൧൦. കോസമ്ബകക്ഖന്ധകം
കോസമ്ബകവിവാദകഥാവണ്ണനാ
൪൫൧. കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ സചേ ഹോതി, ദേസേസ്സാമീതി സുബ്ബചതായ സിക്ഖാകാമതായ ച ആപത്തിം പസ്സി. നത്ഥി ആപത്തീതി അനാപത്തിപക്ഖോപി ഏത്ഥ സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായേനാഹ. സാ പനാപത്തി ഏവ. തേനാഹ ‘‘സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി അഹോസീ’’തി.
൪൫൩-൪൫൪. സമ്ഭമഅത്ഥവസേനാതി തുരിതത്ഥവസേന. ‘‘അകാരണേ തുമ്ഹേഹി സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തോ’’തി വദേയ്യാതി യസ്മാ പുബ്ബേ വിനയധരസ്സ വചനേന ‘‘സചേ ആപത്തി ഹോതി, ദേസേസ്സാമീ’’തി അനേന പടിഞ്ഞാതം, ഇദാനിപി തസ്സേവ വചനേന ‘‘അസഞ്ചിച്ച അസ്സതിയാ കതത്താ നത്ഥേത്ഥ ആപത്തീ’’തി അനാപത്തിസഞ്ഞീ, തസ്മാ ‘‘അകാരണേ തുമ്ഹേഹി സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തോ’’തി ഉക്ഖേപകേ ഭിക്ഖൂ യദി വദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ വാ ‘‘തുമ്ഹേ ആപത്തിം ആപന്നാ’’തി വദേയ്യാതി യസ്മാ വത്ഥുജാനനചിത്തേനായം സചിത്തകാ ആപത്തി, അയഞ്ച ഉദകാവസേസേ ഉദകാവസേസസഞ്ഞീ, തസ്മാ സാപത്തികസ്സേവ ‘‘തുമ്ഹേ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛഥാ’’തി അധിപ്പായേന ‘‘തുമ്ഹേ ആപത്തിം ആപന്നാ’’തി ഉക്ഖിത്താനുവത്തകേ വദേയ്യ.
൪൫൫-൪൫൬. കമ്മം കോപേതീതി ‘‘നാനാസംവാസകചതുത്ഥോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം കരേയ്യ, അകമ്മം ന ച കരണീയ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൩൮൯) സചേ സങ്ഘോ തം ഗണപൂരകം കത്വാ കമ്മം കരേയ്യ, അയം തത്ഥ നിസിന്നോപി തം കമ്മം കോപേതീതി അധിപ്പായോ. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി ഏത്ഥ ഉപചാരോ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹത്ഥേന പാപുണനട്ഠാനം.
൪൫൭. ഭണ്ഡനജാതാതിആദീസു കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ ഭണ്ഡനം നാമ, തം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ, ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന മത്ഥകം പത്തോ കലഹോ ജാതോ ഏതേസന്തി കലഹജാതാ, വിരുദ്ധവാദഭൂതം വാദം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. മുഖസത്തീഹീതി വാചാസത്തീഹി. വിതുദന്താതി വിജ്ഝന്താ. ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കോസമ്ബിയം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ’’തിആദിവചനം അവോച, തഞ്ച ഖോ നേവ പിയകമ്യതായ, ന ഭേദാധിപ്പായേന, അഥ ഖോ അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ. സാമഗ്ഗീകാരകോ കിരേസ ഭിക്ഖു, തസ്മാസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘യഥാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ വിവാദം ആരദ്ധാ, ന സക്കാ മയാ, നാപി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ സമഗ്ഗേ കാതും, അപ്പേവ നാമ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ഭഗവാ സയം വാ ഗന്ത്വാ അത്തനോ വാ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ ഏതേസം ഭിക്ഖൂനം ഖന്തിമേത്താപടിസംയുത്തം സാരണീയധമ്മദേസനം കഥേത്വാ സാമഗ്ഗിം കരേയ്യാ’’തി അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ ഗന്ത്വാ അവോച. തസ്മാ ഏവമാഹാതി അത്ഥകാമത്താ ഏവമാഹ, ന ഭഗവതോ വചനം അനാദിയന്തോ. യേ പന തദാ സത്ഥു വചനം ന ഗണ്ഹിംസു, തേ കിഞ്ചി അവത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ മങ്കുഭൂതാ അട്ഠംസു, തസ്മാ ഉഭയേസമ്പി സത്ഥരി അഗാരവപടിപത്തി നാഹോസി.
കോസമ്ബകവിവാദകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ദീഘാവുവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ
൪൫൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതിആദീസു ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇദം ഭഗവാ പഥവീഗതം നിധിം ഉദ്ധരിത്വാ പുരതോ രാസിം കരോന്തോ വിയ ഭവപടിച്ഛന്നം പുരാവുത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ. അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ. യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതി, അയം പന ന കേവലം അഡ്ഢോയേവ, മഹദ്ധനോ മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖേന ധനേന സമന്നാഗതോതി ആഹ ‘‘മഹദ്ധനോ’’തി. ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ വിസേസതോ കാമാ ഭോഗാ നാമ, തസ്മാ പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹന്താ ഉളാരാ ഭോഗാ അസ്സാതി മഹാഭോഗോ. മഹന്തം സേനാബലഞ്ചേവ ഥാമബലഞ്ച ഏതസ്സാതി മഹബ്ബലോ. മഹന്തോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിവാഹനോ ഏതസ്സാതി മഹാവാഹനോ. മഹന്തം വിജിതം രട്ഠം ഏതസ്സാതി മഹാവിജിതോ. പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോതി കോസോ വുച്ചതി ഭണ്ഡാഗാരസാരഗബ്ഭോ, കോട്ഠം വുച്ചതി ധഞ്ഞസ്സ ആഠപനട്ഠാനം, കോട്ഠഭൂതം അഗാരം കോട്ഠാഗാരം, നിദഹിത്വാ ഠപിതേന ധനേന പരിപുണ്ണകോസോ ധഞ്ഞാനഞ്ച പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോതി അത്ഥോ.
അഥ വാ ചതുബ്ബിധോ കോസോ ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ പത്തീതി. യഥാ ഹി അസിനോ തിക്ഖഭാവപരിപാലകോ പരിച്ഛദോ ‘‘കോസോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം രഞ്ഞോ തിക്ഖഭാവപരിപാലകത്താ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ ‘‘കോസോ’’തി വുച്ചതി. തിവിധം കോട്ഠാഗാരം ധനകോട്ഠാഗാരം ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരം വത്ഥകോട്ഠാഗാരന്തി. തം സബ്ബമ്പി പരിപുണ്ണമസ്സാതി പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. ചതുരങ്ഗിനിം സേനന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തിസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം സേനം. സന്നയ്ഹിത്വാതി ചമ്മപടിമുഞ്ചനാദീഹി സന്നാഹം കാരേത്വാ. അബ്ഭുയ്യാസീതി അഭിഉയ്യാസി, അഭിമുഖോ ഹുത്വാ നിക്ഖമീതി അത്ഥോ. ഏകസങ്ഘാതമ്പീതി ഏകപ്പഹാരമ്പി. ധോവനന്തി ധോവനുദകം. പരിനേത്വാതി നീഹരിത്വാ. ‘‘അനത്ഥദോ’’തി വത്തബ്ബേ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘അനത്ഥതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി.
൪൬൪. വഗ്ഗഭാവേന വാ പുഥു നാനാ സദ്ദോ അസ്സാതി പുഥുസദ്ദോ. സമജനോതി ഭണ്ഡനേ സമജ്ഝാസയോ ജനോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ജനകായേ. അഹം ബാലോതി ന മഞ്ഞിത്ഥാതി ബാലലക്ഖണേ ഠിതോപി ‘‘അഹം ബാലോ’’തി ന മഞ്ഞി. ഭിയ്യോ ചാതി അത്തനോ ബാലഭാവസ്സ അജാനനതോ ഭിയ്യോ ച ഭണ്ഡനസ്സ ഉപരിഫോടോ വിയ സങ്ഘഭേദസ്സ അത്തനോ കാരണഭാവമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം ന മഞ്ഞിത്ഥ നാഞ്ഞാസി.
കലഹവസേന പവത്തവാചായേവ ഗോചരാ ഏതേസന്തി വാചാഗോചരാ. മുഖായാമന്തി വിവദനവസേന മുഖം ആയാമേത്വാ ഭാണിനോ. ന തം ജാനന്തീതി തം കലഹം ന ജാനന്തി. കലഹം കരോന്തോ ച തം ന ജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ന ജാനന്തി, തം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘ഏവം സാദീനവോ അയ’’ന്തി, അയം കലഹോ നാമ അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥഹാപനതോ അനത്ഥുപ്പാദനതോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സമ്പരായേ ച സാദീനവോ സദോസോതി അത്ഥോ. തം ന ജാനന്തീതി തം കലഹം ന ജാനന്തി. കഥം ന ജാനന്തീതി ആഹ ‘‘ഏവം സാദീനവോ അയ’’ന്തി, ‘‘ഏവം സാദീനവോ അയം കലഹോ’’തി ഏവം തം കലഹം ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ.
അക്കോച്ഛി മന്തിആദീസു അക്കോച്ഛീതി അക്കോസി. അവധീതി പഹരി. അജിനീതി കൂടസക്ഖിഓതാരണേന വാ വാദപടിവാദേന വാ കരണുത്തരിയകരണേന വാ അജേസി. അഹാസീതി മമ സന്തകം പത്താദീസു കിഞ്ചിദേവ അവഹരി. യേ ച തന്തി യേ കേചി ദേവാ വാ മനുസ്സാ വാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ തം ‘‘അക്കോച്ഛി മ’’ന്തിആദിവത്ഥുകം കോധം സകടധുരം വിയ നദ്ധിനാ പൂതിമച്ഛാദീനി വിയ ച കുസാദീഹി പുനപ്പുനം വേഠേന്താ ഉപനയ്ഹന്തി ഉപനാഹവസേന അനുബന്ധന്തി, തേസം സകിം ഉപ്പന്നം വേരം ന സമ്മതീതി അത്ഥോ.
യേ ച തം നുപനയ്ഹന്തീതി അസ്സതിയാ അമനസികാരവസേന വാ കമ്മപച്ചവേക്ഖണാദിവസേന വാ യേ തം അക്കോസാദിവത്ഥുകം കോധം ‘‘തയാപി കോചി നിദ്ദോസോ പുരിമഭവേ അക്കുട്ഠോ ഭവിസ്സതി, പഹടോ ഭവിസ്സതി, കൂടസക്ഖിം ഓതാരേത്വാ ജിതോ ഭവിസ്സതി, കസ്സചി തേ പസയ്ഹ കിഞ്ചി അച്ഛിന്നം ഭവിസ്സതി, തസ്മാ നിദ്ദോസോ ഹുത്വാപി അക്കോസാദീനി പാപുണാസീ’’തി ഏവം ന ഉപനയ്ഹന്തി, തേസു പമാദേന ഉപ്പന്നമ്പി വേരം ഇമിനാ അനുപനയ്ഹനേന നിരിന്ധനോ വിയ ജാതവേദോ ഉപസമ്മതി.
ന ഹി വേരേന വേരാനീതി യഥാ ഹി ഖേളസിങ്ഘാണികാദിഅസുചിമക്ഖിതം ഠാനം തേഹേവ അസുചീഹി ധോവന്തോ സുദ്ധം നിഗ്ഗന്ധം കാതും ന സക്കോതി, അഥ ഖോ തം ഠാനം ഭിയ്യോസോ മത്തായ അസുദ്ധതരഞ്ച ദുഗ്ഗന്ധതരഞ്ച ഹോതി, ഏവമേവ അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസന്തോ പഹരന്തം പടിപഹരന്തോ വേരേന വേരം വൂപസമേതും ന സക്കോതി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോ വേരമേവ കരോതി. ഇതി വേരാനി നാമ വേരേന കിസ്മിഞ്ചിപി കാലേ ന സമ്മന്തി, അഥ ഖോ വഡ്ഢന്തിയേവ. അവേരേന ച സമ്മന്തീതി യഥാ പന താനി ഖേളാദീനി അസുചീനി വിപ്പസന്നേന ഉദകേന ധോവിയമാനാനി നസ്സന്തി, തം ഠാനം സുദ്ധം ഹോതി നിഗ്ഗന്ധം, ഏവമേവ അവേരേന ഖന്തിമേത്തോദകേന യോനിസോമനസികാരേന പടിസങ്ഖാനേന പച്ചവേക്ഖണേന വേരാനി വൂപസമ്മന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി അഭാവം ഗച്ഛന്തി. ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോതി ഏസ അവേരേന വേരൂപസമനസങ്ഖാതോ പോരാണകോ ധമ്മോ സബ്ബേസം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാനം ഗതമഗ്ഗോ.
ന ജാനന്തീതി അനിച്ചസഞ്ഞം ന പച്ചുപട്ഠാപേന്തീതി അധിപ്പായോ. തതോ സമ്മന്തി മേധഗാതി തതോ തസ്മാ കാരണാ മേധഗാ കലഹാ സമ്മന്തി വൂപസമം ഗച്ഛന്തി. കഥം തേ സമ്മന്തീതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവഞ്ഹി തേ ജാനന്താതി തേ പണ്ഡിതാ ‘‘മയം മച്ചുസമീപം ഗച്ഛാമാ’’തി ഏവം ജാനന്താ യോനിസോമനസികാരം ഉപ്പാദേത്വാ മേധഗാനം കലഹാനം വൂപസമായ പടിപജ്ജന്തി, അഥ നേസം തായ പടിപത്തിയാ തേ മേധഗാ സമ്മന്തീതി അധിപ്പായോ.
തേസമ്പി ഹോതി സങ്ഗതീതി യേ മാതാപിതൂനം അട്ഠീനി ഛിന്ദന്തി, പാണേ ഹരന്തി, ഗവാദീനി ച പസയ്ഹ ഗണ്ഹന്തി, ഏവം രട്ഠം വിലുമ്പമാനാനം തേസമ്പി സങ്ഗതി ഹോതി, കിമങ്ഗം പന തുമ്ഹാകം ന സിയാതി അധിപ്പായോ.
വണ്ണാവണ്ണദീപനത്ഥം വുത്താതി ‘‘ബാലസഹായതായ ഇമേ ഭിക്ഖൂ കലഹപസുതാ, പണ്ഡിതസഹായാനം പന ഇദം ന സിയാ’’തി പണ്ഡിതസഹായസ്സ ബാലസഹായസ്സ ച വണ്ണാവണ്ണദീപനത്ഥം വുത്താ. നിപകന്തി നേപക്കപഞ്ഞായ സമന്നാഗതം. സാധുവിഹാരി ധീരന്തി ഭദ്ദകവിഹാരിം പണ്ഡിതം. പാകടപരിസ്സയേ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ച അഭിഭവിത്വാതി സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ പാകടപരിസ്സയേ ച രാഗഭയദോസഭയാദയോ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ചാതി സബ്ബേവ പരിസ്സയേ അഭിഭവിത്വാ.
ഏകകാ ചരിംസൂതി ‘‘ഇദം രജ്ജം നാമ മഹന്തം പമാദട്ഠാനം, കിം അമ്ഹാകം രജ്ജേന കാരിതേനാ’’തി രട്ഠം പഹായ തതോ മഹാഅരഞ്ഞം പവിസിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകാ ചരിംസൂതി അത്ഥോ.
ഏകസ്സ ചരിതം സേയ്യോതി പബ്ബജിതസ്സ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഏകീഭാവാഭിരതസ്സ ഏകകസ്സേവ ചരിതം സേയ്യോതി അത്ഥോ. നത്ഥി ബാലേ സഹായതാതി ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലം ദസ കഥാവത്ഥൂനി തേരസ ധുതഗുണാ വിപസ്സനാഞാണം ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ അമതമഹാനിബ്ബാനന്തി അയം സഹായതാ നാമ, സാ ബാലം നിസ്സായ അധിഗന്തും ന സക്കാതി നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ. മാതങ്ഗോ അരഞ്ഞേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേതി സരലോപേന സന്ധി. ‘‘മാതങ്ഗരഞ്ഞോ’’തിപി പാഠോ, അരഞ്ഞകോ മാതങ്ഗോ വിയാതി അത്ഥോ. മാതങ്ഗ-സദ്ദേനേവ ഹത്ഥിഭാവസ്സ വുത്തത്താ നാഗവചനം തസ്സ മഹത്തവിഭാവനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘നാഗോതി മഹന്താധിവചനമേത’’ന്തി. മഹന്തപരിയായോ ഹി നാഗ-സദ്ദോ ഹോതി ‘‘ഏതം നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൩൫).
ദീഘാവുവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ബാലകലോണകഗമനകഥാവണ്ണനാ
൪൬൫. ബാലകലോണകാരഗാമോതി ഉപാലിഗഹപതിസ്സ ഏവംനാമകോ ഭോഗഗാമോ. തേനുപസങ്കമീതി ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേസു വാ അസീതിമഹാസാവകേസു വാ അന്തമസോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആനന്ദത്ഥേരമ്പി കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ അനീകനിസ്സടോ ഹത്ഥീ വിയ യൂഥനിസ്സടോ കാളസീഹോ വിയ വാതച്ഛിന്നോ വലാഹകോ വിയ ച ഏകകോവ ഉപസങ്കമി. കസ്മാ ഉപസങ്കമി? ഗണേ കിരസ്സ ആദീനവം ദിസ്വാ ഏകവിഹാരിം ഭിക്ഖും പസ്സിതുകാമതാ ഉദപാദി, തസ്മാ സീതാദിപീളിതോ ഉണ്ഹാദിം പത്ഥയമാനോ വിയ ഉപസങ്കമി. അഥ വാ ഭഗവതാ സോ ആദീനവോ പഗേവ പരിഞ്ഞാതോ, ന തേന സത്ഥാ നിബ്ബിന്നോ, തസ്മിം പന അന്തോവസ്സേ കേചി ബുദ്ധവേനേയ്യാ നാഹേസും, തേന അഞ്ഞത്ഥ ഗമനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദമനുപായോതി പാലിലേയ്യകം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്തോ ഏകവിഹാരിം ആയസ്മന്തം ഭഗും സമ്പഹംസേതും തത്ഥ ഗതോ. ഏവം ഗതേ ച സത്ഥരി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആഹംസു ‘‘ആവുസോ ആനന്ദ സത്ഥാ ഏകകോവ ഗതോ, മയം അനുബന്ധിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, യദാ ഭഗവാ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അദുതിയോ ഗച്ഛതി, തദാ ഏകചാരികം ചരിതും ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ, സാവകേന നാമ സത്ഥു അജ്ഝാസയാനുരൂപം പടിപജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ ന ഇമേസു ദിവസേസു ഭഗവാ അനുഗന്തബ്ബോ’’തി നിവാരേസി, സയമ്പി നാനുഗഞ്ഛി. ധമ്മിയാ കഥായാതി ഏകീഭാവേ ആനിസംസപടിസംയുത്തായ ധമ്മകഥായ.
ബാലകലോണകഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
പാചീനവംസദായഗമനകഥാവണ്ണനാ
൪൬൬. യേന പാചീനവംസദായോതി തത്ഥ കസ്മാ ഉപസങ്കമി? യഥാ നാമ ജിഘച്ഛിതസ്സ ഭോജനേ, പിപാസിതസ്സ പാനീയേ, സീതേന ഫുട്ഠസ്സ ഉണ്ഹേ, ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതേ, ദുക്ഖിതസ്സ സുഖേ അഭിരുചി ഉപ്പജ്ജതി, ഏവമേവ ഭഗവതോ കോസമ്ബകേ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദാപന്നേ അസമഗ്ഗവാസം വസന്തേ, സമഗ്ഗവാസം വസന്തേ ആവജ്ജേന്തസ്സ ഇമേ തയോ കുലപുത്താ ആപാഥമാഗമിംസു, അഥ നേസം പഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ ഉപസങ്കമി ‘‘ഏവായം പടിപത്തിഅനുക്കമേന കോസമ്ബകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയനൂപായോ ഹോതീ’’തി. വിഹരന്തീതി സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവമാനാ വിഹരന്തി.
ദായപാലോതി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൨൫) അരഞ്ഞപാലോ. സോ അരഞ്ഞം യഥാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പദേസേന മനുസ്സാ പവിസിത്വാ തത്ഥ പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ നിയ്യാസം വാ ദബ്ബസമ്ഭാരം വാ ന ഹരന്തി, ഏവം വതിയാ പരിക്ഖിത്തസ്സ അരഞ്ഞസ്സ യോജിതേ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ അരഞ്ഞം രക്ഖതി, തസ്മാ ‘‘ദായപാലോ’’തി വുത്തോ. അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തീതി അത്തനോ ഹിതം കാമയമാനസഭാവാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. യോ ഹി ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മപഹിണഗമനാദീനം വസേന ഏകവീസതിഅനേസനാഹി ജീവികം കപ്പേതി, അയം ന അത്തകാമരൂപോ നാമ. യോ പന ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏകവീസതിഅനേസനം പഹായ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠായ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സപ്പായധുതങ്ഗം അധിട്ഠായ അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗാമന്തം പഹായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കുരുമാനോ വിചരതി, അയം അത്തകാമോ നാമ. തേപി തയോ കുലപുത്താ ഏവരൂപാ അഹേസും. തേന വുത്തം ‘‘അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തീ’’തി.
മാ തേസം അഫാസുമകാസീതി തേസം അഫാസുകം മാ അകാസീതി ഭഗവന്തം വാരേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ സമഗ്ഗാ വിഹരന്തി, ഏകച്ചസ്സ ച ഗതട്ഠാനേ ഭണ്ഡനകലഹവിവാദാ വത്തന്തി, തിഖിണസിങ്ഗോ ചണ്ഡഗോണോ വിയ ഓവിജ്ഝന്തോ വിചരതി, അഥേകമഗ്ഗേന ദ്വിന്നം ഗമനം ന ഹോതി, കദാചി അയമ്പി ഏവം കരോന്തോ ഇമേസം കുലപുത്താനം സമഗ്ഗവാസം ഭിന്ദേയ്യ, പാസാദികോ ച പനേസ സുവണ്ണവണ്ണോ രസഗിദ്ധോ മഞ്ഞേ, ഗതകാലതോ പട്ഠായ പണീതദായകാനം അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം വണ്ണകഥനാദീഹി ഇമേസം കുലപുത്താനം അപ്പമാദവിഹാരം ഭിന്ദേയ്യ, വസനട്ഠാനാനി ചാപി ഏതേസം കുലപുത്താനം നിബദ്ധാനി പരിച്ഛിന്നാനി തിസ്സോവ പണ്ണസാലാ തയോ ചങ്കമാ തീണി ദിവാട്ഠാനാനി തീണി മഞ്ചപീഠാനി, അയം പന സമണോ മഹാകായോ വുഡ്ഢതരോ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതി, സോ അകാലേ ഇമേ കുലപുത്തേ സേനാസനാ വുട്ഠപേസ്സതി, ഏവം സബ്ബഥാപി ഏതേസം അഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. തം അനിച്ഛന്തോ ‘‘മാ തേസം അഫാസുമകാസീ’’തി ഭഗവന്തം വാരേതി.
കിം പനേസ ജാനന്തോ വാരേസി അജാനന്തോതി? അജാനന്തോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി നാമ യദാ അനേകഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരോ ബ്യാമപ്പഭായ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസിരിയാ ച ബുദ്ധാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ വിചരതി, തദാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി അപുച്ഛിത്വാവ ജാനിതബ്ബോ ഹോതി. തദാ പന ഭഗവാ ‘‘മാസ്സു കോചി മമ ബുദ്ധാനുഭാവം അഞ്ഞാസീ’’തി തഥാരൂപേന ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരേന സബ്ബമ്പി തം ബുദ്ധാനുഭാവം ചീവരഗബ്ഭേന വിയ പടിച്ഛാദേത്വാ വലാഹകഗബ്ഭേന പടിച്ഛന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞാതകവേസേന അഗമാസി. ഇതി തം അജാനന്തോവ ദായപാലോ വാരേസി.
ഏതദവോചാതി ഥേരോ കിര ‘‘മാ സമണാ’’തി ദായപാലസ്സ കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയം തയോ ജനാ ഇധ വിഹരാമ, അഞ്ഞോ പബ്ബജിതോ നാമ നത്ഥി, അയഞ്ച ദായപാലോ പബ്ബജിതേന വിയ സദ്ധിം കഥേതി, കോ നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിവാട്ഠാനതോ ഉട്ഠായ ദ്വാരേ ഠത്വാ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. ഭഗവാപി ഥേരസ്സ സഹ ദസ്സനേനേവ സരീരോഭാസം മുഞ്ചി, അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനവിരാജിതാ ബ്യാമപ്പഭാ പസാരിതസുവണ്ണപടോ വിയ വിരോചിത്ഥ. ഥേരോ ‘‘അയം ദായപാലോ ഫണകതആസീവിസം ഗീവായ ഗഹേതും ഹത്ഥം പസാരേന്തോ വിയ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം കഥേന്തോവ ന ജാനാതി, അഞ്ഞതരഭിക്ഖുനാ വിയ സദ്ധിം കഥേതീ’’തി നിവാരേന്തോ ഏതം ‘‘മാവുസോ, ദായപാലാ’’തിആദിവചനം അവോച.
തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം അകത്വാവ ഉപസങ്കമി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘മയം തയോ ജനാ സമഗ്ഗവാസം വസാമ, സചാഹം ഏകകോവ പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമി, സമഗ്ഗവാസോ നാമ ന ഭവിസ്സതി, പിയമിത്തേ ഗഹേത്വാവ പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമി. യഥാ ച ഭഗവാ മയ്ഹം പിയോ, ഏവം സഹായാനമ്പി മേ പിയോ’’തി തേഹി സദ്ധിം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതുകാമോ സയം അകത്വാ ഉപസങ്കമി. കേചി പന ‘‘തേസം ഥേരാനം പണ്ണസാലദ്വാരേ ചങ്കമനകോടിയാ ഭഗവതോ ആഗമനമഗ്ഗോ ഹോതി, തസ്മാ ഥേരോ തേസം സഞ്ഞം ദദമാനോവ ഗതോ’’തി വദന്തി. അഭിക്കമഥാതി ഇതോ ആഗച്ഛഥ. പാദേ പക്ഖാലേസീതി വികസിതപദുമസന്നിഭേഹി ജാലഹത്ഥേഹി മണിവണ്ണം ഉദകം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണവണ്ണേസു പിട്ഠിപാദേസു ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ പാദേന പാദം ഘംസേന്തോ പക്ഖാലേസി. ബുദ്ധാനം കായേ രജോജല്ലം നാമ ന ഉപലിമ്പതി, കസ്മാ പക്ഖാലേസീതി? സരീരസ്സ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം തേസഞ്ച ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥം. അമ്ഹേഹി അഭിഹടേന ഉദകേന ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി, പരിഭോഗം അകാസീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ബലവസോമനസ്സവസേന ചിത്തം പീണിതം ഹോതി, തസ്മാ പക്ഖാലേസി.
ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോചാതി സോ കിര തേസം വുഡ്ഢതരോ, തസ്സ സങ്ഗഹേ കതേ സേസാനം കതോവ ഹോതീതി ഥേരഞ്ഞേവ ഏതം ‘‘കച്ചി വോ അനുരുദ്ധാ’’തിആദിവചനം അവോച. അനുരുദ്ധാതി വാ ഏകസേസനയേന വുത്തം വിരൂപേകസേസസ്സപി ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, ഏവഞ്ച കത്വാ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ ച സമത്ഥിതോ ഹോതി. കച്ചീതി പുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ. വോതി സാമിവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കച്ചി അനുരുദ്ധാ തുമ്ഹാകം ഖമനീയം, ഇരിയാപഥോ വോ ഖമതി, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി വോ ജീവിതം യാപേതി ഘടിയതി, കച്ചി പിണ്ഡകേന ന കിലമഥ, കച്ചി തുമ്ഹാകം സുലഭപിണ്ഡം, സമ്പത്തേ വോ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ഉളുങ്കയാഗും വാ കടച്ഛുഭിക്ഖം വാ ദാതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി ഭിക്ഖാചാരവത്തം പുച്ഛതി. കസ്മാ? യസ്മാ പച്ചയേന അകിലമന്തേന സക്കാ സമണധമ്മോ കാതും, വത്തമേവ വാ ഏതം പബ്ബജിതാനം.
അഥ തേന പടിവചനേ ദിന്നേ ‘‘അനുരുദ്ധാ തുമ്ഹേ രാജപബ്ബജിതാ മഹാപുഞ്ഞാ, മനുസ്സാ തുമ്ഹാകം അരഞ്ഞേ വസന്താനം അദത്വാ കസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തുമ്ഹേ പന ഏതം ഭുഞ്ജിത്വാ കിം നു ഖോ മിഗപോതകാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്താ വിഹരഥ, ഉദാഹു സാമഗ്ഗിഭാവോ വോ അത്ഥീ’’തി സാമഗ്ഗിരസം പുച്ഛന്തോ ‘‘കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖീരോദകീഭൂതാതി യഥാ ഖീരഞ്ച ഉദകഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദതി, വിസും ന ഹോതി, ഏകത്തം വിയ ഉപേതി, കച്ചി ഏവം സാമഗ്ഗിവസേന ഏകത്തുപഗതചിത്തുപ്പാദാ വിഹരഥാതി പുച്ഛതി. പിയചക്ഖൂഹീതി മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ഓലോകനതോ പിയഭാവദീപകാനി ചക്ഖൂനി പിയചക്ഖൂനി നാമ, ‘‘കച്ചി തഥാരൂപേഹി ചക്ഖൂഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്താ വിഹരഥാ’’തി പുച്ഛതി. തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, ഏകംസേന മയം ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ കഥം പനാതി ഏത്ഥ യഥാതി നിപാതമത്തം, കഥന്തി കാരണപുച്ഛാ, കഥം പന തുമ്ഹേ ഏവം വിഹരഥ, കേന കാരണേന വിഹരഥ, തം മേ കാരണം ബ്രൂഹീതി വുത്തം ഹോതി.
മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തചിത്തവസേന പവത്തം കായകമ്മം. ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ചേവ പരമ്മുഖാ ച. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ സമ്മുഖാ കായവചീകമ്മാനി സഹവാസേ ലബ്ഭന്തി, ഇതരാനി വിപ്പവാസേ, മനോകമ്മം സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭതി. യഞ്ഹി സഹേവ വസന്തേസു ഏകേന മഞ്ചപീഠം വാ ദാരുഭണ്ഡം വാ മത്തികാഭണ്ഡം വാ ബഹി ദുന്നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തം ദിസ്വാ ‘‘കേനിദം വളഞ്ജിത’’ന്തി അവഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്തം വിയ ഗഹേത്വാ പടിസാമേന്തസ്സ പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തം വാ പന ഠാനം പടിജഗ്ഗന്തസ്സ സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ ഹോതി. ഏകസ്മിം പക്കന്തേ തേന ദുന്നിക്ഖിത്തം സേനാസനപരിക്ഖാരം തഥേവ നിക്ഖിപന്തസ്സ പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തം വാ പന ഠാനം പടിജഗ്ഗന്തസ്സ പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ ഹോതി. സഹവസന്തസ്സ പന ഥേരേഹി സദ്ധിം മധുരം സമ്മോദനീയകഥം പടിസന്ഥാരകഥം സാരണീയകഥം ധമ്മകഥം സരഭഞ്ഞം സാകച്ഛം പഞ്ഹപുച്ഛനം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനന്തി ഏവമാദികരണേ സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹോതി. ഥേരേസു പന പക്കന്തേസു ‘‘മയ്ഹം പിയസഹായോ നന്ദിയത്ഥേരോ കിമിലത്ഥേരോ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഏവം ആചാരസമ്പന്നോ’’തിആദിഗുണകഥനേ പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹോതി. ‘‘മയ്ഹം പിയമിത്തോ നന്ദിയത്ഥേരോ കിമിലത്ഥേരോ അവേരോ ഹോതു അബ്യാപജ്ജോ സുഖീ’’തി ഏവം സമന്നാഹരതോ പന സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി മേത്തം മനോകമ്മം ഹോതിയേവ.
നാനാ ഹി ഖോ നോ ഭന്തേ കായാതി അയഞ്ഹി കായോ പിട്ഠം വിയ മത്തികാ വിയ ച ഓമദ്ദിത്വാ ഏകതോ കാതും ന സക്കാ. ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്തന്തി ചിത്തം പന നോ അത്തനോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹിതഭാവേന അവിരോധഭാവേന ഭേദാഭാവേന സമഗ്ഗഭാവേന ഏകമേവാതി ദസ്സേതി. കഥം പനേതേ സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇതരേസം ചിത്തവസേന വത്തിംസൂതി? ഏകസ്സ പത്തേ മലം ഉട്ഠഹതി, ഏകസ്സ ചീവരം കിലിട്ഠം ഹോതി, ഏകസ്സ പരിഭണ്ഡകമ്മം ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ പത്തേ മലം ഉട്ഠിതം, തേന ‘‘മമാവുസോ പത്തേ മലം ഉട്ഠിതം, പചിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ ഇതരേ ‘‘മയ്ഹം ചീവരം കിലിട്ഠം ധോവിതബ്ബം, മയ്ഹം പരിഭണ്ഡം കാതബ്ബ’’ന്തി അവത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ ഭിന്ദിത്വാ പത്തകടാഹേ ബഹലതനുമത്തികാഹി ലേപം കത്വാ പത്തം പചിത്വാ തതോ പരം ചീവരം വാ ധോവന്തി, പരിഭണ്ഡം വാ കരോന്തി. ‘‘മമാവുസോ ചീവരം കിലിട്ഠം, ധോവിതും വട്ടതീ’’തി ‘‘മമ പണ്ണസാലാ ഉക്ലാപാ, പരിഭണ്ഡം കാതും വട്ടതീ’’തി പഠമതരം ആരോചിതേപി ഏസേവ നയോ.
ഇദാനി തേസം അപ്പമാദലക്ഖണം പുച്ഛന്തോ ‘‘കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം, പച്ചത്തവചനം വാ, കച്ചി തുമ്ഹേതി അത്ഥോ. അമ്ഹാകന്തി അമ്ഹേസു തീസു ജനേസു. പിണ്ഡായ പടിക്കമതീതി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ചാഗച്ഛതി. അവക്കാരപാതിന്തി അതിരേകപിണ്ഡപാതം അപനേത്വാ ഠപനത്ഥായ ഏകം സമുഗ്ഗപാതിം ധോവിത്വാ ഠപേതി. യോ പച്ഛാതി തേ കിര ഥേരാ ന ഏകതോവ ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തി. ഫലസമാപത്തിരതാ ഹേതേ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ വത്തപടിപത്തിം പൂരേത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദന്തി. തേസു യോ പഠമതരം നിസിന്നോ അത്തനോ കാലപരിച്ഛേദവസേന പഠമതരം ഉട്ഠാതി, സോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പടിനിവത്തോ ഭത്തകിച്ചട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ജാനാതി ‘‘ദ്വേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛതോ, അഹം പഠമതരം ആഗതോ’’തി. അഥ പത്തം പിദഹിത്വാ ആസനപഞ്ഞാപനാദീനി കത്വാ യദി പത്തേ പടിവീസമത്തമേവ ഹോതി, നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജതി, യദി അതിരേകം ഹോതി, അവക്കാരപാതിയം പക്ഖിപിത്വാ പാതിം പിധായ ഭുഞ്ജതി, കതഭത്തകിച്ചോ പത്തം ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ ഥവികായ ഓസാപേത്വാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസതി.
ദുതിയോപി ആഗന്ത്വാവ ജാനാതി ‘‘ഏകോ പഠമം ആഗതോ, ഏകോ പച്ഛതോ’’തി. സോ സചേ പത്തേ ഭത്തം പമാണമേവ ഹോതി, ഭുഞ്ജതി. സചേ മന്ദം, അവക്കാരപാതിതോ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജതി. സചേ അതിരേകം ഹോതി, അവക്കാരപാതിയം പക്ഖിപിത്വാ പമാണമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ പുരിമത്ഥേരോ വിയ വസനട്ഠാനം പവിസതി. തതിയോപി ആഗന്ത്വാവ ജാനാതി ‘‘ദ്വേ പഠമം ആഗതാ, അഹം പച്ഛിമോ’’തി. സോപി ദുതിയത്ഥേരോ വിയ ഭുഞ്ജിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ പത്തം ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ ഥവികായ ഓസാപേത്വാ ആസനാനി ഉക്ഖിപിത്വാ പടിസാമേതി, പാനീയഘടേ വാ പരിഭോജനീയഘടേ വാ അവസേസഉദകം ഛഡ്ഡേത്വാ ഘടേ നികുജ്ജിത്വാ അവക്കാരപാതിയം സചേ അവസേസഭത്തം ഹോതി, തം വുത്തനയേന ജഹിത്വാ പാതിം ധോവിത്വാ പടിസാമേതി, ഭത്തഗ്ഗം സമ്മജ്ജതി, സോ കചവരം ഛഡ്ഡേത്വാ സമ്മജ്ജനിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉപചികാഹി മുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വസനട്ഠാനം പവിസതി. ഇദം ഥേരാനം ബഹിവിഹാരേ അരഞ്ഞേ ഭത്തകിച്ചകരണട്ഠാനേ ഭോജനസാലായ വത്തം. ഇദം സന്ധായ ‘‘യോ പച്ഛാ’’തിആദി വുത്തം.
യോ പസ്സതീതിആദി പന നേസം അന്തോവിഹാരേ വത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ വച്ചഘടന്തി ആചമനകുമ്ഭിം. രിത്തന്തി രിത്തകം. തുച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അവിസയ്ഹന്തി ഉക്ഖിപിതും അസക്കുണേയ്യം അതിഭാരിയം. ഹത്ഥവികാരേനാതി ഹത്ഥസഞ്ഞായ. തേ കിര പാനീയഘടാദീസു യംകിഞ്ചി തുച്ഛകം ഗഹേത്വാ പോക്ഖരണിം ഗന്ത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച ധോവിത്വാ ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ തീരേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ഹത്ഥവികാരേന ആമന്തേന്തി, ഓദിസ്സ വാ അനോദിസ്സ വാ സദ്ദം ന കരോന്തി. കസ്മാ ഓദിസ്സ ന കരോന്തി? തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സദ്ദോ ബാധേയ്യാതി. കസ്മാ അനോദിസ്സ ന കരോന്തി? അനോദിസ്സ സദ്ദേ ദിന്നേ ‘‘അഹം പുരേ, അഹം പുരേ’’തി ദ്വേപി നിക്ഖമേയ്യും. തതോ ദ്വീഹി കത്തബ്ബകമ്മേ തതിയസ്സ കമ്മച്ഛേദോ ഭവേയ്യ. സംയതപദസദ്ദോ പന ഹുത്വാ അപരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദിവാട്ഠാനസന്തികം ഗന്ത്വാ തേന ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ഹത്ഥസഞ്ഞം കരോതി, തായ സഞ്ഞായ ഇതരോ ആഗച്ഛതി, തതോ ദ്വേ ജനാ ഹത്ഥേന ഹത്ഥം സംസിബ്ബന്താ ദ്വീസു ഹത്ഥേസു ഠപേത്വാ ഉട്ഠാപേന്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഹത്ഥവികാരേന ദുതിയം ആമന്തേത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന ഉപട്ഠാപേമാ’’തി.
പഞ്ചാഹികം ഖോ പനാതി ചാതുദ്ദസേ പന്നരസേ അട്ഠമിയന്തി ഇദം താവ പകതിധമ്മസ്സവനമേവ, തം അഖണ്ഡം കത്വാ പഞ്ചമേ പഞ്ചമേ ദിവസേ ദ്വേ ഥേരാ നാതിവികാലേ നഹായിത്വാ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ തയോപി നിസീദിത്വാ തിണ്ണം പിടകാനം അഞ്ഞതരസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേന്തി. തേസം ഏവം കരോന്താനംയേവ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏത്താവതാ ഥേരേന ഭഗവതാ അപ്പമാദലക്ഖണം പുച്ഛിതേന പമാദട്ഠാനേസുയേവ അപ്പമാദലക്ഖണം വിസ്സജ്ജിതം ഹോതി. അഞ്ഞേസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖാചാരപവിസനകാലോ നിക്ഖമനകാലോ നിവാസനപരിവത്തനം ചീവരപാരുപനം അന്തോഗാമേ പിണ്ഡായ ചരണം ധമ്മകഥനം അനുമോദനം അന്തോഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ഭത്തകിച്ചകരണം പത്തധോവനം പത്തഓസാപനം പത്തചീവരപടിസാമനന്തി പപഞ്ചകരണട്ഠാനാനി ഏതാനി. തസ്മാ ഥേരോ ‘‘അമ്ഹാകം ഏത്തകം ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സട്ഠകഥാപവത്തനേന കമ്മട്ഠാനേ പമജ്ജനട്ഠാനാനി, തത്ഥാപി മയം, ഭന്തേ, കമ്മട്ഠാനവിരുദ്ധം ന പടിപജ്ജാമാ’’തി അഞ്ഞേസം പമാദട്ഠാനേസുയേവ സിഖാപ്പത്തം അത്തനോ അപ്പമാദലക്ഖണം വിസ്സജ്ജേസി. ഇമിനാവ ഏതാനി ഠാനാനി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ വിഹാരസമാപത്തീനം അവളഞ്ജനവസേന പമാദകാലോ നാമ അമ്ഹാകം നത്ഥീതി ദീപേതി.
പാചീനവംസദായഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
പാലിലേയ്യകഗമനകഥാവണ്ണനാ
൪൬൭. ധമ്മിയാ കഥായാതി സമഗ്ഗവാസേ ആനിസംസപടിസംയുത്തായ ധമ്മകഥായ. അനുപുബ്ബേന (ഉദാ. അട്ഠ. ൩൫) ചാരികം ചരമാനോതി അനുക്കമേന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ചാരികം ചരമാനോ. യേന പാലിലേയ്യകം തദവസരീതി ഏകകോവ യേന പാലിലേയ്യകഗാമോ, തം അവസരി. പാലിലേയ്യകഗാമവാസിനോപി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ പാലിലേയ്യകഗാമസ്സ അവിദൂരേ രക്ഖിതവനസണ്ഡോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ ഭഗവതോ പണ്ണസാലം കത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഭഗവാ വസതൂ’’തി യാചിത്വാ വാസയിംസു. ഭദ്ദസാലോതി പന തത്ഥേകോ മനാപോ ലട്ഠികോ സാലരുക്ഖോ. ഭഗവാ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വനസണ്ഡേ പണ്ണസാലായ സമീപേ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വിഹാസി. തേന വുത്തം ‘‘പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി രക്ഖിതവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി.
അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സാതിആദി ഭഗവതോ വിവേകസുഖപച്ചവേക്ഖണദസ്സനം. ആകിണ്ണോ ന ഫാസു വിഹാസിന്തി സമ്ബാധപ്പത്തോ ആകിണ്ണോ വിഹാസിം. കിം പന ഭഗവതോ സമ്ബാധോ അത്ഥി സംസഗ്ഗോ വാതി? നത്ഥി. ന ഹി കോചി ഭഗവന്തം അനിച്ഛായ ഉപസങ്കമിതും സക്കോതി. ദുരാസദാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സബ്ബത്ഥ ച അനുപലിത്താ, ഹിതേസിതായ പന സത്തേസു അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘‘മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാനുരൂപം ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥം അട്ഠന്നം പരിസാനം അത്തനോ സന്തികം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം അധിവാസേതി, സയഞ്ച മഹാകരുണാസമുസ്സാഹിതോ കാലഞ്ഞൂ ഹുത്വാ തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ഇദം സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണം. നായമിധ ആകിണ്ണവിഹാരോ അധിപ്പേതോ, ഇധ പന തേഹി കലഹകാരകേഹി കോസമ്ബകഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വാസം വിഹാസി, തദാ വിനേതബ്ബാഭാവതോ ആകിണ്ണവിഹാരം കത്വാ വുത്തം ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ ന ഫാസു വിഹാസി’’ന്തി. തേനേവാഹ ‘‘തേഹി കോസമ്ബകേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭണ്ഡനകാരകേഹീ’’തിആദി.
ദഹരപോതകേഹീതി ദഹരേഹി ഹത്ഥിപോതകേഹി, യേ ഭിങ്കാതിപി വുച്ചന്തി. തേഹീതി ഹത്ഥിആദീഹി. കദ്ദമോദകാനീതി കദ്ദമമിസ്സാനി ഉദകാനി. ഓഗാഹാതി ഏത്ഥ ‘‘ഓഗാഹ’’ന്തിപി പാളി. അസ്സാതി ഹത്ഥിനാഗസ്സ. ഉപനിഘംസന്തിയോതി ഘട്ടേന്തിയോ. ഉപനിഘംസിയമാനോപി അത്തനോ ഉളാരഭാവേന ന കുജ്ഝതി, തേന താ ഘംസന്തിയേവ. വൂപകട്ഠോതി വൂപകട്ഠോ ദൂരീഭൂതോ.
യൂഥാതി ഹത്ഥിഘടായ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥവാസേ ഉക്കണ്ഠിതോ തം വനസണ്ഡം പവിട്ഠോ. തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഘടസഹസ്സേന നിബ്ബാപിതസന്താപോ വിയ നിബ്ബുതോ ഹുത്വാ പസന്നചിത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ അട്ഠാസി, തതോ പട്ഠായ വത്തസീസേ ഠത്വാ ഭദ്ദസാലസ്സ പണ്ണസാലായ ച സമന്തതോ അപ്പഹരിതം കത്വാ സാഖാഭങ്ഗേന സമ്മജ്ജതി, ഭഗവതോ മുഖധോവനം ദേതി, നഹാനോദകം ആഹരതി, ദന്തകട്ഠം ദേതി, അരഞ്ഞതോ മധുരാനി ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ സത്ഥു ഉപനേതി. സത്ഥാ താനി പരിഭുഞ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തിആദി. സോ കിര സോണ്ഡായ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസിത്വാ അഗ്ഗിം ഉട്ഠാപേത്വാ ദാരൂനി ജാലാപേത്വാ തത്ഥ പാസാണഖണ്ഡാനി താപേത്വാ താനി ദണ്ഡകേഹി വട്ടേത്വാ സോണ്ഡിയം ഖിപിത്വാ ഉദകസ്സ തത്തഭാവം ഞത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. ഭഗവാ ‘‘ഹത്ഥിനാഗോ മമ നഹാനം ഇച്ഛതീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ നഹാനകിച്ചം കരോതി. പാനീയേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം പന സീതലേ ജാതേ ഉപസങ്കമതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി.
അത്തനോ ച പവിവേകം വിദിത്വാതി കേഹിചി അനാകിണ്ണഭാവലദ്ധം കായവിവേകം ജാനിത്വാ. ഇതരേ പന വിവേകാ ഭഗവതോ സബ്ബകാലം വിജ്ജന്തിയേവ. ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഇമം അത്തനോ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ച വിവേകാഭിരതിയാ സമാനജ്ഝാസയഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.
ഗാഥായ പന ഏവമത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ (ഉദാ. അട്ഠ. ൩൫) – ഏതം ഈസാദന്തസ്സ രഥഈസാസദിസദന്തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ചിത്തം നാഗേന ബുദ്ധനാഗസ്സ ചിത്തേന സമേതി സംസന്ദതി. കഥം സമേതി ചേ? യദേകോ രമതീ വനേ, യസ്മാ ബുദ്ധനാഗോ ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ വിഹാസി’’ന്തി പുരിമം ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ വിവേകം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഇദാനി യഥാ ഏകോ അദുതിയോ വനേ അരഞ്ഞേ രമതി അഭിരമതി, ഏവം അയമ്പി ഹത്ഥിനാഗോ പുബ്ബേ അത്തനോ ഹത്ഥിആദീഹി ആകിണ്ണവിഹാരം ജിഗുച്ഛിത്വാ ഇദാനി ഏകോ അസഹായോ വനേ ഏകവിഹാരം രമതി അഭിനന്ദതി, തസ്മാസ്സ ചിത്തം നാഗേന സമേതി, തസ്സ ചിത്തേന സമേതീതി കത്വാ ഏകീഭാവരതിയാ ഏകസദിസം ഹോതീതി അത്ഥോ.
പാലിലേയ്യകഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അട്ഠാരസവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ
൪൭൩. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ യോ സേനാസനാരഹസ്സ സേനാസനം പടിബാഹതി, തസ്സേവ ആപത്തി. കലഹകാരകാദീനം പനേത്ഥ ‘‘ഓകാസോ നത്ഥീ’’തിആദികം സങ്ഘസ്സ കതികം ആരോചേത്വാ ന പഞ്ഞപേന്തസ്സ ‘‘അഹം വുഡ്ഢോ’’തി പസയ്ഹ അത്തനാവ അത്തനോ പഞ്ഞപേത്വാ ഗണ്ഹന്തം ‘‘യുത്തിയാ ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ വാരേന്തസ്സ ച നത്ഥി ആപത്തി. ‘‘ഭണ്ഡനകാരകം നിക്കഡ്ഢതീതി വചനതോ കുലദൂസകസ്സ പബ്ബാജനീയകമ്മാനുഞ്ഞായ ച ഇധ കലഹവൂപസമനത്ഥം ആഗതാനം കോസമ്ബകാനമ്പി ‘യഥാവുഡ്ഢ’ന്തി അവത്വാ ‘വിവിത്തേ അസതി വിവിത്തം കത്വാപി ദാതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ വിവിത്തം കത്വാ ദേന്തം പടിബാഹന്തസ്സേവ ആപത്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.
ഉപാലിസങ്ഘസാമഗ്ഗീപുച്ഛാവണ്ണനാ
൪൭൬. ന മൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാതി മൂലതോ മൂലം അഗന്ത്വാ. അത്ഥതോ അപഗതാതി സാമഗ്ഗിസങ്ഖാതഅത്ഥതോ അപഗതാ.
൪൭൭. യേന നം പച്ചത്ഥികാ വദേയ്യും, തം ന ഹി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അനപഗതന്തി കാരണതോ അനപേതം, സകാരണന്തി വുത്തം ഹോതി.
ഉസൂയായാതി ഇമിനാ ദോസാഗതിഗമനസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘അഗതിഗമനേനാ’’തി അവസേസഅഗതിഗമനം ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. അട്ഠഹി ദൂതങ്ഗേഹീതി ‘‘സോതാ ച ഹോതി സാവേതാ ച ഉഗ്ഗഹേതാ ച ധാരേതാ ച വിഞ്ഞാപേതാ ച കുസലോ ച സഹിതാസഹിതദസ്സനോ ച അകലഹകാരകോ ചാ’’തി ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി ദൂതങ്ഗേഹി. സേസമേത്ഥ പാളിതോ അട്ഠകഥാതോ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
കോസമ്ബകക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ സാരത്ഥദീപനിയം
മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ