൬. സേനാസനക്ഖന്ധകം

വിഹാരാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൪. സേനാസനക്ഖന്ധകേ സേനാസനം അപഞ്ഞത്തം ഹോതീതി വിഹാരസേനാസനം സന്ധായ വുത്തം. ചതുബ്ബിധഞ്ഹി (മ. നി. അട്ട. ൧.൨൯൬) സേനാസനം വിഹാരസേനാസനം മഞ്ചപീഠസേനാസനം സന്ഥതസേനാസനം ഓകാസസേനാസനന്തി. തത്ഥ ‘‘മഞ്ചോപി സേനാസനം, പീഠമ്പി ഭിസിപി ബിമ്ബോഹനമ്പി വിഹാരോപി അഡ്ഢയോഗോപി പാസാദോപി ഹമ്മിയമ്പി ഗുഹാപി അട്ടോപി മാളോപി ലേണമ്പി വേളുഗുമ്ബോപി രുക്ഖമൂലമ്പി മണ്ഡപോപി സേനാസനം. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തി, സബ്ബമേതം സേനാസന’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൭) വചനതോ വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാതി ഇദം വിഹാരസേനാസനം നാമ. മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി ബിമ്ബോഹനന്തി ഇദം മഞ്ചപീഠസേനാസനം നാമ. ചിമിലികാ ചമ്മഖണ്ഡോ തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി ഇദം സന്ഥതസേനാസനം നാമ. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തീതി ഇദം ഓകാസസേനാസനം നാമ.

രുക്ഖമൂലേതിആദീസു രുക്ഖമൂലസേനാസനം നാമ യംകിഞ്ചി സന്ദച്ഛായം വിവിത്തം രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതോ നാമ സേലോ. തത്ഥ ഹി ഉദകസോണ്ഡീസു ഉദകകിച്ചം കത്വാ സീതായ രുക്ഖച്ഛായായ നിസിന്നാ നാനാദിസാസു ഖായമാനാസു സീതേന വാതേന ബീജിയമാനാ സമണധമ്മം കരോന്തി. കന്ദരേതി കം വുച്ചതി ഉദകം, തേന ദാരിതോ ഉദകേന ഭിന്നോ പബ്ബതപ്പദേസോ കന്ദരം. യം ‘‘നിതമ്ബ’’ന്തിപി ‘‘നദീകുഞ്ജ’’ന്തിപി വദന്തി. തത്ഥ ഹി രജതപട്ടസദിസാ വാലികാ ഹോതി, മത്ഥകേ മണിവിതാനം വിയ വനഗഹനം, മണിക്ഖന്ധസദിസം ഉദകം സന്ദതി, ഏവരൂപം കന്ദരം ഓരുയ്ഹ പാനീയം പിവിത്വാ ഗത്താനി സീതം കത്വാ വാലികം ഉസ്സാപേത്വാ പംസുകൂലചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നാ തേ ഭിക്ഖൂ സമണധമ്മം കരോന്തി. ഗിരിഗുഹാ നാമ ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരാ, ഏകസ്മിംയേവ വാ ഉമങ്ഗസദിസം മഹാവിവരം.

‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൫൩൧) യത്ഥ ന കസന്തി ന വപന്തി, താദിസം മനുസ്സാനം ഉപചാരട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ഠിതം അരഞ്ഞകസേനാസനം ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. അജ്ഝോകാസോ നാമ കേനചി അച്ഛന്നോ പദേസോ. ആകങ്ഖമാനാ പനേത്ഥ ചീവരകുടിം കത്വാ വസന്തി. പലാലപുഞ്ജേതി പലാലരാസിമ്ഹി. മഹാപലാലപുഞ്ജതോ ഹി പലാലം നിക്കഡ്ഢിത്വാ പബ്ഭാരലേണസദിസേ ആലയേ കരോന്തി, ഗച്ഛഗുമ്ബാദീനമ്പി ഉപരി പലാലം പരിക്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ നിസിന്നാ സമണധമ്മം കരോന്തി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. പഞ്ച ലേണാനീതി പഞ്ച ലീയനട്ഠാനാനി. നിലീയന്തി ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂതി ലേണാനി, വിഹാരാദീനമേതം അധിവചനം. സുപണ്ണവങ്കഗേഹന്തി ഗരുളപക്ഖസണ്ഠാനേന കതഗേഹം.

൨൯൫. അനുമോദനഗാഥാസു സീതന്തി അജ്ഝത്തധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധഉതുവിപരിണാമവസഏന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം, തസ്സ വനദാഹാദീസു വാ സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിഹന്തീതി ബാധതി. യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ബാധനം ന ഹോതി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി. വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിവാളമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്തേ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ. മകസേതി നിദസ്സനമത്തമേതം, ഡംസാദീനമ്പി ഏതേനേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സിസിരകാലവസേന സത്താഹവദ്ധലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉമ്മൂലഭഞ്ജനാദിവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച പടിഹഞ്ഞതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പടിസല്ലാനാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിജ്ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പതിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ നിവാസസുഖേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേസു ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ. തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി, ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മഫലാനം രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞുപകാരിതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി തേ ബഹുസ്സുതാ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖാപനൂദനം സദ്ധമ്മം ദേസേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ പുഗ്ഗലോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാ പടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി.

സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതീതി ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൪൨) ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ നഹായിത്വാ പതിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിപന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയാ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ സബ്ബേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപാഭാവതോ, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി, ഏതസ്മിഞ്ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതി, യോ ദദാതി ഉപസ്സയ’’ന്തി.

൨൯൬. ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദന്തി യത്ഥ അങ്ഗുലിം പവേസേത്വാ ദ്വാരം ആകഡ്ഢന്താ ദ്വാരബാഹം ഫുസാപേന്തി, തസ്സേതം അധിവചനം. ആവിഞ്ഛനരജ്ജുന്തി കവാടേയേവ ഛിദ്ദം കത്വാ തത്ഥ പവേസേത്വാ യേന രജ്ജുകേന കഡ്ഢന്താ ദ്വാരം ഫുസാപേന്തി, തം ആവിഞ്ഛനരജ്ജുകം. സേനാസനപരിഭോഗേ അകപ്പിയചമ്മം നാമ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സചേപി ദീപിനങ്ഗുട്ഠേന കതാ ഹോതി, വട്ടതിയേവാ’’തി വുത്തം. ചേതിയേ വേദികാസദിസന്തി വാതപാനബാഹാസു ചേതിയേ വേദികായ വിയ പട്ടികാദീഹി ദസ്സേത്വാ കതം. ഥമ്ഭകവാതപാനം നാമ തിരിയം ദാരൂനി അദത്വാ ഉജുകം ഠിതേഹി ഏവ വേണുസലാകാദീഹി കതം.

വിഹാരാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഞ്ചപീഠാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൭. പോടകിതൂലന്തി ഏരകതിണതൂലം. പോടകിഗഹണഞ്ചേത്ഥ തിണജാതീനം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘യേസം കേസഞ്ചി തിണജാതികാന’’ന്തി. പഞ്ചവിധം ഉണ്ണാദിതൂലമ്പി വട്ടതീതി ഏത്ഥാപി ‘‘ബിമ്ബോഹനേ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘തൂലപൂരിതം ഭിസിം അപസ്സയിതും ന വട്ടതീ’’തി കേചി വദന്തി, വട്ടതീതി അപരേ. ഉപദഹന്തീതി ഠപേന്തി. സീസപ്പമാണന്തി യത്ഥ ഗലവാടകതോ പട്ഠായ സബ്ബസീസം ഉപദഹന്തി, തം സീസപ്പമാണം. തഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ തിരിയം മുട്ഠിരതനം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ വിത്ഥാരതോ തീസു കണ്ണേസൂ’’തിആദിമാഹ. മജ്ഝട്ഠാനം മുട്ഠിരതനം ഹോതീതി ബിമ്ബോഹനസ്സ മജ്ഝട്ഠാനം തിരിയതോ മുട്ഠിരതനപ്പമാണം ഹോതി. മസൂരകേതി ചമ്മമയഭിസിയം. ഫുസിതാനി ദാതുന്തി സഞ്ഞാകരണത്ഥം ബിന്ദൂനി ദാതും.

൨൯൮. ന നിബന്ധതീതി അനിബന്ധനീയോ, ന അല്ലീയതീതി അത്ഥോ. പടിബാഹേത്വാതി മട്ഠം കത്വാ.

ഇട്ഠകാചയാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൩൦൦. രുക്ഖം വിജ്ഝിത്വാതി രുക്ഖദാരും വിജ്ഝിത്വാ. ഖാണുകേ ആകോടേത്വാതി ദ്വേ ദ്വേ ഖാണുകേ ആകോടേത്വാ. തം ആഹരിമം ഭിത്തിപാദന്തി വുത്തനയേന ഖാണുകേ ആകോടേത്വാ കതംയേവ സന്ധായ വുത്തം. ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേതുന്തി മൂലേന ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ ഭിത്തിപാദസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന ഉസ്സാപേത്വാ ഖാണുകേഹി ഭിത്തിപാദം ഉസ്സാപേത്വാ ഠപേതുന്തി അധിപ്പായോ. ഉഭതോ കുട്ടം നീഹരിത്വാ കതപദേസസ്സാതി യഥാ അന്തോദ്വാരസമീപേ നിസിന്നേഹി ഉജുകം ബഹി ഓലോകേതും ന സക്കാ ഹോതി, ഏവം ഉഭോഹി പസ്സേഹി കുട്ടം നീഹരിത്വാ അഭിമുഖേ ഭിത്തിം ഉപട്ഠപേത്വാ കതപദേസസ്സ. സമന്താ പരിയാഗാരോതി സമന്തതോ ആവിദ്ധപമുഖം. ഉഗ്ഘാടനകിടികന്തി ദണ്ഡേഹി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപനകപദരകിടികം.

അനാഥപിണ്ഡികവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൦൪. അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിവത്ഥുമ്ഹി (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൪൨) കേനചിദേവ കരണീയേനാതി വാണിജ്ജകമ്മം അധിപ്പേതം. അനാഥപിണ്ഡികോ കിര രാജഗഹസേട്ഠി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭഗിനിപതികാ ഹോന്തി. യദാ രാജഗഹേ ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം സമഗ്ഘം ഹോതി, തദാ രാജഗഹസേട്ഠി തം ഗഹേത്വാ സകടസതേഹി സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ യോജനമത്തേ ഠിതോ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേതി. അനാഥപിണ്ഡികോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ ഏകം യാനം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിം പവിസതി. സോ സചേ ഭണ്ഡം ലഹുകം വിക്കീയതി, വിക്കിണാതി. നോ ചേ, ഭഗിനിഘരേ ഠപേത്വാ പക്കമതി. അനാഥപിണ്ഡികോപി തഥേവ കരോതി. സ്വായം തദാപി തേനേവ കരണീയേന അഗമാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

തം ദിവസം പന രാജഗഹസേട്ഠി യോജനമത്തേ ഠിതേന അനാഥപിണ്ഡികേന ആഗതഭാവജാനനത്ഥം പേസിതം പണ്ണം ന സുണി, ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം അഗമാസി. സോ ധമ്മകഥം സുത്വാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഘരേ ഉദ്ധനഖണാപനദാരുഫാലനാദീനി കാരേസി. അനാഥപിണ്ഡികോപി ‘‘ഇദാനി മയ്ഹം പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സതി, ഇദാനി കരിസ്സതീ’’തി ഘരദ്വാരേപി പച്ചുഗ്ഗമനം അലഭിത്വാ അന്തോഘരം പവിട്ഠോ പടിസന്ഥാരമ്പി ന ബഹും അലത്ഥ. ‘‘കിം മഹാസേട്ഠി കുസലം ദാരകരൂപാനം, നസി മഗ്ഗേ കിലന്തോ’’തി ഏത്തകോവ പടിസന്ഥാരോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏതദഹോസീ’’തിആദി.

ബുദ്ധോതി ത്വം ഗഹപതി വദേസീതി തസ്സ കിര മുഖതോ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാ അനാഥപിണ്ഡികോ പഞ്ചവണ്ണം പീതിം പടിലഭതി, സാ തസ്സ സീസേ ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ പാദപിട്ഠിയാ, പാദപിട്ഠിയാ ഉട്ഠായ യാവ സീസാ ഗച്ഛതി, ഉഭതോ ഉട്ഠായ മജ്ഝേ ഓസരതി, മജ്ഝേ ഉട്ഠായ ഉഭതോ ഗച്ഛതി. സോ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടോ ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം ഗഹപതി വദേസീ’’തി ഏവം തിക്ഖത്തും പുച്ഛി. അകാലോ ഖോ, ഗഹപതി, ഇമം കാലം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുന്തി ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ ആസീവിസസദിസാ ഹോന്തി, സത്ഥാ ച സിവഥികായ സമീപേ വസതി, ന സക്കാ തത്ഥ ഇമായ വേലായ ഇമിനാ ഗന്തു’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ. ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജീതി അഞ്ഞം കിഞ്ചി അചിന്തേത്വാ ബുദ്ധഗതായ ഏവ സതിയാ നിപജ്ജി. തം ദിവസം കിരസ്സ ഭണ്ഡസകടേസു വാ ഉപട്ഠാകേസു വാ ചിത്തമ്പി നുപ്പജ്ജി, സായമാസമ്പി ന അകാസി. സത്തഭൂമികം പന പാസാദം ആരുയ്ഹ സുപഞ്ഞത്താലങ്കതവരസയനേ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോ’’തി സജ്ഝായം കരോന്തോവ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. തിക്ഖത്തും വുട്ഠാസി പഭാതം മഞ്ഞമാനോതി പഠമയാമേ താവ വീതിവത്തേ ഉട്ഠായ ബുദ്ധം അനുസ്സരി, അഥസ്സ ബലവപ്പസാദോ ഉദപാദി, പീതിആലോകോ അഹോസി, സബ്ബതമം വിഗച്ഛി, ദീപസഹസ്സുജ്ജലനം വിയ ചന്ദുട്ഠാനസൂരിയുട്ഠാനം വിയ ച ജാതം. സോ ‘‘പമാദം ആപന്നോമ്ഹി, വഞ്ചിതോമ്ഹി, സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ’’തി ഉട്ഠായ ആകാസതലേ ഠത്വാ ചന്ദം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഏകോവ യാമോ ഗതോ, അഞ്ഞേ ദ്വേ അത്ഥീ’’തി പുന പവിസിത്വാ നിപജ്ജി, ഏതേനുപായേന മജ്ഝിമയാമാവസാനേപി പച്ഛിമയാമാവസാനേപി തിക്ഖത്തും ഉട്ഠാസി. പച്ഛിമയാമാവസാനേ പന ബലവപച്ചൂസേയേവ ഉട്ഠായ ആകാസതലം ആഗന്ത്വാ മഹാദ്വാരാഭിമുഖോ അഹോസി, സത്തഭൂമികദ്വാരം സയമേവ വിവടം അഹോസി, പാസാദാ ഓരുയ്ഹ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജി.

൩൦൫. അമനുസ്സാതി അധിഗതവിസേസാ ദേവതാ. തഥാ ഹി താ സേട്ഠിസ്സ ഭാവിനിസമ്പത്തിം പച്ചക്ഖതോ സമ്പസ്സമാനാ ‘‘അയം മഹാസേട്ഠി ‘ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തിണ്ണം രതനാനം അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഹുത്വാ അസദിസം സങ്ഘാരാമം കത്വാ ചാതുദ്ദിസസ്സ അരിയസങ്ഘസ്സ അനാവടദ്വാരോ ഭവിസ്സതി, ന യുത്തമസ്സ ദ്വാരം പിദഹിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ദ്വാരം വിവരിംസു. അന്തരധായീതി രാജഗഹം കിര ആകിണ്ണമനുസ്സം, അന്തോനഗരേ നവ കോടിയോ ബഹിനഗരേ നവാതി തം ഉപനിസ്സായ അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസന്തി. അവേലായ മതമനുസ്സേ ബഹി നീഹരിതും അസക്കോന്താ അട്ടാലകേ ഠത്വാ ബഹിദ്വാരേ ഖിപന്തി. മഹാസേട്ഠി നഗരതോ ബഹി നിക്ഖന്തമത്തോവ അല്ലസരീരം പാദേന അക്കമി, അപരമ്പി പിട്ഠിപാദേന പഹരി, മക്ഖികാ ഉപ്പതിത്വാ പകിരിംസു, ദുഗ്ഗന്ധോ നാസാപുടം അഭിഹനി, ബുദ്ധപ്പസാദോ തനുത്തം ഗതോ. തേനസ്സ ആലോകോ അന്തരധായി അന്ധകാരോ പാതുരഹോസി പീതിവേഗസ്സ തനുഭാവേ തംസമുട്ഠിതരൂപാനം പരിദുബ്ബലഭാവതോ. സദ്ദമനുസ്സാവേസീതി ‘‘സേട്ഠിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണകിങ്കിണികം ഘട്ടേന്തോ വിയ മധുരസ്സരേന സദ്ദം അനുസ്സാവേസി.

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനീതി പുരിമപദാനിപി ഇമിനാവ സഹസ്സ-പദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധിതബ്ബാനി. യഥേവ ഹി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, ഏവം സതം സഹസ്സാനി ഹത്ഥീ, സതം സഹസ്സാനി അസ്സാ, സതം സഹസ്സാനി രഥാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ, ഇതി ഏകേകം സതസഹസ്സം ദീപിതം ഹോതി. പദവീതിഹാരസ്സാതി പദം വീതിഹരതി ഏത്ഥാതി പദവീതിഹാരോ. സോ ദുതവിലമ്ബിതം അകത്വാ സമഗമനേ ദ്വിന്നം പദാനം അന്തരേ മുട്ഠിരതനമത്തം. കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിന്തി തം ഏകം പദവീതിഹാരം സോളസ ഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകോ കോട്ഠാസോ പുന സോളസധാ, തതോ ഏകോ സോളസധാതി ഏവം സോളസ വാരേ സോളസധാ ഭിന്നസ്സ ഏകോ കോട്ഠാസോ സോളസീ കലാ നാമ, തം സോളസിം കലം ഏതാനി ചത്താരി സതസഹസ്സാനി ന അഗ്ഘന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സതം ഹത്ഥിസഹസ്സാനി സതം അസ്സസഹസ്സാനി സതം രഥസഹസ്സാനി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, താ ച ഖോ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ സകലജമ്ബുദീപരാജധീതരോവാതി ഇമസ്മാ ഏത്തകാ ലാഭാ വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ തസ്മിം സോളസികലാസങ്ഖാതേ പദേസേ ലങ്ഘനസാധനവസേന പവത്തചേതനാവ ഉത്തരിതരാതി. പദം വാ വീതിഹരതി ഏതേനാതി പദവീതിഹാരോ, തഥാപവത്താ കുസലചേതനാ, തസ്സാ ഫലം സോളസധാ കത്വാതി ച വദന്തി. ഇദം പന വിഹാരഗമനം കസ്സ വസേന ഗഹിതന്തി? വിഹാരം ഗന്ത്വാ അനന്തരായേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹന്തസ്സ വസേന ഗഹിതം. ‘‘ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കരിസ്സാമി, ചേതിയം വന്ദിസ്സാമി, ധമ്മം സോസ്സാമി, ദീപപൂജം കരിസ്സാമി, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ദാനം ദസ്സാമി, സിക്ഖാപദേസു വാ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതോപി വസേന വട്ടതിയേവ.

അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി സോ കിര ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഏകകോതി സഞ്ഞം കരോമി, അമനുസ്സാ ച മേ അനുഗാമിനോ സഹായാ അത്ഥി, കസ്മാ ഭായാമീ’’തി സൂരോ അഹോസി. അഥസ്സ ബലവാ ബുദ്ധപ്പസാദോ ഉദപാദി, തസ്മാ അന്ധകാരോ അന്തരധായി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ആലോകോ പാതുരഹോസീതി പുരിമബുദ്ധേസു ചിരകാലപരിചയസമ്ഭൂതസ്സ ബലവതോ പസാദസ്സ വസേന ഉപ്പന്നായ ഉളാരായ ബുദ്ധാരമ്മണായ പീതിയാ സമുട്ഠാപിതോ വിപസ്സനോഭാസസദിസോ സാതിസയോ ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോ ആലോകോ പാതുരഹോസി. ദേവതാഹി കതോതിപി വദന്തി, പുരിമോയേവേത്ഥ യുത്തതരോ. ഏഹി സുദത്താതി സോ കിര സേട്ഠി ഗച്ഛമാനോവ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ബഹൂ പൂരണകസ്സപാദയോ തിത്ഥിയാ ‘മയം ബുദ്ധാ, മയം ബുദ്ധാ’തി വദന്തി, കഥം നു ഖോ അഹം സത്ഥു ബുദ്ധഭാവം ജാനേയ്യ’’ന്തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘മയ്ഹം ഗുണവസേന ഉപ്പന്നം നാമം മഹാജനോ ജാനാതി, കുലദത്തിയം പന മേ നാമം അഞ്ഞത്ര മയാ ന കോചി ജാനാതി, സചേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, കുലദത്തികനാമേന മം ആലപിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ ഏവമാഹ.

പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ആസത്തിയോതി രൂപാദീസു ആസഞ്ജനട്ഠേന ആസത്തിയോ, തണ്ഹായോ. സന്തിന്തി കിലേസവൂപസമം. പപ്പുയ്യാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന പത്വാ. സേസമേത്ഥ പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. യഞ്ചേത്ഥ അനുത്താനമത്ഥം, തം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ.

൩൦൬. വയമേവ വേയ്യായികന്തി ആഹ ‘‘വേയ്യായികന്തി വയകരണം വുച്ചതീ’’തി.

അനാഥപിണ്ഡികവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഗ്ഗാസനാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൩൧൦-൩൧൧. ദക്ഖിണോദകന്തി അഗ്ഗതോ ഉപനീയമാനം ദക്ഖിണോദകം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൬ തിത്തിരജാതകവണ്ണനാ) തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ അത്തനോ രുചിവസേന അഗ്ഗാസനാദിരഹാനം കഥിതകാലേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം സാസനേ അഗ്ഗാസനാദീനി പത്വാ ഖത്തിയകുലാ പബ്ബജിതോ പമാണം, ന ബ്രാഹ്മണകുലാ, ന ഗഹപതികുലാ പബ്ബജിതോ, ന വിനയധരോ, ന സുത്തന്തികോ, ന ആഭിധമ്മികോ, ന പഠമജ്ഝാനാദിലാഭിനോ, ന സോതാപന്നാദയോ പമാണം, അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം സാസനേ യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കത്തബ്ബം, അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡോ ലദ്ധബ്ബോ, ഇദമേത്ഥ പമാണം, തസ്മാ വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഏതേസം അനുച്ഛവികോ. ഇദാനി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ മയ്ഹം അഗ്ഗസാവകോ അനുധമ്മചക്കപ്പവത്തകോ മമാനന്തരസേനാസനം ലദ്ധും അരഹതി. സോ ഇമം രത്തിം സേനാസനം അലഭന്തോ രുക്ഖമൂലേ വീതിനാമേസി. തുമ്ഹേ ഇദാനേവ ഏവം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ കിന്തി കത്വാ വിഹരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ അഥ നേസം ഓവാദദാനത്ഥായ ‘‘പുബ്ബേ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാപി ‘ന ഖോ പനേതം അമ്ഹാകം പതിരൂപം, യം മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തിനോ വിഹരേയ്യാമ, അമ്ഹേസു മഹല്ലകതരം ജാനിത്വാ തസ്സ അഭിവാദനാദീനി കരിസ്സാമാ’തി സാധുകം വീമംസിത്വാ ‘അയം മഹല്ലകോ’തി ഞത്വാ തസ്സ അഭിവാദനാദീനി കത്വാ ദേവപഥം പൂരയമാനാ ഗതാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരിത്വാ ദസ്സേതും ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.

യേ വുഡ്ഢമപചായന്തീതി ജാതിവുഡ്ഢോ വയോവുഡ്ഢോ ഗുണവുഡ്ഢോതി തയോ വുഡ്ഢാ. തേസു ജാതിസമ്പന്നോ ജാതിവുഡ്ഢോ നാമ, വയേ ഠിതോ വയോവുഡ്ഢോ നാമ, ഗുണസമ്പന്നോ ഗുണവുഡ്ഢോ നാമ. തേസു ഗുണസമ്പന്നോ വയോവുഡ്ഢോ ഇമസ്മിം ഠാനേ വുഡ്ഢോതി അധിപ്പേതോ. അപചായന്തീതി ജേട്ഠാപചായികകമ്മേന പൂജേന്തി. ധമ്മസ്സ കോവിദാതി ജേട്ഠാപചായനധമ്മസ്സ കോവിദാ കുസലാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പാസംസാതി പസംസാരഹാ. സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീതി സമ്പരേതബ്ബേ ഇമം ലോകം ഹിത്വാ ഗന്തബ്ബേ പരലോകേപി തേസം സുഗതിയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ഖത്തിയാ വാ ഹോന്തു ബ്രാഹ്മണാ വാ വേസ്സാ വാ സുദ്ദാ വാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ തിരച്ഛാനഗതാ വാ, യേ കേചി സത്താ ജേട്ഠാപചിതികമ്മേ ഛേകാ കുസലാ ഗുണസമ്പന്നാനം വയോവുഡ്ഢാനം അപചിതിം കരോന്തി, തേ ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ ജേട്ഠാപചിതികാരകാതി പസംസം വണ്ണനം ഥോമനം ലഭന്തി, കായസ്സ ച ഭേദാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീതി.

അഗ്ഗാസനാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസനപ്പടിബാഹനാദികഥാവണ്ണനാ

൩൧൩-൪. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി ഗിഹീഹി സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതം. ഗിഹിവികതന്തി ഗിഹീഹി കതം പഞ്ഞത്തം, ഗിഹിസന്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. അതിസമീപം അഗന്ത്വാതി ഭിക്ഖൂനം ആസന്നതരം ഠാനം അഗന്ത്വാ.

സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതികഥാവണ്ണനാ

൩൧൮. പച്ചയേനേവ ഹി തം പടിജഗ്ഗനം ലഭിസ്സതീതി തസ്മിം സേനാസനേ മഹാഥേരാ തസ്സ പച്ചയസ്സ കാരണാ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ വസന്തായേവ നം പടിജഗ്ഗിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഉബ്ഭണ്ഡികാ ഭവിസ്സന്തീതി ഉക്ഖിത്തഭണ്ഡാ ഭവിസ്സന്തി, അത്തനോ അത്തനോ പരിക്ഖാരേ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദീഘസാലാതി ചങ്കമനസാലാ. മണ്ഡലമാളോ ഉപട്ഠാനസാലാ. അനുദഹതീതി പീളേതി. ജമ്ബുദീപേ പനാതി അരിയദേസേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം. തേ കിര തഥാ പഞ്ഞാപേന്തി. ന ഗോചരഗാമോ ഘട്ടേതബ്ബോതി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ന തത്ഥ മനുസ്സാ വത്തബ്ബാ’’തിആദിനാ. വിതക്കം ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ നിവാരേത്വാ പച്ചയേ ദസ്സന്തീ’’തി ഏവരൂപം വിതക്കം അനുപ്പാദേത്വാ. തേസു ചേ ഏകോതി തേസു മനുസ്സേസു ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ. ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനന്തി പടിച്ഛാദനകഭണ്ഡം, സരീരപടിച്ഛാദനം ചീവരന്തി അത്ഥോ.

പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനീതി സമ്മജ്ജനാദീഹി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനി. മുണ്ഡവേദികായാതി ചേതിയസ്സ ഹമ്മിയവേദികായ. ഹമ്മിയവേദികാതി ച ചേതിയസ്സ ഉപരി ചതുരസ്സവേദിയോ വുച്ചതി. പടിക്കമ്മാതി വിഹാരതോ അപസക്കിത്വാ. ഉപനിക്ഖേപന്തി ഖേത്തം വാ നാളികേരാദിആരാമം വാ കഹാപണാദീനി വാ ആരാമികാദീനം നിയ്യാതേത്വാ ‘‘ഇതോ ഉപ്പന്നാ വഡ്ഢി വസ്സാവാസികത്ഥായ ഹോതൂ’’തി ദിന്നം. വത്തം കത്വാതി തസ്മിം സേനാസനേ കത്തബ്ബവത്തം കത്വാ.

പുഗ്ഗലവസേനേവ കാതബ്ബന്തി പരതോ വക്ഖമാനനയേന ‘‘ഭിക്ഖൂ ചീവരേന കിലമന്തി, ഏത്തകം നാമ തണ്ഡുലഭാഗം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം കാതും രുച്ചതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലപരാമാസവസേനേവ കാതബ്ബം, ‘‘സങ്ഘോ ചീവരേന കിലമതീ’’തിആദിനാ പന സങ്ഘപരാമാസവസേന ന കാതബ്ബം. ചീവരപച്ചയന്തി ചീവരസങ്ഖാതം പച്ചയം. വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായംവുത്തം. കസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി നവകോ വുഡ്ഢതരസ്സ, വുഡ്ഢോ ച നവകസ്സ ഗാഹേസ്സതീ’’തി, യസ്മാ അത്തനാവ അത്തനോ പാപേതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദ്വീസു സമ്മതേസു നവകോ വുഡ്ഢതരസ്സ, വുഡ്ഢോ ച നവകസ്സാതി ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗാഹേസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. സമ്മതസേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ ആണത്തിയാ അഞ്ഞേന ഗാഹിതേപി ഗാഹോ രുഹതിയേവാതി വേദിതബ്ബം. അട്ഠപി സോളസപി ജനേ സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി കിം വിസും വിസും സമ്മന്നിതും വട്ടതി, ഉദാഹു ഏകതോതി? ഏകതോപി വട്ടതി. നിഗ്ഗഹകമ്മമേവ ഹി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ ന കരോതി, സമ്മുതിദാനം പന ബഹൂനമ്പി ഏകതോ കാതും വട്ടതി, തേനേവ സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ഉബ്ബാഹികസമ്മുതിയം അട്ഠപി ജനാ ഏകതോ സമ്മതാതി.

മഗ്ഗോതി മഗ്ഗേ കതദീഘസാലാ. പോക്ഖരണീതി നഹായന്താനം പോക്ഖരണിയം കതസാലാ. രുക്ഖമൂലാദയോ ഛന്നാ കവാടബദ്ധാവ സേനാസനം. വിജടേത്വാതി വിയോജേത്വാ, വിസും വിസും കത്വാതി അത്ഥോ. ആവാസേസൂതി സേനാസനേസു. പക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ പക്ഖിപനം നാമ തേസു വസന്താനം ഇതോ ഉപ്പന്നവസ്സാവാസികദാനം. പവിസിതബ്ബന്തി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി തസ്മിം മഹാലാഭേ പരിവേണേ വസിത്വാ ചേതിയേ വത്തം കത്വാവ ലാഭോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

പച്ചയം വിസ്സജ്ജേതീതി ചീവരപച്ചയം നാധിവാസേതി. അയമ്പീതി തേന വിസ്സട്ഠപച്ചയോപി. ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹേതബ്ബന്തി ‘‘ഇമസ്മിം രുക്ഖേ വാ മണ്ഡപേ വാ വസിത്വാ ചേതിയേ വത്തം കത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹേതബ്ബം. ‘‘കത്ഥ നു ഖോ വസിസ്സാമി, കത്ഥ വസന്തസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതി, കത്ഥ വാ പച്ചയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നേന വിതക്കേന ചരതീതി വിതക്കചാരികോ. അരഞ്ഞവിഹാരേസു പരിസ്സയവിജാനനത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘പഞ്ച പഞ്ച ഉക്കാ കോട്ടേതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

വത്തന്തി കതികവത്തം. തിവിധമ്പീതി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധമ്പി. സോധേത്വാ പബ്ബാജേഥാതി ഭബ്ബേ ആചാരകുലപുത്തേ ഉപപരിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേഥ. ദസവത്ഥുകകഥാ നാമ അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ.

വിഗ്ഗഹസംവത്തനികവചനം വിഗ്ഗാഹികം. ചതുരാരക്ഖം അഹാപേന്താതി ബുദ്ധാനുസ്സതി മേത്താ അസുഭം മരണസ്സതീതി ഇമം ചതുരാരക്ഖം അപരിഹാപേന്താ. ദന്തകട്ഠഖാദനവത്തം ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ദന്തകട്ഠഖാദനവത്തം യോ ദേവസികം സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസരതി, തേന സാമണേരാദീഹി ആഹരിത്വാ ഭിക്ഖൂനം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജനത്ഥായ ദന്തകട്ഠമാളകേ നിക്ഖിത്തേസു ദന്തകട്ഠേസു ദിവസേ ദിവസേ ഏകമേവ ദന്തകട്ഠം ഗഹേതബ്ബം. യോ പന ദേവസികം ന ഓസരതി, പധാനഘരേ വസിത്വാ ധമ്മസ്സവനേ വാ ഉപോസഥഗ്ഗേ വാ ദിസ്സതി, തേന പമാണം സല്ലക്ഖേത്വാ ചത്താരി പഞ്ച ദന്തകട്ഠാനി അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഖാദിതബ്ബാനി. തേസു ഖീണേസു സചേ പുനപി ദന്തകട്ഠമാളകേ ബഹൂനി ഹോന്തിയേവ, പുനപി ആഹരിത്വാ ഖാദിതബ്ബാനി. യദി പന പമാണം അസല്ലക്ഖേത്വാ ആഹരതി, തേസു അഖീണേസുയേവ മാളകേ ഖീയതി, തതോ കേചി ഥേരാ ‘‘യേഹി ഗഹിതാനി, തേ പടിഹരന്തൂ’’തി വദേയ്യും, കേചി ‘‘ഖാദന്തു, പുന സാമണേരാ ആഹരിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ വിവാദപരിഹാരത്ഥം പമാണം സല്ലക്ഖേതബ്ബം. ഗഹണേ പന ദോസോ നത്ഥി, മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേനപി ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി. ഭിക്ഖാചാരവത്തം വത്തക്ഖന്ധകേ പിണ്ഡചാരികവത്തേ ആവി ഭവിസ്സതി.

പത്തട്ഠാനേതി വസ്സഗ്ഗേന ആഗന്തുകഭിക്ഖുനോ പത്തട്ഠാനേ. തേസം ഛിന്നവസ്സത്താ ‘‘സാദിയന്താപി ഹി തേ നേവ വസ്സാവാസികസ്സ സാമിനോ’’തി വുത്തം, പഠമംയേവ കതികായ കതത്താ ഖീയന്താപി ച ആവാസികാ നേവ അദാതും ലഭന്തീതി വുത്തം. ഭതിനിവിട്ഠന്തി ഭതിം കത്വാ വിയ നിവിട്ഠം പരിയിട്ഠം. സങ്ഘികം പന അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതന്തി തത്രുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചയവസേന ഗാഹിതന്തി ദായകാനം വസ്സാവാസികപച്ചയവസേന ഗാഹിതം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുത്ഥോ ഭിക്ഖു വിബ്ഭമതി, സങ്ഘസ്സേവേത’’ന്തി (മഹാവ. ൩൭൪-൩൭൫) വചനതോ ‘‘ഗതട്ഠാനേ…പേ… സങ്ഘികം ഹോതീ’’തി വുത്തം. മനുസ്സേതി ദായകമനുസ്സേ. വരഭാഗം സാമണേരസ്സാതി പഠമഭാഗസ്സ ഗാഹിതത്താ വുത്തം.

സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൧൯. യം തയാ തത്ഥ സേനാസനം ഗഹിതം…പേ… ഇധ മുത്തം ഹോതീതി യം തയാ തത്ഥ ഗാമകാവാസേ പച്ഛാ സേനാസനം ഗഹിതം, തം തേ ഗണ്ഹന്തേനേവ ഇധ സാവത്ഥിയം പഠമഗഹിതസേനാസനം മുത്തം ഹോതി. ഇധ ദാനാഹം …പേ… തത്രാപി മുത്തന്തി ‘‘ഇദാനാഹം, ആവുസോ, ഇമസ്മിം ഗാമകാവാസേ ഗഹിതസേനാസനം മുഞ്ചാമീ’’തി വദന്തേന തത്രാപി ഗാമകാവാസേ ഗഹിതസേനാസനം മുത്തം.

൩൨൦. ദീഘാസനം നാമ മഞ്ചപീഠവിനിമുത്തം യം കിഞ്ചി ഏകതോ സുഖം നിസീദിതും പഹോതി. ഹത്ഥിമ്ഹി നഖോ അസ്സാതി ഹത്ഥിനഖോ. ‘‘പാസാദസ്സ നഖോ നാമ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദോ, സോ ച ഹത്ഥികുമ്ഭേ പതിട്ഠിതോ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഗിഹിവികതനീഹാരേന ലബ്ഭന്തീതി ഗിഹിവികതനീഹാരേന പരിഭുഞ്ജിതും ലബ്ഭന്തി, തേഹി അത്ഥരിത്വാ ദിന്നാനേവ നിസീദിതും ലബ്ഭന്തി, ന സയം അത്ഥതാനി അത്ഥരാപിതാനി വാ.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൨൧. അരഞ്ജരോതി ബഹുഉദകഗണ്ഹനകാ മഹാചാടി. ജലം ഗണ്ഹിതും അലന്തി അരഞ്ജരോ. ‘‘വട്ടചാടി വിയ ഹുത്വാ ഥോകം ദീഘമുഖോ മജ്ഝേ പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ കതോ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. പഞ്ചനിമ്മലലോചനോതി മംസദിബ്ബധമ്മബുദ്ധസമന്തചക്ഖുവസേന പഞ്ചലോചനോ.

ഥാവരേന ച ഥാവരം ഗരുഭണ്ഡേന ച ഗരുഭണ്ഡന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു പുരിമദ്വയം ഥാവരം, പച്ഛിമത്തയം ഗരുഭണ്ഡന്തി വേദിതബ്ബം. ജാനാപേത്വാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ജാനാപേത്വാ. കപ്പിയമഞ്ചാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാതി ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നം സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി വദന്തി, സുവണ്ണരജതമയാദിഅകപ്പിയമഞ്ചേപി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ന കേവലം…പേ… പരിവത്തേതും വട്ടന്തീതി ഇമിനാ അഥാവരേന ഥാവരമ്പി അഥാവരമ്പി പരിവത്തേതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഥാവരേന അഥാവരമേവ ഹി പരിവത്തേതും ന വട്ടതി. അകപ്പിയം വാ മഹഗ്ഘം കപ്പിയം വാതി ഏത്ഥ അകപ്പിയം നാമ സുവണ്ണമയമഞ്ചാദി അകപ്പിയഭിസിബിമ്ബോഹനാനി ച. മഹഗ്ഘം കപ്പിയം നാമ ദന്തമയമഞ്ചാദി പാവാരാദികപ്പിയഅത്ഥരണാദീനി ച.

പാരിഹാരിയം ന വട്ടതീതി അത്തനോ സന്തകം വിയ ഗഹേത്വാ പരിഹരിതും ന വട്ടതി. ‘‘ഗിഹിവികതനീഹാരേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സചേ ആരാമികാദയോ പടിസാമേത്വാ പടിദേന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘പണ്ണസൂചി നാമ ലേഖനീ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

‘‘അഡ്ഢബാഹൂതി കപ്പരതോ പട്ഠായ യാവ അംസകൂട’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അഡ്ഢബാഹു നാമ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലന്തിപി വദന്തി. തത്ഥജാതകാതി സങ്ഘികഭൂമിയം ജാതാ. അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോതി ദീഘതോ അട്ഠങ്ഗുലമത്തോ പരിണാഹതോ പണ്ണസൂചിദണ്ഡമത്തോ. മുഞ്ജപബ്ബജാനംയേവ പാളിയം വിസും ആഗതത്താ ‘‘മുഞ്ജം പബ്ബജഞ്ച ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോതി ദീഘതോ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോ. ഘട്ടനഫലകം നാമ യത്ഥ ഠപേത്വാ രജിതചീവരം ഹത്ഥേന ഘട്ടേന്തി. ഘട്ടനമുഗ്ഗരോ നാമ അനുവാതാദിഘട്ടനത്ഥം കതോതി വദന്തി. അമ്ബണന്തി ഫലകേഹി പോക്ഖരണീസദിസം കതപാനീയഭാജനം. രജനദോണീതി യത്ഥ പക്കരജനം ആകിരിത്വാ ഠപേന്തി. ഭൂമത്ഥരണം കാതും വട്ടതീതി അകപ്പിയചമ്മം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചത്ഥരണഗതികന്തി ഇമിനാ മഞ്ചപീഠേപി അത്ഥരിതും വട്ടതീതി ദീപേതി. പാവാരാദിപച്ചത്ഥരണമ്പി ഗരുഭണ്ഡന്തി ഏകേ, നോതി അപരേ, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. മുട്ഠിപണ്ണന്തി താലപണ്ണം സന്ധായ വുത്തം.

നവകമ്മദാനകഥാവണ്ണനാ

൩൨൩. കിഞ്ചിദേവ സമാദപേത്വാ കാരേസ്സതീതി സാമികോയേവ കഞ്ചി ഭിക്ഖും സമാദപേത്വാ കാരേസ്സതി. ഉതുകാലേ പടിബാഹിതും ന ലഭതീതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേസു അഞ്ഞേ സമ്പത്തഭിക്ഖൂ പടിബാഹിതും ന ലഭതി. തിഭാഗന്തി തതിയഭാഗം. സചേ സദ്ധിവിഹാരികാനം ദാതുകാമോ ഹോതീതി സചേ സോ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡകഠപനട്ഠാനം വാ നവകാനം വാ വസനട്ഠാനം ദാതും ന ഇച്ഛതി, അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികാനഞ്ഞേവ ദാതുകാമോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏതഞ്ഹി സദ്ധിവിഹാരികാനം ദാതും ലഭതീതി ഏതം തതിയഭാഗം ഉപഡ്ഢഭാഗം വാ ദാതും ലഭതി. അകതട്ഠാനേതി സേനാസനതോ ബഹി ചയാദീനം അകതട്ഠാനേ. ബഹികുട്ടേതി കുട്ടതോ ബഹി.

അഞ്ഞത്രപരിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാവണ്ണനാ

൩൨൪. ചക്കലികന്തി കമ്ബലാദീഹി വേഠേത്വാ ചക്കസണ്ഠാനേന പാദപുഞ്ഛനയോഗ്ഗം കതം. പരിഭണ്ഡകതാ ഭൂമി നാമ സണ്ഹമത്തികാഹി കതാ കാളവണ്ണാദിഭൂമി. സേനാസനം മഞ്ചപീഠാദി. തഥേവ വളഞ്ജേതും വട്ടതീതി അഞ്ഞേഹി ആവാസികഭിക്ഖൂഹി പരിഭുത്തനീഹാരേന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ‘‘നേവാസികാ പകതിയാ അനത്ഥതായ ഭൂമിയാ ഠപേന്തി ചേ, തേസമ്പി അനാപത്തിയേവാ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ദ്വാരമ്പീതിആദിനാ വുത്തദ്വാരവാതപാനാദയോ അപരികമ്മകതാപി ന അപസ്സയിതബ്ബാ. ലോമേസൂതി ലോമേസു ഫുസന്തേസു.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൩൨൫. ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തി ഇമം വോഹാരം പത്താനീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ‘‘ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തന’’ന്തിആദിവോഹാരം പത്താനീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തമ്പി അന്തോ കത്വാതി ആയതിം ഭിക്ഖൂനം കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായ തമ്പി സങ്ഘഭത്തം അന്തോ കത്വാ.

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാവണ്ണനാ

അത്തനോ വിഹാരദ്വാരേതി വിഹാരസ്സ ദ്വാരകോട്ഠകസമീപം സന്ധായ വുത്തം. ഭോജനസാലായാതി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനഭൂതായ ഭോജനസാലായ. ‘‘ദിന്നം പനാ’’തി വത്വാ യഥാ സോ ദായകോ ദേതി, തം വിധിം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘതോ ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. അന്തരഘരേതി അന്തോഗേഹേ. അന്തോഉപചാരഗതാനന്തി ഏത്ഥ ഗാമദ്വാരവീഥിചതുക്കേസു ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരം അന്തോഉപചാരോ നാമ. അന്തരഘരസ്സ ഉപചാരേ പന ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഘരൂപചാരോ ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഏകവളഞ്ജന്തി ഏകേന ദ്വാരേന വളഞ്ജിതബ്ബം. നാനാനിവേസനേസൂതി നാനാകുലസ്സ നിവേസനേസു. ലജ്ജീ പേസലോ അഗതിഗമനം വജ്ജേത്വാ മേധാവീ ച ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഉദ്ദിസിസ്സതീതി ആഹ ‘‘പേസലോ ലജ്ജീ മേധാവീ ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി. നിസിന്നസ്സപി നിദ്ദായന്തസ്സപീതി അനാദരേ സാമിവചനം. തിചീവരപരിവാരന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഉദകപത്തലാഭീ വിയ അഞ്ഞോപി ഉദ്ദേസഭത്തം അലഭിത്വാ വത്ഥാദിമനേകപ്പകാരകം ലഭതി ചേ, തസ്സേവ ത’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അത്തനോ രുചിവസേന യം കിഞ്ചി വത്വാ ആഹരിതും വിസ്സജ്ജിതത്താ വിസ്സട്ഠദൂതോ നാമ. യം ഇച്ഛതീതി ‘‘ഉദ്ദേസപത്തം ദേഥാ’’തിആദീനി വദന്തോ യം ഇച്ഛതി. പുച്ഛാസഭാഗേനാതി പുച്ഛാസദിസേന.

‘‘ഏകാ കൂടട്ഠിതികാ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവ ഠിതികം വിഭാവേന്തോ ‘‘രഞ്ഞോ വാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞേഹി ഉദ്ദേസഭത്തേഹി അമിസ്സേത്വാ വിസുംയേവ ഠിതികായ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘ഏകചാരികഭത്താനീ’’തി വുത്തം. ഥേയ്യായ ഹരന്തീതി പത്തഹാരകാ ഹരന്തി. ഗീവാ ഹോതീതി ആണാപകസ്സ ഗീവാ ഹോതി. ‘‘മനുസ്സാനം വചനം കാതും വട്ടതീ’’തി ഗച്ഛന്തീതി ‘‘മനുസ്സാനം വചനം കാതും വട്ടതീ’’തി തേന ഭിക്ഖുനാ വുത്താ ഗച്ഛന്തി. അകതഭാഗോ നാമാതി ആഗന്തുകഭാഗോ നാമ. ‘‘സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി വുത്തേതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമമേവ ‘സബ്ബം സങ്ഘികം പത്തം ദേഥാ’തി വത്വാ പച്ഛാ ‘സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’തി അവുത്തേപി ഭാജേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ

‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ദേഥാ’’തിആദീനി അവത്വാ ‘‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ദിന്നം സങ്ഘികം നിമന്തനം നാമ. പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതീതി ഭിക്ഖാപരിയായേന വുത്തത്താ വട്ടതി. പടിപാടിയാതി ലദ്ധപടിപാടിയാ. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി പദം അവത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭത്തന്തി അവദന്തേനാ’’തി. ആലോപസങ്ഖേപേനാതി ഏകേകപിണ്ഡവസേന. അയഞ്ച നയോ നിമന്തനേയേവ, ന ഉദ്ദേസഭത്തേ. തത്ഥ ഹി ഏകസ്സ പഹോനകപ്പമാണംയേവ ഭാജേതബ്ബം, തസ്മാ ഉദ്ദേസഭത്തേ ആലോപട്ഠിതികാ നാമ നത്ഥി. അച്ഛതീതി തിട്ഠതി. ‘‘ഏകവാരന്തി യാവ തസ്മിം ആവാസേ വസന്തി ഭിക്ഖൂ, സബ്ബേ ലഭന്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഏകവാരന്തി ന ഏകദിവസം സന്ധായ വുത്തം, യത്തകാ പന ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ആവാസേ വസന്തി, തേ സബ്ബേ. ഏകസ്മിം ദിവസേ ഗഹിതഭിക്ഖൂ അഞ്ഞദാ അഗ്ഗഹേത്വാ യാവ ഏകവാരം സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ഭോജിതാ ഹോന്തി, താവ യേ ജാനന്തി, തേ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ

ഉപനിബന്ധിത്വാതി ലിഖിത്വാ. നിഗ്ഗഹേന ദത്വാതി അനിച്ഛന്തമ്പി നിഗ്ഗഹേന സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ. ഏകഗേഹവസേനാതി ഏകായ ഘരപാളിയാ വസേന. ഉദ്ദിസിത്വാതി ‘‘തുയ്ഹഞ്ച തുയ്ഹഞ്ച പാപുണാതീ’’തി വത്വാ. ദൂരത്താ നിഗ്ഗഹേത്വാപി വാരേന ഗാഹേതബ്ബഗാമോ വാരഗാമോ. വിഹാരവാരേ നിയുത്താ വിഹാരവാരികാ, വാരേന വിഹാരരക്ഖണകാ. അഞ്ഞഥത്തന്തി പസാദഞ്ഞഥത്തം. ഫാതികമ്മമേവ ഭവന്തീതി വിഹാരരക്ഖണത്ഥായ സങ്ഘേന ദാതബ്ബഅതിരേകലാഭാ ഹോന്തി. സങ്ഘനവകേന ലദ്ധകാലേതി ദിവസേ ദിവസേ ഏകേകസ്സ പാപിതാനി ദ്വേ തീണി ഏകചാരികഭത്താനി തേനേവ നിയാമേന അത്തനോ പാപുണനട്ഠാനേ സങ്ഘനവകേന ലദ്ധകാലേ. യസ്സ കസ്സചി സമ്മുഖീഭൂതസ്സ പാപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന ചേ ഭിക്ഖൂ ബഹിസീമഗതാ ഹോന്തി, സമ്മുഖീഭൂതസ്സ യസ്സ കസ്സചി പാപേതബ്ബം സഭാഗത്താ ഏകേന ലദ്ധം സബ്ബേസം ഹോതി, തസ്മിമ്പി അസതി അത്തനോ പാപേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. രസസലാകന്തി ഉച്ഛുരസസലാകം.

‘‘സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാപി വിഹാരേ പക്കഭത്തമ്പി വട്ടതിയേവാ’’തി സാധാരണം കത്വാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬) വുത്തത്താ ‘‘ഏവം ഗാഹിതേ സാദിതബ്ബം, ഏവം ന സാദിതബ്ബ’’ന്തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ ച ഭേസജ്ജാദിസലാകായോ ചേത്ഥ കിഞ്ചാപി പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടന്തി, സലാകവസേന ഗാഹിതത്താ പന ന സാദിതബ്ബാതി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ വീമംസിതബ്ബോ. യദി ഹി ഭേസജ്ജാദിസലാകാ സലാകവസേന ഗാഹിതാ ന സാദിതബ്ബാ സിയാ, സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാ വട്ടതിയേവാതി ന വദേയ്യ, ‘‘അതിരേകലാഭോ സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്ത’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൨൮) ‘‘അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപാമീ’’തി സലാകവസേന ഗാഹേതബ്ബം ഭത്തമേവ പടിക്ഖിത്തം, ന ഭേസജ്ജം. സങ്ഘഭത്താദീനി ഹി ചുദ്ദസ ഭത്താനിയേവ തേന ന സാദിതബ്ബാനീതി വുത്താനി, ഖന്ധകഭാണകാനം വാ മതേന ഇധ ഏവം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഗ്ഗതോ ദാതബ്ബഭിക്ഖാ അഗ്ഗഭിക്ഖാ. ലദ്ധാ വാ അലദ്ധാ വാതി ലഭിത്വാ വാ അലഭിത്വാ വാ. നിബദ്ധായ അഗ്ഗഭിക്ഖായ അപ്പമത്തികായ ഏവ സമ്ഭവതോ ലഭിത്വാപി പുനദിവസേ ഗണ്ഹിതും വുത്തം. അഗ്ഗഭിക്ഖാമത്തന്തി ഹി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ ബഹുഭാവം നിവത്തേതി.

സലാകഭത്തം നാമ വിഹാരേയേവ ഉദ്ദിസീയതി വിഹാരമേവ സന്ധായ ദിയ്യമാനത്താതി ആഹ ‘‘വിഹാരേ അപാപിതം പനാ’’തിആദി. തത്ര ആസനസാലായാതി തസ്മിം ഗാമേ ആസനസാലായ. വിഹാരം ആനേത്വാ ഗാഹേതബ്ബന്തി തഥാ വത്വാ തസ്മിം ദിവസേ ദിന്നഭത്തം വിഹാരമേവ ആനേത്വാ ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദിസാഭാഗേ. തം ഗഹേത്വാതി തം വാരഗാമസലാകം അത്തനാ ഗഹേത്വാ. തേനാതി യോ അത്തനോ പത്തം വാരഗാമസലാകം ദിസംഗമികസ്സ അദാസി, തേന. അനതിക്കന്തേയേവ തസ്മിം തസ്സ സലാകാ ഗാഹേതബ്ബാതി യസ്മാ ഉപചാരസീമട്ഠസ്സേവ സലാകാ പാപുണാതി, തസ്മാ തസ്മിം ദിസംഗമികേ ഉപചാരസീമം അനതിക്കന്തേയേവ തസ്സ ദിസംഗമികസ്സ പത്തസലാകാ അത്തനോ പാപേത്വാ ഗഹേതബ്ബാ.

അനാഗതദിവസേതി ഏത്ഥ കഥം തേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗതാനാഗതഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി ചേ? യസ്മാ തതോ തതോ ആഗതാ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ഗാമേ ആസനസാലായ സന്നിപതന്തി, തസ്മാ തേസം ആഗതാനാഗതഭാവോ സക്കാ വിഞ്ഞാതും. അമ്ഹാകം ഗോചരഗാമേതി സലാകഭത്തദായകാനം ഗാമേ. ഭുഞ്ജിതും ആഗച്ഛന്തീതി ‘‘മഹാഥേരോ ഏകകോവ വിഹാരേ ഓഹീനോ അവസ്സം സബ്ബസലാകാ അത്തനോ പാപേത്വാ ഠിതോ’’തി മഞ്ഞമാനാ ആഗച്ഛന്തി.

പക്ഖികഭത്താദികഥാവണ്ണനാ

അഭിലക്ഖിതേസു ചതൂസു പക്ഖദിവസേസു ദാതബ്ബഭത്തം പക്ഖികം. അഭിലക്ഖിതേസൂതി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസഗ്ഗമത്തം, ലക്ഖണീയേസു ഇച്ചേവ അത്ഥോ, ഉപോസഥസമാദാനധമ്മസ്സവനപൂജാസക്കാരാദികരണത്ഥം ലക്ഖിതബ്ബേസു സല്ലക്ഖേതബ്ബേസു ഉപലക്ഖേതബ്ബേസൂതി വുത്തം ഹോതി. സ്വേ പക്ഖോതി ‘‘അജ്ജ പക്ഖികം ന ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി പക്ഖികസ്സ അനിയമത്താ വുത്തം. ‘‘സ്വേ അമ്ഹാകം ഘരേ ലൂഖഭത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, ‘‘പക്ഖഭത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം. ഉപോസഥേ ദാതബ്ബം ഭത്തം ഉപോസഥികം. നിബന്ധാപിതന്തി ‘‘അസുകവിഹാരസ്സാ’’തി നിയമിതം. ഗാഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി തസ്മിം സേനാസനേ വസന്തേഹി ഠിതികായ ഗാഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. തണ്ഡുലാദീനിപേസേന്തി…പേ… വട്ടതീതി അഭിഹടഭിക്ഖത്താ വട്ടതി. തഥാ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി ഭിക്ഖാനാമേന പടിഗ്ഗഹിതത്താ. പത്തം പൂരേത്വാ ഥകേത്വാ ദിന്നന്തി ‘‘ഗുളകഭത്തം ദേമാ’’തി ദിന്നം. ഗുളപിണ്ഡേപി…പേ… ദാതബ്ബോതി ഏത്ഥ ഗുളപിണ്ഡം താലപക്കപ്പമാണന്തി വേദിതബ്ബം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.