൧൧. പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകം

സങ്ഗീതിനിദാനകഥാവണ്ണനാ

൪൩൭. പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകേ പാവായ കുസിനാരന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൩൧) പാവാനഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കുസിനാരം ഗമിസ്സാമീതി അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. മന്ദാരവപുപ്ഫം ഗഹേത്വാതി മഹാചാടിപ്പമാണം പുപ്ഫം ആഗന്തുകദണ്ഡകേ ഠപേത്വാ ഛത്തം വിയ ഗഹേത്വാ. അദ്ദസം ഖോതി ആഗച്ഛന്തം ദൂരതോവ അദ്ദസം. ദിസ്വാ ച പന ‘‘പുച്ഛിസ്സാമി നം ഭഗവതോ പവത്തി’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സചേ ഖോ പന നിസിന്നകോവ പുച്ഛിസ്സാമി, സത്ഥരി അഗാരവോ കതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ അപക്കമ്മ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ മണിചമ്മം വിയ ദസബലദത്തിയം മേഘവണ്ണപംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസ്മിം പതിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥരി കതേന ഗാരവേന ആജീവകസ്സ അഭിമുഖോ ഹുത്വാ ‘‘അപാവുസോ അമ്ഹാകം സത്ഥാരം ജാനാസീ’’തി ആഹ. കിം പന സത്ഥു പരിനിബ്ബാനം ജാനന്തോ പുച്ഛി അജാനന്തോതി? ആവജ്ജനപ്പടിബദ്ധം ഖീണാസവാനം ജാനനം. അനാവജ്ജിതത്താ പനേസ അജാനന്തോ പുച്ഛീതി ഏകേ. ഥേരോ സമാപത്തിബഹുലോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനലേണമണ്ഡപാദീസു നിച്ചം സമാപത്തിഫലേനേവ യാപേതി. കുലസന്തകമ്പി ഗാമം പവിസിത്വാ ദ്വാരേ സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോവ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാതി. ഥേരോ കിര ‘‘ഇമിനാ മേ പച്ഛിമേന അത്തഭാവേന മഹാജനാനുഗ്ഗഹം കരിസ്സാമി, യേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം വാ ദേന്തി, ഗന്ധമാലാദീഹി വാ സക്കാരം കരോന്തി, തേസം തം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി ഏവം കരോതി. തസ്മാ സമാപത്തിബഹുലതായ ന ജാനി. ഇതി അജാനന്തോവ പുച്ഛീതി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹേത്ഥ അജാനനകാരണം അത്ഥി. അഭിലക്ഖിതം സത്ഥു പരിനിബ്ബാനം അഹോസി ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനാദീഹി നിമിത്തേഹി. ഥേരസ്സ പന പരിസായ കേഹിചി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവാ ദിട്ഠപുബ്ബോ, കേഹിചി ന ദിട്ഠപുബ്ബോ. തത്ഥ യേഹി ദിട്ഠപുബ്ബോ, തേപി പസ്സിതുകാമാവ. യേഹിപി അദിട്ഠപുബ്ബോ, തേപി പസ്സിതുകാമാവ. തത്ഥ യേഹി ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, തേ അഭിദസ്സനകാമതായ ഗന്ത്വാ ‘‘കുഹിം ഭഗവാ’’തി പുച്ഛന്താ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ’’തി സുത്വാ സന്ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ചീവരം ഛഡ്ഡേത്വാ ഏകവത്ഥാ വാ ദുന്നിവത്ഥാ വാ ഉരാനി പടിപിസന്താ പരോദിസ്സന്തി. തത്ഥ മനുസ്സാ ‘‘മഹാകസ്സപേന സദ്ധിം ആഗതപംസുകൂലികാ സയമ്പി ഇത്ഥിയോ വിയ പരോദന്തി, തേ കിം അമ്ഹേ സമസ്സാസേന്തീ’’തി മയ്ഹം ദോസം ദസ്സന്തി. ഇദം പന സുഞ്ഞം മഹാരഞ്ഞം, ഇധ യഥാ തഥാ രോദന്തേസു ദോസോ നത്ഥി. പുരിമതരം സുത്വാ നാമ സോകോപി തനുകോ ഹോതീതി ഭിക്ഖൂനം സതുപ്പാദലാഭത്ഥം ജാനന്തോവ പുച്ഛി.

അജ്ജ സത്താഹപരിനിബ്ബുതോതി അജ്ജ ദിവസതോ പടിലോമതോ സത്തമേ അഹനി പരിനിബ്ബുതോ. തതോ മേ ഇദന്തി തതോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനതോ. അവീതരാഗാതി പുഥുജ്ജനാ ചേവ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ച. തേസഞ്ഹി ദോമനസ്സം അപ്പഹീനം, തസ്മാ തേപി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തി, ഉഭോ ഹത്ഥേ സീസേ ഠപേത്വാ രോദന്തി. ഛിന്നപാതം പപതന്തീതി ഛിന്നാനം പാതോ വിയ ഛിന്നപാതോ, തം ഛിന്നപാതം, ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോയം, മജ്ഝേ ഛിന്നാ വിയ ഹുത്വാ യതോ വാ തതോ വാ പതന്തീതി അത്ഥോ. ആവട്ടന്തീതി അഭിമുഖഭാവേന വട്ടന്തി. യത്ഥ പതിതാ, തതോ കതിപയരതനട്ഠാനം വട്ടനവസേനേവ ഗന്ത്വാ പുന യഥാപതിതമേവ ഠാനം വട്ടനവസേന ആഗച്ഛന്തി. വിവട്ടന്തീതി യത്ഥ പതിതാ, തതോ നിവട്ടന്തി, പതിതട്ഠാനതോ പരഭാഗം വട്ടമാനാ ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അപിച പുരതോ വട്ടനം ആവട്ടനം, പസ്സതോ പച്ഛതോ ച വട്ടനം വിവട്ടനം. തസ്മാ ദ്വേ പാദേ പസാരേത്വാ സകിം പുരതോ സകിം പച്ഛതോ സകിം വാമതോ സകിം ദക്ഖിണതോ സമ്പരിവട്ടമാനാപി ആവട്ടന്തി വിവട്ടന്തീതി വുച്ചന്തി. വീതരാഗാതി പഹീനദോമനസ്സാ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു നിബ്ബികാരതായ സിലാഥമ്ഭസദിസാ അനാഗാമിഖീണാസവാ. കാമഞ്ഹി ദോമനസ്സേ അസതിപി ഏകച്ചോ രാഗോ ഹോതിയേവ, രാഗേ പന അസതി ദോമനസ്സസ്സ അസമ്ഭവോയേവ. തദേകട്ഠഭാവതോ ഹി രാഗപ്പഹാനേന പഹീനദോമനസ്സാ വുത്താ, ന ഖീണാസവാ ഏവ.

സബ്ബേഹേവ പിയേഹീതിആദീസു പിയായിതബ്ബതോ പിയേഹി മനവഡ്ഢനതോ മനാപേഹി മാതാപിതാഭാതാഭഗിനീആദികേഹി. നാനാഭാവോതി ജാതിയാ നാനാഭാവോ, ജാതിഅനുരൂപഗമനേന വിസും ഭാവോ, അസമ്ബദ്ധഭാവോതി അത്ഥോ. വിനാഭാവോതി മരണേന വിനാഭാവോ, ചുതിയാ തേനത്തഭാവേന അപുനപവത്തനതോ വിപ്പയോഗോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാഭാവോതി ഭവേന അഞ്ഞഥാഭാവോ, ഭവന്തരഗ്ഗഹണേന ‘‘കാമാവചരസത്തോ രൂപാവചരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ തത്ഥാപി ‘‘മനുസ്സോ ദേവോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച പുരിമാകാരതോ അഞ്ഞാകാരതാതി അത്ഥോ. തന്തി തസ്മാ. കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി കുതോ കുഹിം കസ്മിം നാമ ഠാനേ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ഖന്ധപ്പവത്തേ യം തം ജാതം…പേ… മാ പലുജ്ജീതി ലദ്ധും സക്കാ, ന സക്കാ ഏവ താദിസസ്സ കാരണസ്സ അഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ സബ്ബേഹേവ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ, തസ്മാ ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാപി സമ്ബോധിം പത്വാപി ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാപി യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാപി ദേവോരോഹണം കത്വാപി യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തഞ്ച തഥാഗതസ്സപി സരീരം മാ പലുജ്ജീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, രോദന്തേനപി കന്ദന്തേനപി ന സക്കാ തം കാരണം ലദ്ധുന്തി.

തേന ഖോ പനാവുസോ, സമയേന സുഭദ്ദോ നാമ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം നിദാനവണ്ണനായം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ) വുത്തനയമേവ.

സങ്ഗീതിനിദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകസിക്ഖാപദകഥാവണ്ണനാ

൪൪൧. സമൂഹനേയ്യാതി ആകങ്ഖമാനോ സമൂഹനതു, യദി ഇച്ഛതി, സമൂഹനേയ്യാതി അത്ഥോ. കസ്മാ പന ‘‘സമൂഹനഥാ’’തി ഏകംസേനേവ അവത്വാ ‘‘ആകങ്ഖമാനോ സമൂഹനേയ്യാ’’തി വികപ്പവചനേനേവ ഭഗവാ ഠപേസീതി? മഹാകസ്സപസ്സ ഞാണബലസ്സ ദിട്ഠത്താ. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘സമൂഹനഥാതി വുത്തേപി സങ്ഗീതികാലേ കസ്സപോ ന സമൂഹനിസ്സതീ’’തി, തസ്മാ വികപ്പേനേവ ഠപേസി. യദി അസമൂഹനനം ദിട്ഠം, തദേവ ച ഇച്ഛിതം, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ‘‘ആകങ്ഖമാനോ സമൂഹനതൂ’’തി അവോചാതി? തഥാരൂപപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന. സന്തി ഹി കേചി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമാദായ വത്തിതും അനിച്ഛന്താ, തേസം തഥാ അവുച്ചമാനേ ഭഗവതി വിഘാതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം തേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. തഥാ പന വുത്തേ തേസം വിഘാതോ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, അമ്ഹാകമേവായം ദോസോ, യതോ അമ്ഹേസുയേവ കേചി സമൂഹനനം ന ഇച്ഛന്തീതി. കേചി ‘‘സകലസ്സ പന സാസനസ്സ സങ്ഘായത്തഭാവകരണത്ഥം തഥാ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. യം കിഞ്ചി സത്ഥാരാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം സമണാ സക്യപുത്തിയാ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ജീവിതം വിയ രക്ഖന്തി. തഥാ ഹി തേ ‘‘ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ സമൂഹനതൂ’’തി വുത്തേപി ന സമൂഹനിംസു. അഞ്ഞദത്ഥു പുരതോ വിയ തസ്സ അച്ചയേപി രക്ഖിംസുയേവാതി സത്ഥു സാസനസ്സ സങ്ഘസ്സ ച മഹന്തഭാവദസ്സനത്ഥമ്പി തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഞ്ഞേപി വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കതമം പന, ഭന്തേ, ഖുദ്ദകം, കതമം അനുഖുദ്ദക’’ന്തി ന പുച്ഛിംസു സമൂഹനജ്ഝാസയസ്സേവ അഭാവതോ, തേനേവ ഏകസിക്ഖാപദമ്പി അപരിച്ചജിത്വാ സബ്ബേസം അനുഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനീ’’തിആദിമാഹംസു. ഏവഞ്ഹി വദന്തേഹി ‘‘ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ ഇമേ നാമാ’’തി അവിനിച്ഛിതത്താ സബ്ബേസം അനുഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

൪൪൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ സങ്ഘം ഞാപേസീതി ഏത്ഥ പന കേചി വദന്തി ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ഖുദ്ദകം, കതമം അനുഖുദ്ദകന്തി മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുച്ഛിതേ ‘ദുക്കടം മഹാരാജ, ഖുദ്ദകം, ദുബ്ഭാസിതം അനുഖുദ്ദക’ന്തി (മി. പ. ൪.൨.൧) വുത്തത്താ നാഗസേനത്ഥേരോ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകം ജാനി, മഹാകസ്സപത്ഥേരോ പന തം അജാനന്തോ ‘സുണാതു മേ ആവുസോ’തിആദിനാ കമ്മവാചം സാവേസീ’’തി, ന തം ഏവം ഗഹേതബ്ബം. നാഗസേനത്ഥേരോ ഹി പരേസം വാദപഥോപച്ഛേദനത്ഥം സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകമഹാഥേരേഹി ഗഹിതകോട്ഠാസേസു അന്തിമകോട്ഠാസമേവ ഗഹേത്വാ മിലിന്ദരാജാനം സഞ്ഞാപേസി, മഹാകസ്സപത്ഥേരോ പന ഏകസിക്ഖാപദമ്പി അസമൂഹനിതുകാമതായ തഥാ കമ്മവാചം സാവേസി.

തത്ഥ ഗിഹിഗതാനീതി ഗിഹിപടിസംയുത്താനീതി വദന്തി. ഗിഹീസു ഗതാനി, തേഹി ഞാതാനി ഗിഹിഗതാനീതി ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധൂമകാലോ ഏതസ്സാതി ധൂമകാലികം ചിതകധൂമവൂപസമതോ പരം അപ്പവത്തനതോ. അപ്പഞ്ഞത്തന്തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൩൬; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൭.൨൩) നവം അധമ്മികം കതികവത്തം വാ സിക്ഖാപദം വാ ബന്ധന്താ അപ്പഞ്ഞത്തം പഞ്ഞപേന്തി നാമ പുരാണസന്ഥതവത്ഥുസ്മിം സാവത്ഥിയം ഭിക്ഖൂ വിയ. ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സാസനം ദീപേന്താ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്തി നാമ വസ്സസതപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ വിയ. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ പന ആപത്തിയോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമന്താ യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ ന വത്തന്തി നാമ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ വിയ. നവം പന കതികവത്തം വാ സിക്ഖാപദം വാ അബന്ധന്താ, ധമ്മതോ വിനയതോ സാസനം ദീപേന്താ, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകമ്പി ച സിക്ഖാപദം അസമൂഹനന്താ അപ്പഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞപേന്തി, പഞ്ഞത്തം ന സമുച്ഛിന്ദന്തി, യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ വത്തന്തി നാമ ആയസ്മാ ഉപസേനോ വിയ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വിയ ച.

൪൪൩. ഭഗവതാ ഓളാരികേ നിമിത്തേ കയിരമാനേതി വേസാലിം നിസ്സായ ചാപാലേ ചേതിയേ വിഹരന്തേന ഭഗവതാ –

‘‘രമണീയാ, ആനന്ദ, വേസാലീ, രമണീയം ഉദേനചേതിയം, രമണീയം ഗോതമകചേതിയം, രമണീയം സത്തമ്ബചേതിയം, രമണീയം ബഹുപുത്തചേതിയം, രമണീയം സാരന്ദദചേതിയം, രമണീയം ചാപാലചേതിയം. യസ്സ കസ്സചി, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, സോ ആകങ്ഖമാനോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ. തഥാഗതസ്സ ഖോ പന, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, സോ ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൬൬) –

ഏവം ഓളാരികേ നിമിത്തേ കയിരമാനേ.

മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി മാരേന അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ. മാരോ ഹി യസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി. ഥേരസ്സ ച ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തേനസ്സ മാരോ ചിത്തം പരിയുട്ഠാസി. സോ പന ചിത്തപരിയുട്ഠാനം കരോന്തോ കിം കരോതീതി? ഭേരവം രൂപാരമ്മണം വാ ദസ്സേതി, സദ്ദാരമ്മണം വാ സാവേതി, തതോ സത്താ തം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടമുഖാ ഹോന്തി, തേസം മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ ഹദയം മദ്ദതി, തതോ വിസഞ്ഞാവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. ഥേരസ്സ പനേസ മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേതും കിം സക്ഖിസ്സതി, ഭേരവാരമ്മണം പന ദസ്സേസി, തം ദിസ്വാ ഥേരോ നിമിത്തോഭാസം ന പടിവിജ്ഝി.

ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകസിക്ഖാപദകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മദണ്ഡകഥാവണ്ണനാ

൪൪൫. ഉജ്ജവനികായാതി പടിസോതഗാമിനിയാ. രജോഹരണന്തി രജോപുഞ്ഛനീ. ന കുലവം ഗമേന്തീതി നിരത്ഥകവിനാസനം ന ഗമേന്തി. കുച്ഛിതോ ലവോ കുലവോ, അനയവിനാസോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ധമ്മവിനയസങ്ഗീതിയാ’’തി വത്തബ്ബേ സങ്ഗീതിയാ വിനയപ്പധാനത്താ ‘‘വിനയസങ്ഗീതിയാ’’തി വുത്തം. വിനയപ്പധാനാ സങ്ഗീതി വിനയസങ്ഗീതി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.