൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകം

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൩൩൦. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ അനുപിയായന്തിആദീസു ‘‘അനുപിയാ നാമാ’’തി വത്തബ്ബേ ആകാരസ്സ രസ്സത്തം അനുനാസികസ്സ ച ആഗമം കത്വാ ‘‘അനുപിയം നാമാ’’തി വുത്തം. മല്ലാനന്തി മല്ലരാജൂനം. ന ഹേട്ഠാ പാസാദാ ഓരോഹതീതി ഉപരിപാസാദതോ ഹേട്ഠിമതലം ന ഓരോഹതി, ‘‘ഹേട്ഠാപാസാദ’’ന്തിപി പഠന്തി. അനുരുദ്ധോ വാ പബ്ബാജേയ്യാതി യോജേതബ്ബം. ഘരാവാസത്ഥന്തി ഘരാവാസസ്സ അനുച്ഛവികം കമ്മം. ഉദകം അഭിനേതബ്ബന്തി ഉദകം ആഹരിതബ്ബം. നിന്നേതബ്ബന്തി ആഭതമുദകം പുന നീഹരിതബ്ബം. നിദ്ധാപേതബ്ബന്തി അന്തരന്തരാ ഉട്ഠിതതിണാനി ഉദ്ധരിത്വാ അപനേതബ്ബം. ലവാപേതബ്ബന്തി പരിപക്കകാലേ ലവാപേതബ്ബം. ഉബ്ബാഹാപേതബ്ബന്തി ഖലമണ്ഡലം ഹരാപേതബ്ബം. ഉജും കാരാപേതബ്ബന്തി പുഞ്ജം കാരാപേതബ്ബം. പലാലാനി ഉദ്ധരാപേതബ്ബാനീതി പലാലാനി അപനേതബ്ബാനി. ഭുസികാ ഉദ്ധരാപേതബ്ബാതി ഗുന്നം ഖുരഗ്ഗേഹി സഞ്ഛിന്നാ ഭുസസങ്ഖാതാ നാളദണ്ഡാ അപനേതബ്ബാ. ഓപുനാപേതബ്ബന്തി വാതമുഖേ ഓപുനാപേത്വാ പലാലം അപനേതബ്ബം. അതിഹരാപേതബ്ബന്തി അന്തോകോട്ഠാഗാരം ഉപനേതബ്ബം. ന കമ്മാതി ന കമ്മാനി. ഘരാവാസത്ഥേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം. ഉപജാനാഹീതി ച ഉപസഗ്ഗമത്തോ ഉപ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ഘരാവാസത്ഥം ജാനാഹീ’’തി. ജാനാഹീതി ചേത്ഥ പടിപജ്ജാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അകാമകാതി അനിച്ഛമാനാ.

൩൩൧-൩൩൨. യം ന നിവത്തോതി യസ്മാ ന നിവത്തോ. സുഞ്ഞാഗാരഗതോതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൨൦) ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞ’’ന്തി (പാരാ.൯൨) വുത്തം അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലഞ്ച ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പബ്ബതകന്ദരാദി പബ്ബജിതസാരുപ്പം നിവാസട്ഠാനം ജനസമ്ബാധാഭാവതോ ഇധ ‘‘സുഞ്ഞാഗാര’’ന്തി അധിപ്പേതം. അഥ വാ ഝാനകണ്ടകാനം സദ്ദാനം അഭാവതോ വിവിത്തം യം കിഞ്ചി അഗാരമ്പി ‘‘സുഞ്ഞാഗാര’’ന്തി വേദിതബ്ബം. തം സുഞ്ഞാഗാരം ഉപഗതോ. അഭിക്ഖണന്തി ബഹുലം. ഉദാനം ഉദാനേസീതി സോ ഹി ആയസ്മാ അരഞ്ഞേ ദിവാവിഹാരം ഉപഗതോപി രത്തിവാസൂപഗതോപി യേഭുയ്യേന ഫലസമാപത്തിസുഖേന നിരോധസമാപത്തിസുഖേന ച വീതിനാമേസി, തസ്മാ തം സുഖം സന്ധായ പുബ്ബേ അത്തനാ അനുഭൂതം സഭയം സപരിളാഹം രജ്ജസുഖം ജിഗുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’ന്തി സോമനസ്സസഹിതഞാണസമുട്ഠാനം പീതിസമുഗ്ഗാരം സമുഗ്ഗിരതി. തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചുന്തി തേ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതാ തസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനാധിപ്പായേന ഭഗവന്തം ഏതദവോചും, ന ഉജ്ഝാനവസേന. നിസ്സംസയന്തി അസന്ദേഹേന, ഏകന്തേനാതി അത്ഥോ. തേ കിര ഭിക്ഖൂ പുഥുജ്ജനാ തസ്സ ആയസ്മതോ വിവേകസുഖം സന്ധായ ഉദാനം അജാനന്താ ഏവമാഹംസു. സമനുസ്സരന്തോതി ഉക്കണ്ഠനവസേന അനുസ്സരന്തോ.

അഞ്ഞതരന്തി നാമഗോത്തേന അപാകടം ഏകം ഭിക്ഖും. ആമന്തേസീതി ആണാപേസി തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതുകാമോ. ഏവന്തി വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ, സാധൂതി അത്ഥോ. ഏവം ഭന്തേതി ഏത്ഥ പന ഏവം-സദ്ദോ പടിഞ്ഞായം. ‘‘അഭിക്ഖണം ‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’ന്തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ വദന്തി, തം ഏവം തഥേവാതി അത്തനോ ഉദാനം പടിജാനാതി. ‘‘കിം പന ത്വം ഭദ്ദിയാ’’തി കസ്മാ ഭഗവാ പുച്ഛതി, കിം തസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതീതി? നോ ന ജാനാതി, തേനേവ പന തമത്ഥം വദാപേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും പുച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തീ’’തിആദി (പാരാ. ൧൬, ൧൯൪). അത്ഥവസന്തി കാരണം.

അന്തോപി അന്തേപുരേതി ഇത്ഥാഗാരസ്സ സഞ്ചരണട്ഠാനഭൂതേ രാജഗേഹസ്സ അബ്ഭന്തരേ, യത്ഥ രാജാ നഹാനഭോജനസയനാദിം കപ്പേതി. രക്ഖാ സുസംവിഹിതാതി ആരക്ഖാദികതപുരിസേഹി ഗുത്തി സുട്ഠു സമന്തതോ വിഹിതാ. ബഹിപി അന്തേപുരേതി അട്ടകരണട്ഠാനാദികേ അന്തേപുരതോ ബഹിഭൂതേ രാജഗേഹേ. ഏവം രക്ഖിതോ ഗോപിതോ സന്തോതി ഏവം രാജഗേഹരാജധാനീരജ്ജദേസേസു അന്തോ ബഹി ച അനേകേസു ഠാനേസു അനേകസതേഹി സുസംവിഹിതരക്ഖാവരണഗുത്തിയാ മമേവ നിബ്ഭയത്ഥം ഫാസുവിഹാരത്ഥം രക്ഖിതോ ഗോപിതോ സമാനോ. ഭീതോതിആദീനി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ ഭീതോതി പരരാജൂഹി ഭായമാനോ. ഉബ്ബിഗ്ഗോതി സകരജ്ജേപി പകതിക്ഖോഭതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയുബ്ബേഗേന ഉബ്ബിഗ്ഗോ ചലിതോ. ഉസ്സങ്കീതി ‘‘രഞ്ഞാ നാമ സബ്ബകാലം അവിസ്സത്ഥേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ സബ്ബത്ഥ അവിസ്സാസനവസേന തേസം തേസം കിച്ചകരണീയാനം അച്ചയതോ ഉപ്പജ്ജനകപരിസങ്കായ ച ഉദ്ധമുദ്ധം സങ്കമാനോ. ഉത്രാസീതി ‘‘സന്തികാവചരേഹിപി അജാനന്തസ്സേവ മേ കദാചി അനത്ഥോ ഭവേയ്യാ’’തി ഉപ്പന്നേന സരീരകമ്പമ്പി ഉപ്പാദനസമത്ഥേന താസേന ഉത്രാസി. ‘‘ഉത്രസ്തോ’’തിപി പഠന്തി. വിഹരാമീതി ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാ വിഹരാമി.

ഏതരഹീതി ഇദാനി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ. ഏകോതി അസഹായോ. തേന വിവേകട്ഠകായതം ദസ്സേതി. അഭീതോതിആദീനം പദാനം വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭയാദിനിമിത്തസ്സ പരിഗ്ഗഹസ്സ തംനിമിത്തസ്സ ച കിലേസഗഹനസ്സ അഭാവേനേവസ്സ അഭീതാദിതാതി ഏതേന ചിത്തവിവേകം ദസ്സേതി. അപ്പോസ്സുക്കോതി സരീരഗുത്തിയം നിരുസ്സുക്കോ. പന്നലോമോതി ലോമഹംസുപ്പാദകസ്സ ഛമ്ഭിതത്തസ്സ അഭാവേന അനുഗ്ഗതലോമോ. പദദ്വയേനപി സേരിവിഹാരം ദസ്സേതി. പരദത്തവുത്തോതി പരേഹി ദിന്നേന ചീവരാദിനാ വത്തമാനോ. ഏതേന സബ്ബസോ സങ്ഗാഭാവദീപനമുഖേന അനവസേസഭയഹേതുവിരഹം ദസ്സേതി. മിഗഭൂതേന ചേതസാതി വിസ്സത്ഥവിഹാരിതായ മിഗസ്സ വിയ ജാതേന ചിത്തേന. മിഗോ ഹി അമനുസ്സപഥേ അരഞ്ഞേ വസമാനോ വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി നിസീദതി നിപജ്ജതി യേനകാമഞ്ച പക്കമതി അപ്പടിഹതചാരോ, ഏവം അഹമ്പി വിഹരാമീതി ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹേതം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേന –

‘‘മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ;

യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ;

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിത പേക്ഖമാനോ;

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. (സു. നി. ൩൯; അപ. ഥേര ൧.൧.൯൫);

ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസന്തി ഭഗവാ യദിദം മമ ഏതരഹി പരമം വിവേകസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം, ഇദമേവ കാരണം സമ്പസ്സമാനോ ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനേമി. ഏതമത്ഥന്തി ഏതം ഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനവിസയാതീതം വിവേകസുഖസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം സഹേതുകഭയസോകവിഗമാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേ ചിത്തകാലുസ്സിയകരണതോ ചിത്തപ്പകോപാ രാഗാദയോ ആഘാതവത്ഥുആദികാരണഭേദതോ അനേകഭേദാ ദോസകോപാ ഏവ വാ ന സന്തി, മഗ്ഗേന പഹീനത്താ ന വിജ്ജന്തി. അയഞ്ഹി അന്തര-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി ‘‘മഞ്ച ത്വഞ്ച കിമന്തര’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ദിസ്സതി, ‘‘അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൩൪൬) വേമജ്ഝേ, ‘‘അന്തരാ ച ജേതവനം അന്തരാ ച സാവത്ഥി’’ന്തിആദീസു (ഉദാ. ൧൩, ൪൪) വിവരേ, ‘‘ഭയമന്തരതോ ജാത’’ന്തിആദീസു (ഇതിവു. ൮൮; മഹാനി. ൫) ചിത്തേ, ഇധാപി ചിത്തേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘യസ്സ ചിത്തേ കോപാ ന സന്തീ’’തി.

അഭവ-സദ്ദസ്സ വിഭവ-സദ്ദേന അത്ഥുദ്ധാരേ കാരണമാഹ ‘‘വിഭവോതി ച അഭവോതി ച അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി. ഇതി-സദ്ദോ പകാരവചനോതി ആഹ ‘‘ഇതി അനേകപ്പകാരാ ഭവാഭവതാ’’തി. വീതിവത്തോതി അതിക്കന്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘യസ്സാ’’തി ഇദം യോ വീതിവത്തോതി വിഭത്തിവിപരിണാമവസേന യോജേതബ്ബം. തം വിഗതഭയന്തി തം ഏവരൂപം യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതം ഖീണാസവം ചിത്തകോപാഭാവതോ ഇതിഭവാഭവസമതിക്കമനതോ ച ഭയഹേതുവിഗമേന വിഗതഭയം. വിവേകസുഖേന അഗ്ഗഫലസുഖേന ച സുഖിം, വിഗതഭയത്താ ഏവ അസോകം. ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാതി അധിഗതമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ഉപപത്തിദേവാ വായമന്താപി ചിത്തചാരദസ്സനവസേന ദസ്സനായ ദട്ഠും നാനുഭവന്തി ന അഭിസമ്ഭുണന്തി ന സക്കോന്തി, പഗേവ മനുസ്സാ. സേക്ഖാപി ഹി പുഥുജ്ജനാ വിയ അരഹതോ ചിത്തപ്പവത്തിം ന ജാനന്തി. തസ്സ ദസ്സനം ദേവാനമ്പി ദുല്ലഭന്തി ഏത്ഥാപി ചിത്തചാരദസ്സനവസേന തസ്സ ദസ്സനം ദേവാനമ്പി ദുല്ലഭം അലബ്ഭനീയം, ദേവേഹിപി തം ദസ്സനം ന സക്കാ പാപുണിതുന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഭാവത്ഥോ ഹേത്ഥ ദു-സദ്ദോ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദീസു വിയ.

൩൩൩. ഭത്താഭിഹാരോതി അഭിഹരിതബ്ബഭത്തം. തസ്സ പന പമാണം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകോ ഥാലിപാകോ ദസന്നം പുരിസാനം ഭത്തം ഗണ്ഹാതി. ലാഭസക്കാരസിലോകേനാതി ഏത്ഥ ലാഭോ നാമ ചതുപച്ചയലാഭോ. സക്കാരോതി തേസംയേവ സുകതാനം സുസങ്ഖതാനം ലാഭോ. സിലോകോതി വണ്ണഘോസോ. മനോമയം കായന്തി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ബ്രഹ്മകായം. ഉപപന്നോതി ഉപഗതോ. അത്തഭാവപ്പടിലാഭോതി സരീരപടിലാഭോ. ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി ഗാമഖേത്താനീതി ഏത്ഥ മാഗധകം ഗാമഖേത്തം അത്ഥി ഖുദ്ദകം, അത്ഥി മജ്ഝിമം, അത്ഥി മഹന്തം. ഖുദ്ദകം ഗാമഖേത്തം ഇതോ ചത്താലീസ ഉസഭാനി, ഏത്തോ ചത്താലീസ ഉസഭാനീതി ഗാവുതം ഹോതി. മജ്ഝിമം ഇതോ ഗാവുതം, ഏത്തോ ഗാവുതന്തി അഡ്ഢയോജനം ഹോതി. മഹന്തം ഇതോ ദിയഡ്ഢഗാവുതം, ഏത്തോ ദിയഡ്ഢഗാവുതന്തി തിഗാവുതം ഹോതി. തേസു ഖുദ്ദകേന ഗാമഖേത്തേന തീണി, ഖുദ്ദകേന ച മജ്ഝിമേന ച ദ്വേ ഗാമഖേത്താനി തസ്സ അത്തഭാവോ. തിഗാവുതഞ്ഹിസ്സ സരീരം. പരിഹരിസ്സാമീതി പടിജഗ്ഗിസ്സാമി ഗോപയിസ്സാമി. രക്ഖസ്സേതന്തി രക്ഖസ്സു ഏതം.

പഞ്ചസത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൩൪. സത്ഥാരോതി ഗണസത്ഥാരോ. നാസ്സസ്സാതി ന ഏതസ്സ ഭവേയ്യ. തന്തി തം സത്ഥാരം. തേനാതി അമനാപേന. സമുദാചരേയ്യാമാതി കഥേയ്യാമ. സമ്മന്നതീതി അമ്ഹാകം സമ്മാനം കരോതി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാനേതീ’’തി, സമ്മന്നതീതി വാ പരേഹി സമ്മാനീയതീതി അത്ഥോ.

൩൩൫. നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യുന്തി അച്ഛപിത്തം വാ മച്ഛപിത്തം വാ നാസാപുടേ പക്ഖിപേയ്യും. പരാഭവായാതി അവഡ്ഢിയാ വിനാസായ. അസ്സതരീതി വളവായ കുച്ഛിസ്മിം ഗദ്രഭസ്സജാതാ, തം അസ്സേന സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി, സാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ വിജായിതും ന സക്കോതി, പാദേഹി ഭൂമിം പഹരന്തീ തിട്ഠതി, അഥസ്സാ ചത്താരോ പാദേ ചതൂസു ഖാണുകേസു ബന്ധിത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ പോതകം നീഹരന്തി, സാ തത്ഥേവ മരതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൩൩൯. പോത്ഥനികന്തി ഛുരികം, യം ഖരന്തിപി വുച്ചതി.

നാളാഗിരിപേസനകഥാവണ്ണനാ

൩൪൨. മാ കുഞ്ജര നാഗമാസദോതി ഭോ, കുഞ്ജര, ബുദ്ധനാഗം വധകചിത്തേന മാ ഉപഗച്ഛ. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖകാരണത്താ ദുക്ഖം. കഥം തം ദുക്ഖന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി നാഗഹതസ്സാ’’തിആദി. നാഗഹതസ്സ സുഗതിപടിക്ഖേപേന ബുദ്ധനാഗസ്സ ഘാതോ ദുഗ്ഗതിദുക്ഖകാരണന്തി ദസ്സേതി. ഇതോതി ഇതോ ജാതിതോ. യതോതി യസ്മാ. ഇതോ പരം യതോതി ഇതോ പരം ഗച്ഛന്തസ്സാതി വാ അത്ഥോ. മദോതി മാനമദോ. പമാദോതി പമത്തഭാവോ. പടികുടിതോതി സങ്കുടിതോ. അലക്ഖികോതി അഹിരികോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ.

പഞ്ചവത്ഥുയാചനകഥാവണ്ണനാ

൩൪൩. തികഭോജനന്തി തീഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബഭോജനം, തിണ്ണം ഏകതോ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതും പഞ്ഞപേസ്സാമീതി അത്ഥോ. കോകാലികോതിആദീനി ചതുന്നം ദേവദത്തപക്ഖിയാനം ഗണപാമോക്ഖാനം നാമാനി. ആയുകപ്പന്തി ഏകം മഹാകപ്പം അസീതിഭാഗം കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം അന്തരകപ്പസഞ്ഞിതം കാലം.

ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചാതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൮) ദേവദത്തോ സബ്ബം സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗം നിപ്ഫാദേത്വാ ‘‘ഏകംസേനേവ അജ്ജ ആവേണികം ഉപോസഥം സങ്ഘകമ്മഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അഞ്ഞത്രേവ ഭഗവതാതി വിനാ ഏവ ഭഗവന്തം, തം സത്ഥാരം അകത്വാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസങ്ഘാ ഉപോസഥം കരിസ്സാമി സങ്ഘകമ്മാനി ചാതി ഭഗവതോ ഓവാദകാരകം ഭിക്ഖുസങ്ഘം വിനാ മം അനുവത്തന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആവേണികം ഉപോസഥം സങ്ഘകമ്മാനി ച കരിസ്സാമി. അജ്ജതഗ്ഗേ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതീതി ഭേദകാരകാനം സബ്ബേസം ദേവദത്തേന സജ്ജിതത്താ ‘‘ഏകംസേനേവ ദേവദത്തോ അജ്ജ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ. ഭിന്ദിസ്സതീതി ദ്വിധാ കരിസ്സതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അവീചിമഹാനിരയുപ്പത്തിസംവത്തനിയം കപ്പട്ഠിയം അതേകിച്ഛം ദേവദത്തേന നിബ്ബത്തിയമാനം സങ്ഘഭേദകമ്മം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി കുസലാകുസലേസു യഥാക്കമം സപ്പുരിസാസപ്പുരിസാനം സുകരാ പടിപത്തി, ന പന നേസം അകുസലകുസലേസൂതി ഇദമത്ഥവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സുകരം സാധുനാ സാധൂതി അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതം സാധേതീതി സാധു, സമ്മാപടിപന്നോ. തേന സാധുനാ സാരിപുത്താദിനാ സാവകേന പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അഞ്ഞേന വാ ലോകിയസാധുനാ സാധു സുന്ദരം ഭദ്ദകം അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതസുഖാവഹം സുകരം സുഖേന കാതും സക്കാ. സാധു പാപേന ദുക്കരന്തി തദേവ പന വുത്തലക്ഖണം സാധു പാപേന ദേവദത്താദിനാ പാപപുഗ്ഗലേന ദുക്കരം കാതും ന സക്കാ, ന സോ തം കാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. പാപം പാപേന സുകരന്തി പാപം അസുന്ദരം അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥാവഹം പാപേന യഥാവുത്തപാപപുഗ്ഗലേന സുകരം സുഖേന കാതും സക്കുണേയ്യം. പാപമരിയേഹി ദുക്കരന്തി അരിയേഹി പന ബുദ്ധാദീഹി തം പാപം ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവം. സേതുഘാതോയേവ ഹി തേസം തത്ഥാതി ദീപേതി.

സങ്ഘഭേദകഥാവണ്ണനാ

൩൪൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാതിആദീസു പരസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥനം ആദേസനാപാടിഹാരിയം, സാവകാനഞ്ച ബുദ്ധാനഞ്ച സതതം ധമ്മദേസനം അനുസാസനീപാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിവിധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം. തത്ഥ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന സദ്ധിം അനുസാസനീപാടിഹാരിയം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ആചിണ്ണം, ആദേസനാപാടിഹാരിയേന സദ്ധിം അനുസാസനീപാടിഹാരിയം ധമ്മസേനാപതിസ്സ. തേന വുത്തം ‘‘ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ ഓവദീ’’തിആദി. തദാ ഹി ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു ധമ്മസേനാപതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തചാരം ഞത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ വികുബ്ബനം ദസ്സേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, പാളിയഞ്ചേത്ഥ ദ്വിന്നമ്പി ഥേരാനം ദേസനായ ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭോവ ദസ്സിതോ. ദീഘഭാണകാ പന ഏവം വദന്തി ‘‘ഭഗവതാ പേസിതേസു ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു ധമ്മസേനാപതി തേസം ചിത്തചാരം ഞത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചസതാപി ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ നേസം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ വികുബ്ബനം ദസ്സേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, തം സുത്വാ സബ്ബേ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂ’’തി. ദേവദത്തം ഉട്ഠാപേസീതി ജണ്ണുകേന ഹദയമജ്ഝേ പഹരിത്വാ ഉട്ഠാപേസി.

൩൪൬. സരസീതി സരോ. സുവിക്ഖാലിതന്തി സുട്ഠു വിക്ഖാലിതം, സുവിസോധിതം കത്വാതി അത്ഥോ. സംഖാദിത്വാതി സുട്ഠു ഖാദിത്വാ. മഹിം വികുബ്ബതോതി മഹിം ദന്തേഹി വിലിഖന്തസ്സ. നദീസു ഭിസം ഘസാനസ്സാതി യോജേതബ്ബം. നദീതി ചേത്ഥ മഹാസരോ അധിപ്പേതോ. ജഗ്ഗതോതി ഹത്ഥിയൂഥം പാലേന്തസ്സ. ഭിങ്കോവാതി ഹത്ഥിപോതകോ വിയ. മമാനുകുബ്ബന്തി മം അനുകരോന്തോ.

൩൪൭. ദൂതേയ്യന്തി ദൂതകമ്മം. ഗന്തുമരഹതീതി ദൂതേയ്യസങ്ഖാതം സാസനം ഹരിതും ധാരേത്വാ ഹരിതും അരഹതി. സോതാതി യം അസ്സ സാസനം ദേന്തി, തസ്സ സോതാ. സാവേതാതി തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ തുമ്ഹേഹി വുത്ത’’ന്തി പടിസാവേതാ. ഉഗ്ഗഹേതാതി സുഉഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഉഗ്ഗഹേതാ. ധാരേതാതി സുധാരിതം കത്വാ ധാരേതാ. വിഞ്ഞാതാതി അത്തനാ തസ്സ അത്ഥം ജാനിതാ. വിഞ്ഞാപേതാതി പരം വിജാനാപേതാ. സഹിതാസഹിതസ്സാതി ‘‘ഇദം സഹിതം, ഇദം അസഹിത’’ന്തി ഏവം സഹിതാസഹിതസ്സ കുസലോ ഉപഗതാനുപഗതേസു ഛേകോ സാസനം ആരോചേന്തോ സഹിതാസഹിതം സല്ലക്ഖേത്വാ ആരോചേതി. ന ബ്യഥതീതി ന വേധതി ന ഛമ്ഭതി. ഉഗ്ഗവാദിനിന്തി ഫരുസവചനേന സമന്നാഗതം. പുച്ഛിതോതി പടിഞ്ഞത്ഥായ പുച്ഛിതോ.

൩൪൮. അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹീതിആദീസു അസദ്ധമ്മേഹീതി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൮൯) അസതം ധമ്മേഹി, അസന്തേഹി വാ അസോഭനേഹി വാ ധമ്മേഹി. അഭിഭൂതോതി അജ്ഝോത്ഥടോ. പരിയാദിന്നചിത്തോതി ഖേപിതചിത്തോ ലാഭാദിഹേതുകേന ഇച്ഛാചാരേന മാനമദാദിനാ ച ഖയം പാപിതകുസലചിത്തോ. അഥ വാ പരിയാദിന്നചിത്തോതി പരിതോ ആദിന്നചിത്തോ, വുത്തപ്പകാരേന അകുസലകോട്ഠാസേന യഥാ കുസലചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിവാരോ ന ഹോതി, ഏവം സമന്തതോ ഗഹിതചിത്തസന്താനോതി അത്ഥോ. അപായേ നിബ്ബത്തനാരഹതായ ആപായികോ. തത്ഥപി അവീചിസങ്ഖാതേ മഹാനിരയേ ഉപ്പജ്ജതീതി നേരയികോ. ഏകം അന്തരകപ്പം പരിപുണ്ണമേവ കത്വാ തത്ഥ തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. അതേകിച്ഛോതി ബുദ്ധേഹിപി അനിവത്തനീയത്താ അവീചിനിബ്ബത്തിയാ തികിച്ഛാഭാവതോ അതേകിച്ഛോ, അതികിച്ഛനീയോതി അത്ഥോ. ലാഭേനാതി ലാഭേന ഹേതുഭൂതേന. അഥ വാ ലാഭഹേതുകേന മാനാദിനാ. ലാഭഞ്ഹി നിസ്സായ ഇധേകച്ചേ പുഗ്ഗലാ പാപിച്ഛാ ഇച്ഛാപകതാ ഇച്ഛാചാരേ ഠത്വാ ‘‘ലാഭം നിബ്ബത്തേസ്സാമാ’’തി അനേകവിഹിതം അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജിത്വാ ഇതോ ചുതാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി. അപരേ യഥാലാഭം ലഭിത്വാ തംനിമിത്തം മാനാതിമാനമദമച്ഛരിയാദിവസേന പമാദം ആപജ്ജിത്വാ ഇതോ ചുതാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി, അയഞ്ച താദിസോ. തേന വുത്തം ‘‘ലാഭേന, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ’’തിആദി. അസക്കാരേനാതി ഹീളേത്വാ പരിഭവിത്വാ പരേഹി അത്തനി പവത്തിതേന അസക്കാരേന, അസക്കാരഹേതുകേന വാ മാനാദിനാ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായേന പവത്താ പാപാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ പാപിച്ഛതാ, തായ. ‘‘അഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി ഹി തസ്സ ഇച്ഛാ ഉപ്പന്നാ. കോകാലികാദയോ പാപാ ലാമകാ മിത്താ ഏതസ്സാതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ, തായ.

൩൪൯. അഭിഭുയ്യാതി അഭിഭവിത്വാ മദ്ദിത്വാ.

൩൫൦. തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹീതിആദി വുത്തനയമേവ. ഓരമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന അന്തരാ വോസാനം ആപാദീതി ഏത്ഥ പന അയമത്ഥോ. ഓരമത്തകേനാതി അപ്പമത്തകേന ഝാനാഭിഞ്ഞാമത്തേന. വിസേസാധിഗമേനാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമേന. അന്തരാതി വേമജ്ഝേ. വോസാനം ആപാദീതി അകതകിച്ചോവ സമാനോ ‘‘കതകിച്ചോമ്ഹീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സമണധമ്മതോ വിഗമം ആപജ്ജി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി ഉത്തരികരണീയേ അധിഗന്തബ്ബേ മഗ്ഗഫലേ അനധിഗതേ സതിയേവ തം അനധിഗന്ത്വാ സമണധമ്മതോ വിഗമം ആപജ്ജീതി. ഇതി ഭഗവാ ഇമിനാ സുത്തേന വിസേസതോ പുഥുജ്ജനഭാവേ ആദീനവം പകാസേതി ‘‘ഭാരിയോ പുഥുജ്ജനഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിയോസാനാ സമ്പത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാപി അനേകാനത്ഥാവഹം നാനാവിധദുക്ഖഹേതുഅസന്തഗുണസമ്ഭാവനം അസപ്പുരിസസംസഗ്ഗം ആലസിയാനുയോഗഞ്ച അവിജഹന്തോ അവീചിസംവത്തനികം കപ്പട്ഠിയം അതേകിച്ഛം കിബ്ബിസം പസവതീ’’തി.

ഗാഥാസു മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. ജാതൂതി ഏകംസേന. കോചീതി സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനം. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമസ്മിം സത്തലോകേ കോചി പുഗ്ഗലോ ഏകംസേന പാപിച്ഛോ മാ ഹോതൂതി. തദമിനാപി ജാനാഥ, പാപിച്ഛാനം യഥാ ഗതീതി പാപിച്ഛാനം പുഗ്ഗലാനം യഥാഗതി യാദിസീ നിബ്ബത്തി യാദിസോ അഭിസമ്പരായോതി ഇമിനാപി കാരണേന ജാനാഥാതി ദേവദത്തം നിദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോതി പരിയത്തിബാഹുസച്ചേന പണ്ഡിതോതി ഞാതോ. ഭാവിതത്തോതി സമ്മതോതി ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി ഭാവിതചിത്തോതി സമ്ഭാവിതോ. തഥാ ഹി സോ ‘‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’’തി ധമ്മസേനാപതിനാപി പസംസിതോ അഹോസി. ജലംവ യസസാ അട്ഠാ, ദേവദത്തോതി വിസ്സുതോതി അത്തനോ കിത്തിയാ പരിവാരേന ച ജലന്തോ വിയ ഓഭാസന്തോ വിയ ഠിതോ ദേവദത്തോതി ഏവം വിസ്സുതോ പാകടോ അഹോസി. ‘‘മേ സുത’’ന്തിപി പാഠോ, മയാ സുതം സുതമത്തം, കതിപാഹേനേവ അതഥാഭൂതത്താ തസ്സ തം പണ്ഡിച്ചാദിസവനമത്തമേവാതി അത്ഥോ.

സോ പമാദം അനുചിണ്ണോ, ആസജ്ജ നം തഥാഗതന്തി സോ ഏവംഭൂതോ ദേവദത്തോ ‘‘ബുദ്ധോപി സാകിയപുത്തോ, അഹമ്പി സാകിയപുത്തോ, ബുദ്ധോപി സമണോ, അഹമ്പി സമണോ, ബുദ്ധോപി ഇദ്ധിമാ, അഹമ്പി ഇദ്ധിമാ, ബുദ്ധോപി ദിബ്ബചക്ഖുകോ, ദിബ്ബസോതചേതോപരിയഞാണലാഭീ, ബുദ്ധോപി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ ധമ്മേ ജാനാതി, അഹമ്പി തേ ജാനാമീ’’തി അത്തനോ പമാണം അജാനിത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അത്തനാ സമസമട്ഠപനേന പമാദം ആപജ്ജന്തോ ‘‘ഇദാനാഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി അഭിമാരപയോജനാദിനാ തഥാഗതം ആസജ്ജ ആസാദേത്വാ വിഹേഠേത്വാ. ‘‘പമാദമനുജിണ്ണോ’’തിപി പഠന്തി. തസ്സത്ഥോ – പമാദം വുത്തനയേന പമജ്ജന്തോ പമാദം നിസ്സായ ഭഗവതാ സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹചിത്തുപ്പാദേന സഹേവ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി അനുജിണ്ണോ പരിഹീനോതി. അവീചിനിരയം പത്തോ, ചതുദ്വാരം ഭയാനകന്തി ജാലാനം തത്ഥ ഉപ്പന്നസത്താനം വാ നിരന്തരതായ ‘‘അവീചീ’’തി ലദ്ധനാമം ചതൂസു പസ്സേസു ചതുമഹാദ്വാരയോഗേന ചതുദ്വാരം അതിഭയാനകം മഹാനിരയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന പത്തോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ചതുക്കണ്ണോ ചതുദ്വാരോ, വിഭത്തോ ഭാഗസോ മിതോ;

അയോപാകാരപരിയന്തോ, അയസാ പടികുജ്ജിതോ.

‘‘തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;

സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതി സബ്ബദാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൫൦, ൨൬൭; അ. നി. ൩.൩൬);

അദുട്ഠസ്സാതി അദുട്ഠചിത്തസ്സ. ദുബ്ഭേതി ദുസ്സേയ്യ. തമേവ പാപം ഫുസതീതി തമേവ അദുട്ഠദുബ്ഭിം പാപപുഗ്ഗലം പാപം നിഹീനം പാപഫലം ഫുസതി പാപുണാതി അഭിഭവതി. ഭേസ്മാതി വിപുലഭാവേന ഗമ്ഭീരഭാവേന ച ഭിംസാപനോ, ഭിംസാപേന്തോ വിയ വിപുലഗമ്ഭീരോതി അത്ഥോ. വാദേനാതി ദോസേന. ഉപഹിംസതീതി ബാധതി ആസാദേതി. വാദോ തമ്ഹി ന രൂഹതീതി തസ്മിം തഥാഗതേ പരേന ആരോപിയമാനോ ദോസോ ന രുഹതി ന തിട്ഠതി, വിസകുമ്ഭോ വിയ സമുദ്ദസ്സ ന തസ്സ വികാരം ജനേതീതി അത്ഥോ.

ഏവം ഛഹി ഗാഥാഹി പാപിച്ഛതാദിസമന്നാഗതസ്സ നിരയൂപഗഭാവദസ്സനേന ദുക്ഖതോ അപരിമുത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തപ്പടിപക്ഖധമ്മസമന്നാഗതസ്സ ദുക്ഖക്ഖയം ദസ്സേന്തോ ‘‘താദിസം മിത്ത’’ന്തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ സമ്മാ പടിപന്നസ്സ മഗ്ഗാനുഗോ പടിപത്തിമഗ്ഗം അനുഗതോ സമ്മാ പടിപന്നോ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗമേന സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖയം പരിയോസാനം പാപുണേയ്യ, താദിസം ബുദ്ധം ബുദ്ധസാവകം വാ പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ അത്തനോ മിത്തം കുബ്ബേഥ തേന മേത്തിം കരേയ്യ, തഞ്ച സേവേഥ തമേവ പയിരുപാസേയ്യാതി.

കിം പനേതം സുത്തം ദേവദത്തസ്സ നിരയൂപപത്തിതോ പുബ്ബേ ഭാസിതം, ഉദാഹു പച്ഛാതി? ഇതിവുത്തകട്ഠകഥായം (ഇതിവു. അട്ഠ. ൮൯) താവ –

‘‘ദേവദത്തേ ഹി അവീചിമഹാനിരയം പവിട്ഠേ ദേവദത്തപക്ഖികാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ‘സമണേന ഗോതമേന അഭിസപിതോ ദേവദത്തോ പഥവിം പവിട്ഠോ’തി അബ്ഭാചിക്ഖിംസു. തം സുത്വാ സാസനേ അനഭിപ്പസന്നാ മനുസ്സാ ‘സിയാ നു ഖോ ഏതദേവം, യഥാ ഇമേ ഭണന്തീ’തി ആസങ്കം ഉപ്പാദേസും. തം പവത്തിം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ കസ്സചി അഭിസപം ദേന്തി, തസ്മാ ന ദേവദത്തോ മയാ അഭിസപിതോ, അത്തനോ കമ്മേനേവ നിരയം പവിട്ഠോ’തി വത്വാ തേസം മിച്ഛാഗാഹം പടിസേധേന്തോ ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം അഭാസീ’’തി –

വുത്തം, തസ്മാ തേസം മതേന തസ്സ നിരയൂപപത്തിതോ പച്ഛാപി ഭഗവാ ഇദം സുത്തമഭാസീതി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന തസ്സ നിരയൂപപത്തിതോ പഠമമേവ ഉപ്പന്നേ വത്ഥുമ്ഹി ഭാസിതം പാളിആരുള്ഹന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘അവീചിനിരയം പത്തോ’’തി ഇദം പന ആസംസായം അതീതവചനന്തി വുത്തം, ആസംസാതി ചേത്ഥ അവസ്സമ്ഭാവിനീ അത്ഥസിദ്ധി അധിപ്പേതാ. അവസ്സമ്ഭാവിനിഞ്ഹി അത്ഥസിദ്ധിമപേക്ഖിത്വാ അനാഗതമ്പി ഭൂതം വിയ വോഹരന്തി, തഞ്ച സദ്ദലക്ഖണാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘഭേദകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാലിപഞ്ഹകഥാവണ്ണനാ

൩൫൧. ഉപാലിപഞ്ഹേ യം വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥായം ദസ്സിതമേവ. തത്ഥ അനുനയന്തോതി അനുജാനാപേന്തോ, ഭേദസ്സ അനുരൂപം വാ ബോധേന്തോ, യഥാ ഭേദോ ഹോതി, ഏവം ഭിന്ദിതബ്ബേ ഭിക്ഖൂ വിഞ്ഞാപേന്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന തുമ്ഹാക’’ന്തിആദി.

൩൫൨. അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥുമ്ഹി ദസ അകുസലകമ്മപഥാ സംകിലിട്ഠധമ്മതായ വോദാനധമ്മപഅപക്ഖത്താ ‘‘അധമ്മോ’’തി ദസ്സിതാ, തഥാ ഉപാദാനാദയോ, ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഏകന്താനവജ്ജഭാവതോ നത്ഥി അധമ്മഭാവോ, ഭഗവതാ പന ദേസിതാകാരേന ഹാപേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ വാ കഥനം യഥാധമ്മം അകഥനന്തി കത്വാ അധമ്മഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി. നിയ്യാനികന്തി സപാടിഹീരം അപ്പടിഹതം ഹുത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. തഥേവാതി ഇമിനാ ‘‘ഏവം അമ്ഹാക’’ന്തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ആകഡ്ഢതി. കാതബ്ബം കമ്മം ധമ്മോ നാമാതി യഥാധമ്മം കരണതോ ധമ്മോ നാമ, ഇതരം വുത്തവിപരിയായതോ അധമ്മോ നാമ.

രാഗവിനയോ…പേ… അയം വിനയോ നാമാതി രാഗാദീനം വിനയനതോ സംവരണതോ പജഹനതോ പടിസങ്ഖാനതോ ച വിനയോ നാമ, വുത്തവിപരിയായേന ഇതരോ അവിനയോ. വത്ഥുസമ്പത്തിആദിവസേന സബ്ബേസം വിനയകമ്മാനം അകുപ്പതാതി ആഹ ‘‘വത്ഥുസമ്പത്തി…പേ… അയം വിനയോ നാമാ’’തി. തപ്പടിപക്ഖതോ അവിനയോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുവിപത്തീ’’തിആദി. യാസം ആപന്നസ്സ പബ്ബജ്ജാ സാവസേസാ, താ ആപത്തിയോ സാവസേസാ.

൩൫൪. ആപായികോതിആദിഗാഥാസു (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൮) സങ്ഘസ്സ ഭേദസങ്ഖാതേ വഗ്ഗേ രതോതി വഗ്ഗരതോ. അധമ്മികതായ അധമ്മേ ഭേദകരവത്ഥുമ്ഹി സങ്ഘഭേദസങ്ഖാതേ ഏവ ച അധമ്മേ ഠിതോതി അധമ്മട്ഠോ. യോഗക്ഖേമാ പധംസതീതി ഹിതതോ പരിഹായതി, ചതൂഹിപി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ യോഗക്ഖേമം നാമ അരഹത്തം നിബ്ബാനഞ്ച, തതോ പനസ്സ ധംസനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞതോ സങ്ഘതട്ഠേന സങ്ഘം, തതോ ഏവ ഏകകമ്മാദിവിധാനയോഗേന സമഗ്ഗം സഹിതം ഭിന്ദിത്വാ പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണേന സങ്ഘഭേദേന ഭിന്ദിത്വാ. കപ്പന്തി അന്തരകപ്പസങ്ഖാതം ആയുകപ്പം. നിരയമ്ഹീതി അവീചിമഹാനിരയമ്ഹി.

സുഖാ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീതി (ഇതിവു. അട്ട. ൧൯) സുഖസ്സ പച്ചയഭാവതോ സാമഗ്ഗീ ‘‘സുഖാ’’തി വുത്താ യഥാ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ’’തി (ധ. പ. ൧൯൪). സമഗ്ഗാനഞ്ചനുഗ്ഗഹോതി സമഗ്ഗാനം സാമഗ്ഗിഅനുമോദനേന അനുഗ്ഗണ്ഹനം സാമഗ്ഗിഅനുരൂപം വാ, യഥാ തേ സാമഗ്ഗിം ന വിജഹന്തി, തഥാ ഗഹണം ഠപനം അനുബലപ്പദാനന്തി അത്ഥോ. സമഗ്ഗം കത്വാനാതി ഭിന്നം സങ്ഘം സങ്ഘരാജിപ്പത്തം വാ സമഗ്ഗം സഹിതം കത്വാ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പമേവ. സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീതി കാമാവചരദേവലോകേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അഭിഭവിത്വാ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവന്തോ ഇച്ഛിതനിബ്ബത്തിയാ ച മോദതി പമോദതി ലളതി കീളതി.

൩൫൫. സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘഭേദകോതിആദി പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘പഞ്ചഹി, ഉപാലി, ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി കമ്മേന ഉദ്ദേസേന വോഹരന്തോ അനുസ്സാവനേന സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി ഏവം പരിവാരേ (പരി. ൪൫൮) ആഗതമ്പി സങ്ഘഭേദലക്ഖണം ഇധ വുത്തേന കിം നാനാകരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘പരിവാരേ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച സീമട്ഠകസങ്ഘേ അസന്നിപതിതേ വിസും പരിസം ഗഹേത്വാ കതവോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹസ്സ കമ്മം വാ കരോന്തസ്സ ഉദ്ദേസം വാ ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഭേദോ ച ഹോതി ആനന്തരിയകമ്മഞ്ച. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ പന ‘‘വട്ടതീ’’തി സഞ്ഞായ വാ കരോന്തസ്സ ഭേദോവ ഹോതി, ന ആനന്തരിയകമ്മം. തതോ ഊനപരിസായ കരോന്തസ്സ നേവ സങ്ഘഭേദോ ന ആനന്തരിയം. സബ്ബന്തിമേന ഹി പരിച്ഛേദേന നവന്നം ജനാനം യോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, തസ്സ ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി, അനുവത്തകാനം അധമ്മവാദീനം മഹാസാവജ്ജം കമ്മം, ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഉപാലിപഞ്ഹകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.