ്ഠപേസുന്തി ‘‘നേവ അഭിവാദേതബ്ബോ’’തിആദിനാ കതികം അകംസു. ബാഹുല്ലികോതി ചീവരബാഹുല്ലാദീനം അത്ഥായ പടിപന്നോ. പധാനവിബ്ഭന്തോതി പധാനതോ പുബ്ബേ അനുട്ഠിതദുക്കരചരണതോ വിബ്ഭന്തോ ഭട്ഠോ പരിഹീനോ. ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാതി ചീവരാദിബഹുഭാവത്ഥായ ആവത്തോ. അപിച ഖോ ആസനം ഠപേതബ്ബന്തി അപിച ഖോ പനസ്സ ഉച്ചകുലേ നിബ്ബത്തസ്സ ആസനമത്തം ഠപേതബ്ബന്തി വദിംസു. അസണ്ഠഹന്താതി ബുദ്ധാനുഭാവേന ബുദ്ധതേജേന അഭിഭൂതാ അത്തനോ കതികായ ഠാതും അസക്കോന്താ. നാമേന ച ആവുസോവാദേന ച സമുദാചരന്തീതി ‘‘ഗോതമാ’’തി ച ‘‘ആവുസോ’’തി ച വദന്തി, ‘‘ആവുസോ ഗോതമ, മയം ഉരുവേലായം പധാനകാലേ തുയ്ഹം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരിമ്ഹ, മുഖോദകം ദന്തകട്ഠം അദമ്ഹ, വുത്ഥപരിവേണം സമ്മജ്ജിമ്ഹ, പച്ഛാ തേ കോ വത്തപടിപത്തിം അകാസി, കച്ചി അമ്ഹേസു പക്കന്തേസു ന ചിന്തയിത്ഥാ’’തി ഏവരൂപം കഥം കഥേന്തീതി അത്ഥോ.

ന ചിരസ്സേവാതി അചിരേനേവ. കുലപുത്താതി ദുവിധാ കുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ ആചാരകുലപുത്താ ച, ഏതേ പന ഉഭയഥാപി കുലപുത്തായേവ. അഗാരസ്മാതി ഘരാ. അഗാരായ ഹിതം അഗാരിയം, കസിഗോരക്ഖാദി കുടുമ്ബപോസനകമ്മം വുച്ചതി. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗാരിയന്തി അനഗാരിയം. പബ്ബജ്ജായേതം അധിവചനം. പബ്ബജന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി ഉപസങ്കമന്തി. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനം, അരഹത്തഫലന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ ഹി അത്ഥായ കുലപുത്താ പബ്ബജന്തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനോയേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരിസ്സഥ.

ഇരിയായാതി ദുക്കരഇരിയായ. പടിപദായാതി ദുക്കരപടിപത്തിയാ. ദുക്കരകാരികായാതി പസതപസതമുഗ്ഗയൂസാദിആഹരണാദിനാ ദുക്കരകരണേന. ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി മനുസ്സധമ്മതോ ഉപരി. അലം അരിയം കാതുന്തി അലമരിയോ, അരിയഭാവായ സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി, ഞാണദസ്സനമേവ ഞാണദസ്സനവിസേസോ, അലമരിയോ ച സോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ. ഞാണദസ്സനന്തി ച ദിബ്ബചക്ഖുപി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. ‘‘അപ്പമത്തോ സമാനോ ഞാണദസ്സനം ആരാധേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൧൧) ഹി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖു ഞാണദസ്സനം നാമ. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൬) ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി ‘അകുപ്പാ മേ ചേതോവിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി ‘സത്താഹകാലകതോ ആളാരോ കാലാമോ’’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൦; മഹാവ. ൧൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ഇധ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനോ അരിയമഗ്ഗോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ വാ അധിപ്പേതം.

അഭിജാനാഥ മേ നോതി അഭിജാനാഥ നു മേ. ഏവരൂപം പഭാവിതമേതന്തി ഏത്ഥ ഏവരൂപം വാക്യഭേദന്തി അത്ഥോ, അപി നു അഹം ഉരുവേലായം പധാനേ തുമ്ഹാകം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം അനുക്കണ്ഠനത്ഥം രത്തിം വാ ദിവാ വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ആവുസോ, മയം യത്ഥ കത്ഥചി ഗമിസ്സാമാതി മാ വിതക്കയിത്ഥ, മയ്ഹം ഓഭാസോ വാ കമ്മട്ഠാനനിമിത്തം വാ പഞ്ഞായതീ’’തി ഏവരൂപം കഞ്ചി വചനഭേദം അകാസിന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഏകപദേനേവ സതിം ലഭിത്വാ ഉപ്പന്നഗാരവാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ ബുദ്ധോ ജാതോ’’തി സദ്ദഹിത്വാ ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. അസക്ഖി ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതുന്തി ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ‘‘ബുദ്ധോ അഹ’’ന്തി ജാനാപേതും അസക്ഖി. അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേസുന്തി അഞ്ഞായ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേസും അഭിനീഹരിംസു.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താതി ദ്വേ ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ, ദ്വേ ഭാഗാതി അത്ഥോ. ഭാഗവചനോ ഹേത്ഥ അന്ത-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണം അപരന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൩) വിയ. ഇമസ്സ പന പദസ്സ ഉച്ചാരണസമകാലം പവത്തനിഗ്ഘോസോ ബുദ്ധാനുഭാവേന ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. തസ്മിംയേവ സമയേ പരിപക്കകുസലമൂലാ സച്ചാഭിസമ്ബോധായ കതാധികാരാ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു. പച്ഛിമദിസായ സൂരിയോ അത്ഥമേതി, പാചീനദിസായ ആസാള്ഹനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തം ആരഭന്തോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജിതേനാതി ഗിഹിബന്ധനം ഛേത്വാ പബ്ബജ്ജുപഗതേന. ന സേവിതബ്ബാതി ന വളഞ്ജേതബ്ബാ നാനുയുഞ്ജിതബ്ബാ. യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി യോ ച അയം വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ അനുയോഗോ, കിലേസകാമസംയുത്തസ്സ സുഖസ്സ അനുഗതോതി അത്ഥോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ തേഹി സേവിതബ്ബതായ. പോഥുജ്ജനികോതി പുഥുജ്ജനേന അന്ധബാലജനേന ആചിണ്ണോ. അനരിയോതി ന അരിയോ ന വിസുദ്ധോ ന ഉത്തമോ, ന വാ അരിയാനം സന്തകോ. അനത്ഥസംഹിതോതി ന അത്ഥസംഹിതോ, ഹിതസുഖാവഹകാരണം അനിസ്സിതോതി അത്ഥോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ അനുയോഗോ, ദുക്ഖകരണം ദുക്ഖുപ്പാദനന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖോതി കണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദീഹി അത്തബാധനേഹി ദുക്ഖാവഹോ. മജ്ഝിമാ പടിപദാതി അരിയമഗ്ഗം സന്ധായ വുത്തം. മഗ്ഗോ ഹി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഏകോ അന്തോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ഏകോ അന്തോ, ഏതേ ദ്വേ അന്തേ ന ഉപേതി ന ഉപഗച്ഛതി, വിമുത്തോ ഏതേഹി അന്തേഹി, തസ്മാ ‘‘മജ്ഝിമാ പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. ഏതേസം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമാ, വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബതോ ച പടിപദാതി, തഥാ ലോഭോ ഏകോ അന്തോ, ദോസോ ഏകോ അന്തോ. സസ്സതം ഏകം അന്തം, ഉച്ഛേദോ ഏകോ അന്തോതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ചക്ഖുകരണീതിആദീഹി തമേവ പടിപദം ഥോമേതി. പഞ്ഞാചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. സാ ഹി ചതുന്നം സച്ചാനം ദസ്സനായ സംവത്തതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിഭേദസ്സ ദസ്സനസ്സ പവത്തനട്ഠേനാതി ‘‘ചക്ഖുകരണീ’’തി വുച്ചതി. തയിദം സതിപി പടിപദായ അനഞ്ഞത്തേ അവയവവസേന സിജ്ഝമാനോ അത്ഥോ സമുദായേന കതോ നാമ ഹോതീതി ഉപചാരവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുതിയപദം തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമായാതി കിലേസുപസമത്ഥായ. അഭിഞ്ഞായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി തേസംയേവ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ. അഥ വാ നിബ്ബാനായാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനായ. ‘‘ഉപസമായാ’’തി ഹി ഇമിനാ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനം ഗഹിതം.

ഇദാനി തം മജ്ഝിമപ്പടിപദം സരൂപതോ ദസ്സേതുകാമോ ‘‘കതമാ ച സാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയമേവാ’’തിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ അയമേവാതി അവധാരണവചനം അഞ്ഞസ്സ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗസ്സ അത്ഥിഭാവപടിസേധനത്ഥം. സത്താപടിക്ഖേപോ ഹി ഇധ പടിസേധനം അലബ്ഭമാനത്താ അഞ്ഞസ്സ മഗ്ഗസ്സ. അരിയോതി കിലേസാനം ആരകത്താ അരിയോ നിരുത്തിനയേന. അരിപഹാനായ സംവത്തതീതിപി അരിയോ അരയോ പാപധമ്മാ യന്തി അപഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി കത്വാ. അരിയേന ഭഗവതാ ദേസിതത്താ അരിയസ്സ അയന്തിപി അരിയോ, അരിയഭാവപ്പടിലാഭായ സംവത്തതീതിപി അരിയോ. ഏത്ഥ പന അരിയകരോ അരിയോതിപി ഉത്തരപദലോപേന അരിയ-സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി ഉപേതത്താ അട്ഠങ്ഗികോ. മഗ്ഗങ്ഗസമുദായേ ഹി മഗ്ഗവോഹാരോ, സമുദായോ ച സമുദായീഹി സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതി. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – അത്തനോ അവയവഭൂതാനി അട്ഠങ്ഗാനി ഏതസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോതി. പരമത്ഥതോ പന അങ്ഗാനിയേവ മഗ്ഗോ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയാദീനി വിയ, ന ച അങ്ഗവിനിമുത്തോ ഛളങ്ഗോ വേദോ വിയ. കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ നിരുത്തിനയേന, നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി ഗവേസതീതി വാ മഗ്ഗോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോന്തോ ഗവേസന്തോ വിയ ഹോതി. നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗീയതീതി വാ മഗ്ഗോ വിവട്ടൂപനിസ്സയപുഞ്ഞകരണതോ പട്ഠായ തദത്ഥപടിപത്തിതോ. ഗമ്മതി വാ തേഹി പടിപജ്ജീയതീതി മഗ്ഗോ. ഏത്ഥ പന ആദിഅന്തവിപരിയായേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ കതമോ സോ ഇതി ചേതി അത്ഥോ, കതമാനി വാ താനി അട്ഠങ്ഗാനീതി. സബ്ബലിങ്ഗവിഭത്തിവചനസാധാരണോ ഹി അയം നിപാതോ. ഏകമേകമ്പി അങ്ഗം മഗ്ഗോയേവ. യഥാഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯). പോരാണാപി ഭണന്തി ‘‘ദസ്സനമഗ്ഗോ സമ്മാദിട്ഠി, അഭിനിരോപനമഗ്ഗോ സമ്മാസങ്കപ്പോ…പേ… അവിക്ഖേപമഗ്ഗോ സമ്മാസമാധീ’’തി. നനു ച അങ്ഗാനി സമുദിതാനി മഗ്ഗോ അന്തമസോ സത്തങ്ഗവികലസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോതി? സച്ചമേതം സച്ചസമ്പടിവേധേ, മഗ്ഗപ്പച്ചയതായ പന യഥാസകം കിച്ചകരണേന പച്ചേകമ്പി താനി മഗ്ഗോയേവ, അഞ്ഞഥാ സമുദിതാനമ്പി തേസം മഗ്ഗകിച്ചം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. സമ്മാദിട്ഠിആദീസു സമ്മാ പസ്സതീതി സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാ സങ്കപ്പേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ അഭിനിരോപേതീതി സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാ വദതി ഏതായാതി സമ്മാവാചാ, സമ്മാ കരോതി ഏതേനാതി സമ്മാകമ്മം, തദേവ സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാ ആജീവതി ഏതേനാതി സമ്മാആജീവോ, സമ്മാ വായമതി ഉസ്സഹതീതി സമ്മാവായാമോ, സമ്മാ സരതി അനുസ്സരതീതി സമ്മാസതി, സമ്മാ സമാധിയതി ചിത്തം ഏതേനാതി സമ്മാസമാധീതി ഏവം നിബ്ബചനം വേദിതബ്ബം. ഇദാനി അയം ഖോ സാ ഭിക്ഖവേതി തമേവ പടിപദം നിഗമേന്തോ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ചത്താരോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗേ ഏകതോ കത്വാ കഥിതോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, അയം ഖോ സാ ഭിക്ഖവേ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തതീതി.

൧൪. ഏവം മജ്ഝിമപടിപദം സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദസ്സേതും ‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൦) ദുക്ഖന്തി ഏത്ഥ ദു-ഇതി അയം സദ്ദോ കുച്ഛിതേ ദിസ്സതി. കുച്ഛിതഞ്ഹി പുത്തം ‘‘ദുപുത്തോ’’തി വദന്തി, ഖം-സദ്ദോ പന തുച്ഛേ. തുച്ഛഞ്ഹി ആകാസം ‘‘ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ച പഠമസച്ചം കുച്ഛിതം അനേകഉപദ്ദവാധിട്ഠാനതോ, തുച്ഛം ബാലജനപരികപ്പിതധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതതോ, തസ്മാ കുച്ഛിതത്താ തുച്ഛത്താ ച ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ പനേതം ബുദ്ധാദയോ അരിയാ പടിവിജ്ഝന്തി, തസ്മാ ‘‘അരിയസച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. അരിയപടിവിജ്ഝിതബ്ബഞ്ഹി സച്ചം പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘അരിയസച്ച’’ന്തി വുത്തം. അരിയസ്സ തഥാഗതസ്സ സച്ചന്തിപി അരിയസച്ചം. തഥാഗതേന ഹി സയം അധിഗതത്താ പവേദിതത്താ തതോ ഏവ ച അഞ്ഞേഹി അധിഗമനീയത്താ തം തസ്സ ഹോതീതി. അഥ വാ ഏതസ്സ അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ അരിയഭാവസിദ്ധിതോ അരിയസാധകം സച്ചന്തിപി അരിയസച്ചം പുബ്ബേ വിയ ഉത്തരപദലോപേന. അവിതഥഭാവേന വാ അരണീയത്താ അധിഗന്തബ്ബത്താ അരിയം സച്ചന്തിപി അരിയസച്ചം. സച്ചത്ഥം പന ചതുന്നമ്പി സച്ചാനം പരതോ ഏകജ്ഝം ദസ്സയിസ്സാമ.

ഇദാനി തം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം ജാതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൧; മ. നി. ൧.൧൪൮) ഏത്ഥ ഭവേ ആഗതോ. ‘‘അത്ഥി, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠാ നാമ സമണജാതീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ഏത്ഥ നികായേ. ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി (ധാതു. ൭൧) ഏത്ഥ സങ്ഖതലക്ഖണേ. ‘‘യം മാതുകുച്ഛിസ്മിം പഠമം ചിത്തം ഉപ്പന്നം പഠമം വിഞ്ഞാണം പാതുഭൂതം, തദുപാദായ സാവസ്സ ജാതീ’’തി (മഹാവ. ൧൨൪) ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം. ‘‘സമ്പതിജാതോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭) ഏത്ഥ പസൂതിയം. ‘‘അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൦൩) ഏത്ഥ കുലേ. സ്വായമിധ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമനം, താവ പവത്തേസു ഖന്ധേസു, ഇതരേസം പടിസന്ധിക്ഖണേസ്വേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. അയമ്പി ച പരിയായകഥാവ, നിപ്പരിയായതോ പന തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തമാനാനം സത്താനം യേ ഖന്ധാ പാതുഭവന്തി, തേസം പഠമപാതുഭാവോ ജാതി നാമ.

കസ്മാ പനേസാ ദുക്ഖാതി ചേ? അനേകേസം ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവതോ. അനേകാനി ഹി ദുക്ഖാനി. സേയ്യഥിദം – ദുക്ഖദുക്ഖം വിപരിണാമദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖം പടിച്ഛന്നദുക്ഖം അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം പരിയായദുക്ഖം നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി. തത്ഥ കായികചേതസികാ ദുക്ഖാ വേദനാ സഭാവതോ ച നാമതോ ച ദുക്ഖത്താ ദുക്ഖദുക്ഖന്തി വുച്ചതി. സുഖാ വേദനാ വിപരിണാമദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ വിപരിണാമദുക്ഖം. ഉപേക്ഖാ വേദനാ ചേവ സേസാ ച തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ഉദയബ്ബയപീളിതത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖം. കണ്ണസൂലദന്തസൂലരാഗജപരിളാഹദോസജപരിളാഹാദികായികചേതസികാ ആബാധാ പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച അപാകടഭാവതോ പടിച്ഛന്നദുക്ഖം. ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണാദിസമുട്ഠാനോ ആബാധോ അപുച്ഛിത്വാവ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച പാകടഭാവതോ അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം. ഠപേത്വാ ദുക്ഖദുക്ഖം സേസദുക്ഖം സച്ചവിഭങ്ഗേ ആഗതം ജാതിആദി സബ്ബമ്പി തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ പരിയായദുക്ഖം. ദുക്ഖദുക്ഖം പന നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി വുച്ചതി. തത്രായം ജാതി യം തം ബാലപണ്ഡിതസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൪൬ ആദയോ) ഭഗവതാപി ഉപമാവസേന പകാസിതം ആപായികം ദുക്ഖം, യഞ്ച സുഗതിയമ്പി മനുസ്സലോകേ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകാദിഭേദം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖാ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ജായേഥ നോ ചേ നരകേസു സത്തോ;

തത്ഥഗ്ഗിദാഹാദികമപ്പസയ്ഹം;

ലഭേഥ ദുക്ഖം ന കുഹിം പതിട്ഠം;

ഇച്ചാഹ ദുക്ഖാതി മുനീധ ജാതിം.