൯. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകം

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസയാചനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൩. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ തദഹൂതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫) തസ്മിം അഹനി തസ്മിം ദിവസേ. ഉപോസഥേതി ഏത്ഥ ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപവസന്തീതി സീലേന വാ അനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഉപോസഥ-സദ്ദോ ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസാമീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧; ൧൦.൪൬) സീലേ ആഗതോ. ‘‘ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൫൫) പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിനയകമ്മേ. ‘‘ഗോപാലകൂപോസഥോ നിഗണ്ഠൂപോസഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧) ഉപവാസേ. ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬; മ. നി. ൩.൨൫൮) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൬൮) ദിവസേ. ഇധാപി ദിവസേയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ തദഹുപോസഥേതി തസ്മിം ഉപോസഥദിവസഭൂതേ അഹനീതി അത്ഥോ. നിസിന്നോ ഹോതീതി മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും ഉപാസികായ രതനപാസാദേ നിസിന്നോ ഹോതി. നിസജ്ജ പന ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി ഓലോകേന്തോ ഏകം ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഇധ നിസിന്നേയേവ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി, സത്തധാവസ്സ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി തസ്മിം അനുകമ്പായ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ പരിക്ഖീണാ. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണസീസേ. നന്ദിമുഖിയാതി തുട്ഠിമുഖിയാ. ഉദ്ധസ്തം അരുണന്തി അരുണുഗ്ഗമനം പത്വാപി ‘‘ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഥേരോ ഭഗവന്തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം യാചി തസ്മിം കാലേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩) സിക്ഖാപദസ്സ അപഞ്ഞത്തത്താ. അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാതി തിക്ഖത്തും ഥേരേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ യാചിതത്താ അനുദ്ദേസസ്സ കാരണം കഥേന്തോ ‘‘അസുകപുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധോ’’തി അവത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി ആഹ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തിയാമരത്തിം തഥാ വീതിനാമേസി? തതോ പട്ഠായ ഓവാദപാതിമോക്ഖം അനുദ്ദിസിതുകാമോ തസ്സ വത്ഥും പാകടം കാതും.

അദ്ദസാതി കഥം അദ്ദസ. അത്തനോ ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സം പരിസതി ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി പരിജാനന്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ദുസ്സീല്യചിത്തം പസ്സി. യസ്മാ പന ചിത്തേ ദിട്ഠേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ദുസ്സീല’’ന്തി വുത്തം. യഥേവ ഹി അനാഗതേ സത്തസു ദിവസേസു പവത്തം പരേസം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പജാനാതി, ഏവം അതീതേപീതി. ദുസ്സീലന്തി നിസ്സീലം, സീലവിരഹിതന്തി അത്ഥോ. പാപധമ്മന്തി ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ ലാമകസഭാവം. അസുചിന്തി അപരിസുദ്ധേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ന സുചിം. സങ്കസ്സരസമാചാരന്തി കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പരേസം ആസങ്കനീയതായ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം. അഥ വാ കേനചിദേവ കരണീയേന മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇമേ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി അത്തനോയേവ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം. ലജ്ജിതബ്ബതായ പടിച്ഛാദേതബ്ബസ്സ കരണതോ പടിച്ഛന്നം കമ്മന്തം ഏതസ്സാതി പടിച്ഛന്നകമ്മന്തം. കുച്ഛിതസമണവേസധാരിതായ ന സമണന്തി അസ്സമണം. സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ സമണാ’’തി ഗണനായ ‘‘അഹമ്പി സമണോമ്ഹീ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ സമണപടിഞ്ഞം. അസേട്ഠചാരിതായ അബ്രഹ്മചാരിം. അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ കുസുമ്ഭകപടധരേ ഗാമനിഗമാദീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ അബ്രഹ്മചാരീ സമാനോ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന പടിപജ്ജന്തോ ഉപോസഥാദീസു ച സന്ദിസ്സന്തോ ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതീതി ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞം. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ അനുപവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതിം. ഛഹി ദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസാവസ്സവേന തിന്തത്താ അവസ്സുതം. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ സീലവന്തേഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ ച കസമ്ബുജാതം. മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നന്തി സങ്ഘപരിയാപന്നോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തോ നിസിന്നം.

ദിട്ഠോസീതി ‘‘അയം ന പകതത്തോ’’തി ഭഗവതാ ദിട്ഠോ അസി. യസ്മാ ച ഏവം ദിട്ഠോ, തസ്മാ നത്ഥി തേ തവ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകകമ്മാദിസംവാസോ. യസ്മാ പന സോ സംവാസോ തവ നത്ഥി, തസ്മാ ഉട്ഠേഹി ആവുസോതി ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ. തതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസീതി അനേകവാരം വത്വാപി ‘‘ഥേരോ സയമേവ നിബ്ബിന്നോ ഓരമിസ്സതി, ഇദാനി ഇമേസം പടിപത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ അധിപ്പായേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ‘‘ഭഗവതാ മയാ ച യാഥാവതോ ദിട്ഠോ, യാവതതിയം ‘ഉട്ഠേഹീ’തി ച വുത്തോ ന ഉട്ഠാതി, ഇദാനിസ്സ നിക്കഡ്ഢനകാലോ, മാ സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥന്തരായോ അഹോസീ’’തി ബാഹായം അഗ്ഗഹേസി. ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖാമേത്വാതി ദ്വാരകോട്ഠകാ ദ്വാരസാലതോ നിക്ഖാമേത്വാ, ബഹീതി പന നിക്ഖാമിതട്ഠാനദസ്സനം. അഥ വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാതി ബഹിദ്വാരകോട്ഠകതോപി നിക്ഖാമേത്വാ, ന അന്തോദ്വാരകോട്ഠകതോ ഏവ. ഉഭയഥാപി വിഹാരതോ ബഹികത്വാതി അത്ഥോ. സൂചിഘടികം ദത്വാതി അഗ്ഗളസൂചിഞ്ച ഉപരിഘടികഞ്ച ആദഹിത്വാ, സുട്ഠു കവാടം ഥകേത്വാതി അത്ഥോ. യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാതി ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി വചനം സുത്വാ ഏവ ഹി തേന പക്കമിതബ്ബം സിയാ, ഏവം അപക്കമിത്വാ യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമിസ്സതി, അച്ഛരിയമിദന്തി ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച ഗരഹണച്ഛരിയമേവാതി വേദിതബ്ബം.

മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠച്ഛരിയകഥാവണ്ണനാ

൩൮൪. അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫) കോ അനുസന്ധി? യ്വായം അപരിസുദ്ധായ പരിസായ പാതിമോക്ഖസ്സ അനുദ്ദേസോ, സോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോതി തം അപരേഹി സത്തഹി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മേഹി സദ്ധിം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ തേസം ഉപമാഭാവേന മഹാസമുദ്ദേ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മേ ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ’’തിആദിമാഹ. അസുരാതി ദേവാ വിയ ന സുരന്തി ന ഈസന്തി ന വിരോചന്തീതി അസുരാ. സുരാ നാമ ദേവാ, തേസം പടിപക്ഖാതി വാ അസുരാ, വേപചിത്തിപഹാരാദാദയോ. തേസം ഭവനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ, തേ തത്ഥ പവിസന്താ നിക്ഖമന്താ സിനേരുപാദേ മണ്ഡപാദീനി നിമ്മിനിത്വാ കീളന്താവ അഭിരമന്തി. സാ തത്ഥ തേസം അഭിരതി ഇമേ ഗുണേ ദിസ്വാതി ആഹ ‘‘യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തീ’’തി. തത്ഥ അഭിരമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി, അനുക്കണ്ഠമാനാ വസന്തീതി അത്ഥോ.

അനുപുബ്ബനിന്നോതിആദീനി സബ്ബാനി അനുപടിപാടിയാ നിന്നഭാവസ്സേവ വേവചനാനി. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി നച്ഛിന്നതടമഹാസോബ്ഭോ വിയ ആദിതോ ഏവ പപാതോ. സോ ഹി തീരദേസതോ പട്ഠായ ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലവിദത്ഥിരതനയട്ഠിഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനാദിവസേന ഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ സിനേരുപാദമൂലേ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഠിതോതി ദസ്സേതി.

ഠിതധമ്മോതി ഠിതസഭാവോ അവട്ഠിതസഭാവോ. കുണപേനാതി യേന കേനചി ഹത്ഥിഅസ്സാദികളേവരേന. വാഹേതീതി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ വീചിപ്പഹാരേനേവ ഥലേ ഖിപതി. ഗങ്ഗാ യമുനാതി അനോതത്തദഹസ്സ ദക്ഖിണമുഖതോ നിക്ഖന്തനദീ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ഗങ്ഗാതിആദിനാ പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ. തത്ഥ നദീ നിന്നഗാതിആദികം ഗോത്തം, ഗങ്ഗാ യമുനാതിആദികം നാമം. സവന്തിയോതി യാ കാചി സവമാനാ സന്ദമാനാ ഗച്ഛന്തിയോ മഹാനദിയോ വാ കുന്നദിയോ വാ. അപ്പേന്തീതി അല്ലീയന്തി ഓസരന്തി. ധാരാതി വുട്ഠിധാരാ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. മഹാസമുദ്ദസ്സ ഹി അയം ധമ്മതാ – ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ദേവോ മന്ദോ ജാതോ, ജാലക്ഖിപാദീനി ആദായ മച്ഛകച്ഛപേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ അതിമഹന്താ വുട്ഠി, ലഭിസ്സാമ നു ഖോ പിട്ഠിപസാരണട്ഠാന’’ന്തി വാ ന സക്കാ വത്തും. പഠമകപ്പികകാലതോ പട്ഠായ ഹി തീരം ഭസ്സിത്വാ സിനേരുമേഖലം ആഹച്ച ഉദകം ഠിതം, തതോ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഉദകം നേവ ഹേട്ഠാ ഓതരതി, ന ഉദ്ധം ഉത്തരതി. ഏകരസോതി അസമ്ഭിന്നരസോ.

മുത്താതി ഖുദ്ദകമഹന്തവട്ടദീഘാദിഭേദാ അനേകവിധമുത്താ. മണീതി രത്തനീലാദിഭേദോ അനേകവിധോ മണി. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണസിരീസപുപ്ഫവണ്ണാദിസണ്ഠാനതോ അനേകവിധോ. സങ്ഖോതി ദക്ഖിണാവട്ടകതുമ്ബകുച്ഛിധമനസങ്ഖാദിഭേദോ അനേകവിധോ. സിലാതി സേതകാളമുഗ്ഗവണ്ണാദിഭേദാ അനേകവിധാ. പവാളമ്പി ഖുദ്ദകമഹന്തരത്തഘനരത്താദിഭേദം അനേകവിധം. ലോഹിതകോ പദുമരാഗാദിഭേദോ അനേകവിധോ. മസാരഗല്ലം കബരമണി. ചിത്തഫലികന്തിപി വദന്തി. മഹതം ഭൂതാനന്തി മഹന്താനം സത്താനം. തിമി തിമിങ്ഗലോ തിമിതിമിങ്ഗലോതി തിസ്സോ മച്ഛജാതിയോ. തിമിം ഗിലനസമത്ഥോ തിമിങ്ഗലോ, തിമിഞ്ച തിമിങ്ഗലഞ്ച ഗിലനസമത്ഥോ തിമിതിമിങ്ഗലോതി വദന്തി. നാഗാതി ഊമിപിട്ഠിവാസിനോപി വിമാനട്ഠകനാഗാപി.

ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠച്ഛരിയകഥാവണ്ണനാ

൩൮൫. ഏവമേവ ഖോതി കിഞ്ചാപി സത്ഥാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സോളസപി ബാത്തിംസപി തതോ ഭിയ്യോപി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും സക്കോതി, ഉപമാഭാവേന പന ഗഹിതാനം അട്ഠന്നം അനുരൂപവസേന അട്ഠേവ തേ ഉപമേതബ്ബധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സന്തോ ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അനുപുബ്ബസിക്ഖായ തിസ്സോ സിക്ഖാ ഗഹിതാ, അനുപുബ്ബകിരിയായ തേരസ ധുതധമ്മാ, അനുപുബ്ബപടിപദായ സത്ത അനുപസ്സനാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ച ഗഹിതാ. ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോതി മണ്ഡൂകസ്സ ഉപ്പതിത്വാ ഗമനം വിയ ആദിതോവ സീലപൂരണാദീനി അകത്വാ അരഹത്തപടിവേധോ നാമ നത്ഥി, പടിപാടിയാ പന സീലസമാധിപഞ്ഞായോ പൂരേത്വാവ അരഹത്തപ്പത്തീതി അത്ഥോ.

മമ സാവകാതി സോതാപന്നാദികേ അരിയപുഗ്ഗലേ സന്ധായ വദതി. ന സംവസതീതി ഉപോസഥകമ്മാദിവസേന സംവാസം ന കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അപനേതി. ആരകാവാതി ദൂരേ ഏവ. തഥാഗതപ്പവേദിതേതി തഥാഗതേന ഭഗവതാ സാവകേസു ദേസിതേ അക്ഖാതേ പകാസിതേ. ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാതി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി മഹാകപ്പേ ബുദ്ധേസു അനുപ്പജ്ജന്തേസു ഏകസത്തോപി പരിനിബ്ബാതും ന സക്കോതി, തദാപി ‘‘തുച്ഛാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി ന സക്കാ വത്തും, ബുദ്ധകാലേ പന ഏകേകസ്മിം സമാഗമേ അസങ്ഖ്യേയ്യാപി സത്താ അമതം ആരാധേന്തി, തദാപി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പൂരാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി. വിമുത്തിരസോതി കിലേസേഹി വിമുച്ചനരസോ. സബ്ബാ ഹി സാസനസമ്പത്തി യാവദേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തസ്സ വിമുത്തീതി അത്ഥോ.

രതനാനീതി രതിജനനട്ഠേന രതനാനി. സതിപട്ഠാനാദയോ ഹി ഭാവിയമാനാ പുബ്ബഭാഗേപി അനേകവിധം പീതിപാമോജ്ജം നിബ്ബത്തേന്തി, പഗേവ അപരഭാഗേ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

ലോകിയരതനനിമിത്തം പന പീതിപാമോജ്ജം ന തസ്സ കലഭാഗമ്പി അഗ്ഘതി. അപിച –

ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനന്തി പവുച്ചതി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩);

യദി ച ചിത്തീകതാദിഭാവേന രതനം നാമ ഹോതി, സതിപട്ഠാനാദീനഞ്ഞേവ ഭൂതോ രതനഭാവോ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ഹി സോ ആനുഭാവോ, യം സാവകാ സാവകപാരമീഞാണം, പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി ആസന്നകാരണത്താ. പരമ്പരകാരണഞ്ഹി ദാനാദിഉപനിസ്സയോതി ഏവം രതിജനനട്ഠേന ചിത്തീകതാദിഅത്ഥേന ച രതനഭാവോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സാതിസയോ. തേന വുത്തം ‘‘തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി.

ആരമ്മണേ ഓക്കന്ദിത്വാ ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം, സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. ആരമ്മണസ്സ പന കായാദിവസേന ചതുബ്ബിധത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. തഥാ ഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം പഹാനതോ അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തഭാവഗ്ഗഹണതോ ച നേസം കായാനുപസ്സനാദിഭാവോ വിഭത്തോ.

സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേന, സയം വാ സമ്മാ പദഹതി, പസത്ഥം സുന്ദരം വാ പദഹനന്തി സമ്മപ്പധാനം, പുഗ്ഗലസ്സ വാ സമ്മദേവ പധാനഭാവകരണതോ സമ്മപ്പധാനം, വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തമ്പി അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനപഹാനവസേന അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം കുസലാനം ഉപ്പാദനഠാപനവസേന ച ചതുകിച്ചസാധകത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി.

ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി തായ വാ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി. പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമുപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി. സ്വായം ഇദ്ധിപാദോ യസ്മാ ഛന്ദാദികേ ചത്താരോ അധിപതിധമ്മേ ധുരേ ജേട്ഠകേ കത്വാ നിബ്ബത്തീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി.

പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ അസ്സദ്ധിയം അഭിഭവിത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയം. കോസജ്ജം അഭിഭവിത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണേ, പമാദം അഭിഭവിത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ, വിക്ഖേപം അഭിഭവിത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണേ, അഞ്ഞാണം അഭിഭവിത്വാ ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പഞ്ഞാ ഇന്ദ്രിയം.

താനിയേവ അസ്സദ്ധിയാദീഹി അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ച ബലാനി വേദിതബ്ബാനി.

സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. യാ ഹി ഏസാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതി കിലേസനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ വുത്തപ്പകാരായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൮൨; വിഭ. അട്ഠ. ൪൬൬; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൨൫), ‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൧൭) നയേനപി ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠോ വേദിതബ്ബോ.

അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝേഹി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയഭാവകരത്താ അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ ച അരിയോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ അത്ഥി, അട്ഠങ്ഗാനിയേവ വാ അട്ഠങ്ഗികോ. മാരേന്തോ കിലേസേ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി, സയം വാ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി മഗ്ഗോതി ഏവമേതേസം സതിപട്ഠാനാദീനം അത്ഥവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതം സോതം ആപജ്ജിത്വാ പാപുണിത്വാ ഠിതോ, സോതാപത്തിഫലട്ഠോതി അത്ഥോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോതി സോതാപത്തിഫലസ്സ അത്തപച്ചക്ഖകരണത്ഥായ പടിപജ്ജമാനോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ, യോ അട്ഠമകോതിപി വുച്ചതി. സകദാഗാമീതി സകിദേവ ഇമം ലോകം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഗമനസീലോ ദുതിയഫലട്ഠോ. അനാഗാമീതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന കാമലോകം അനാഗമനസീലോ തതിയഫലട്ഠോ. യോ പന സദ്ധാനുസാരീ ധമ്മാനുസാരീ ഏകബീജീതി ഏവമാദികോ അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗോ, സോ തേസംയേവ ഭേദോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അത്തനോ ധമ്മവിനയേ മതകുണപസദിസേന ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവാസാഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അസംവാസാരഹസംവാസാരഹഭാവാനം കാരണപരിദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഛന്നമതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം

ആപജ്ജതി, തതോ അപരന്തി ഏവം ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം അതിവിയ വസ്സതി. വിവടം നാതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപന്നോ തം അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ വിവരന്തോ സബ്രഹ്മചാരീനം പകാസേന്തോ യഥാധമ്മം യഥാവിനയം പടികരോന്തോ ദേസേന്തോ വുട്ഠഹന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം നാപജ്ജതി, തേനസ്സ തം വിവടം പുന ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം ന വസ്സതി. യസ്മാ ച ഏതദേവ, തസ്മാ ഛന്നം ഛാദിതം ആപത്തിം വിവരേഥ. ഏവം തം നാതിവസ്സതീതി ഏവം സന്തേ തം ആപത്തിം ആപജ്ജനപുഗ്ഗലാനം അത്തഭാവം അതിവിജ്ഝിത്വാ കിലേസവസ്സനേന ന വസ്സതി ന തേമേതി, ഏവം സോ കിലേസേഹി അനവസ്സുതോ പരിസുദ്ധസീലോ സമാഹിതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സമ്മസന്തോ അനുക്കമേന നിബ്ബാനം പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ.

ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠച്ഛരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാതിമോക്ഖസവനാരഹകഥാവണ്ണനാ

൩൮൬. അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അബ്ബുദോ ജാതോ, അപരിസുദ്ധാ പുഗ്ഗലാ ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തി, ന ച തഥാഗതോ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം ഉദ്ദിസതി, അനുദ്ദിസന്തേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോ പച്ഛിജ്ജതി, യന്നൂനാഹം ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനഞ്ഞേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി, ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ഞേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി. തത്ഥ നദാനാഹന്തി ന ഇദാനി അഹം. ഉപോസഥം ന കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസിസ്സാമീതി പച്ചേകം ന-കാരേന സമ്ബന്ധോ. ദുവിധം പാതിമോക്ഖം ആണാപാതിമോക്ഖം ഓവാദപാതിമോക്ഖന്തി. തേസു ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ’’തിആദികം ആണാപാതിമോക്ഖം, തം സാവകാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, യം അന്വദ്ധമാസം ഉദ്ദിസീയതി. ‘‘ഖന്തീ പരമം…പേ… സബ്ബപാപസ്സ അകരണം…പേ… അനുപവാദോ അനുപഘാതോ…പേ… ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫) ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥാ ഓവാദപാതിമോക്ഖം നാമ, തം ബുദ്ധാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ. ഛന്നമ്പി വസ്സാനം അച്ചയേന ഉദ്ദിസന്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി ധരമാനകാലേ അയമേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, അപ്പായുകബുദ്ധാനം പന പഠമബോധിയംയേവ, തതോ പരം ഇതരോ, തഞ്ച ഖോ ഭിക്ഖൂ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ. തസ്മാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ വീസതിവസ്സമത്തം ഇമം ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ ഇമം അന്തരായം ദിസ്വാ തതോ പരം ന ഉദ്ദിസി.

അട്ഠാനന്തി അകാരണം. അനവകാസോതി തസ്സേവ വേവചനം. കാരണഞ്ഹി തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ‘‘അവകാസോ’’തിപി വുച്ചതി. യന്തി കിരിയാപരാമസനം. ന ച, ഭിക്ഖവേ, സാപത്തികേന പാതിമോക്ഖം സോതബ്ബന്തിആദി പദത്ഥതോ സുവിഞ്ഞേയ്യം. വിനിച്ഛയതോ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥായ വുത്തമേവ. തത്ഥ പുരേ വാ പച്ഛാ വാതി ഞത്തിതോ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ.

ധമ്മികാധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൭. കതഞ്ച അകതഞ്ച ഉഭയം ഗഹേത്വാതി യസ്സ ഏകന്തേന കതാപി അത്ഥി, അകതാപി അത്ഥി, തസ്സ തദുഭയം ഗഹേത്വാ.

ധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൯. പരിസാ വുട്ഠാതീതി യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പാതിമോക്ഖം ഠപിതം, തം വത്ഥും അവിനിച്ഛിനിത്വാ കേനചി അന്തരായേന വുട്ഠാതി.

൩൯൩. പച്ചാദിയതീതി പതി ആദിയതി, ‘‘അകതം കമ്മ’’ന്തിആദിനാ പുന ആരഭതീതി അത്ഥോ.

അത്താദാനഅങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൯൮. പരം ചോദേതും അത്തനാ ആദാതബ്ബം ഗഹേതബ്ബം അധികരണം അത്താദാനം. തേനാഹ ‘‘സാസനം സോധേതുകാമോ’’തിആദി. വസ്സാരത്തോതി വസ്സകാലോ.

ചോദകേന പച്ചവേക്ഖിതബ്ബധമ്മകഥാവണ്ണനാ

൩൯൯. പടിമാസിതുന്തി പരാമസിതും. പലിബോധേ ഛിന്ദിത്വാ…പേ… അധിഗതം മേത്തചിത്തന്തി ഇമിനാ അപ്പനാപ്പത്തം മേത്താഭാവനം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന വിഹതാഘാത’’ന്തി.

ചോദകേന ഉപട്ഠാപേതബ്ബധമ്മകഥാവണ്ണനാ

൪൦൦. നോ ദോസന്തരോതി ഏത്ഥ ചിത്തപരിയായോ അന്തര-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ന ദുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ’’തി.

ചോദകചുദിതകപടിസംയുത്തകഥാവണ്ണനാ

൪൦൧. കരുണന്തി അപ്പനാപ്പത്തം കരുണജ്ഝാനം. കരുണാപുബ്ബഭാഗന്തി പരികമ്മുപചാരവസപ്പവത്തം കരുണം. മേത്തഞ്ച മേത്താപുബ്ബഭാഗഞ്ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.