൭. സേഖിയകണ്ഡം
൧. പരിമണ്ഡലവഗ്ഗവണ്ണനാ
സേഖിയേസു സിക്ഖിതസിക്ഖേനാതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖിത്വാ ഠിതേന, സബ്ബസോ പരിനിട്ഠിതകിച്ചേനാതി വുത്തം ഹോതി. താദിനാതി അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പിയട്ഠേന താദിനാ.
൫൭൬. സിക്ഖാ കരണീയാതി ‘‘ഏവം നിവാസേസ്സാമീ’’തി ആരാമേപി അന്തരഘരേപി സബ്ബത്ഥ സിക്ഖാ കത്തബ്ബാ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ വത്തക്ഖന്ധകേ വുത്തവത്താനിപി സിക്ഖിതബ്ബത്താ സേഖിയാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ പാരാജികാദീസു വിയ പരിച്ഛേദോ ന കതോ, ചാരിത്തനയദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഓലമ്ബേന്തോ നിവാസേയ്യ, ദുക്കട’’ന്തി ഏവം ആപത്തിനാമേന അവത്വാ ‘‘സിക്ഖാ കരണീയാ’’തി ഏവം സബ്ബസിക്ഖാപദേസു പാളി ആരോപിതാ. പദഭാജനേ പന ‘‘ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ സബ്ബത്ഥ അനാദരിയകരണേ ദുക്കടം വേദിതബ്ബം. വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. യസ്മാ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം ഓതാരേത്വാ നിവത്ഥമേവ നിസിന്നസ്സ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഹോതി, തസ്മാ ഉഭോപേതേ അട്ഠകഥാവാദാ ഏകപരിച്ഛേദാ. തേ സബ്ബേതി നിവാസനദോസാ.
തം പനാതി തം അനാദരിയം. കിഞ്ചാപി കുരുന്ദിവാദം പച്ഛാ വദന്തേന ‘‘പരിമണ്ഡലം നിവാസേതും അജാനന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി അയമത്ഥോ പതിട്ഠാപിതോ, തഥാപി നിവാസനവത്തം സാധുകം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബമേവ. സഞ്ചിച്ച അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാദരിയം സിയാ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പരിമണ്ഡലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘അജാനന്തസ്സാതി പരിമണ്ഡലം നിവാസേതും അജാനന്തസ്സ അനാപത്തി, അപിച നിവാസനവത്തം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി.
സചിത്തകന്തി വത്ഥുവിജാനനചിത്തേന പണ്ണത്തിവിജാനനചിത്തേന ച സചിത്തകം ‘‘അനാദരിയം പടിച്ചാ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘പാണാതിപാതാദി വിയ നിവാസനദോസോ ലോകഗരഹിതോ ന ഹോതീതി പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ ആഹ. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘യസ്മാ അനാദരിയവസേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ കേവലം അകുസലമേവ, തഞ്ച പകതിയാ വജ്ജം, സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമനഞ്ച ദോമനസ്സിതസ്സേവ ഹോതി, തസ്മാ ലോകവജ്ജം അകുസലചിത്തം ദുക്ഖവേദന’’ന്തി ആഹ. അനാദരിയം, അനാപത്തികാരണാഭാവോ, അപരിമണ്ഡലനിവാസനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തപടിപക്ഖകരണഞ്ചാതി തീണിയേവ ഹോന്തി.
൫൭൭. ദുതിയാദീസു അനേകപ്പകാരം ഗിഹിപാരുതന്തി സേതപടപാരുതം പരിബ്ബാജകപാരുതം ഏകസാടകപാരുതന്തിആദി അനേകപ്പഭേദം ഗിഹിപാരുതം. തസ്സത്ഥോ ഖന്ധകേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി. വിഹാരേപീതി ബുദ്ധുപട്ഠാനാദികാലം സന്ധായ വുത്തം.
൫൭൮. ‘‘സുപ്പടിച്ഛന്നോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സസീസം പാരുതോ സബ്ബഥാ സുപ്പടിച്ഛന്നത്താ സുപ്പടിച്ഛന്നോ നാമ ഹോതീ’’തി യസ്സ സിയാ, തം സന്ധായാഹ ‘‘ന സസീസം പാരുതേനാ’’തിആദി.
൫൮൨. ഏകസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഗച്ഛന്തോപി പരിസ്സയാഭാവം ഓലോകേതും ലഭതിയേവ, തഥാ ഗാമേ പൂജ’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.
പരിമണ്ഡലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. ഉജ്ജഗ്ഘികവഗ്ഗവണ്ണനാ
൫൮൬. ദുതിയവഗ്ഗേ ഹസനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി ഹാസജനകേ കാരണേ.
ഉജ്ജഗ്ഘികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഖമ്ഭകതവഗ്ഗവണ്ണനാ
൬൦൩. തതിയവഗ്ഗേ പത്തേ സഞ്ഞാ പത്തസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി പത്തസഞ്ഞീ, അത്തനോ ഭാജനേ ഉപനിബന്ധസഞ്ഞീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ബ്യഞ്ജനം പന അനാദിയിത്വാ അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേതും ‘‘പത്തേ സഞ്ഞം കത്വാ’’തി വുത്തം.
൬൦൪. ഓലോണീതി ഏകാ ബ്യഞ്ജനവികതി. ‘‘യോ കോചി സുദ്ധോ കഞ്ജികതക്കാദിരസഓ’’തി കേചി. സാകസൂപേയ്യ-ഗ്ഗഹണേന യാ കാചി സൂപേയ്യസാകേഹി കതാ ബ്യഞ്ജനവികതി വുത്താ. മംസരസാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അവസേസാ സബ്ബാപി ബ്യഞ്ജനവികതി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സമസൂപകപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ പന സൂപം അവസേസാ സബ്ബാപി സൂപേയ്യാ ബ്യഞ്ജനവികതി രസരസോ നാമ ഹോതീ’’തി.
൬൦൫. സമപുണ്ണന്തി അധിട്ഠാനുപഗസ്സ പത്തസ്സ അന്തോമുഖവട്ടിലേഖം അനതിക്കാമേത്വാ രചിതം. സമഭരിതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ഫലാഫലാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഓദനാദിമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹേട്ഠാ ഓരോഹതീതി സമന്താ ഓകാസസബ്ഭാവതോ ചാലിയമാനം ഹേട്ഠാ ഭസ്സതി. മത്ഥകേ ഥൂപീകതം പൂവമേവ വടംസകസദിസത്താ ‘‘പൂവവടംസക’’ന്തി വുത്തം. പുപ്ഫവടംസകാദീസുപി ഏസേവ നയോ.
യസ്മാ ‘‘സമതിത്തികോ പിണ്ഡപാതോ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി വചനം പിണ്ഡപാതോ സമ്പുണ്ണോ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ദീപേതി, തസ്മാ അത്തനോ ഹത്ഥഗതേ പത്തേ പിണ്ഡപാതോ ദിയ്യമാനോ ഥൂപീകതോപി ചേ ഹോതി, വട്ടതീതി ദീപേതി. ‘‘ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഹി വചനം പഠമം ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പച്ഛാ പടിഗ്ഗണ്ഹതോ ആപത്തീതി ദീപേതി. ‘‘പത്തേ പടിഗ്ഗണ്ഹതോ ച ഥൂപീകതം ഹോതി, വട്ടതി അഥൂപീകതസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ, പയോഗോ പന നത്ഥി അഞ്ഞത്ര പുബ്ബദേസാ’’തി കേനചി വുത്തം, തം ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. ‘‘ന ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി വചനം പഠമം ഥൂപീകതസ്സേവ പച്ഛാ പടിഗ്ഗണ്ഹനം ദീപേതി. ന ഹി ഹത്ഥഗതേപി പത്തേ ദിയ്യമാനം ഥൂപീകതം ഗണ്ഹന്തോ ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ നാമ ന ഹോതി, ന ച തേന സമതിത്തികോ പിണ്ഡപാതോ പടിഗ്ഗഹിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ‘‘ഥൂപീകത’’ന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസേ ഗയ്ഹമാനേ അയമത്ഥോ സുട്ഠുതരം പാകടോയേവാതി.
ഖമ്ഭകതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. സക്കച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ
൬൦൮. ചതുത്ഥവഗ്ഗേ സപദാനന്തി ഏത്ഥ ദാനം വുച്ചതി അവഖണ്ഡനം, അപേതം ദാനതോ അപദാനം, അനവഖണ്ഡനന്തി അത്ഥോ. സഹ അപദാനേന സപദാനം, അവഖണ്ഡനവിരഹിതം, അനുപടിപാടിയാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഓധിം അകത്വാ അനുപടിപാടിയാ’’തി.
൬൧൧. യസ്മിം സമയേ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തി രാജാനോ ഭേരിം ചരാപേന്തി, അയം മാഘാതസമയോ നാമ. ഇധ അനാപത്തിയം ഗിലാനോ ന ആഗതോ, തസ്മാ ഗിലാനസ്സപി ആപത്തി. സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേ അസഞ്ചിച്ച അസ്സതിയാതി ഏത്ഥ ‘‘മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ പുന വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അരുചിയാ പവിസന്തേ ‘അസഞ്ചിച്ചാ’തി വുച്ചതി, വിഞ്ഞത്തിമ്പി അവിഞ്ഞത്തിമ്പി ഏതസ്മിം ഠാനേ ഠിതം സഹസാ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജന്തേ ‘അസ്സതിയാ’തി വുച്ചതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.
൬൧൪-൬൧൫. ഉജ്ഝാനേ സഞ്ഞാ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീ. ‘‘മയൂരണ്ഡം അതിമഹന്ത’’ന്തി വചനതോ മയൂരണ്ഡപ്പമാണോ കബളോ ന വട്ടതി. കേചി പന ‘‘മയൂരണ്ഡതോ മഹന്തോ ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം, ‘‘നാതിമഹന്ത’’ന്തി ച അതിമഹന്തസ്സേവ പടിക്ഖിത്തത്താ ഖുദ്ദകേ ആപത്തി ന ദിസ്സതി. ‘‘മയൂരണ്ഡം അതിമഹന്തം, കുക്കുടണ്ഡം അതിഖുദ്ദകം, തേസം വേമജ്ഝപ്പമാണോ’’തി ഇമിനാ പന സാരുപ്പവസേന ഖുദ്ദകമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ പരിച്ഛേദോ ന ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.
സക്കച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. കബളവഗ്ഗവണ്ണനാ
൬൧൮. പഞ്ചമവഗ്ഗേ സബ്ബം ഹത്ഥന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥ-സദ്ദോ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദാ’’തിആദീസു വിയ, സമുദായേ പവത്തവോഹാരസ്സ അവയവേപി വത്തനതോ ഏകങ്ഗുലിമ്പി മുഖേ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതി.
കബളവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. സുരുസുരുവഗ്ഗവണ്ണനാ
൬൨൭. ഛട്ഠവഗ്ഗേ സീതീകതോതി സീതട്ടോ, സീതപീളിതോതി വുത്തം ഹോതി. സിലകബുദ്ധോതി പരിഹാസവചനമേതം. സിലകഞ്ഹി കഞ്ചി ദിസ്വാ ‘‘ബുദ്ധോ അയ’’ന്തി വോഹരന്തി.
൬൩൪. വിലീവച്ഛത്തന്തി വേണുവിലീവേഹി കതം ഛത്തം. തത്ഥജാതകദണ്ഡകേന കതന്തി താലപണ്ണം സഹ ദണ്ഡകേന ഛിന്ദിത്വാ തമേവ ഛത്തദണ്ഡം കരോന്തി ഗോപാലകാദയോ വിയ, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഛത്തപാദുകായ വാ ഠിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ ഛത്തപാദുകാ വുച്ചതി ഛത്താധാരോ. യസ്മിം ഛത്തം അപതമാനം കത്വാ ഠപേന്തി, താദിസികായ ഛത്തപാദുകായ ഠിതം ഛത്തം ‘‘ഛത്ത’’ന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ‘‘ഛത്തം ഛത്തപാദുകായ ഠിത’’ന്തിപി പഠന്തി, തത്ഥാപി അയമേവത്ഥോ.
൬൩൭. ചാപോതി മജ്ഝേ വങ്കാ കാചദണ്ഡസദിസാ ധനുവികതി. കോദണ്ഡോതി വട്ടലദണ്ഡാ ധനുവികതി. പടിമുക്കന്തി പവേസിതം ലഗ്ഗിതം.
സുരുസുരുവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. പാദുകവഗ്ഗവണ്ണനാ
൬൪൭. സത്തമവഗ്ഗേ പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാതി സോ കിര രത്തിഭാഗേ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ അമ്ബം അഭിരുഹിത്വാ സാഖായ സാഖം അമ്ബം ഓലോകേന്തോ വിചരി. തസ്സ തഥാ കരോന്തസ്സേവ രത്തി വിഭായി. സോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ ഇദാനി ഓതരിത്വാ ഗമിസ്സാമി, ദിസ്വാ മം ചോരോതി ഗഹേസ്സന്തി, രത്തിഭാഗേ ഗമിസ്സാമീ’’തി. അഥേകം വിടപം അഭിരുഹിത്വാ നിലീനോ അച്ഛി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. സോ രുക്ഖതോ ഓതരന്തോ ഏകം ഓലമ്ബിനിസാഖം ഗഹേത്വാ തേസം ഉഭിന്നമ്പി അന്തരേ പതിട്ഠാസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തേസം ദ്വിന്നമ്പി അന്തരാ രുക്ഖതോ പതിതോ’’തി. പാളിയാ അത്ഥം ന ജാനന്തീതി അത്തനോ ഗഹണസ്സ അത്ഥം ന ജാനന്തി.
ജാതകപാളിയം (ജാ. ൧.൪.൩൩) പന അയം ഗാഥാ –
‘‘സബ്ബമിദം ചരിമം കതം, ഉഭോ ധമ്മം ന പസ്സരേ;
ഉഭോ പകതിയാ ചുതാ, യോ ചായം മന്തേജ്ഝാപേതി;
യോ ച മന്തം അധീയതീ’’തി. –
ഏവമാഗതാ. തസ്സായമത്ഥോ (ജാ. അട്ഠ. ൩.൪.൩൩) – സബ്ബമിദം ചരിമം കതന്തി യം അമ്ഹേഹി തീഹി ജനേഹി കതം, സബ്ബമിദം കിച്ചം ലാമകം നിമ്മരിയാദം അധമ്മികം. ഏവം അത്തനോ ചോരഭാവം തേസഞ്ച മന്തേസു അഗാരവം ഗരഹിത്വാ പുന ഇതരേ ദ്വേയേവ ഗരഹന്തോ ‘‘ഉഭോ ധമ്മം ന പസ്സരേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭോതി ഇമേ ദ്വേപി ജനാ ഗരുകാരാരഹം പോരാണകധമ്മം ന പസ്സന്തി, തതോവ ധമ്മപകതിതോ ചുതാ. ധമ്മോ ഹി പഠമുപ്പത്തിവസേന പകതി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘ധമ്മോ ഹവേ പാതുരഹോസി പുബ്ബേ,
പച്ഛാ അധമ്മോ ഉദപാദി ലോകേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൨൮);
യോ ചായന്തി യോ ച അയം നീചേ നിസീദിത്വാ മന്തേ അജ്ഝാപേതി, യോ ച ഉച്ചേ നിസീദിത്വാ അധീയതീതി.
സാലീനന്തി അയം ഗാഥാപി –
‘‘സാലീനം ഓദനം ഭുഞ്ജേ, സുചിം മംസൂപസേചനം;
തസ്മാ ഏതം ന സേവാമി, ധമ്മം ഇസീഹി സേവിത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൪.൩൪) –
ഏവം ജാതകേ ആഗതാ. തത്ഥ സുചിന്തി പണ്ഡരം പരിസുദ്ധം. മംസൂപസേചനന്തി നാനപ്പകാരായ മംസവികതിയാ സിത്തം ഭുഞ്ജേ, ഭുഞ്ജാമീതി അത്ഥോ. സേസം പാകടമേവ.
ധിരത്ഥൂതി ധി അത്ഥു, നിന്ദാ ഭവതൂതി അത്ഥോ, ഗരഹാമ തം മയന്തി വുത്തം ഹോതി. ലദ്ധലാഭോതി ധനലാഭം യസലാഭഞ്ച സന്ധായ വദതി. വിനിപാതനഹേതുനാതി വിനിപാതനസ്സ ഹേതുഭാവേന. വുത്തി നാമ ഹോതീതി യഥാവുത്തോ ദുവിധോപി ലാഭോ അപായസംവത്തനികതായ സമ്പരായേ വിനിപാതനഹേതുഭാവേന പവത്തനതോ സമ്പതി അധമ്മചരണേന പവത്തനതോ ച വുത്തി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപാ യാ വുത്തീതി ഏവരൂപാ ധനലാഭയസലാഭസങ്ഖാതാ യാ വുത്തി. അധമ്മചരണേന വാതി വാ-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ത്വന്തി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, തം ഇച്ചേവ വാ പാഠോ. അസ്മാതി പാസാണാധിവചനമേതം.
പാദുകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
സേസം ഉത്താനമേവ.
സേഖിയകണ്ഡം നിട്ഠിതം.
അധികരണസമഥേസു യം വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥായം ആഗതട്ഠാനേയേവ ദസ്സയിസ്സാമ.
ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ സാരത്ഥദീപനിയം
ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
മഹാവിഭങ്ഗോ നിട്ഠിതോ.
നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ