൧൦. ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകം

മഹാപജാപതിഗോതമീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൦൨. ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ സക്കേസു വിഹരതീതി പഠമഗമനേന ഗന്ത്വാ വിഹരതി. മഹാപജാപതി ഗോതമീതി ഏത്ഥ ഗോതമീതി ഗോത്തം. നാമകരണദിവസേ പനസ്സാ ലദ്ധസക്കാരാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സചേ അയം ധീതരം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മഹേസീ ഭവിസ്സതി. സചേ പുത്തം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരാജാ ഭവിസ്സതീതി ഉഭയഥാപി മഹതീയേവസ്സാ പജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു, തസ്മാ പുത്തപജായ ചേവ ധീതുപജായ ച മഹന്തതായ ‘‘മഹാപജാപതീ’’തി നാമം അകംസു, ഇധ പന ഗോത്തേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ‘‘മഹാപജാപതി ഗോതമീ’’തി വുത്തം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവാ കപിലപുരം ഗന്ത്വാ പഠമമേവ നന്ദം പബ്ബാജേസി, സത്തമേ ദിവസേ രാഹുലകുമാരം. ചുമ്ബടകകലഹേ പന ഉഭയനഗരവാസികേസു യുദ്ധത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു സത്ഥാ ഗന്ത്വാ തേ രാജാനോ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്തദണ്ഡസുത്തം (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ) കഥേസി. രാജാനോ പസീദിത്വാ അഡ്ഢതേയ്യസതേ അഡ്ഢതേയ്യസതേ ദാരകേ അദംസു. താനി പഞ്ച കുമാരസതാനി സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിംസു. അഥ നേസം പജാപതിയോ സാസനം പേസേത്വാ അനഭിരതിം ഉപ്പാദയിംസു. സത്ഥാ തേസം അനഭിരതിയാ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ തേ പഞ്ചസതേ ദഹരഭിക്ഖൂ കുണാലദഹം നേത്വാ അത്തനോ കുണാലകാലേ നിസിന്നപുബ്ബേ പാസാണതലേ നിസീദിത്വാ കുണാലജാതകകഥായ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) തേസം അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ സബ്ബേപി തേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി, പുന മഹാവനം ആനേത്വാ അരഹത്തഫലേ. തേസം ചിത്തജാനനത്ഥം പുനപി പജാപതിയോ സാസനം പഹിണിംസു. തേ ‘‘അഭബ്ബാ മയം ഘരാവാസസ്സാ’’തി പടിസാസനം പഹിണിംസു. താ ‘‘ന ദാനി അമ്ഹാകം പരഘരം ഗന്തും യുത്തം, മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി പഞ്ചസതാപി മഹാപജാപതിം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അയ്യേ, അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേഥാ’’തി ആഹംസു. മഹാപജാപതി ച താ ഇത്ഥിയോ ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രഞ്ഞോ പരിനിബ്ബുതകാലേ ഉപസങ്കമീതിപി വദന്തിയേവ. പക്കാമീതി പുന കപിലപുരമേവ പാവിസി.

യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാതി ബോധനേയ്യസത്താനം ഉപനിസ്സയം ഓലോകേന്തോ യഥാജ്ഝാസയേന വിഹരിത്വാ. ചാരികം പക്കാമീതി മഹാജനസങ്ഗഹം കരോന്തോ ഉത്തമായ ബുദ്ധസിരിയാ അനോപമേന ബുദ്ധവിലാസേന അതുരിതചാരികം പക്കാമി. സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിന്തി അന്തോനിവേസനസ്മിംയേവ ദസബലം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജ്ജാവേസം ഗഹേത്വാ താപി പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ പബ്ബജ്ജാവേസംയേവ ഗാഹാപേത്വാ സബ്ബാഹിപി താഹി സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിം. പക്കാമീതി ഗമനം അഭിനീഹരി. ഗമനാഭിനീഹരണകാലേ പനസ്സാ ‘‘സുകുമാരാ രാജിത്ഥിയോ പദസാ ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി സാകിയകോലിയരാജാനോ സുവണ്ണസിവികായോ ഉപട്ഠാപയിംസു, താ പന ‘‘യാനേ ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്തീഹി സത്ഥരി അഗാരവോ കതോ ഹോതീ’’തി ഏകപണ്ണാസയോജനികം മഗ്ഗം പദസാവ പടിപജ്ജിംസു. രാജാനോപി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആരക്ഖം സംവിദഹാപേത്വാ തണ്ഡുലസപ്പിതേലാദീനം സകടാനി പൂരേത്വാ ‘‘ഗതഗതട്ഠാനേ ആഹാരം പടിയാദേഥാ’’തി പുരിസേ പേസയിംസു. സൂനേഹി പാദേഹീതി താസഞ്ഹി സുഖുമാലത്താ പാദേസു ഏകോ ഫോടോ ഉട്ഠേതി, ഏകോ ഭിജ്ജതി, ഉഭോ പാദാ കടകട്ഠിസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ഹുത്വാ ഉദ്ധുമാതാ. തേന വുത്തം ‘‘സൂനേഹി പാദേഹീ’’തി. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേതി ദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി. കസ്മാ പനേവം ഠിതാതി? ഏവം കിരസ്സാ അഹോസി ‘‘അഹം തഥാഗതേന അനുഞ്ഞാതാ സയമേവ പബ്ബജ്ജാവേസം അഗ്ഗഹേസിം, ഏവം ഗഹിതഭാവോ ച പന മേ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ ജാതോ, സചേ സത്ഥാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനിസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. സചേ നാനുജാനിസ്സതി, മഹതീ ഗരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി വിഹാരം പവിസിതും അസക്കോന്തീ രോദമാനാ അട്ഠാസി. കിം നു ത്വം ഗോതമീതി കിം നു രാജകുലാനം വിപത്തി ഉപ്പന്നാ, കേന നു ത്വം കാരണേന ഏവം വിവണ്ണഭാവം പത്താ സൂനേഹി പാദേഹി…പേ… ഠിതാതി.

അഞ്ഞേനപി പരിയായേനാതി അഞ്ഞേനപി കാരണേന. ആപാദികാതി സംവഡ്ഢികാ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥപാദേസു ഹത്ഥപാദകിച്ചം അസാധേന്തേസു ഹത്ഥേ ച പാദേ ച വഡ്ഢേത്വാ പടിജഗ്ഗികാതി അത്ഥോ. പോസികാതി ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ നഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ പായേത്വാ തുമ്ഹേ പോസേസി. ഥഞ്ഞം പായേസീതി നന്ദകുമാരോ കിര ബോധിസത്തതോ കതിപാഹേനേവ ദഹരതരോ. തസ്മിം ജാതേ മഹാപജാപതി അത്തനോ പുത്തം ധാതീനം ദത്വാ സയം ബോധിസത്തസ്സ ധാതികിച്ചം സാധയമാനാ അത്തനോ ഥഞ്ഞം പായേസി. തം സന്ധായ ഥേരോ ഏവമാഹ. സാധു ഭന്തേതി ‘‘ബഹുകാരാ’’തിആദീഹി തസ്സാ ഗുണം കഥേത്വാ പുന പബ്ബജ്ജം യാചന്തോ ഏവമാഹ.

മഹാപജാപതിഗോതമീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠഗരുധമ്മകഥാവണ്ണനാ

൪൦൩. സത്ഥാപി ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ പരിത്തസദ്ധാ, ഏകായാചിതമത്തേയേവ പബ്ബജ്ജായ അനുഞ്ഞാതായ ന മമ സാസനം ഗരും കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി ഗരും കത്വാ ഗാഹാപേതുകാമതായ ‘‘സചേ, ആനന്ദ, മഹാപജാപതി ഗോതമീ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സാവസ്സാ ഹോതു ഉപസമ്പദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാവസ്സാതി സാ ഏവ അസ്സാ പബ്ബജ്ജാപി ഉപസമ്പദാപി ഹോതു.

തദഹുപസമ്പന്നസ്സാതി തം ദിവസമ്പി ഉപസമ്പന്നസ്സ. അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കാതബ്ബന്തി മാനാതിമാനം അകത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന അഭിവാദനം, ആസനാ ഉട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനവസേന പച്ചുട്ഠാനം, ദസനഖേ സമോധാനേത്വാ അഞ്ജലികമ്മം, ആസനപഞ്ഞാപനബീജനാദികം അനുച്ഛവികകമ്മസങ്ഖാതം സാമീചികമ്മഞ്ച കത്തബ്ബം. അഭിക്ഖുകേ ആവാസേതി യത്ഥ വസന്തിയാ അനന്തരായേന ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനാരഹേ ഠാനേ ഓവാദദായകോ ആചരിയോ നത്ഥി, അയം അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ നാമ, ഏവരൂപേ ആവാസേ വസ്സം ന ഉപഗന്തബ്ബം. അന്വദ്ധമാസന്തി അനുപോസഥികം. ഓവാദൂപസങ്കമനന്തി ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനം. ദിട്ഠേനാതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേന. സുതേനാതി സോതേന സുതേന. പരിസങ്കായാതി ദിട്ഠസുതവസേന പരിസങ്കിതേന. ഗരുധമ്മന്തി ഗരുകം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം. പക്ഖമാനത്തന്തി അനൂനാനി പന്നരസ ദിവസാനി മാനത്തം. ഛസു ധമ്മേസൂതി വികാലഭോജനച്ഛട്ഠേസു സിക്ഖാപദേസു. സിക്ഖിതസിക്ഖായാതി ഏകസിക്ഖമ്പി അഖണ്ഡം കത്വാ പൂരിതസിക്ഖായ.

ന അക്കോസിതബ്ബോ ന പരിഭാസിതബ്ബോതി ദസന്നം അക്കോസവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരേന അക്കോസവത്ഥുനാ ന അക്കോസിതബ്ബോ, ഭയുപദംസനായ കായചി പരിഭാസായ ന പരിഭാസിതബ്ബോ. ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോതി ഓവാദാനുസാസനിധമ്മകഥാസങ്ഖാതോ വചനപഥോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു ഓവടോ പിഹിതോ, ന ഭിക്ഖുനിയാ കോചി ഭിക്ഖു ഓവദിതബ്ബോ വാ അനുസാസിതബ്ബോ വാ, ‘‘ഭന്തേ പോരാണകത്ഥേരാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച വത്തം പൂരയിംസൂ’’തി ഏവം പന പവേണിവസേന കഥേതും വട്ടതി. അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസൂതി ഭിക്ഖൂനം പന ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ അനിവാരിതോ, യഥാരുചിയാ ഓവദന്തു അനുസാസന്തു ധമ്മകഥം കഥേന്തൂതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഗരുധമ്മകഥാ മഹാവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ പന അട്ഠ ഗരുധമ്മേ സത്ഥു സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഥേരേന അത്തനോ ആരോചിയമാനേ സുത്വാ മഹാപജാപതിയാ താവമഹന്തം ദോമനസ്സം ഖണേന പടിപ്പസ്സമ്ഭി. അനോതത്തദഹതോ ആഹടേന സീതുദകസ്സ ഘടസതേന മത്ഥകേ പരിസിത്താ വിയ വിഗതപരിളാഹാ അത്തമനാ ഹുത്വാ ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന ഉപ്പന്നപീതിപാമോജ്ജം ആവി കരോന്തീ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ’’തിആദികം ഉദാനം ഉദാനേസി. തത്ഥ ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബഞ്ഞഭാവേ ഠിതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി അലങ്കാരസഭാവോ. തത്ഥ കോചി തരുണോപി യുവാ ന ഹോതി യഥാ അതിതരുണോ. കോചി യുവാപി മണ്ഡനകജാതികോ ന ഹോതി യഥാ ഉപസന്തസഭാവോ ആലസിയബ്യസനാദീഹി വാ അഭിഭൂതോ, ഇധ പന ദഹരോ ചേവ യുവാ ച മണ്ഡനകജാതികോ ച അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉപ്പലാദീനി ലോകസമ്മതത്താ വുത്താനി. ഇതോ പരം യം യം വത്തബ്ബം, തം തം അട്ഠകഥായം ദസ്സിതമേവ.

തത്ഥ മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്താതി ഇദം പഞ്ചവസ്സസതതോ ഉദ്ധം അട്ഠത്വാ പഞ്ചസുയേവ വസ്സസതേസു സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ കാരണനിദസ്സനം. പടിസമ്ഭിദാപഭേദപ്പത്തഖീണാസവവസേനേവ വുത്തന്തി ഏത്ഥ ‘‘പടിസമ്ഭിദാപത്തഖീണാസവഗ്ഗഹണേന ഝാനാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. ന ഹി നിജ്ഝാനകാനം സബ്ബപ്പകാരസമ്പത്തി ഇജ്ഝതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന വസ്സസഹസ്സന്തിആദിനാ ച യം വുത്തം. തം ഖന്ധകഭാണകാനം മതേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൬൧) പന ഏവം വുത്തം –

‘‘പടിസമ്ഭിദാപത്തേഹി വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസി, ഛളഭിഞ്ഞേഹി വസ്സസഹസ്സം, തേവിജ്ജേഹി വസ്സസഹസ്സം, സുക്ഖവിപസ്സകേഹി വസ്സസഹസ്സം, പാതിമോക്ഖേന വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസീ’’തി.

അങ്ഗുത്തരനികായട്ഠകഥായമ്പി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) –

‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹി പരിനിബ്ബാനതോ വസ്സസഹസ്സമേവ പടിസമ്ഭിദാ നിബ്ബത്തേതും സക്കോന്തി, തതോ പരം ഛ അഭിഞ്ഞാ, തതോ താപി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ നിബ്ബത്തേന്തി, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ താപി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുക്ഖവിപസ്സകാ ഹോന്തി. ഏതേനേവ ഉപായേന അനാഗാമിനോ സകദാഗാമിനോ സോതാപന്നാ’’തി –

വുത്തം.

സംയുത്തനികായട്ഠകഥായം പന (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൧൫൬) –

‘‘പഠമബോധിയഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ പടിസമ്ഭിദാപത്താ അഹേസും. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണിതും ന സക്ഖിംസു, ഛളഭിഞ്ഞാ അഹേസും, തതോ ഛ അഭിഞ്ഞാ പത്തും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിംസു. ഇദാനി കാലേ ഗച്ഛന്തേ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിതും അസക്കോന്താ ആസവക്ഖയമത്തം പാപുണിസ്സന്തി, തമ്പി അസക്കോന്താ അനാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സകദാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സോതാപത്തിഫലം, ഗച്ഛന്തേ കാലേ സോതാപത്തിഫലമ്പി പത്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി –

വുത്തം.

യസ്മാ ചേതം സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിവിരുദ്ധം, തസ്മാ തേസം തേസം ഭാണകാനം മതമേവ ആചരിയേന തത്ഥ തത്ഥ ദസ്സിതന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഹി ആചരിയസ്സേവ പുബ്ബാപരവിരോധപ്പസങ്ഗോ സിയാതി.

താനിയേവാതി താനിയേവ പഞ്ച വസ്സസഹസ്സാനി. പരിയത്തിമൂലകം സാസനന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ അത്ഥീ’’തിആദി. പരിയത്തിയാ ഹി അന്തരഹിതായ പടിപത്തി അന്തരധായതി, പടിപത്തിയാ അന്തരഹിതായ അധിഗമോ അന്തരധായതി. കിംകാരണാ? അയഞ്ഹി പരിയത്തി പടിപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി, പടിപത്തി അധിഗമസ്സ, ഇതി പടിപത്തിതോപി പരിയത്തിയേവ പമാണം. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധകരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി, ‘‘ഏസ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോ’’തി അങ്ഗുലിം പസാരേത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി, ഇമസ്മിംയേവ ദീപേ ഏകവാരം പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു നാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരകാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി, കദാചി അപ്പാ, ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. സാസനട്ഠിതിയാ പന പരിയത്തിയേവ പമാണം. പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി ആഹ, തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതവിസേസം സംസന്ദിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ആചിക്ഖി, തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം സമ്പാദേസി, ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി, തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി. യഥാപി മഹതോ തളാകസ്സ പാളിയാ ഥിരായ ഉദകം ന ഠസ്സതീതി ന വത്തബ്ബം, ഉദകേ സതി പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി ന പുപ്ഫിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബം, ഏവമേവ മഹാതളാകസ്സ ഥിരപാളിസദിസേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ സതി മഹാതളാകേ ഉദകസദിസാ പടിപത്തിപൂരകാ കുലപുത്താ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, തേസു സതി മഹാതളാകേ പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി വിയ സോതാപന്നാദയോ അരിയപുഗ്ഗലാ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. ഏവം ഏകന്തതോ പരിയത്തിയേവ പമാണം.

പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായാതി ഏത്ഥ പരിയത്തീതി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സാട്ഠകഥാ പാളി. യാവ സാ തിട്ഠതി, താവ പരിയത്തി പരിപുണ്ണാ നാമ ഹോതി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ കലിയുഗരാജാനോ അധമ്മികാ ഹോന്തി, തേസു അധമ്മികേസു തേസമ്പി അമച്ചാദയോ അധമ്മികാ ഹോന്തി, തതോ രട്ഠജനപദവാസിനോതി തേസം അധമ്മികതായ ന ദേവോ സമ്മാ വസ്സതി, തതോ സസ്സാനി ന സമ്പജ്ജന്തി, തേസു അസമ്പജ്ജന്തേസു പച്ചയദായകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പച്ചയേ ദാതും ന സക്കോന്തി, ഭിക്ഖൂ പച്ചയേഹി കിലമന്താ അന്തേവാസികേ സങ്ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ പരിയത്തി പരിഹായതി, അത്ഥവസേന ധാരേതും ന സക്കോന്തി, പാളിവസേനേവ ധാരേന്തി. തതോ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പാളിമ്പി സകലം ധാരേതും ന സക്കോന്തി, പഠമം അഭിധമ്മപിടകം പരിഹായതി, പരിഹായമാനം മത്ഥകതോ പട്ഠായ പരിഹായതി. പഠമമേവ ഹി മഹാപകരണം പരിഹായതി, തസ്മിം പരിഹീനേ യമകം, കഥാവത്ഥു, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി, ധാതുകഥാ, വിഭങ്ഗോ, ധമ്മസങ്ഗഹോതി.

ഏവം അഭിധമ്മപിടകേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ സുത്തന്തപിടകം പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി അങ്ഗുത്തരനികായോ പരിഹായതി, തസ്മിമ്പി പഠമം ഏകാദസകനിപാതോ…പേ… തതോ ഏകകനിപാതോതി. ഏവം അങ്ഗുത്തരനികായേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ സംയുത്തനികായോ പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി മഹാവഗ്ഗോ പരിഹായതി, തതോ സളായതനവഗ്ഗോ, ഖന്ധകവഗ്ഗോ, നിദാനവഗ്ഗോ, സഗാഥാവഗ്ഗോതി. ഏവം സംയുത്തനികായേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമനികായോ പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി ഉപരിപണ്ണാസകോ പരിഹായതി, തതോ മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ, തതോ മൂലപണ്ണാസകോതി. ഏവം മജ്ഝിമനികായേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ ദീഘനികായോ പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി പാഥികവഗ്ഗോ പരിഹായതി, തതോ മഹാവഗ്ഗോ, തതോ സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗോതി. ഏവം ദീഘനികായേ പരിഹീനേ സുത്തന്തപിടകം പരിഹീനം നാമ ഹോതി. വിനയപിടകേന സദ്ധിം ജാതകമേവ ധാരേന്തി. വിനയപിടകഞ്ഹി ലജ്ജിനോ ധാരേന്തി, ലാഭകാമാ പന ‘‘സുത്തന്തേ കഥിതേപി സല്ലക്ഖേന്താ നത്ഥീ’’തി ജാതകമേവ ധാരേന്തി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ ജാതകമ്പി ധാരേതും ന സക്കോന്തി. അഥ നേസം പഠമം വേസ്സന്തരജാതകം പരിഹായതി, തതോ പടിലോമക്കമേന പുണ്ണകജാതകം, മഹാനാരദജാതകന്തി പരിയോസാനേ അപണ്ണകജാതകം പരിഹായതി, വിനയപിടകമേവ ധാരേന്തി.

ഗച്ഛന്തേ കാലേ തമ്പി മത്ഥകതോ പട്ഠായ പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി പരിവാരോ പരിഹായതി, തതോ ഖന്ധകോ, ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗോ, മഹാവിഭങ്ഗോതി അനുക്കമേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകമത്തമേവ ധാരേന്തി. തദാപി പരിയത്തി അനന്തരഹിതാവ ഹോതി. യാവ പന മനുസ്സേസു ചതുപ്പദികഗാഥാപി പവത്തതി, താവ പരിയത്തി അനന്തരഹിതാവ ഹോതി. യദാ സദ്ധോ പസന്നോ രാജാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ സുവണ്ണചങ്കോടകമ്ഹി സഹസ്സത്ഥവികം ഠപാപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധേഹി കഥിതം ചതുപ്പദികം ഗാഥം ജാനന്തോ ഇമം സഹസ്സം ഗണ്ഹതൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ഗണ്ഹനകം അലഭിത്വാ ‘‘ഏകവാരം ചരാപിതേ നാമം സുണന്താപി ഹോന്തി അസുണന്താപീ’’തി യാവതതിയം ചരാപേത്വാ ഗണ്ഹനകം അലഭിത്വാ രാജപുരിസാ സഹസ്സത്ഥവികം പുന രാജകുലം പവേസേന്തി, തദാ പരിയത്തി അന്തരഹിതാ നാമ ഹോതി.

ചിരം പവത്തിസ്സതീതി പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായപി ലിങ്ഗമത്തം അദ്ധാനം പവത്തിസ്സതി. കഥം? ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ ഹി കാലേ ചീവരഗ്ഗഹണം പത്തഗ്ഗഹണം സമിഞ്ജനപസാരണം ആലോകിതവിലോകിതം ന പാസാദികം ഹോതി, നിഗണ്ഠസമണാ വിയ അലാബുപത്തം ഭിക്ഖൂ പത്തം അഗ്ഗബാഹായ പരിക്ഖിപിത്വാ ആദായ വിചരന്തി, ഏത്താവതാപി ലിങ്ഗം അനന്തരഹിതമേവ ഹോതി. ഗച്ഛന്തേ പന കാലേ അഗ്ഗബാഹതോ ഓതാരേത്വാ ഹത്ഥേന വാ സിക്കായ വാ ഓലമ്ബേത്വാ വിചരന്തി, ചീവരമ്പി രജനസാരുപ്പം അകത്വാ ഓട്ഠട്ഠിവണ്ണം കത്വാ രജന്തി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ രജനമ്പി ന ഹോതി, ദസച്ഛിന്ദനം ഓവട്ടികാവിജ്ഝനം കപ്പമത്തഞ്ച കത്വാ വളഞ്ജന്തി, പുന ഓവട്ടികം വിജ്ഝിത്വാ കപ്പം ന കരോന്തി. തതോ ഉഭയമ്പി അകത്വാ ദസാ ഛേത്വാ പരിബ്ബാജകാ വിയ ചരന്തി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ ‘‘കോ ഇമിനാ അമ്ഹാകം അത്ഥോ’’തി ഖുദ്ദകം കാസാവഖണ്ഡം ഹത്ഥേ വാ ഗീവായം വാ ബന്ധന്തി, കേസേസു വാ അല്ലീയാപേന്തി, ദാരഭരണം കരോന്താ കസിത്വാ വപിത്വാ ജീവികം കപ്പേത്വാ വിചരന്തി, തദാ ദക്ഖിണം ദേന്തോ ജനോ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ഏതേസമ്പി ദേതി. ഇദം സന്ധായ ഭഗവതാ വുത്തം ‘‘ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ, അനാഗതമദ്ധാനം ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ, തേസു ദുസ്സീലേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തി, തദാപാഹം, ആനന്ദ, സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൮൦). തതോ ഗച്ഛന്തേ കാലേ നാനാവിധാനി കമ്മാനി കരോന്താ ‘‘പപഞ്ചോ ഏസ, കിം ഇമിനാ അമ്ഹാക’’ന്തി കാസാവഖണ്ഡം ഛിന്ദിത്വാ അരഞ്ഞേ ഖിപന്തി, തസ്മിം കാലേ ലിങ്ഗം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. കസ്സപദസബലസ്സ കിര കാലതോ പട്ഠായ യോനകാനം സേതവത്ഥാനി പാരുപിത്വാ ചരണചാരിത്തം ജാതം. ഏവം പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായപി ലിങ്ഗമത്തം ചിരം പവത്തിസ്സതീതി വേദിതബ്ബം.

അട്ഠഗരുധമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭിക്ഖുനീഉപസമ്പന്നാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൪൦൪-൪൦൫. യദഗ്ഗേനാതി യം ദിവസം ആദിം കത്വാ. തദേവാതി തസ്മിഞ്ഞേവ ദിവസേ. അനുഞ്ഞത്തിയാതി അനുഞ്ഞായ. ഏകാഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവന്തം വരം യാചാമീതി ‘‘ഏവമേവ ഖോ അഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഇമേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാമി യാവജീവം അനതിക്കമനീയേ’’തി പടിജാനിത്വാ ഇദാനി കസ്മാ വരം യാചതീതി ചേ? പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം. ഏവഞ്ഹി കേചി വദേയ്യും ‘‘മഹാപജാപതിയാ പഠമം സമ്പടിച്ഛിതത്താ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം നാഹോസി, സാ ചേ വരം യാചേയ്യ, ഭഗവാ അനുജാനേയ്യാ’’തി.

൪൦൬. സരാഗായാതി സരാഗഭാവായ കാമരാഗഭവരാഗപരിബ്രൂഹനായ. സഞ്ഞോഗായാതി വട്ടേ സംയോജനത്ഥായ. ആചയായാതി വട്ടസ്സ വഡ്ഢനത്ഥായ. മഹിച്ഛതായാതി മഹിച്ഛഭാവായ. അസന്തുട്ഠിയാതി അസന്തുട്ഠിഭാവായ. സങ്ഗണികായാതി കിലേസസങ്ഗണഗണസങ്ഗണവിഹാരായ. കോസജ്ജായാതി കുസീതഭാവായ. ദുബ്ഭരതായാതി ദുപ്പോസതായ. വിരാഗായാതി സകലവട്ടതോ വിരജ്ജനത്ഥായ. വിസഞ്ഞോഗായാതി കാമരാഗാദീഹി വിസംയുജ്ജനത്ഥായ. അപചയായാതി സബ്ബസ്സപി വട്ടസ്സ അപചയത്ഥായ, നിബ്ബാനായാതി അത്ഥോ. അപ്പിച്ഛതായാതി പച്ചയപ്പിച്ഛതാദിവസേന സബ്ബസോ ഇച്ഛാപഗമായ. സന്തുട്ഠിയാതി ദ്വാദസവിധസന്തുട്ഠിഭാവായ. പവിവേകായാതി പവിവിത്തഭാവായ കായവിവേകാദിതദങ്ഗവിവേകാദിവിവേകസിദ്ധിയാ. വീരിയാരമ്ഭായാതി കായികസ്സ ചേവ ചേതസികസ്സ ച വീരിയസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. സുഭരതായാതി സുഖപോസനത്ഥായ. ഏവം യോ പരിയത്തിധമ്മോ ഉഗ്ഗഹണധാരണപരിപുച്ഛാമനസികാരവസേന യോനിസോ പടിപജ്ജന്തസ്സ സരാഗാദിഭാവപരിവജ്ജനസ്സ കാരണം ഹുത്വാ വിരാഗാദിഭാവായ സംവത്തതി, ഏകംസതോ ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ സമ്മദേവ അപായാദീസു അപതനവസേന ധാരണതോ കിലേസാനം വിനയനതോ, സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓവാദാനുസിട്ഠിഭാവതോ ഏതം സത്ഥുസാസനന്തി ധാരേയ്യാസി ജാനേയ്യാസി, അവബുജ്ഝേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പഠമവാരേന വട്ടം, ദുതിയവാരേന വിവട്ടം കഥിതം.

൪൦൯-൪൧൦. വിമാനേത്വാതി അപരജ്ഝിത്വാ. കമ്മപ്പത്തായോപീതി കമ്മാരഹാപി. ആപത്തിഗാമിനിയോപീതി ആപത്തിആപന്നായോപി. വുത്തനയേനേവ കാരേതബ്ബതം ആപജ്ജന്തീതി തഥാകരണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ ദുക്കടേന കാരേതബ്ബതം ആപജ്ജന്തി.

൪൧൩-൫. ദ്വേ തിസ്സോ ഭിക്ഖുനിയോതി ദ്വീഹി തീഹി ഭിക്ഖുനീഹി. ന ആരോചേന്തീതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകസ്സ ന ആരോചേന്തി. ന പച്ചാഹരന്തീതി ഭിക്ഖുനീനം ന പച്ചാഹരന്തി. വിസേസകന്തി വത്തഭങ്ഗം.

൪൨൦. തേന ച ഭിക്ഖു നിമന്തേതബ്ബോതി സാമീചിദസ്സനമേതം, ന പന അനിമന്തിയാ ആപത്തി.

൪൨൫. തയോ നിസ്സയേതി സേനാസനനിസ്സയം അപനേത്വാ അപരേ തയോ നിസ്സയേ. രുക്ഖമൂലസേനാസനഞ്ഹി സാ ന ലഭതി.

൪൨൮. അനുവാദം പട്ഠപേന്തീതി ഇസ്സരിയം പവത്തേന്തി.

൪൩൦. ഭിക്ഖുദൂതേന ഉപസമ്പാദേന്തീതി ഭിക്ഖുയേവ ദൂതോ ഭിക്ഖുദൂതോ, തേന ഭിക്ഖുദൂതേന, ഭിക്ഖുദൂതം കത്വാ ഉപസമ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ.

൪൩൧. ന സമ്മതീതി നപ്പഹോതി. നവകമ്മന്തി നവകമ്മം കത്വാ ‘‘ഏത്തകാനി വസ്സാനി വസതൂ’’തി അപലോകേത്വാ സങ്ഘികഭൂമിദാനം.

൪൩൨. സന്നിസിന്നഗബ്ഭാതി പതിട്ഠിതഗബ്ഭാ.

൪൩൪. പബ്ബജ്ജമ്പി ന ലഭതീതി തിത്ഥായതനസങ്കന്തായ അഭബ്ബഭാവൂപഗമനതോ ന ലഭതി. ഇദം ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം വട്ടതീതി ഏകതോ വാ ഉഭതോ വാ അവസ്സവേ സതിപി ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ വട്ടതി. സേസമേത്ഥ പാളിതോ അട്ഠകഥാതോ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഭിക്ഖുനീഉപസമ്പന്നാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.