൬. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകം

പഞ്ചഭേസജ്ജാദികഥാവണ്ണനാ

൨൬൧. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ നച്ഛാദേന്തീതി രുചിം ന ഉപ്പാദേന്തി.

൨൬൨. സുസുകാതി സമുദ്ദേ ഭവാ ഏകാ മച്ഛജാതി. കുമ്ഭീലാതിപി വദന്തി. സംസട്ഠന്തി പരിസ്സാവിതം. തേലപരിഭോഗേനാതി സത്താഹകാലികപരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തം.

൨൬൩. പിട്ഠേഹീതി പിസിതേഹി. ഉബ്ഭിദം നാമ ഊസരപംസുമയം.

൨൬൪. ഛകണന്തി ഗോമയം. പാകതികചുണ്ണം നാമ അപക്കകസാവചുണ്ണം. തേന ഠപേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണം സബ്ബം വട്ടതീതി വദന്തി.

൨൬൫. സുവണ്ണഗേരുകോതി സുവണ്ണതുത്ഥാദി. അഞ്ജനൂപപിസനന്തി അഞ്ജനത്ഥായ ഉപപിസിതബ്ബം യം കിഞ്ചി ചുണ്ണജാതം.

൨൬൮. സാമം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ സപ്പദട്ഠസ്സ അത്ഥായ അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ ഗഹിതമ്പി സാമം ഗഹിതസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൬൯. ഘരദിന്നകാബാധോ നാമ വസീകരണത്ഥായ ഘരണിയാ ദിന്നഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ ആബാധോ. തേനാഹ ‘‘വസീകരണപാണകസമുട്ഠിതരോഗോ’’തി. ഘര-സദ്ദോ ചേത്ഥ അഭേദേന ഘരണിയാ വത്തമാനോ അധിപ്പേതോ. ‘‘അകടയൂസേനാതി അനഭിസങ്ഖതേന മുഗ്ഗയൂസേന. കടാകടേനാതി മുഗ്ഗേ പചിത്വാ അചാലേത്വാവ പരിസ്സാവിതേന മുഗ്ഗസൂപേനാ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

ഗുളാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൭൨. ഗുളകരണന്തി ഗുളകരണട്ഠാനം, ഉച്ഛുസാലന്തി വുത്തം ഹോതി.

൨൭൪. അവിസ്സത്ഥാതി സാസങ്കാ.

൨൭൬. അപ്പമത്തകേപി പവാരേന്തീതി അപ്പമത്തകേപി ഗഹിതേ പവാരേന്തി, ‘‘ബഹുമ്ഹി ഗഹിതേ അഞ്ഞേസം നപ്പഹോതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ അപ്പമത്തകം ഗഹേത്വാ പവാരേന്തീതി അധിപ്പായോ. പടിസങ്ഖാപി പടിക്ഖിപന്തീതി ‘‘ദിവാ ഭോജനത്ഥായ ഭവിസ്സതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാപി പടിക്ഖിപന്തി.

൨൭൯. സമ്ബാധേ ദഹനകമ്മം പടിക്ഖേപാഭാവോ വട്ടതി.

൨൮൦. ഉഭതോപസന്നാതി ഉഭയതോ പസന്നാ. മാഘാതോതി ‘‘മാ ഘാതേഥ പാണിനോ’’തി ഏവം മാഘാതഘോസിതദിവസോ.

യാഗുമധുഗോളകാദികഥാവണ്ണനാ

൨൮൨. മധുഗോളകന്തി സക്കരാദിസംയുത്തപൂവം. ആയും ദേതീതി ആയുദാനം ദേതി. വണ്ണന്തി സരീരവണ്ണം. സുഖന്തി കായികചേതസികസുഖം. ബലന്തി സരീരഥാമം. പടിഭാനന്തി യുത്തമുത്തപടിഭാനം. വാതം അനുലോമേതീതി വാതം അനുലോമേത്വാ ഹരതി. വത്ഥിം സോധേതീതി ധമനിയോ സുദ്ധം കരോതി. ആമാവസേസം പാചേതീതി സചേ ആമാവസേസകം ഹോതി, തം പാചേതി. അനുപ്പവേച്ഛതീതി ദേതി. വാതഞ്ച ബ്യപനേതീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൨൮൩. നനു ച ‘‘പരമ്പരഭോജനേന കാരേതബ്ബോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. പരമ്പരഭോജനഞ്ഹി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന നിമന്തിതസ്സ തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഹോതി, ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ ഭോജ്ജയാഗും പരിഭുഞ്ജിംസു, പഞ്ചസു ഭോജനേസു അഞ്ഞതരന്തി ആഹ ‘‘ഭോജ്ജയാഗുയാ ഹി പവാരണാ ഹോതീ’’തി. യസ്മാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം പടിക്ഖിപന്തസ്സ വുത്താ പവാരണാ ഭോജ്ജയാഗും പടിക്ഖിപന്തസ്സപി ഹോതിയേവ, തസ്മാ ഭോജ്ജയാഗുപി ഓദനഗതികായേവാതി അധിപ്പായോ.

൨൮൪. സുഖുമോജം പക്ഖിപിംസൂതി ‘‘ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ പക്ഖിപിംസു.

പാടലിഗാമവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൮൫. പാടലിഗാമോതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬) ഏവംനാമകോ മഗധരട്ഠേ ഏകോ ഗാമോ. തസ്സ കിര ഗാമസ്സ മാപനദിവസേ ഗാമങ്ഗണട്ഠാനേ ദ്വേ തയോ പാടലങ്കുരാ പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ നിക്ഖമിംസു. തേന തം ‘‘പാടലിഗാമോ’’ ത്വേവ വോഹരിംസു. തദവസരീതി തം പാടലിഗാമം അവസരി അനുപാപുണി. പാടലിഗാമികാതി പാടലിഗാമവാസിനോ. ഉപാസകാതി തേ കിര ഭഗവതോ പഠമദസ്സനേന കേചി സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതാ. തേന വുത്തം ‘‘ഉപാസകാ’’തി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി പാടലിഗാമേ കിര അജാതസത്തുനോ ലിച്ഛവിരാജൂനഞ്ച മനുസ്സാ കാലേന കാലം ഗന്ത്വാ ഗേഹസാമികേ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ മാസമ്പി അഡ്ഢമാസമ്പി വസന്തി. തേന പാടലിഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ നിച്ചുപദ്ദുതാ ‘‘ഏതേസഞ്ചേവ ആഗതകാലേ വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി ഏകപസ്സേ ഇസ്സരാനം ഭണ്ഡപടിസാമനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ വസനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ ആഗന്തുകാനം അദ്ധികമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ദലിദ്ദാനം കപണമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ഗിലാനാനം വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി സബ്ബേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഘട്ടേത്വാ വസനപ്പഹോനകം നഗരമജ്ഝേ മഹതിം സാലം കാരേസും, തസ്സ നാമം ആവസഥാഗാരന്തി. ആഗന്ത്വാ വസന്തി ഏത്ഥ ആഗന്തുകാതി ആവസഥോ, തദേവ ആഗാരം ആവസഥാഗാരം.

തം ദിവസഞ്ച തം നിട്ഠാനം അഗമാസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഇട്ഠകകമ്മസുധാകമ്മചിത്തകമ്മാദിവസേന സുപരിനിട്ഠിതം സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനസദിസം ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ആവസഥാഗാരം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം, കേന നു ഖോ പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേസും, തസ്മിംയേവ ച ഖണേ ‘‘ഭഗവാ തം ഗാമം അനുപ്പത്തോ’’തി അസ്സോസും, തേന തേ ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സാ ‘‘അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഗന്ത്വാപി ആനേതബ്ബോ സിയാ, സോ സയമേവ അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം സമ്പത്തോ, അജ്ജ മയം ഭഗവന്തം ഇധ വസാപേത്വാ പഠമം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ, തഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം മങ്ഗലം വദാപേസ്സാമ, ധമ്മം കഥാപേസ്സാമ, ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ പച്ഛാ അമ്ഹാകം പരേസഞ്ച പരിഭോഗോ ഭവിസ്സതി, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഏതദത്ഥമേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തസ്മാ ഏവമാഹംസു ‘‘അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആവസഥാഗാര’’ന്തി. തേനുപസങ്കമിംസൂതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൯൭-൨൯൮; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨) കിഞ്ചാപി തം ദിവസമേവ പരിനിട്ഠിതത്താ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ ന പഞ്ഞത്തം. ബുദ്ധാ ഹി നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ, അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാവ പഞ്ഞപേസ്സാമാതി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, ഇദാനി ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാ തഥാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേനാവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു. സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി ഏത്ഥ സന്ഥരണം സന്ഥരി, സബ്ബോ സകലോ സന്ഥരി ഏത്ഥാതി സബ്ബസന്ഥരി. അഥ വാ സന്ഥതന്തി സന്ഥരി, സബ്ബം സന്ഥരി സബ്ബസന്ഥരി, തം സബ്ബസന്ഥരിം. ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോവായം, യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം സന്ഥരിത്വാതി അത്ഥോ. സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വട്ടതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ജാപേത്വാ പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം പഞ്ഞായതി, ഏവം ചാതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണകടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവേ ആദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരണാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരണേഹി സന്ഥരിതബ്ബയുത്തകം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനീതി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലത്ഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം അത്ഥരിത്വാ ഉഭതോലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകവിചിത്തവിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമപത്താദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കാരേത്വാ തിംസഹത്ഥമത്തം ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കപീഠഅപസ്സയപീഠമുണ്ഡപീഠാദീനി പഞ്ഞപാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ സാലായ പാചീനപസ്സം അത്തനോ നിസജ്ജായോഗ്ഗം കാരേസും. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികന്തി മഹാകുച്ഛികം സമേഖലം ഉദകചാടിം. ഏവം ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിസ്സന്തി, മുഖം വിക്ഖാലേസ്സന്തീതി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠപേസും. തേന വുത്തം ‘‘ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ’’തി.

തേലപദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡാസു ദണ്ഡദീപികാസു യോനകരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലികാസു ച തേലപദീപേ ജലയിത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ പാടലിഗാമികഉപാസകാ ന കേവലം ആവസഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ സകലസ്മിമ്പി ഗാമേ വീഥിയോ സജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ ച കദലിആദയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലഗാമം ദീപമാലാഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരപകേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരകുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര തേഹി കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസേന തിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം സുരത്തം ദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തേന്തോ വിയ, സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, വിജ്ജുലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനന്ധന്തോ വിയ, രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ, മഹതി സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ, ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവലാഹകേന പടിച്ഛാദയമാനോ വിയ, കഞ്ചനഗിരിമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ, ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുലതാജാലേന പരിക്ഖിപന്തോ വിയ ച സചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരമഹാപഥവിം ചാലേത്വാ ഗഹിതനിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം രത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ വനഗഹനതോ കേസരസീഹോ വിയ, ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ, ബാലസൂരിയോ വിയ ച അത്തനാ നിസിന്നതരുസണ്ഡതോ നിക്ഖമി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖതോ വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകപിഞ്ജരപത്തപുപ്ഫഫലസാഖാവിടപേ വിയ സമന്തതോ രുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ ച നം പരിവാരേത്വാ ഠിതഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേഹി പരിവാരിതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ, രത്തപദുമസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. മഹാകസ്സപപ്പമുഖാ പന മഹാഥേരാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മിതാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വീതരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ അനുബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തീ, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവുതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ അസമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന പാടലിഗാമീനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണപസ്സതോ വാമപസ്സതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഉപരികേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവത്തേഹി മോരഗീവവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഹേട്ഠാപാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ദന്തതോ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനതോ, നഖാനഞ്ച മംസവിനിമുത്തട്ഠാനതോ ഓദാതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, രത്തപീതവണ്ണാനം സമ്ഭിന്നട്ഠാനതോ മഞ്ജിട്ഠവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, സബ്ബത്ഥകമേവ പഭസ്സരാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിധാവമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദമാനാ മഹാപദീപജാലാ വിയ, ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുലതാ വിയ ച ദിസോദിസം പക്ഖന്ദിംസു. യാഹി സബ്ബദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടതോ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാഹി ആസിഞ്ചിയമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപട്ടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതസമുദ്ധതകിംസുകകണികാരകികിരാതപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ ചീനപിട്ഠചുണ്ണസമ്പരിരഞ്ജിതാ വിയ ച വിരോചിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപസമുജ്ജലം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം സരീരം അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തം സമുജ്ജലതാരകപഭാസിതം വിയ ഗഗനതലം, വികസിതം വിയ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസചന്ദാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹീതി സമ്മദേവ പരിപൂരിതാഹി സമതിംസായ പാരമീഹി അലങ്കതം കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നേന ദാനേന രക്ഖിതേന സീലേന കതേന കല്യാണകമ്മേന ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ സമോസരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഓകാസം അലഭമാനേന സമ്ബാധപ്പത്തേന വിയ നിബ്ബത്തിതം നാവാസഹസ്സസ്സ ഭണ്ഡം ഏകം നാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സസ്സ ഭണ്ഡം ഏകം സകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ ഗങ്ഗാനം സമ്ഭിജ്ജ മുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസീഭൂതകാലോ വിയ ച അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധരസ്മിയാ ഓഭാസമാനസ്സപി ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികാസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു, തഥാ പച്ഛതോ വാമപസ്സേ ദക്ഖിണപസ്സേ. ജാതിസുമനചമ്പകവനമാലികാരത്തുപ്പലനീലുപ്പലബകുലസിന്ദുവാരാദിപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമഹആമേഘവിസ്സട്ഠാ സലിലവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ചേവ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണപടിസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബാ ദിസാ പൂരയമാനാ മുഖരാ വിയ അകംസു. ദേവസുപണ്ണനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബമനുസ്സാനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേഹി ഗമനവണ്ണം വത്തും വട്ടതി. തത്രിദം മുഖമത്തം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬) –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

‘‘ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ;

ഗച്ഛന്തോ സിരിസമ്പന്നോ, സോഭതേ ദ്വിപദുത്തമോ.

‘‘ഗച്ഛതോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഹേട്ഠാപാദതലം മുദു;

സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം, രജസാനുപലിമ്പതി.

‘‘നിന്നം ഠാനം ഉന്നമതി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ;

ഉന്നതഞ്ച സമം ഹോതി, പഥവീ ച അചേതനാ.

‘‘പാസാണാ സക്ഖരാ ചേവ, കഥലാ ഖാണുകണ്ടകാ;

സബ്ബേ മഗ്ഗാ വിവജ്ജന്തി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ.

‘‘നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതി, നാച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപം;

അഘട്ടയന്തോ നിയ്യാതി, ഉഭോ ജാണൂ ച ഗോപ്ഫകേ.

‘‘നാതിസീഘം പക്കമതി, സമ്പന്നചരണോ മുനി;

ന ചാതിസണികം യാതി, ഗച്ഛമാനോ സമാഹിതോ.

‘‘ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ച, ദിസഞ്ച വിദിസം തഥാ;

ന പേക്ഖമാനോ സോ യാതി, യുഗമത്തഞ്ഹി പേക്ഖതി.

‘‘നാഗവിക്കന്തചാരോ സോ, ഗമനേ സോഭതേ ജിനോ;

ചാരു ഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗോ, ഹാസയന്തോ സദേവകേ.

‘‘ഉസഭരാജാവ സോഭന്തോ, ചാതുചാരീവ കേസരീ;

തോസയന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ഗാമസേട്ഠം ഉപാഗമീ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬);

വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ. ഏവംവിധേസു കാലേസു ഭഗവതോ സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോയേവ പമാണം. ചുണ്ണിയപദേഹി ഗാഥാബന്ധേഹി വാ യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം, ‘‘ദുക്കഥിത’’ന്തി വാ ‘‘അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ’’തി വാ ന വത്തബ്ബോ. അപരിമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം ബുദ്ധാപി അനവസേസതോ വണ്ണം വത്തും അസമത്ഥാ. സകലമ്പി ഹി കപ്പം വദന്താ പരിയോസാപേതും ന സക്കോന്തി, പഗേവ ഇതരാ പജാതി. ഇമിനാ സിരിവിലാസേന അലങ്കതപടിയത്തം പാടലിഗാമം പവിസിത്വാ ഭഗവാ പസന്നചിത്തേന ജനേന പുപ്ഫഗന്ധധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി പൂജിയമാനോ ആവസഥാഗാരം പാവിസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീ’’തി.

പാദേ പക്ഖാലേത്വാതി യദിപി ഭഗവതോ പാദേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, തേസം പന ഉപാസകാനം കുസലാഭിവുദ്ധിം ആകങ്ഖന്തോ പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനത്ഥം ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. അപിച ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ സീതികാതബ്ബമ്പി ഹോതീതി തദത്ഥമ്പി ഭഗവാ നഹാനപാദധോവനാനി കരോതിയേവ. ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഗന്ധോദകേന നഹാപേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടേന വോദകം കത്വാ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ രത്തകമ്ബലപലിവേഠിതേ പീഠേ ഠപിതാ രത്തസുവണ്ണഘനപടിമാ വിയ അതിവിയ വിരോചിത്ഥ. അയം പനേത്ഥ പോരാണാനം വണ്ണഭണനമഗ്ഗോ –

‘‘ഗന്ത്വാന മണ്ഡലമാളം, നാഗവിക്കന്തചാരണോ;

ഓഭാസയന്തോ ലോകഗ്ഗോ, നിസീദി വരമാസനേ.

‘‘തഹിം നിസിന്നോ നരദമ്മസാരഥി,

ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ;

ബുദ്ധാസനേ മജ്ഝഗതോ വിരോചതി,

സുവണ്ണനേക്ഖം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

‘‘നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, നിക്ഖിത്തം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

വിരോചതി വീതമലോ, മണി വേരോചനോ യഥാ.

‘‘മഹാസാലോവ സമ്ഫുല്ലോ, മേരുരാജാവലങ്കതോ;

സുവണ്ണഥൂപസങ്കാസോ, പദുമോ കോസകോ യഥാ.

‘‘ജലന്തോ ദീപരുക്ഖോവ, പബ്ബതഗ്ഗേ യഥാ സിഖീ;

ദേവാനം പാരിച്ഛത്തോവ, സബ്ബഫുല്ലോ വിരോചഥാ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬);

പാടലിഗാമികേ ഉപാസകേ ആമന്തേസീതി യസ്മാ തേസു ഉപാസകേസു ബഹൂ ജനാ സീലേ പതിട്ഠിതാ, തസ്മാ പഠമം താവ സീലവിപത്തിയാ ആദീനവം പകാസേത്വാ പച്ഛാ സീലസമ്പദായ ആനിസംസം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചിമേ ഗഹപതയോ’’തിആദിനാ ധമ്മദേസനത്ഥം ആമന്തേസി. തത്ഥ ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൯; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬). അഭാവത്ഥോ ഹേത്ഥ ദു-സദ്ദോ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദീസു വിയ. സീലവിപന്നോതി വിപന്നസീലോ ഭിന്നസംവരോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദേന പുഗ്ഗലസ്സ സീലാഭാവോ വുത്തോ. സോ പനസ്സ സീലാഭാവോ ദുവിധോ അസമാദാനേന വാ സമാദിന്നസ്സ ഭേദേന വാതി. തേസു പുരിമോ ന തഥാ സാവജ്ജോ, യഥാ ദുതിയോ സാവജ്ജതരോ. യഥാധിപ്പേതാദീനവനിമിത്തം സീലാഭാവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ദസ്സേതും ‘‘സീലവിപന്നോ’’തി വുത്തം, തേന ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പമാദാധികരണന്തി പമാദകാരണാ. ഇദഞ്ച സുത്തം ഗഹട്ഠാനം വസേന ആഗതം, പബ്ബജിതാനമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ഗഹട്ഠോ ഹി യേന യേന സിപ്പട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി യദി കസിയാ യദി വണിജ്ജായ യദി ഗോരക്ഖേന. പാണാതിപാതാദിവസേന പമത്തോ തം തം യഥാകാലം സമ്പാദേതും ന സക്കോതി, അഥസ്സ കമ്മം വിനസ്സതി. മാഘാതകാലേ പാണാതിപാതം പന അദിന്നാദാനാദീനി ച കരോന്തോ ദണ്ഡവസേന മഹതിം ഭോഗജാനിം നിഗച്ഛതി. പബ്ബജിതോ ദുസ്സീലോ പമാദകാരണാ സീലതോ ബുദ്ധവചനതോ ഝാനതോ സത്തഅരിയധനതോ ച ജാനിം നിഗച്ഛതി.

പാപകോ കിത്തിസദ്ദോതി ഗഹട്ഠസ്സ ‘‘അസുകോ അസുകകുലേ ജാതോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ പരിച്ചത്തഇധലോകപരലോകോ സലാകഭത്തമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി ചതുപരിസമജ്ഝേ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. പബ്ബജിതസ്സ ‘‘അസുകോ നാമ സത്ഥുസാസനേ പബ്ബജിത്വാ നാസക്ഖി സീലാനി രക്ഖിതും, ന ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേതും, വേജ്ജകമ്മാദീഹി ജീവതി, ഛഹി അഗാരവേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ഏവം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി.

അവിസാരദോതി ഗഹട്ഠോ താവ ‘‘അവസ്സം ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനേ കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി വാ, ‘‘രാജകുലസ്സ വാ ദസ്സന്തീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ നിസീദതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. പബ്ബജിതോപി ‘‘ബഹൂ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിതാ, അവസ്സം കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മേ ഉപോസഥമ്പി പവാരണമ്പി ഠപേത്വാ സാമഞ്ഞതോ ചാവേത്വാ നിക്കഡ്ഢിസ്സന്തീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. ഏകച്ചോ പന ദുസ്സീലോപി സമാനോ ദപ്പിതോ വിയ വദതി, സോപി അജ്ഝാസയേന മങ്കു ഹോതിയേവ വിപ്പടിസാരീഭാവതോ.

സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി ദുസ്സീലസ്സ ഹി മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ദുസ്സീല്യകമ്മാനം സമാദായ വത്തിതട്ഠാനാനി ആപാഥമാഗച്ഛന്തി. സോ ഉമ്മീലേത്വാ അത്തനോ പുത്തദാരാദിദസ്സനവസേന ഇധലോകം പസ്സതി, നിമീലേത്വാ ഗതിനിമിത്തുപട്ഠാനവസേന പരലോകം പസ്സതി, തസ്സ ചത്താരോ അപായാ കമ്മാനുരൂപം ഉപട്ഠഹന്തി. സത്തിസതേന പഹരിയമാനോ വിയ അഗ്ഗിജാലായ ആലിങ്ഗിയമാനോ വിയ ച ഹോതി. സോ ‘‘വാരേഥ വാരേഥാ’’തി വിരവന്തോവ മരതി. തേന വുത്തം ‘‘സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. അപായന്തിആദി സബ്ബം നിരയവേവചനം. നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസങ്ഖാതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ ആയസ്സ ആഗമനസ്സ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കടകാരിനോതി വിനിപാതോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സംഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയം ദീപേതി. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന തു വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപതിതത്താ. പേതമഹിദ്ധികാനം വിമാനാനിപി നിബ്ബത്തന്തി. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം ദീപേതി. സോ ഹി യഥാവുത്തേനത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സബ്ബസമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി വിനിപാതത്താ വിനിപാതോതി ച വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന പന അവീചിആദികം അനേകപ്പകാരം നിരയമേവ ദീപേതി. ഉപപജ്ജതീതി നിബ്ബത്തതി.

ആനിസംസകഥാ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – സീലവാതി സമാദാനവസേന സീലവാ. സീലസമ്പന്നോതി പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണഞ്ച കത്വാ സീലസ്സ സമ്പാദനേന സീലസമ്പന്നോ. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി ഏത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി, സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതി ഏവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി, രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി.

പാടലിഗാമികേ ഉപാസകേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായാതി അഞ്ഞായപി പാളിമുത്തായ ധമ്മകഥായ ചേവ ആവസഥാനുമോദനകഥായ ച. തദാ ഹി ഭഗവാ യസ്മാ അജാതസത്തുനാ തത്ഥ പാടലിപുത്തനഗരം മാപേന്തേന അഞ്ഞാസു ഗാമനിഗമരാജധാനീസു യേ സീലാചാരസമ്പന്നാ കുടുമ്ബികാ, തേ ആനേത്വാ ധനധഞ്ഞാനി ഘരവത്ഥുഖേത്തവത്ഥാദീനി ചേവ പരിഹാരഞ്ച ദാപേത്വാ നിവേസിയന്തി, തസ്മാ പാടലിഗാമികാ ഉപാസകാ ആനിസംസദസ്സാവിതായ വിസേസതോ സീലഗരുകാതി സബ്ബഗുണാനഞ്ച സീലസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ തേസം പഠമം സീലാനിസംസേ പകാസേത്വാ തതോ പരം ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ മഹാജമ്ബും മത്ഥകേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ യോജനപ്പമാണം മഹാമധും ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ സുമധുരരസം പായമാനോ വിയ ച പാടലിഗാമികാനം ഉപാസകാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേന്തോപി ‘‘ആവാസദാനം നാമേതം ഗഹപതയോ മഹന്തം പുഞ്ഞം, തുമ്ഹാകം ആവാസോ മയാ പരിഭുത്തോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിഭുത്തോ, മയാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തേ ധമ്മരതനേനപി പരിഭുത്തോയേവ ഹോതി, ഏവം തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ അപരിമേയ്യോവ വിപാകോ, അപിച ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതി, ഭൂമട്ഠകപണ്ണസാലായ വാ സാഖാമണ്ഡപസ്സ വാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതസ്സ ആനിസംസോ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാ. ആവാസദാനാനുഭാവേന ഹി ഭവേ നിബ്ബത്തമാനസ്സപി സമ്പീളിതഗബ്ഭവാസോ നാമ ന ഹോതി, ദ്വാദസഹത്ഥോ ഓവരകോ വിയസ്സ മാതുകുച്ഛി അസമ്ബാധോവ ഹോതീ’’തി ഏവം നാനാനയവിചിത്തം ബഹും ധമ്മകഥം കഥേത്വാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

‘‘ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫, ൩൧൫) –

ഏവം അയമ്പി ആവാസദാനേ ആനിസംസോ അയമ്പി ആവാസദാനേ ആനിസംസോതി ബഹുദേവ രത്തിം അതിരേകദിയഡ്ഢയാമം ആവാസദാനാനിസംസം കഥേസി. തത്ഥ ഇമാ ഗാഥാവ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, പകിണ്ണകധമ്മദേസനാ പന സങ്ഗഹം ന ആരോഹതി. സന്ദസ്സേത്വാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ ദ്വേ യാമാ ഗതാ. യസ്സദാനി തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥാതി യസ്സ ഗമനസ്സ തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥ, ഗമനകാലോ തുമ്ഹാകം, ഗച്ഛഥാതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേ ഉയ്യോജേസീതി? അനുകമ്പായ. തിയാമരത്തിഞ്ഹി നിസീദിത്വാ വീതിനാമേന്താനം തേസം സരീരേ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ച മഹാ, തസ്സ സയനനിസജ്ജാനം ഓകാസം ലദ്ധും വട്ടതി, ഇതി ഉഭയാനുകമ്പായ ഉയ്യോജേസി.

സുഞ്ഞാഗാരന്തി പാടിയേക്കം സുഞ്ഞാഗാരം നാമ തത്ഥ നത്ഥി. തേ കിര ഗഹപതയോ തസ്സേവ ആവസഥാഗാരസ്സ ഏകപസ്സേ പടസാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചം പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണാനി അത്ഥരിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകഗന്ധമാലാദിദാമപടിമണ്ഡിതം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധതേലപദീപം ആരോപയിംസു ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ ധമ്മാസനതോ വുട്ഠായ ഥോകം വിസ്സമേതുകാമോ ഇധ നിപജ്ജേയ്യ, ഏവം നോ ഇദം ആവസഥാഗാരം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസീ’’തി. തത്ഥ പാദധോവനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ ധമ്മാസനാ അഗമാസി, ഏത്തകേ ഠാനേ ഗമനം നിപ്ഫന്നം. ധമ്മാസനം പത്വാ ഥോകം അട്ഠാസി, ഇദം തത്ഥ ഠാനം. ദ്വേ യാമേ ധമ്മാസനേ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനേ നിസജ്ജാ നിപ്ഫന്നാ. ഉപാസകേ ഉയ്യോജേത്വാ ധമ്മാസനതോ ഓരുയ്ഹ യഥാവുത്തേ ഠാനേ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. ഏതം ഠാനം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം അഹോസീതി.

പാടലിഗാമവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുനിധവസ്സകാരവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൮൬. സുനിധവസ്സകാരാതി (ദീ. നി. ൨.൧൫൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬) സുനിധോ ച വസ്സകാരോ ച ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ. മഗധമഹാമത്താതി മഗധരഞ്ഞോ മഹാഅമച്ചാ, മഗധരട്ഠേ വാ മഹാമത്താ, മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാതി മഗധമഹാമത്താ. പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തീതി പാടലിഗാമന്തസങ്ഖാതേ ഭൂമിപ്പദേസേ നഗരം മാപേന്തി, പുബ്ബേ ‘‘പാടലിഗാമോ’’തി ലദ്ധനാമം ഠാനം ഇദാനി നഗരം കത്വാ മാപേന്തീതി അത്ഥോ. വജ്ജീനം പടിബാഹായാതി ലിച്ഛവിരാജൂനം ആയമുഖപച്ഛിന്ദനത്ഥം. വത്ഥൂനീതി ഘരവത്ഥൂനി ഘരപതിട്ഠാപനട്ഠാനാനി. ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതുന്തി രഞ്ഞോ രാജമഹാമത്താനഞ്ച നിവേസനാനി മാപേതും വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം ചിത്താനി നമന്തി. തേ കിര അത്തനോ സിപ്പാനുഭാവേന ഹേട്ഠാപഥവിയം തിംസഹത്ഥമത്തേ ഠാനേ ‘‘ഇധ നാഗാനം നിവാസപരിഗ്ഗഹോ, ഇധ യക്ഖാനം, ഇധ ഭൂതാനം നിവാസപരിഗ്ഗഹോ, ഇധ പാസാണോ വാ ഖാണുകോ വാ അത്ഥീ’’തി ജാനന്തി, തേ തദാ സിപ്പം ജപ്പിത്വാ താദിസം സാരമ്ഭട്ഠാനം പരിഹരിത്വാ അനാരമ്ഭേ ഠാനേ താഹി വത്ഥുപരിഗ്ഗാഹികാഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം മന്തയമാനാ വിയ തംതംഗേഹാനി മാപേന്തി.

അഥ വാ നേസം സരീരേ ദേവതാ അധിമുച്ചിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവേസനാനി മാപേതും ചിത്തം നാമേന്തി. താ ചതൂസു കോണേസു ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ വത്ഥുമ്ഹി ഗഹിതമത്തേ പടിവിഗച്ഛന്തി. സദ്ധാനം കുലാനം സദ്ധാ ദേവതാ തഥാ കരോന്തി, അസ്സദ്ധാനം കുലാനം അസ്സദ്ധാ ദേവതാ ച. കിം കാരണാ? സദ്ധാനഞ്ഹി ഏവം ഹോതി ‘‘ഇധ മനുസ്സാ നിവേസനം മാപേന്താ പഠമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ മങ്ഗലം വദാപേസ്സന്തി, അഥ മയം സീലവന്താനം ദസ്സനം ധമ്മകഥം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം അനുമോദനഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമ, മനുസ്സാദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം പത്തിം ദസ്സന്തീ’’തി. അസ്സദ്ധാ ദേവതാപി ‘‘അത്തനോ ഇച്ഛാനുരൂപം തേസം പടിപത്തിം പസ്സിതും കഥഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമാ’’തി തഥാ കരോന്തി.

താവതിംസേഹീതി യഥാ ഹി ഏകസ്മിം കുലേ ഏകം പണ്ഡിതം മനുസ്സം, ഏകസ്മിഞ്ച വിഹാരേ ഏകം ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും ഉപാദായ ‘‘അസുകകുലേ മനുസ്സാ പണ്ഡിതാ, അസുകവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, ഏവമേവം സക്കം ദേവരാജാനം വിസ്സകമ്മഞ്ച ദേവപുത്തം ഉപാദായ ‘‘താവതിംസാ പണ്ഡിതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ. തേനാഹ ‘‘താവതിംസേഹീ’’തി. സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ വിയ സുനിധവസ്സകാരാ നഗരം മാപേന്തീതി ദസ്സേതി.

യാവതാ അരിയം ആയതനന്തി യത്തകം അരിയമനുസ്സാനം ഓസരണട്ഠാനം നാമ അത്ഥി. യാവതാ വണിപ്പഥോതി യത്തകം വാണിജാനം ആഹടഭണ്ഡസ്സ രാസിവസേനേവ കയവിക്കയട്ഠാനം നാമ, വാണിജാനം വസനട്ഠാനം വാ അത്ഥി. ഇദം അഗ്ഗനഗരന്തി തേസം അരിയായതനവണിപ്പഥാനം ഇദം നഗരം അഗ്ഗം ഭവിസ്സതി ജേട്ഠകം പാമോക്ഖം. പുടഭേദനന്തി ഭണ്ഡപുടഭേദനട്ഠാനം, ഭണ്ഡഗന്ഥികാനം മോചനട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സകലജമ്ബുദീപേ അലദ്ധഭണ്ഡമ്പി ഹി ഇധേവ ലഭിസ്സതി, അഞ്ഞത്ഥ വിക്കയം അഗച്ഛന്തമ്പി ഇധ വിക്കയം ഗച്ഛിസ്സതി, തസ്മാ ഇധേവ പുടം ഭിന്ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. ആയന്തി യാനി ചതൂസു ദ്വാരേസു ചത്താരി, സഭായം ഏകന്തി ഏവം ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ചസതസഹസ്സാനി തത്ഥ ഉട്ഠഹിസ്സന്തി, താനിസ്സ ഭാവീനി ആയാനി ദസ്സേതി. അഗ്ഗിതോ വാതിആദീസു ച-കാരത്ഥോ വാ-സദ്ദോ, അഗ്ഗിനാ ച ഉദകേന ച മിഥുഭേദേന ച നസ്സിസ്സതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ഏകോ കോട്ഠാസോ അഗ്ഗിനാ നസ്സിസ്സതി, നിബ്ബാപേതുമ്പി നം ന സക്ഖിസ്സതി, ഏകം കോട്ഠാസം ഗങ്ഗാ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സതി, ഏകോ ഇമിനാ അകഥിതം അമുസ്സ, അമുനാ അകഥിതം ഇമസ്സ വദന്താനം പിസുണവാചാനം വസേന ഭിന്നാനം മനുസ്സാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദേന വിനസ്സിസ്സതി.

ഏവം വത്വാ ഭഗവാ പച്ചൂസകാലേ ഗങ്ഗാതീരം ഗന്ത്വാ കതമുഖധോവനോ ഭിക്ഖാചാരകാലം ആഗമയമാനോ നിസീദി. സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകോ, സോ അമ്ഹേ ഉപഗതേ പുച്ഛിസ്സതി ‘സത്ഥാ കിര പാടലിഗാമം അഗമാസി, കിം തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്ഥ, ന ഉപസങ്കമിത്ഥാ’തി, ‘ഉപസങ്കമിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ ‘നിമന്തയിത്ഥ, ന നിമന്തയിത്ഥാ’തി പുച്ഛിസ്സതി, ‘ന നിമന്തയിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ അമ്ഹാകം ദോസം ആരോപേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി, ഇദഞ്ചാപി മയം അകതട്ഠാനേ നഗരം മാപേമ, സമണസ്സ ഖോ പന ഗോതമസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ കാളകണ്ണിസത്താ പടിക്കമന്തി, തം മയം നഗരമങ്ഗലം വാചാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തയിംസു. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ’’തിആദി. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പുബ്ബണ്ഹകാലേ. നിവാസേത്വാതി ഗാമപ്പവേസനനീഹാരേന നിവാസനം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി പത്തഞ്ച ചീവരഞ്ച ആദിയിത്വാ കായപടിബദ്ധം കത്വാ, ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

സീലവന്തേത്ഥാതി സീലവന്തേ ഏത്ഥ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ. സഞ്ഞതേതി കായവാചാചിത്തേഹി സഞ്ഞതേ. താസം ദക്ഖിണമാദിസേതി സങ്ഘസ്സ ദിന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ താസം ഘരദേവതാനം ആദിസേയ്യപത്തിം ദദേയ്യ. പൂജിതാ പൂജയന്തീതി ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, തഥാപി നോ പത്തിം ദേന്തീതി ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോഥാ’’തി സുട്ഠു ആരക്ഖം കരോന്തി. മാനിതാ മാനയന്തീതി കാലാനുകാലം ബലികമ്മകരണേന മാനിതാ ‘‘ഏതേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, തഥാപി ചതുമാസഛമാസന്തരേ നോ ബലികമ്മം കരോന്തീ’’തി മാനേന്തി ഉപ്പന്നപരിസ്സയം ഹരന്തി. തതോ നന്തി തതോ നം പണ്ഡിതജാതികം മനുസ്സം. ഓരസന്തി ഉരേ ഠപേത്വാ സംവഡ്ഢിതം, യഥാ മാതാ ഓരസം പുത്തം അനുകമ്പതി, ഉപ്പന്നപരിസ്സയഹരണത്ഥമേവസ്സ വായമതി, ഏവം അനുകമ്പന്തീതി അത്ഥോ. ഭദ്രാനി പസ്സതീതി സുന്ദരാനി പസ്സതി.

അനുമോദിത്വാതി തേഹി തദാ പസുതപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനവസേന തേസം ധമ്മകഥം കത്വാ. സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘യാ തത്ഥ ദേവതാ ആസും, താസം ദക്ഖിണമാദിസേ’’തി ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ ദേവതാനം പത്തിം അദംസു. തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസീതി തസ്സ നഗരസ്സ യേന ദ്വാരേന ഭഗവാ നിക്ഖമി, തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസി. ഗങ്ഗായ പന ഉത്തരണത്ഥം അനോതിണ്ണത്താ ഗോതമതിത്ഥം നാമ നാഹോസി. പൂരാതി പുണ്ണാ. സമതിത്തികാതി തീരസമം ഉദകസ്സ തിത്താ ഭരിതാ. കാകപേയ്യാതി തീരേ ഠിതകാകേഹി പാതും സക്കുണേയ്യഉദകാ. തീഹിപി പദേഹി ഉഭതോകൂലസമം പരിപുണ്ണഭാവമേവ വദതി. ഉളുമ്പന്തി പാരഗമനത്ഥായ ലഹുകേ ദാരുദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ കവാടഫലകേ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധേ കാതും ആണിയോ കോട്ടേത്വാ നാവാസങ്ഖേപേന കതം. കുല്ലന്തി വേളുനളാദികേ സങ്ഘരിത്വാ വല്ലിആദീഹി കലാപവസേന ബന്ധിത്വാ കതം.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം മഹാജനസ്സ ഗങ്ഗുദകമത്തസ്സപി കേവലം തരിതും അസമത്ഥതം, അത്തനോ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അതിഗമ്ഭീരവിത്ഥതം സംസാരമഹണ്ണവം തരിത്വാ ഠിതഭാവഞ്ച സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. ഉദാനഗാഥായ അത്ഥോ പന അട്ഠകഥായം ദസ്സിതോയേവ. തത്ഥ ഉദകട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാവുത്തസ്സ യസ്സ കസ്സചി ഉദകട്ഠാനസ്സ ഏതം അണ്ണവന്തി അധിവചനം, ന സമുദ്ദസ്സേവാതി അധിപ്പായോ. സരന്തി ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ സരതി സന്ദതീതി കത്വാ. ഗമ്ഭീരം വിത്ഥതന്തി അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരം, സകലലോകത്തയബ്യാപിതായ വിത്ഥതം. വിസജ്ജാതി അനാസജ്ജ അപ്പത്വാ ഏവ പല്ലലാനി തേസം അതരണതോ. കുല്ലഞ്ഹി ജനോ ബന്ധതീതി കുല്ലം ബന്ധിതും ആയാസം ആപജ്ജതി. വിനാ ഏവ കുല്ലേനാതി ഈദിസം ഉദകം കുല്ലേന ഈദിസേന വിനാ ഏവ. തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാതി അരിയമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതത്താ മേധാവിനോ ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച തിണ്ണാ പരതീരേ പതിട്ഠിതാ.

സുനിധവസ്സകാരവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കോടിഗാമേ സച്ചകഥാവണ്ണനാ

൨൮൭. കോടിഗാമോതി മഹാപനാദസ്സ രഞ്ഞോ പാസാദകോടിയം കതഗാമോ, പതിതസ്സ പാസാദസ്സ ഥുപികായ പതിട്ഠിതട്ഠാനേ നിവിട്ഠഗാമോതി അത്ഥോ. അരിയസച്ചാനന്തി യേ പടിവിജ്ഝന്തി, തേസം അരിയഭാവകരാനം സച്ചാനം. അനനുബോധാതി അബുജ്ഝനേന അജാനനേന. അപ്പടിവേധാതി അപ്പടിവിജ്ഝനേന. അനുബോധോ ചേത്ഥ പുബ്ബഭാഗിയഞാണം, പടിവേധോ മഗ്ഗഞാണേന അഭിസമയോ. തത്ഥ യസ്മാ അനുബോധപുബ്ബകോ പടിവേധോ അനുബോധേന വിനാ ന ഹോതി, അനുബോധോപി ഏകച്ചോ പടിവേധസമ്ബന്ധോ തദുഭയാഭാവഹേതുകഞ്ച വട്ടേ സംസരണം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനനുബോധാ…പേ… തുമ്ഹാകഞ്ചാ’’തി. തത്ഥ സന്ധാവിതന്തി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഭവതോ ഭവന്തരുപഗമനേന സന്ധാവിതം. സംസരിതന്തി അപരാപരം ചവനുപപജ്ജനവസേന സംസരിതം. മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാതി മയാ ച തുമ്ഹേഹി ച. അഥ വാ സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി സന്ധാവനം സംസരണം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച അഹോസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സംസിതന്തി സംസരിതം. ഭവനേത്തി സമൂഹതാതി ദീഘരജ്ജുയാ ബദ്ധസകുണം വിയ രജ്ജുഹത്ഥോ പുരിസോ ദേസന്തരം, തണ്ഹാരജ്ജുയാ ബദ്ധസത്തസന്താനം അഭിസങ്ഖാരോ ഭവന്തരം നേതി ഏതായാതി ഭവനേത്തി, സാ ഭവതോ ഭവം നയനസമത്ഥാ തണ്ഹാരജ്ജു അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന സുട്ഠു ഹതാ ഛിന്നാ അപ്പവത്തികതാതി ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

അമ്ബപാലീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൮൮. യാനസ്സ ഭൂമീതി യത്ഥ സക്കാ ഹോതി യാനം ആരുയ്ഹ യാനേന ഗന്തും, അയം യാനസ്സ ഭൂമി നാമ. യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാതി വിഹാരസ്സ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ യാനതോ ഓരോഹിത്വാ.

ലിച്ഛവീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൮൯. നീലാതി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനം. നീലവണ്ണാതിആദി തസ്സേവ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ ന തേസം പകതിവണ്ണോ നീലോ, നീലവിലേപനവിലിത്തത്താ പനേതം വുത്തം. നീലവത്ഥാതി പടദുകൂലകോസേയ്യാദീനിപി നേസം നീലാനേവ ഹോന്തി. നീലാലങ്കാരാതി നീലമണിഅലങ്കാരേഹി നീലപുപ്ഫേഹി ച അലങ്കതാ. തേ കിര അലങ്കാരാ സുവണ്ണവിചിത്താപി ഇന്ദനീലമണിഓഭാസേഹി ഏകനീലാ വിയ ഖായന്തി, രഥാപി നേസം നീലമണിഖചിതാ നീലവത്ഥപരിക്ഖിത്താ നീലധജനീലവമ്മികേഹി നീലാഭരണേഹി നീലഅസ്സേഹി യുത്താ, പതോദയട്ഠിയോപി നീലായേവാതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പടിവട്ടേസീതി പഹരി. കിസ്സ ജേ അമ്ബപാലീതി ജേ-തി ആലപനം, ഭോതി അമ്ബപാലി കിംകാരണാതി വുത്തം ഹോതി. സാഹാരന്തി ഏത്ഥ ആഹരന്തി ഇമസ്മാ രാജപുരിസാ ബലിന്തി ആഹാരോ, തബ്ഭുത്തജനപദോ. തേന സഹിതം സാഹാരം, സജനപദന്തി അത്ഥോ. അങ്ഗുലിം ഫോടേസുന്തി അങ്ഗുലിം ചാലേസും. അമ്ബകായാതി മാതുഗാമേന. ഉപചാരവചനഞ്ഹേതം, ഇത്ഥീസു യദിദം അമ്ബകാ മാതുഗാമോ ജനനികാതി. ഓലോകേഥാതി പസ്സഥ. അപലോകേഥാതി അപവത്തിത്വാ ഓലോകേഥ, പുനപ്പുനം പസ്സഥാതി അത്ഥോ. ഉപസംഹരഥാതി ഉപനേഥ, ഇമം ലിച്ഛവീപരിസം തുമ്ഹാകം ചിത്തേന താവതിംസസദിസം ഉപസംഹരഥ ഉപനേഥ അല്ലീയാപേഥ. യഥേവ താവതിംസാ അഭിരൂപാ പാസാദികാ നീലാദിനാനാവണ്ണാ, ഏവമിമേ ലിച്ഛവീരാജാനോപീതി താവതിംസേഹി സമകേ കത്വാ പസ്സഥാതി അത്ഥോ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ അനേകസതേഹി സുത്തേഹി ചക്ഖാദീനം രൂപാദീസു നിമിത്തഗ്ഗാഹം പടിസേധേത്വാ ഇധ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന നിമിത്തഗ്ഗാഹേ നിയോജേതീതി? ഹിതകാമതായ തേസം ഭിക്ഖൂനം യഥാ ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ ഹിതകാമതായ സഗ്ഗസമ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. തത്ര കിര ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഓസന്നവീരിയാ, തേ സമ്പത്തിയാ പലോഭേന്തോ ‘‘അപ്പമാദേന സമണധമ്മം കരോന്താനം ഏവരൂപാ ഇസ്സരിയസമ്പത്തി സുലഭാ’’തി സമണധമ്മേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം ആഹ. അഥ വാ നയിദം നിമിത്തഗ്ഗാഹേ നിയോജനം, കേവലം പന ‘‘ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസാ ഏതേസം രാജൂനം ഇസ്സരിയസമ്പത്തീ’’തി അനുപുബ്ബികഥായ സമ്പത്തികഥനം വിയ ദട്ഠബ്ബം. അനിച്ചലക്ഖണവിഭാവനത്ഥഞ്ചാപി ഏവമാഹ. ന ചിരസ്സേവ ഹി സബ്ബേപിമേ അജാതസത്തുസ്സ വസേന വിനാസം പാപുണിസ്സന്തി, അഥ നേസം രജ്ജസിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഠിതഭിക്ഖൂ ‘‘തഥാരൂപായപി നാമ സിരിസമ്പത്തിയാ വിനാസോ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം ഭാവേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീതി അനിച്ചലക്ഖണവിഭാവനത്ഥം ആഹ.

അധിവാസേതൂതി അമ്ബപാലിയാ നിമന്തിതഭാവം ഞത്വാപി കസ്മാ നിമന്തേന്തീതി? അസദ്ദഹനതായ ച വത്തസീസേന ച. സാ ഹി ധുത്താ ഇത്ഥീ അനിമന്തേത്വാപി ‘‘നിമന്തേസി’’ന്തി വദേയ്യാതി തേസം അഹോസി. ധമ്മം സുത്വാ ഗമനകാലേ ച നിമന്തേത്വാ ഗമനം നാമ മനുസ്സാനം വത്തമേവ.

ലിച്ഛവീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സീഹസേനാപതിവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൯൦. അഭിഞ്ഞാതാതി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൧൨) ഞാതാ പഞ്ഞാതാ പാകടാ. സന്ഥാഗാരേതി മഹാജനസ്സ സന്ഥമ്ഭനാഗാരേ വിസ്സമനത്ഥായ കതേ അഗാരേ. സാ കിര സന്ഥാഗാരസാലാ നഗരമജ്ഝേ അഹോസി, ചതൂസു ദ്വാരേസു ഠിതാനം പഞ്ഞായതി, ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതമനുസ്സാ പഠമം തത്ഥ വിസ്സമിത്വാ പച്ഛാ അത്തനോ അത്തനോ ഫാസുകട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. രാജകുലാനം രജ്ജകിച്ചസന്ഥരണത്ഥം കതം അഗാരന്തിപി വദന്തിയേവ. തത്ഥ ഹി നിസീദിത്വാ ലിച്ഛവീരാജാനോ രജ്ജകിച്ചം സന്ഥരന്തി കരോന്തി വിചാരേന്തി. സന്നിസിന്നാതി തേസം നിസീദനത്ഥംയേവ പഞ്ഞത്തേസു മഹാരഹപച്ചത്ഥരണേസു സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേസു ആസനേസു സന്നിസിന്നാ. അനേകപരിയായേന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്തീതി രാജകുലകിച്ചഞ്ചേവ ലോകത്ഥകിരിയഞ്ച വിചാരേത്വാ അനേകേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്തി. പണ്ഡിതാ ഹി തേ രാജാനോ സദ്ധാസമ്പന്നാ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി അരിയസാവകാ, തേ സബ്ബേപി ലോകിയജടം ഭിന്ദിത്വാ ബുദ്ധാദീനം തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം ഭാസന്തി.

തത്ഥ തിവിധോ ബുദ്ധവണ്ണോ നാമ ചരിയവണ്ണോ സരീരവണ്ണോ ഗുണവണ്ണോതി. തത്രിമേ രാജാനോ ചരിയായ വണ്ണം ആരഭിംസു – ‘‘ദുക്കരം വത കതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേന്തേന ഞാതത്ഥചരിയം ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധത്ഥചരിയം മത്ഥകം പാപേത്വാ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തേനാ’’തി അഡ്ഢച്ഛക്കേഹി ജാതകസതേഹി ബുദ്ധവണ്ണം കഥേന്താ തുസിതഭവനം പാപേത്വാ ഠപയിംസു. ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ പനേതേ ‘‘ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, നികായതോ പഞ്ച നികായാ ഹോന്തി, പിടകതോ തീണി പിടകാനി, അങ്ഗതോ നവ അങ്ഗാനി, ഖന്ധതോ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീ’’തി കോട്ഠാസവസേന ധമ്മഗുണം കഥയിംസു. സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ ‘‘സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ കുലപുത്താ ഭോഗക്ഖന്ധഞ്ചേവ ഞാതിപരിവട്ടഞ്ച പഹായ സേതച്ഛത്തഉപരജ്ജസേനാപതിസേട്ഠിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനന്തരാദീനി അഗണയിത്വാ നിക്ഖമ്മ സത്ഥു വരസാസനേ പബ്ബജന്തി, സേതച്ഛത്തം പഹായ പബ്ബജിതാനം ഭദ്ദിയമഹാരാജമഹാകപ്പിനപുക്കുസാതിആദിരാജപബ്ബജിതാനംയേവ ബുദ്ധകാലേ അസീതി സഹസ്സാനി അഹേസും, അനേകകോടിധനം പഹായ പബ്ബജിതാനം പന യസകുലപുത്തസോണസേട്ഠിപുത്തരട്ഠപാലപുത്താദീനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, ഏവരൂപാ ച ഏവരൂപാ ച കുലപുത്താ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജന്തീ’’തി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖേപവസേന സങ്ഘഗുണം കഥയിംസു.

സീഹോ സേനാപതീതി ഏവംനാമകോ സേനായ അധിപതി. വേസാലിയഞ്ഹി സത്ത സഹസ്സാനി സത്ത സതാനി സത്ത ച രാജാനോ, തേ സബ്ബേപി സന്നിപതിത്വാ സബ്ബേസം മനം ഗഹേത്വാ ‘‘രട്ഠം വിചാരേതും സമത്ഥം ഏകം വിചിനഥാ’’തി വിചിനന്താ സീഹരാജകുമാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം സക്ഖിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തസ്സ രത്തമണിവണ്ണകമ്ബലപരിയോനദ്ധം സേനാപതിച്ഛത്തം അദംസു. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സീഹോ സേനാപതീ’’തി. നിഗണ്ഠസാവകോതി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പച്ചയദായകോ ഉപട്ഠാകോ. ജമ്ബുദീപതലസ്മിഞ്ഹി തയോ ജനാ നിഗണ്ഠാനം അഗ്ഗുപട്ഠാകാ – നാളന്ദായം ഉപാലി ഗഹപതി, കപിലപുരേ വപ്പോ സക്കോ, വേസാലിയം അയം സീഹോ സേനാപതീതി. നിസിന്നോ ഹോതീതി സേസരാജൂനമ്പി പരിസായ അന്തരേ ആസനാനി പഞ്ഞാപയിംസു, സീഹസ്സ പന മജ്ഝേ ഠാനേതി തസ്മിം പഞ്ഞത്തേ മഹാരഹേ രാജാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. നിസ്സംസയന്തി നിബ്ബിചികിച്ഛം അദ്ധാ ഏകംസേന. ന ഹേതേ യസ്സ വാ തസ്സ വാ അപ്പേസക്ഖസ്സ ഏവം അനേകസതേഹി കാരണേഹി വണ്ണം ഭാസന്തി.

യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമീതി നിഗണ്ഠോ കിര നാടപുത്തോ ‘‘സചായം സീഹോ കസ്സചിദേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണം കഥേന്തസ്സ സുത്വാ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതി, മയ്ഹം പരിഹാനി ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പഠമതരംയേവ സീഹം സേനാപതിം ഏതദവോച ‘‘സേനാപതി ഇമസ്മിം ലോകേ ‘അഹം ബുദ്ധോ അഹം ബുദ്ധോ’തി ബഹൂ വദന്തി, സചേ ത്വം കഞ്ചി ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുകാമോ അഹോസി, മം പുച്ഛേയ്യാസി, അഹം തേ യുത്തട്ഠാനഞ്ഞേവ പേസേസ്സാമി, അയുത്തട്ഠാനതോ നിവാരേസ്സാമീ’’തി. സോ തം കഥം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘സചേ മം പേസേസ്സതി, ഗമിസ്സാമി. നോ ചേ, ന ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി.

അഥസ്സ വചനം സുത്വാ നിഗണ്ഠോ മഹാപബ്ബതേന വിയ ബലവസോകേന ഓത്ഥടോ ‘‘യത്ഥ ദാനിസ്സാഹം ഗമനം ന ഇച്ഛാമി, തത്ഥേവ ഗന്തുകാമോ ജാതോ, ഹതോഹമസ്മീ’’തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘പടിബാഹനുപായമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം പന ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏവം വദന്തോ ചരന്തം ഗോണം തുണ്ഡേ പഹരന്തോ വിയ ജലമാനം പദീപം നിബ്ബാപേന്തോ വിയ ഭത്തഭരിതം പത്തം നികുജ്ജന്തോ വിയ ച സീഹസ്സ ഉപ്പന്നം പീതിം വിനാസേസി. ഗമികാഭിസങ്ഖാരോതി ഹത്ഥിയാനാദീനം യോജാപനഗന്ധമാലാദിഗ്ഗഹണവസേന പവത്തോ പയോഗോ. സോ പടിപ്പസ്സമ്ഭീതി സോ വൂപസന്തോ.

ദുതിയമ്പി ഖോതി ദുതിയവാരമ്പി. ഇമസ്മിഞ്ച വാരേ ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ തുസിതഭവനതോ പട്ഠായ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കാ ദസബലസ്സ ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി ഉപരി കേസഗ്ഗേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാവസേന സരീരവണ്ണം കഥയിംസു. ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ ‘‘ഏകപദേപി ഏകബ്യഞ്ജനേപി അവക്ഖലിതം നാമ നത്ഥീ’’തി സുകഥിതവസേനേവ ധമ്മഗുണം കഥയിംസു. സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ ‘‘ഏവരൂപം യസസിരിവിഭവം പഹായ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിതാ ന കോസജ്ജപകതികാ ഹോന്തി, തേരസസു പന ധുതഗുണേസു പരിപൂരകാരിനോ ഹുത്വാ സത്തസു അനുപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തി, അട്ഠതിംസ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ വളഞ്ജേന്തീ’’തി പടിപദാവസേന സങ്ഘഗുണേ കഥയിംസു.

തതിയവാരേ പന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസമാനാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തി സുത്തന്തപരിയായേനേവ ബുദ്ധഗുണേ കഥയിംസു, ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ സുത്തന്തപരിയായേനേവ ധമ്മഗുണേ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സുത്തന്തപരിയായേനേവ സങ്ഘഗുണേ ച കഥയിംസു. തതോ സീഹോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേസം ലിച്ഛവീരാജകുലാനം തതിയദിവസതോ പട്ഠായ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ കഥേന്താനം മുഖം നപ്പഹോതി, അദ്ധാ അനോമഗുണസമന്നാഗതോ സോ ഭഗവാ, ഇമം ദാനി ഉപ്പന്നം പീതിം അവിജഹിത്വാവ അഹം അജ്ജ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ‘‘കിഞ്ഹി മേ കരിസ്സന്തി നിഗണ്ഠാ’’തി വിതക്കോ ഉദപാദി. തത്ഥ കിഞ്ഹി മേ കരിസ്സന്തീതി കിം നാമ മയ്ഹം നിഗണ്ഠാ കരിസ്സന്തി. അപലോകിതാ വാ അനപലോകിതാ വാതി ആപുച്ഛിതാ വാ അനാപുച്ഛിതാ വാ. ന ഹി മേ തേ ആപുച്ഛിതാ യാനവാഹനസമ്പത്തിഇസ്സരിയയസവിസേസം ദസ്സന്തി, നാപി അനാപുച്ഛിതാ മാരേസ്സന്തി, അഫലം ഏതേസം ആപുച്ഛനന്തി അധിപ്പായോ.

ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസ്സ ദിവാ മജ്ഝന്ഹികേ അതിക്കന്തമത്തേ. വേസാലിയാ നിയ്യാസീതി യഥാ ഹി ഗിമ്ഹകാലേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ ഥോകമേവ ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി നപ്പവത്തതി, ഏവം സീഹസ്സ പഠമദിവസേ ‘‘ദസബലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നായ പീതിയാ നിഗണ്ഠേന പടിബാഹിതകാലോ, യഥാ ദുതിയദിവസേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ വാലികാപുഞ്ജം പഹരിത്വാ അപ്പവത്തം ഹോതി, ഏവം സീഹസ്സ ദുതിയദിവസേ ‘‘ദസബലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നായ പീതിയാ നിഗണ്ഠേന പടിബാഹിതകാലോ, യഥാ തതിയദിവസേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ പുരാണപണ്ണസുക്ഖദണ്ഡകനളകചവരാദീനി പരികഡ്ഢന്തം വാലികാപുഞ്ജം ഭിന്ദിത്വാ സമുദ്ദനിന്നമേവ ഹോതി, ഏവം സീഹോ തതിയദിവസേ തിണ്ണം വത്ഥൂനം ഗുണകഥം സുത്വാ ഉപ്പന്നേ പീതിപാമോജ്ജേ ‘‘അഫലാ നിഗണ്ഠാ, നിപ്ഫലാ നിഗണ്ഠാ, കിം മേ ഇമേ കരിസ്സന്തി, ഗമിസ്സാമഹം സത്ഥു സന്തിക’’ന്തി ഗമനം അഭിനീഹരിത്വാ വേസാലിയാ നിയ്യാസി. നിയ്യന്തോ ച ‘‘ചിരസ്സാഹം ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ജാതോ, ന ഖോ പന മേ യുത്തം അഞ്ഞാതകവേസേന ഗന്തു’’ന്തി ‘‘യേ കേചി ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ, സബ്ബേ നിക്ഖമന്തൂ’’തി ഘോസനം കാരേത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി യോജാപേത്വാ ഉത്തമരഥേ ഠിതോ തേഹി ചേവ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി മഹതിയാ ച പരിസായ പരിവുതോ ഗന്ധപുപ്ഫചുണ്ണവാസാദീനി ഗാഹാപേത്വാ നിയ്യാസി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ആരാമം പവിസന്തോ ദൂരതോവ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി ഛബ്ബണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ പുരിസം ഏവം ആസന്നേ വസന്തം ഏത്തകം കാലം നാദ്ദസം, വഞ്ചിതോ വതമ്ഹി, അലാഭാ വത മേ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാനിധിം ദിസ്വാ ദലിദ്ദപുരിസോ വിയ സഞ്ജാതപീതിപാമോജ്ജോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഭോതാ ഗോതമേന വുത്തകാരണസ്സ അനുകാരണം കഥേന്തി. കാരണവചനോ ഹേത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) വിയ. കാരണന്തി ചേത്ഥ തഥാപവത്തസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ തസ്സ പവത്തിഹേതുഭാവതോ. അത്ഥപ്പയുത്തോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ. അനുകാരണന്തി ച സോ ഏവം പരേഹി തഥാ വുച്ചമാനോ. സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോതി പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ തതോ പരം തസ്സ അനുവാദോ വാ കോചി അപ്പമത്തകോപി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം ഠാനം കാരണം ന ആഗച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിം സബ്ബാകാരേനപി തവ വാദേ ഗാരയ്ഹകാരണം നത്ഥീതി. അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാതി ന അഭൂതേന വത്തുകാമാ.

൨൯൧-൨൯൨. അത്ഥി സീഹ പരിയായോതിആദീനം അത്ഥോ വേരഞ്ജകണ്ഡേ ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പരമേന അസ്സാസേനാതി ചതുമഗ്ഗചതുഫലസങ്ഖാതേന ഉത്തമഅസ്സാസേന. അസ്സാസായ ധമ്മം ദേസേതീതി അസ്സാസനത്ഥായ സന്ഥമ്ഭനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി. ഇതി ഭഗവാ അട്ഠഹങ്ഗേഹി സീഹസേനാപതിസ്സ ധമ്മം ദേസേതി.

൨൯൩. അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിദിത്വാ ചിന്തേത്വാ തുലയിത്വാ കാതബ്ബം കരോഹീതി വുത്ത ഹോതി. സാധു ഹോതീതി സുന്ദരോ ഹോതി. തുമ്ഹാദിസസ്മിഞ്ഹി മം ദിസ്വാ മം സരണം ഗച്ഛന്തേ നിഗണ്ഠം ദിസ്വാ നിഗണ്ഠം സരണം ഗച്ഛന്തേ ‘‘കിം അയം സീഹോ ദിട്ഠദിട്ഠമേവ സരണം ഗച്ഛതീ’’തി ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം സാധൂതി ദസ്സേതി. പടാകം പരിഹരേയ്യുന്തി തേ കിര ഏവരൂപം സാവകം ലഭിത്വാ ‘‘അസുകോ നാമ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ സേട്ഠി വാ അമ്ഹാകം സരണം ഗതോ സാവകോ ജാതോ’’തി പടാകം ഉക്ഖിപിത്വാ നഗരേ ഘോസേന്താ ആഹിണ്ഡന്തി. കസ്മാ? ‘‘ഏവം നോ മഹന്തഭാവോ ആവി ഭവിസ്സതീ’’തി ച, സചേ പനസ്സ ‘‘കിമഹം ഏതേ സരണം ഗതോ’’തി വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തമ്പി സോ ‘‘ഏതേസം മേ സരണഗതഭാവം ബഹൂ ജാനന്തി, ദുക്കരം ദാനി പടിനിവത്തിതു’’ന്തി വിനോദേത്വാ ന പടിക്കമിസ്സതീതി ച. തേനാഹ ‘‘പടാകം പരിഹരേയ്യു’’ന്തി. ഓപാനഭൂതന്തി പടിയത്തഉദപാനോ വിയ ഠിതം. കുലന്തി തവ നിവേസനം. ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീതി പുബ്ബേപി ദസപി വീസതിപി സട്ഠിപി ജനേ ആഗതേ ദിസ്വാ നത്ഥീതി അവത്വാ ദേസി, ഇദാനി മം സരണം ഗതകാരണമത്തേനേവ മാ ഇമേസം ദേയ്യധമ്മം ഉപച്ഛിന്ദിത്ഥ, സമ്പത്താനഞ്ഹി ദാതബ്ബമേവാതി ഓവദതി. സുതം മേ തം ഭന്തേതി കുതോ സുതം? നിഗണ്ഠാനം സന്തികാ. തേ കിര കുലഘരേസു ഏവം പകാസേന്തി ‘‘മയം യസ്സ കസ്സചി സമ്പത്തസ്സ ദാതബ്ബന്തി വദാമ, സമണോ പന ഗോതമോ ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം…പേ… ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി ഏവം വദതീ’’തി. തം സന്ധായ അയം ‘‘സുതം മേ ത’’ന്തിആദിമാഹ.

൨൯൪. പവത്തമംസന്തി പകതിയാ പവത്തം കപ്പിയമംസം, മൂലം ഗഹേത്വാ അന്തരാപണേ പരിയേസാഹീതി അധിപ്പായോ. സമ്ബഹുലാ നിഗണ്ഠാതി പഞ്ചസതമത്താ നിഗണ്ഠാ. ഥൂലം പസുന്തി ഥൂലം മഹാസരീരം ഗോകണ്ണമഹിംസസൂകരസങ്ഖാതം പസും. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാ കതം, മാരിതന്തി അത്ഥോ. പടിച്ചകമ്മന്തി ഏത്ഥ കമ്മ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ അതീതകാലികോതി ആഹ ‘‘അത്താനം പടിച്ച കത’’ന്തി. നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം ‘‘പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൪.൭൫) വിയ. നിമിത്തകമ്മസ്സാതി നിമിത്തഭാവേന ലദ്ധബ്ബകമ്മസ്സ, ന കരണകാരാപനവസേന. പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസം പടിച്ചകമ്മം യഥാ ‘‘ബുദ്ധം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ബുദ്ധോ’’തി. അഥ വാ പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ, സ്വായം ഏതം മംസം പടിച്ച തം പാണവധകകമ്മം ഫുസതീതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി അകുസലം ഉപഡ്ഢം ദായകസ്സ, ഉപഡ്ഢം പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ഹോതീതി നേസം ലദ്ധി. ഉപകണ്ണകേതി കണ്ണമൂലേ. അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം, ഹോതു കിം ഇമിനാതി അത്ഥോ. ന ച പന തേതി ഏതേ ആയസ്മന്താ ദീഘരത്തം അവണ്ണകാമാ ഹുത്വാ അവണ്ണം ഭാസന്താപി അബ്ഭാചിക്ഖന്താ ന ജിരിദന്തി, അബ്ഭക്ഖാനസ്സ അന്തം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ലജ്ജനത്ഥേ ഇദം ജിരിദന്തീതി പദം ദട്ഠബ്ബം, ന ലജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

സീഹസേനാപതിവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കപ്പിയഭൂമിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. അഭിലാപമത്തന്തി ദേസനാമത്തം. ആമിസഖാദനത്ഥായാതി തത്ഥ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതസ്സ ആമിസസ്സ ഖാദനത്ഥായ. അനുപ്പഗേയേവാതി പാതോയേവ. ഓരവസദ്ദന്തി മഹാസദ്ദം. തം പന അവത്വാപീതി അന്ധകട്ഠകഥായംവുത്തനയേന അവത്വാപി. പി-സദ്ദേന തഥാ വചനമ്പി അനുജാനാതി. അട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനാതി സേസഅട്ഠകഥാസു വുത്തനയേന. ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമാ’തി വാ, ‘കപ്പിയകുടീ’തി വാ വുത്തേ സാധാരണലക്ഖണ’’ന്തി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തഉസ്സാവനന്തികാകുടികരണലക്ഖണം. ചയന്തി അധിട്ഠാനം. യതോ പട്ഠായാതി യതോ ഇട്ഠകതോ സിലതോ മത്തികാപിണ്ഡതോ വാ പട്ഠായ. പഠമിട്ഠകാദീനം ഹേട്ഠാ ന വട്ടന്തീതി ഭിത്തിയാ പഠമിട്ഠകാദീനം ഹേട്ഠാ ഭൂമിയം പതിട്ഠാപിയമാനാ ഇട്ഠകാദയോ ഭൂമിഗതികത്താ ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വത്വാ പതിട്ഠാപേതും ന വട്ടന്തി. യദി ഏവം ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ പതിട്ഠാപിയമാനാ ഥമ്ഭാ കസ്മാ തഥാ വത്വാ പതിട്ഠാപേതും വട്ടന്തീതി ആഹ ‘‘ഥമ്ഭാ പന…പേ… വട്ടന്തീ’’തി. സങ്ഘസന്തകമേവാതി വാസത്ഥായ കതം സങ്ഘികസേനാസനം സന്ധായ വദതി. ഭിക്ഖുസന്തകന്തി വാസത്ഥായ ഏവ കതം ഭിക്ഖുസ്സ പുഗ്ഗലികസേനാസനം. മുഖസന്നിധീതി ഇമിനാ അന്തോവുത്ഥദുക്കടമേവ ദീപിതം.

കപ്പിയഭൂമിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കേണിയജടിലവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൦൦. യേന ആപണം തദവസരീതിആദീസു ആപണന്തി ഏകസ്സ നിഗമസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മിം കിര നിഗമേ വീസതി ആപണമുഖസഹസ്സാനി വിഭത്താനി അഹേസും. ഇതി സോ ആപണാനം ഉസ്സന്നത്താ ‘‘ആപണ’’ന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. തസ്സ പന നിഗമസ്സ അവിദൂരേ നദീതീരേ ഘനച്ഛായോ രമണീയഭൂമിഭാഗോ മഹാവനസണ്ഡോ, തസ്മിം ഭഗവാ വിഹരതി. കേണിയോതി തസ്സ നാമം. ജടിലോതി ആഹരിമജടാധരോ താപസോ. സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ, ധനരക്ഖണത്ഥായ പന താപസപബ്ബജ്ജം സമാദായ രഞ്ഞോ പണ്ണാകാരം ദത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അസ്സമം കാരേത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വണിജ്ജം പയോജേത്വാ കുലസഹസ്സസ്സ നിസ്സയോ ഹുത്വാ വസതി. അസ്സമേപി ചസ്സ ഏകോ താലരുക്ഖോ ദിവസേ ദിവസേ ഏകം സോവണ്ണമയം ഫലം മുഞ്ചതീതി വദന്തി. സോ ദിവാ കാസാവാനി ധാരേതി, ജടാ ച ബന്ധതി, രത്തിം കാമസമ്പത്തിം അനുഭവതി.

പവത്താരോതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൭; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൯൨) പവത്തയിതാരോ, പാവചനവസേന വത്താരോതി അത്ഥോ. യേസന്തി യേസം സന്തകം. മന്തപദന്തി മന്തസദ്ദേ ബഹികത്വാ രഹോ ഭാസിതബ്ബട്ഠേന മന്താ ഏവ തംതംഅത്ഥപടിപത്തിഹേതുതായ പദന്തി മന്തപദം, വേദവചനം. ഗീതന്തി അട്ഠകാദീഹി ദസഹി പോരാണബ്രാഹ്മണേഹി ഉദാത്താനുദാത്താദിസരസമ്പത്തിവസേന സജ്ഝായിതം. പവുത്തന്തി പാവചനവസേന അഞ്ഞേസം വുത്തം, വാചിതന്തി അത്ഥോ. സമിഹിതന്തി സമുപബ്യൂള്ഹം രാസികതം, ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാദിവസേന തത്ഥാപി പച്ചേകം മന്തബ്രാഹ്മണാദിവസേന സജ്ഝായനവാചകാദിവസേന ച പിണ്ഡം കത്വാ ഠപിതന്തി അത്ഥോ. തദനുഗായന്തീതി ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ തം തേഹി പുബ്ബേ ഗീതം അനുഗായന്തി അനുസജ്ഝായന്തി. തദനുഭാസന്തീതി തം അനുഭാസന്തി, ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. ഭാസിതമനുഭാസന്തീതി തേഹി ഭാസിതം സജ്ഝായിതം അനുസജ്ഝായന്തി. വാചിതമനുവാചേന്തീതി തേഹി അഞ്ഞേസം വാചിതം അനുവാചേന്തി. സേയ്യഥിദന്തി തേ കതമേതി അത്ഥോ. അട്ഠകോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേ കിര ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന സത്താനം കമ്മസ്സകതാദിം പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതകപ്പേ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തജ്ഝേനവിധിഞ്ച ഓലോകേത്വാ പരൂപഘാതം അകത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വട്ടസന്നിസ്സിതേന വചനേന സഹ സംസന്ദിത്വാ മന്തേ ഗന്ഥേസും. അപരാപരേ പന ഓക്കാകരാജകാലാദീസു ഉപ്പന്നബ്രാഹ്മണാ പാണാതിപാതാദീനി പക്ഖിപിത്വാ തയോ വേദേ ഭിന്ദിത്വാ ബുദ്ധവചനേന സദ്ധിം വിരുദ്ധേ അകംസു. രത്തിഭോജനം രത്തി, തതോ ഉപരതാതി രത്തൂപരതാ. അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമ, തതോ വിരതത്താ വിരതാ വികാലഭോജനാ. പടിയാദാപേത്വാതി സപ്പിമധുസക്കരാദീഹി ചേവ മരിചേഹി ച സുസങ്ഖതം പാനം പടിയാദാപേത്വാ.

‘‘മഹാ ഖോ കേണിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി കസ്മാ ഭഗവാ പുനപ്പുനം പടിക്ഖിപി? തിത്ഥിയാനം പടിക്ഖേപപസന്നതായ. തിത്ഥിയാ ഹി ‘‘അഹോ വതായം അപ്പിച്ഛോ, യോ നിമന്തിയമാനോപി ന സാദിയതീ’’തി ഉപനിമന്തിയമാനസ്സ പടിക്ഖേപേ പസീദന്തീതി കേചി, അകാരണഞ്ചേതം. നത്ഥി ബുദ്ധാനം പച്ചയഹേതു ഏവരൂപം കോഹഞ്ഞം, അയം പന അഡ്ഢതേലസാനി ഭിക്ഖുസതാനി ദിസ്വാ ഏത്തകാനംയേവ ഭിക്ഖം പടിയാദേസ്സതി, സ്വേവ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ തീഹി പുരിസസതേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സതി, അയുത്തം ഖോ പന നവകേ അഞ്ഞതോ പേസേത്വാ ഇമേഹേവ സദ്ധിം ഗന്തും, ഇമേ വാ അഞ്ഞതോ പേസേത്വാ നവകേഹി സദ്ധിം ഗന്തും. അഥാപി സബ്ബേവ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി, ഭിക്ഖാഹാരോ നപ്പഹോസ്സതി. തതോ ഭിക്ഖൂസു പിണ്ഡായ ചരന്തേസു മനുസ്സാ ഉജ്ഝായിസ്സന്തി ‘‘ചിരസ്സമ്പി കേണിയോ സമണം ഗോതമം നിമന്തേത്വാ യാപനമത്തം ദാതും നാസക്ഖീ’’തി, സയഞ്ച വിപ്പടിസാരീ ഭവിസ്സതി. പടിക്ഖേപേ പന കതേ ‘‘സമണോ ഗോതമോ പുനപ്പുനം ‘ത്വഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ’തി ബ്രാഹ്മണാനം നാമം ഗണ്ഹാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബ്രാഹ്മണേപി നിമന്തേതുകാമോ ഭവിസ്സതി, തതോ ബ്രാഹ്മണേ പാടിയേക്കം നിമന്തേസ്സതി, തേ തേന നിമന്തിതാ ഭിക്ഖൂ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ഏവമസ്സ സദ്ധാ അനുരക്ഖിതാ ഭവിസ്സതീതി പുനപ്പുനം പടിക്ഖിപി. കിഞ്ചാപി ഖോ ഭോ ഗോതമാതി ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘ഭോ ഗോതമ, കിം ജാതം, യദി അഹം ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ, അധിവാസേതു ഭവം ഗോതമോ, അഹം ബ്രാഹ്മണാനമ്പി ദാതും സക്കോമി തുമ്ഹാകമ്പീ’’തി. ഠപേത്വാ ധഞ്ഞഫലരസന്തി ഏത്ഥ തണ്ഡുലധോവനോദകമ്പി ധഞ്ഞരസോയേവാതി വദന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസന്തി ഏത്ഥ നിക്കസടോ ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോതി വേദിതബ്ബം.

ഇമാഹി ഗാഥാഹീതി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൦൦) ഇമാഹി കേണിയസ്സ ചിത്താനുകൂലാഹി ഗാഥാഹി. തത്ഥ അഗ്ഗിപരിചരിയം വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യഞ്ഞാഭാവതോ ‘‘അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാ’’തി വുത്തം, അഗ്ഗിഹുത്തസേട്ഠാ അഗ്ഗിജുഹനപ്പധാനാതി അത്ഥോ. ബ്രാഹ്മണാ ഹി ‘‘അഗ്ഗിമുഖാ ദേവാ’’തി അഗ്ഗിജുഹനപുബ്ബകം യഞ്ഞം വിദഹന്തി. വേദേ സജ്ഝായന്തേഹി പഠമം സജ്ഝായിതബ്ബതോ സാവിത്തീ ‘‘ഛന്ദസോ മുഖ’’ന്തി വുത്താ, സാവിത്തീ വേദസ്സ പുബ്ബങ്ഗമാതി അത്ഥോ തംപുബ്ബകത്താ വേദസവനസ്സ. മനുസ്സാനം സേട്ഠഭാവതോ രാജാ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ഓഗാഹന്തീനം നദീനം ആധാരഭാവതോ ഗന്തബ്ബട്ഠാനഭാവേന പടിസരണതോ ച സാഗരോ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ചന്ദസമായോഗേന ‘‘അജ്ജ കത്തികാ, അജ്ജ രോഹിണീ’’തി സഞ്ഞായനതോ നക്ഖത്താനി അഭിഭവിത്വാ ആലോകകരണതോ നക്ഖത്തേഹി അതിവിസേസസോമ്മഭാവതോ ച ‘‘നക്ഖത്താനം മുഖം ചന്ദോ’’തി വുത്തം. ‘‘ദീപസിഖാ അഗ്ഗിജാലാ അസനിവിചക്ക’’ന്തി ഏവമാദീനം തപന്താനം വിജ്ജുലതാനം അഗ്ഗത്താ ആദിച്ചോ ‘‘തപതം മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ദക്ഖിണേയ്യാനം പന അഗ്ഗത്താ വിസേസേന തസ്മിം സമയേ ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം സന്ധായ ‘‘പുഞ്ഞം ആകങ്ഖമാനാനം, സങ്ഘോ വേ യജതം മുഖ’’ന്തി വുത്തം. തേന സങ്ഘോ പുഞ്ഞസ്സ ആയമുഖം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവേനാതി ദസ്സേതി.

കേണിയജടിലവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രോജമല്ലവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൦൧. രോജവത്ഥുമ്ഹി വിഹാരോതി ഗന്ധകുടിം സന്ധായ ആഹംസു. അതരമാനോതി അതുരന്തോ, സണികം പദപ്പമാണട്ഠാനേ പദം നിക്ഖിപന്തോ വത്തം കത്വാ സുസമ്മട്ഠം മുത്താദലസിന്ദുവാരസന്ഥരസദിസം വാലികം അവിനാസേന്തോതി അത്ഥോ. ആളിന്ദന്തി പമുഖം. ഉക്കാസിത്വാതി ഉക്കാസിതസദ്ദം കത്വാ. അഗ്ഗളന്തി കവാടം. ആകോടേഹീതി അഗ്ഗനഖേന ഈസകം കുഞ്ചികഛിദ്ദസമീപേ കോടേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ദ്വാരം കിര അതിഉപരി അമനുസ്സാ, അതിഹേട്ഠാ തിരച്ഛാനജാതികാ കോടേന്തി, തഥാ അകോടേത്വാ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസമീപേ മനുസ്സാ കോടേന്തി, ഇദം ദ്വാരകോടകവത്തന്തി ദീപേന്താ വദന്തി. വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരന്തി ന ഭഗവാ ഉട്ഠായ ദ്വാരം വിവരി, വിവരതൂതി പന ഹത്ഥം പസാരേസി. തതോ ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി അനേകാസു കപ്പകോടീസു ദാനം ദദമാനേഹി ന സഹത്ഥാ ദ്വാരവിവരണകമ്മം കത’’ന്തി സയമേവ ദ്വാരം വിവടം. തം പന യസ്മാ ഭഗവതോ മനേന വിവടം, തസ്മാ ‘‘വിവരി ഭഗവാ ദ്വാര’’ന്തി വുത്തം.

രോജമല്ലവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വുഡ്ഢപബ്ബജിതവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൦൩. ആതുമാവത്ഥുമ്ഹി അഞ്ഞതരോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോതി സുഭദ്ദോ നാമ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢകാലേ പബ്ബജിതത്താ ‘‘വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ’’തി വുത്തോ. ദ്വേ ദാരകാതി സാമണേരഭൂമിയം ഠിതാ ദ്വേ പുത്താ. നാളിയാവാപകേനാതി നാളിയാ ചേവ ഥവികായ ച. സംഹരിംസൂതി യസ്മാ മനുസ്സാ തേ ദാരകേ മഞ്ജുഭാണിനേ പടിഭാനവന്തേ ദിസ്വാ കാരേതുകാമാപി അകാരേതുകാമാപി കാരേന്തിയേവ, കതകാലേ ച ‘‘കിം ഗണ്ഹിസ്സഥ താതാ’’തി പുച്ഛന്തി. തേ വദന്തി ‘‘ന അമ്ഹാകം അഞ്ഞേന കേനചി അത്ഥോ, പിതാ പന നോ ഭഗവതോ ആഗതകാലേ യാഗുദാനം കാതുകാമോ’’തി. തം സുത്വാ മനുസ്സാ അപരിഗണേത്വാവ യം തേ സക്കോന്തി ഹരിതും, സബ്ബം ദേന്തി. യമ്പി ന സക്കോന്തി, മനുസ്സേഹി പേസേന്തി. തസ്മാ തേ ദാരകാ ബഹും ലോണമ്പി തേലമ്പി സപ്പിമ്പി തണ്ഡുലമ്പി ഖാദനീയമ്പി സംഹരിംസു.

ആതുമായം വിഹരതീതി ആതുമം നിസ്സായ വിഹരതി. ഭുസാഗാരേതി ഭുസമയേ അഗാരകേ. തത്ഥ കിര മഹന്തം പലാലപുഞ്ജം അബ്ഭന്തരതോ പലാലം നിക്കഡ്ഢിത്വാ സാലാസദിസം പബ്ബജിതാനം വസനയോഗ്ഗട്ഠാനസദിസം കതം, തദാ ഭഗവാ തത്ഥ വസി. അഥ ഭഗവതി ആതുമം ആഗന്ത്വാ ഭുസാഗാരകം പവിട്ഠേ സുഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം ഗാമദ്വാരം ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ ആമന്തേസി ‘‘ഉപാസകാ നാഹം തുമ്ഹാകം സന്തികാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി പച്ചാസീസാമി, മയ്ഹം ദാരകേഹി ആനീതതേലാദീനിയേവ സങ്ഘസ്സ പഹോന്തി, ഹത്ഥകമ്മമത്തം മേ ദേഥാ’’തി. കിം, ഭന്തേ, കരോമാതി? ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി സബ്ബൂപകരണാനി ഗാഹേത്വാ വിഹാരേ ഉദ്ധനാനി കാരേത്വാ ഏകം കാളകം കാസാവം നിവാസേത്വാ താദിസമേവ പാരുപിത്വാ ‘‘ഇദം കരോഥ, ഇദം കരോഥാ’’തി സബ്ബരത്തിം വിചാരേന്തോ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭോജ്ജയാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച പടിയാദാപേസി. ഭോജ്ജയാഗു നാമ പഠമം ഭുഞ്ജിത്വാ പാതബ്ബയാഗു, തത്ഥ സപ്പിമധുഫാണിതമച്ഛമംസപുപ്ഫഫലരസാദി യംകിഞ്ചി ഖാദനീയം നാമ, സബ്ബം പവിസതി, കീളിതുകാമാനം സീസമക്ഖനയോഗ്ഗാ ഹോതി സുഗന്ധഗന്ധാ.

അഥ ഭഗവാ കാലസ്സേവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പിണ്ഡായ ചരിതും ആതുമഗാമനഗരാഭിമുഖോ പായാസി. മനുസ്സാ തസ്സ ആരോചേസും ‘‘ഭഗവാ പിണ്ഡായ ഗാമം പവിസതി, തയാ കസ്സ യാഗു പടിയാദിതാ’’തി. സോ യഥാനിവത്ഥപാരുതേഹേവ തേഹി കാളകകാസാവേഹി ഏകേന ഹത്ഥേന ദബ്ബിഞ്ച കടച്ഛുഞ്ച ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മാ വിയ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ യാഗു’’ന്തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ സോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ബഹുതരം യാഗും പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസീ’’തി. ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തീതിആദി വുത്തനയമേവ. കുതായന്തി കുതോ അയം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൩൦൪. ദസഭാഗം ദത്വാതി ദസമഭാഗം ദത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘ദസ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകോ കോട്ഠാസോ ഭൂമിസാമികാനം ദാതബ്ബോ’’തി.

വുഡ്ഢപബ്ബജിതവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുമഹാപദേസകഥാവണ്ണനാ

൩൦൫. പരിമദ്ദന്താതി ഉപപരിക്ഖന്താ. പത്തുണ്ണദേസേ സഞ്ജാതവത്ഥം പത്തുണ്ണം. കോസേയ്യവിസേസോതി ഹി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. ചീനദേസേ സോമാരദേസേ ച സഞ്ജാതവത്ഥാനി ചീനസോമാരപടാനി. പത്തുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിമയികം ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം. തം ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസംയേവ അനുലോമം. ദേവതാഹി ദിന്നചീവരം ദേവദത്തിയം. തം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ജാലിനീദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം. തമ്പി ഖോമാദീനഞ്ഞേവ അനുലോമം ഹോതി തേസു അഞ്ഞതരഭാവതോ. ദ്വേ പടാ ദേസനാമേനേവ വുത്താതി തേസം സരൂപദസ്സനപരമേതം, നാഞ്ഞം നിവത്തനപരം പത്തുണ്ണപടസ്സപി ദേസനാമേനേവ വുത്തത്താ. തുമ്ബാതി ഭാജനാനി. ഫലതുമ്ബോതി ലാബുആദി. ഉദകതുമ്ബോതി ഉദകുക്ഖിപനകകുടകോ. കിലഞ്ജച്ഛത്തന്തി വേളുവിലീവേഹി വായിത്വാ കതഛത്തം. സമ്ഭിന്നരസന്തി സമ്മിസ്സിതരസം. പാനകം പടിഗ്ഗഹിതം ഹോതീതി അമ്ബപാനാദിപാനകം പടിഗ്ഗഹിതം ഹോതി, തം വികാലേപി കപ്പതി അസമ്ഭിന്നരസത്താ. തേന തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേന സദ്ധിന്തി തേന സത്താഹകാലികേന തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേന സദ്ധിം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചതുമഹാപദേസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.