൫. ചമ്മക്ഖന്ധകം

സോണകോളിവിസവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൪൨. ചമ്മക്ഖന്ധകേ ഉണ്ണപാവാരണന്തി ഉണ്ണാമയം പാവാരണം. വിഹാരപച്ഛായായന്തി വിഹാരപച്ചന്തേ ഛായായം. വിഹാരസ്സ വഡ്ഢമാനച്ഛായായന്തിപി വദന്തി.

സോണസ്സ പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൨൪൩. സുത്തത്ഥോ പന സുത്തവണ്ണനാതോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി ഏത്ഥായം സുത്തവണ്ണനാ. സീതവനേതി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൫൫) ഏവംനാമകേ വനേ. തസ്മിം കിര പടിപാടിയാ പഞ്ച ചങ്കമനസതാനി മാപിതാനി, തേസു ഥേരോ അത്തനോ സപ്പായം ചങ്കമനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഹുത്വാ ചങ്കമതോ പാദതലാനി ഭിജ്ജിംസു, ജാണൂഹി ചങ്കമതോ ജാണുകാനിപി ഹത്ഥതലാനിപി ഭിജ്ജിംസു, ഛിദ്ദാനി അഹേസും. ഏവം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരന്തോ ഓഭാസനിമിത്തമത്തകമ്പി ദസ്സേതും നാസക്ഖി. തസ്സ വീരിയേന കിലമിതകായസ്സ ചങ്കമനകോടിയം പാസാണഫലകേ നിസിന്നസ്സ യോ വിതക്കോ ഉദപാദി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആരദ്ധവീരിയാതി പരിപുണ്ണപഗ്ഗഹിതവീരിയാ. ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീതി ‘‘സചേ അഹം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വാ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ വാ നേയ്യോ വാ, ന മേ ചിത്തം ന വിമുച്ചേയ്യ, അദ്ധാ പന പദപരമോ, യേന മേ ചിത്തം ന മുച്ചതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ പനാ’’തിആദീനി ചിന്തേസി. തത്ഥ ഭോഗാതി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം.

പാതുരഹോസീതി ഥേരസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ ‘‘അയം സോണോ അജ്ജ സീതവനേ പധാനഭൂമിയം നിസിന്നോ ഇമം വിതക്കം വിതക്കേതി, ഗന്ത്വാസ്സ വിതക്കം സഹോഡ്ഢം ഗണ്ഹിത്വാ വീണോപമകമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി സീതവനേ പാതുരഹോസി. പഞ്ഞത്തേ ആസനേതി പധാനികഭിക്ഖൂ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓവദിതും ആഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നിസീദനത്ഥം യഥാലാഭേന ആസനമ്പി പഞ്ഞപേത്വാവ പധാനം കരോന്തി, അഞ്ഞം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനി സങ്ഘരിത്വാ ഉപരി സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേന്തി. ഥേരോപി ആസനം പഞ്ഞപേത്വാവ പധാനം അകാസി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ’’തി.

തം കിം മഞ്ഞസീതി സത്ഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അവസേസകമ്മട്ഠാനേന അത്ഥോ നത്ഥി, അയം ഗന്ധബ്ബസിപ്പേ ഛേകോ ചിണ്ണവസീ, അത്തനോ വിസയേ കഥിയമാനേ ഖിപ്പമേവ സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി വീണോപമം കഥേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. വീണായ തന്തിസ്സരേ കുസലതാ നാമ വീണായ വാദനകുസലതാ, സോ ച തത്ഥ കുസലോ. മാതാപിതരോ ഹിസ്സ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ അഞ്ഞം സിപ്പം സിക്ഖന്തോ കായേന കിലമിസ്സതി, ഇദം പന ആസനേ നിസിന്നേനേവ സക്കാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഗന്ധബ്ബസിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസും. തസ്സ –

‘‘സത്ത സരാ തയോ ഗാമാ, മുച്ഛനാ ഏകവീസതി;

ഠാനാ ഏകൂനപഞ്ഞാസ, ഇച്ചേതേ സരമണ്ഡലാ’’തി. –

ആദികം ഗന്ധബ്ബസിപ്പം സബ്ബമേവ പഗുണം അഹോസി. അച്ചായതാതി അതിആയതാ ഖരമുച്ഛനാ. സരവതീതി സരസമ്പന്നാ. കമ്മഞ്ഞാതി കമ്മക്ഖമാ കമ്മയോഗ്ഗാ. അതിസിഥിലാതി മന്ദമുച്ഛനാ. സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാതി മജ്ഝിമേ സരേ ഠപേത്വാ മുച്ഛിതാ.

അച്ചാരദ്ധന്തി അതിഗാള്ഹം. ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതീതി ഉദ്ധതഭാവായ സംവത്തതി. അതിലീനന്തി അതിസിഥിലം. കോസജ്ജായാതി കുസീതഭാവത്ഥായ. വീരിയസമഥം അധിട്ഠാഹീതി വീരിയസമ്പയുത്തം സമഥം അധിട്ഠാഹി, വീരിയം സമഥേന യോജേഹീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം അധിട്ഠാഹീതി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമതം സമഭാവം അധിട്ഠാഹി. തത്ഥ സദ്ധം പഞ്ഞായ, പഞ്ഞഞ്ച സദ്ധായ, വീരിയം സമാധിനാ, സമാധിഞ്ച വീരിയേന യോജയതാ ഇന്ദ്രിയാനം സമതാ അധിട്ഠിതാ നാമ ഹോതി. സതി പന സബ്ബത്ഥികാ, സാ സദാപി ബലവതീയേവ വട്ടതി. തഞ്ച പന നേസം യോജനാവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൦-൬൨) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീതി തസ്മിഞ്ച സമഭാവേ സതി യേന ആദാസേ മുഖബിമ്ബേനേവ നിമിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം, തം സമഥനിമിത്തം വിപസ്സനാനിമിത്തം മഗ്ഗനിമിത്തം ഫലനിമിത്തഞ്ച ഗണ്ഹ നിബ്ബത്തേഹീതി ഏവമസ്സ സത്ഥാ അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി.

തത്ഥ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി സമഥനിമിത്തഞ്ച വിപസ്സനാനിമിത്തഞ്ച അഗ്ഗഹേസി. ഏകോതി അസഹായോ. വൂപകട്ഠോതി വത്ഥുകാമേഹി ച കിലേസകാമേഹി ച കായേന ചേവ ചിത്തേന ച വൂപകട്ഠോ. അപ്പമത്തോതി കമ്മട്ഠാനേ സതിം അവിജഹന്തോ. ആതാപീതി കായികചേതസികവീരിയാതാപേന ആതാപോ. ആതപ്പതി കിലേസേഹീതി ആതാപോ, വീരിയം. പഹിതത്തോതി കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പേസിതത്തോ വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവോ, നിബ്ബാനേ വാ പേസിതചിത്തോ. ന ചിരസ്സേവാതി കമ്മട്ഠാനാരമ്ഭതോ ന ചിരേനേവ. അഞ്ഞതരോതി ഏകോ. അരഹതന്തി ഭഗവതോ സാവകാനം അരഹന്താനം അബ്ഭന്തരോ ഏകോ മഹാസാവകോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

൨൪൪. വുസിതവാതി വുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസോ. കതകരണീയോതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബം കത്വാ ഠിതോ. ഓഹിതഭാരോതി ഖന്ധഭാരം കിലേസഭാരം അഭിസങ്ഖാരഭാരഞ്ച ഓതാരേത്വാ ഠിതോ. അനുപ്പത്തസദത്ഥോതി സദത്ഥോ വുച്ചതി അരഹത്തം, തം പത്തോതി അത്ഥോ. പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോതി ഖീണഭവബന്ധനോ. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന ജാനിത്വാ വിമുത്തോ. ഛ ഠാനാനീതി ഛ കാരണാനി. അധിമുത്തോ ഹോതീതി പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതോ ഹോതി. നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതിആദി സബ്ബം അരഹത്തവസേന വുത്തം. അരഹത്തഞ്ഹി സബ്ബകിലേസേഹി നിക്ഖന്തത്താ നേക്ഖമ്മം, തേഹേവ പവിവിത്തത്താ പവിവേകോ, ബ്യാപജ്ജാഭാവതോ അബ്യാപജ്ജം, ഉപാദാനസ്സ ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ ഉപാദാനക്ഖയോ, തണ്ഹായ ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ തണ്ഹക്ഖയോ, സമ്മോഹാഭാവതോ അസമ്മോഹോതി ച വുച്ചതി.

കേവലം സദ്ധാമത്തകന്തി പടിവേധരഹിതം കേവലം പടിവേധപഞ്ഞായ അസമ്മിസ്സം സദ്ധാമത്തകം. പടിചയന്തി പുനപ്പുനം കരണേന വഡ്ഢിം. വീതരാഗത്താതി മഗ്ഗപടിവേധേന രാഗസ്സ വിഹതത്തായേവ നേക്ഖമ്മസങ്ഖാതം അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ സച്ഛികത്വാ ഠിതോ ഹോതി, ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന വിഹരതി, തന്നിന്നമാനസോയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ചതുപച്ചയലാഭഞ്ച തേസംയേവ സുകതഭാവഞ്ച വണ്ണഭണനഞ്ച. നികാമയമാനോതി ഇച്ഛമാനോ പത്ഥയമാനോ. പവിവേകാധിമുത്തോതി ‘‘പവിവേകേ അധിമുത്തോ അഹ’’ന്തി ഏവം അരഹത്തം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

സീലബ്ബതപരാമാസന്തി സീലഞ്ച വതഞ്ച പരാമസിത്വാ ഗഹിതഗ്ഗഹണമത്തം. സാരതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോതി സാരഭാവേന ജാനന്തോ. അബ്യാപജ്ജാധിമുത്തോതി അബ്യാപജ്ജം അരഹത്തം ബ്യാകരോതി. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതി ഇമസ്മിംയേവ അരഹത്തം കഥിതം, സേസേസു പഞ്ചസു നിബ്ബാന’’ന്തി ഏകേ വദന്തി. അപരേ ‘‘അസമ്മോഹാധിമുത്തോതി ഏത്ഥേവ നിബ്ബാനം കഥിതം, സേസേസു അരഹത്ത’’ന്തി വദന്തി. അയം പനേത്ഥ സാരോ – ‘‘സബ്ബേസ്വേവേതേസു അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി കഥിതമേവാതി.

ഭുസാതി ബലവന്തോ ദിബ്ബരൂപസദിസാ. നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തീതി ഏതസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ഗഹേത്വാ ഠാതും ന സക്കോന്തി. കിലേസാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തം ഗണ്ഹന്തി നാമ. അമിസ്സീകതന്തി അമിസ്സകതം. കിലേസാ ഹി ആരമ്മണേന സദ്ധിം ചിത്തം മിസ്സം കരോന്തി, തേസം അഭാവാ അമിസ്സീകതം. ഠിതന്തി പതിട്ഠിതം. ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി അചലനപ്പത്തം. വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീതി തസ്സ ചേസ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദമ്പി വയമ്പി പസ്സതി. ഭുസാ വാതവുട്ഠീതി ബലവാ വാതക്ഖന്ധോ. നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യാതി ഏകഭാഗേന ചാലേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പകമ്പേയ്യാതി ഥൂണം വിയ സബ്ബഭാഗതോ കമ്പേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പവേധേയ്യാതി വേധേത്വാ പവേധേത്വാ പാതേതും ന സക്കുണേയ്യ.

നേക്ഖമ്മം അധിമുത്തസ്സാതി അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതസ്സ. സേസപദേസുപി അരഹത്തമേവ കഥിതം. ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ചാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോതി ചിത്തസ്സ ച അസമ്മോഹം അധിമുത്തസ്സ. ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദന്തി ആയതനാനം ഉപ്പാദഞ്ച വയഞ്ച ദിസ്വാ. സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന ഇമായ വിപസ്സനായ പടിപത്തിയാ ഫലസമാപത്തിവസേന ചിത്തം വിമുച്ചതി, നിബ്ബാനാരമ്മണേ അധിമുച്ചതി. അഥ വാ ഇമിനാ ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ. തസ്സ ഹി ആയതനുപ്പാദം ദിസ്വാ ഇമായ വിപസ്സനായ അധിഗതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവേന സബ്ബകിലേസേഹി സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി. ഏവം തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ…പേ… ന വിജ്ജതി. തത്ഥ സന്തചിത്തസ്സാതി നിബ്ബുതചിത്തസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

സോണസ്സ പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബനീലികാദിപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൪൬. അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാതി അഭിനവാരിട്ഠഫലവണ്ണാ. ഉദകേന തിന്തകാകപത്തവണ്ണാതിപി വദന്തി.

അജ്ഝാരാമേ ഉപാഹനപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൪൮. അഭിജീവന്തി ഏതേനാതി അഭിജീവനികം. കിന്തം? സിപ്പം. തേനാഹ ‘‘യേന സിപ്പേനാ’’തിആദി.

കട്ഠപാദുകാദിപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൫൧. ഉണ്ണാഹി കതപാദുകാതി ഉണ്ണാലോമമയകമ്ബലേഹി, ഉണ്ണാലോമേഹി ഏവ വാ കതപാദുകാ. ന, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീനം വിസാണേസു ഗഹേതബ്ബന്തിആദീസു ‘‘മോക്ഖാധിപ്പായേന വിസാണാദീസു ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

യാനാദിപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൫൩. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസയുത്തം ഹത്ഥവട്ടകന്തി ഏത്ഥ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസയുത്തം, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥവട്ടക’’ന്തി ഏവം പച്ചേകവാക്യപരിസമാപനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പുരിസയുത്തം ഇത്ഥിസാരഥി വാ…പേ… പുരിസാ വാ, വട്ടതിയേവാ’’തി. പീഠകസിവികന്തി പീഠകയാനം. പാടങ്കിന്തി അന്ദോലികായേതം അധിവചനം.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൫൪. വാളരൂപാനീതി ആഹരിമാനി വാളരൂപാനി. ‘‘അകപ്പിയരൂപാകുലോ അകപ്പിയമഞ്ചോ പല്ലങ്കോ’’തി സാരസമാസേ വുത്തം. ‘‘ദീഘലോമകോ മഹാകോജവോതി ചതുരങ്ഗുലാധികലോമോ കാളകോജവോ. ‘‘ചതുരങ്ഗുലാധികാനി കിര തസ്സ ലോമാനീ’’തി വചനതോ ചതുരങ്ഗുലതോ ഹേട്ഠാ വട്ടതീതി വദന്തി. വാനചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരണോതി ഭിത്തിച്ഛേദാദിവസേന വിചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരണോ. ഘനപുപ്ഫകോ ഉണ്ണാമയത്ഥരണോതി ഉണ്ണാമയലോഹിതത്ഥരണോ. പകതിതൂലികാതി രുക്ഖതൂലലതാതൂലപോടകീതൂലസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം തൂലാനം അഞ്ഞതരപുണ്ണാ തൂലികാ. ‘‘ഉദ്ദലോമീതി ഉഭതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. ഏകന്തലോമീതി ഏകതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണ’’ന്തി ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫) വുത്തം, സാരസമാസേ പന ‘‘ഉദ്ദലോമീതി ഏകതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫം. ഏകന്തലോമീതി ഉഭതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയന്തി കോസേയ്യകസടമയ’’ന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. സുദ്ധകോസേയ്യന്തി രതനപരിസിബ്ബനരഹിതം. ദീഘനികായട്ഠകഥായം പനേത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ തൂലികം സബ്ബാനേവ ഗോനകാദീനി രതനപരിസിബ്ബിതാനി വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ തൂലിക’’ന്തി ഏതേന രതനപരിസിബ്ബനരഹിതാപി തൂലികാ ന വട്ടതീതി ദീപേതി. ‘‘രതനപരിസിബ്ബിതാനി വട്ടന്തീ’’തി ഇമിനാ പന യാനി രതനപരിസിബ്ബിതാനി, താനി ഭൂമത്ഥരണവസേന യഥാനുരൂപം മഞ്ചാദീസു ച ഉപനേതും വട്ടതീതി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച വിനയപരിയായം പത്വാ ഗരുകേ ഠാതബ്ബത്താ ഇധ വുത്തനയേനേവേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സുത്തന്തികദേസനായം പന ഗഹട്ഠാനമ്പി വസേന വുത്തത്താ തേസം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘ഠപേത്വാ തൂലികം…പേ… വട്ടന്തീ’’തി വുത്തന്തി അപരേ.

അജിനചമ്മേഹീതി അജിനമിഗചമ്മേഹി. താനി കിര ചമ്മാനി സുഖുമതരാനി, തസ്മാ ദുപട്ടതിപട്ടാനി കത്വാ സിബ്ബന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അജിനപവേണീ’’തി. ഉത്തരം ഉപരിഭാഗം ഛാദേതീതി ഉത്തരച്ഛദോ, വിതാനം, തഞ്ച ലോഹിതവിതാനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഉപരിബദ്ധേന രത്തവിതാനേനാ’’തി. ‘‘രത്തവിതാനേസു ച കാസാവം വട്ടതി, കുസുമ്ഭാദിരത്തമേവ ന വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. മഹാഉപധാനന്തി പമാണാതിക്കന്തം ഉപധാനം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി അട്ഠ. ൧.൧൫) ‘‘അലോഹിതകാനി ദ്വേപി വട്ടന്തിയേവ, തതോ ഉത്തരി ലഭിത്വാ അഞ്ഞേസം ദാതബ്ബാനി, ദാതും അസക്കോന്തോ മഞ്ചേ തിരിയം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി പച്ചത്ഥരണം ദത്വാ നിപജ്ജിതുമ്പി ലഭതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തം, സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൭) പന ‘‘അഗിലാനസ്സ സീസുപധാനഞ്ച പാദുപധാനഞ്ചാതി ദ്വയമേവ വട്ടതി, ഗിലാനസ്സ ബിമ്ബോഹനാനി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി പച്ചത്ഥരണം ദത്വാ നിപജ്ജിതുമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ ഗിലാനോയേവ മഞ്ചേ തിരിയം അത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജിതും ലഭതീതി വേദിതബ്ബം.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗിഹിവികതാനുഞ്ഞാതാദികഥാവണ്ണനാ

൨൫൬. അഭിനിസ്സായ നിസീദിതുന്തി അപസ്സായ നിസീദിതും.

സോണകുടികണ്ണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൫൭. പപതകേ പബ്ബതേതി ഏത്ഥ ‘‘പവത്തേ പബ്ബതേ’’തിപി പഠന്തി, പവത്തനാമകേ പബ്ബതേതി അത്ഥോ. സോണോ ഉപാസകോതിആദീസു (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൬) നാമേന സോണോ നാമ, തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപാസകത്തപടിവേദനേന ഉപാസകോ, കോടിഅഗ്ഘനകസ്സ കണ്ണപിളന്ധനസ്സ ധാരണേന ‘‘കോടികണ്ണോ’’തി ച വത്തബ്ബേ ‘‘കുടികണ്ണോ’’തി ഏവം അഭിഞ്ഞാതോ, ന സുകുമാരസോണോതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നോ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതോ പപതകേ പബ്ബതേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ ഠാനേ വിഹാരം കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വസാപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാതി. തേന വുത്തം ‘‘ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി.

സോ കാലേന കാലം ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, ഥേരോ ചസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, തേന സംവേഗബഹുലോ ധമ്മചരിയായം ഉസ്സാഹജാതോ വിഹരതി. സോ ഏകദാ സത്ഥേന സദ്ധിം വാണിജ്ജത്ഥായ ഉജ്ജേനിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അടവിയം സത്ഥേ നിവിട്ഠേ രത്തിയം ജനസമ്ബാധഭയേന ഏകമന്തം അപക്കമ്മ നിദ്ദം ഉപഗഞ്ഛി. സത്ഥോ പച്ചൂസവേലായം ഉട്ഠായ ഗതോ, ന ഏകോപി സോണം പബോധേസി, സബ്ബേ വിസ്സരിത്വാ അഗമിംസു. സോ പഭാതായ രത്തിയാ പബുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠായ കഞ്ചി അപസ്സന്തോ സത്ഥേന ഗതമഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സീഘം സീഘം ഗച്ഛന്തോ ഏകം വടരുക്ഖം ഉപഗഞ്ഛി. തത്ഥ അദ്ദസ ഏകം മഹാകായം വിരൂപദസ്സനം ബീഭച്ഛം പുരിസം അട്ഠിതോ മുത്താനി അത്തനോ മംസാനി സയമേവ ഖാദന്തം, ദിസ്വാന ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛി. പേതോസ്മി, ഭന്തേതി. കസ്മാ ഏവം കരോസീതി? അത്തനോ പുബ്ബകമ്മേനാതി. കിം പന തം കമ്മന്തി? അഹം പുബ്ബേ ഭാരുകച്ഛനഗരവാസീ കൂടവാണിജോ ഹുത്വാ പരേസം സന്തകം വഞ്ചേത്വാ ഖാദിം, സമണേ ച ഭിക്ഖായ ഉപഗതേ ‘‘തുമ്ഹാകം മംസം ഖാദഥാ’’തി അക്കോസിം, തേന കമ്മേന ഏതരഹി ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവാമീതി. തം സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗം പടിലഭി.

തതോ പരം ഗച്ഛന്തോ മുഖതോ പഗ്ഘരിതകാളലോഹിതേ ദ്വേ പേതദാരകേ പസ്സിത്വാ തഥേവ പുച്ഛി, തേപിസ്സ അത്തനോ കമ്മം കഥേസും. തേ കിര ഭാരുകച്ഛനഗരേ ദാരകകാലേ ഗന്ധവാണിജ്ജായ ജീവികം കപ്പേന്താ അത്തനോ മാതരി ഖീണാസവേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേന്തിയാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകം കസ്മാ സമണാനം ദേസി, തയാ ദിന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജനകസമണാനം മുഖതോ കാളലോഹിതം പഗ്ഘരതൂ’’തി അക്കോസിംസു. തേ തേന കമ്മേന നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സ വിപാകാവസേസേന പേതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തദാ ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവന്തി. തമ്പി സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗജാതോ അഹോസി.

സോ ഉജ്ജേനിം ഗന്ത്വാ തം കരണീയം തീരേത്വാ കുരരഘരം പച്ചാഗതോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോപിസ്സ പവത്തിനിവത്തീസു ആദീനവാനിസംസേ വിഭാവേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഗേഹം ഗതോ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം ഉപഗതോ ഥോകംയേവ നിദ്ദായിത്വാ പബുജ്ഝിത്വാ സയനതലേ നിസജ്ജ യഥാസുതം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിതും ആരദ്ധോ. തസ്സ തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതോ തേ ച പേതത്തഭാവേ അനുസ്സരതോ സംസാരദുക്ഖം അതിവിയ ഭയാനകം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി, പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ വിഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഥേരം ഉപഗന്ത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം ആരോചേത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ സോണോ ഉപാസകോ…പേ… പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി.

തത്ഥ യഥാ യഥാതിആദിപദാനം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന യേന ആകാരേന അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ ധമ്മം ദേസേതി ആചിക്ഖതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനിം കരോതി പകാസേതി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി ‘‘യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം, ഏകദിവസമ്പി കിലേസമലേന അമലീനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം, സങ്ഖലിഖിതം ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം, ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതു’’ന്തി.

ഏവം അത്തനോ പരിവിതക്കിതം സോണോ ഉപാസകോ ഥേരസ്സ ആരോചേത്വാ തം പടിപജ്ജിതുകാമോ ‘‘ഇച്ഛാമഹം ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. ഥേരോ പന ‘‘ന താവസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗത’’ന്തി ഉപധാരേത്വാ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ ‘‘ദുക്കരം ഖോ’’തിആദിനാ പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേസി. തത്ഥ ഏകസേയ്യന്തി അദുതിയസേയ്യം. ഏത്ഥ ച സേയ്യാസീസേന ‘‘ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തം ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കായവിവേകം ദീപേതി, ന ഏകികാ ഹുത്വാ സയനമത്തം. ഏകഭത്തന്തി ‘‘ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪; മ. നി. ൧.൨൯൩ അ. നി. ൩.൭൧) ഏവം വുത്തം വികാലഭോജനാ വിരതിം സന്ധായ വദതി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതിബ്രഹ്മചരിയം, സിക്ഖത്തയാനുയോഗസങ്ഖാതം സാസനബ്രഹ്മചരിയം വാ. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥേവാതി ഗേഹേയേവ. ബുദ്ധാനം സാസനം അനുയുഞ്ജാതി നിച്ചസീലഉപോസഥസീലനിയമാദിഭേദം പഞ്ചങ്ഗം അട്ഠങ്ഗം ദസങ്ഗഞ്ച സീലം തദനുരൂപഞ്ച സമാധിപഞ്ഞാഭാവനം അനുയുഞ്ജ. ഏതഞ്ഹി ഉപാസകേന പുബ്ബഭാഗേ അനുയുഞ്ജിതബ്ബം ബുദ്ധസാസനം നാമ. തേനാഹ ‘‘കാലയുത്തം ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ കാലയുത്തന്തി ചാതുദ്ദസീപഞ്ചദ്ദസീഅട്ഠമീപാടിഹാരികപക്ഖസങ്ഖാതേന കാലേന യുത്തം, യഥാവുത്തകാലേ വാ തുയ്ഹം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ യുത്തം പതിരൂപം സക്കുണേയ്യം, ന സബ്ബകാലം സബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സബ്ബമേതം ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ തസ്സ കാമാനം ദുപ്പഹാനതായ സമ്മാ പടിപത്തിയം യോഗ്യം കാരാപേതും വദതി, ന പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേതും. പബ്ബജ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി പബ്ബജിതും ആരമ്ഭോ ഉസ്സാഹോ. പടിപ്പസ്സമ്ഭീതി ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കത്താ സംവേഗസ്സ ച നാതിതിക്ഖഭാവതോ വൂപസമി. കിഞ്ചാപി പടിപ്പസ്സമ്ഭി, ഥേരേന വുത്തവിധിം പന അനുതിട്ഠന്തോ കാലേന കാലം ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തോ ധമ്മം സുണാതി. തസ്സ വുത്തനയേനേവ ദുതിയമ്പി പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി, ഥേരസ്സ ച ആരോചേസി, ദുതിയമ്പി ഥേരോ പടിക്ഖിപി. തതിയവാരേ പന ഞാണസ്സ പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി നം പബ്ബാജേതും കാലോ’’തി ഥേരോ പബ്ബാജേസി, പബ്ബജിതഞ്ച തം തീണി സംവച്ഛരാനി അതിക്കമിത്വാ ഗണം പരിയേസിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ സോണോ…പേ… ഉപസമ്പാദേസീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പഭിക്ഖുകോതി കതിപയഭിക്ഖുകോ. തദാ കിര ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന മജ്ഝിമദേസേയേവ വസിംസു, തസ്മാ തത്ഥ കതിപയാ ഏവ അഹേസും. തേ ച ഏകസ്മിം ഗാമേ ഏകോ, ഏകസ്മിം നിഗമേ ദ്വേതി ഏവം വിസും വിസും വസിംസു. കിച്ഛേനാതി ദുക്ഖേന. കസിരേനാതി ആയാസേന. തതോ തതോതി തസ്മാ തസ്മാ ഗാമനിഗമാദിതോ. ഥേരേന ഹി കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ആനേത്വാ അഞ്ഞേസു ആനീയമാനേസു പുബ്ബേ ആനീതാ കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കമിംസു, കഞ്ചി കാലം ആഗമേത്വാ പുന തേസു ആനീയമാനേസു ഇതരേ പക്കമിംസു. ഏവം പുനപ്പുനം ആനയനേന സന്നിപാതോ ചിരേനേവ അഹോസി. ഥേരോപി തദാ ഏകവിഹാരീ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘തിണ്ണം വസ്സാനം…പേ… സന്നിപാതാപേത്വാ’’തി.

വസ്സംവുത്ഥസ്സാതി വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വുസിതവതോ. ഏദിസോ ച ഏദിസോ ചാതി ഏവരൂപോ ച ഏവരൂപോ ച. ‘‘ഏവരൂപായ നാമ രൂപകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ, ഏവരൂപായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ’’തി സുതോയേവ മേ സോ ഭഗവാ. ന ച മയാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോതി ഏത്ഥ പന പുഥുജ്ജനസദ്ധായ ഏവ ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവന്തം ദട്ഠുകാമോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ പച്ചൂസസമയം അജ്ഝിട്ഠോ സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗിയാനി സത്ഥു സമ്മുഖാ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ അത്ഥധമ്മപടിസംവേദീ ഹുത്വാ ഭണന്തോ ധമ്മുപസഞ്ഹിതപാമോജ്ജാദിമുഖേന സമാഹിതോ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനുപുബ്ബേന അരഹത്തം പാപുണി. ഏതദത്ഥമേവ ഹിസ്സ ഭഗവതാ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വാസോ ആണത്തോതി വദന്തി.

കേചി പനാഹു ‘‘ന ച മയാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോതി ഇദം രൂപകായദസ്സനമേവ സന്ധായ വുത്തം. ആയസ്മാ ഹി സോണോ പബ്ബജിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അനുപസമ്പന്നോവ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ‘ഉപാസകാപി സോതാപന്നാ ഹോന്തി, അഹമ്പി സോതാപന്നോ, കിമേത്ഥ ചിത്ത’ന്തി ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അന്തോവസ്സേയേവ ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ വിസുദ്ധിപവാരണായ പവാരേസി. അരിയസച്ചദസ്സനേന ഭഗവതോ ധമ്മകായോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാസ്സ ധമ്മകായദസ്സനം പഗേവ സിദ്ധം, പവാരേത്വാ പന രൂപകായം ദട്ഠുകാമോ അഹോസീ’’തി.

പാസാദികന്തിആദിപദാനം അത്ഥോ അട്ഠകഥായമേവ വുത്തോ. തത്ഥ വിസൂകായികവിപ്ഫന്ദിതാനന്തി പടിപക്ഖഭൂതാനം ദിട്ഠിചിത്തവിപ്ഫന്ദിതാനന്തി അത്ഥോ. പാസാദികന്തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൦) വാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാലങ്കതായ സമന്തപാസാദികായ അത്തനോ സരീരപ്പഭായ സമ്പത്തിയാ രൂപകായദസ്സനബ്യാവടസ്സ ജനസ്സ സബ്ബഭാഗതോ പസാദാവഹം. പസാദനീയന്തി ദസബലചതുവേസാരജ്ജഛഅസാധാരണഞാണഅട്ഠാരസആവേണികബുദ്ധധമ്മപ്പഭുതിഅപരിമാണഗുണഗണസമന്നാഗതായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ പരിക്ഖകജനസ്സ പസാദനീയം പസീദിതബ്ബയുത്തം പസാദകം വാ. സന്തിന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയലോലതാവിഗമേന വൂപസന്തപഞ്ചിന്ദ്രിയം. സന്തമാനസന്തി ഛട്ഠസ്സ മനിന്ദ്രിയസ്സ നിബ്ബിസേവനഭാവൂപഗമനേന വൂപസന്തമാനസം. ഉത്തമദമഥസമഥം അനുപ്പത്തന്തി ലോകുത്തരപഞ്ഞാവിമുത്തിചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഉത്തമം ദമഥം സമഥഞ്ച അനുപ്പത്വാ അധിഗന്ത്വാ ഠിതം. ദന്തന്തി സുപരിസുദ്ധകായസമാചാരതായ ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചാഭാവതോ ദവാദിഅഭാവതോ ച കായേന ദന്തം. ഗുത്തന്തി സുപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതായ നിരത്ഥകവാചാഭാവതോ രവാദിഅഭാവതോ ച വാചായ ഗുത്തം. യതിന്ദ്രിയന്തി സുപരിസുദ്ധമനോസമാചാരതായ അരിയിദ്ധിയോഗേന അബ്യാവടഅപ്പടിസങ്ഖുപേക്ഖാഭാവതോ ച മനിന്ദ്രിയവസേന യതിന്ദ്രിയം. നാഗന്തി ഛന്ദാദിവസേന അഗമനതോ, പഹീനാനം രാഗാദികിലേസാനം അപുനാഗമനതോ അപച്ചാഗമനതോ കസ്സചിപി ആഗുസ്സ സബ്ബഥാപി അകരണതോ, പുനബ്ഭവസ്സ ച അഗമനതോതി ഇമേഹി കാരണേഹി നാഗം. ഏത്ഥ ച ‘‘പാസാദിക’’ന്തി ഇമിനാ രൂപകായേന ഭഗവതോ പമാണഭൂതതം ദീപേതി, ‘‘പസാദനീയ’’ന്തി ഇമിനാ ധമ്മകായേന. ‘‘സന്തിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിനാ സേസേഹി പമാണഭൂതതം ദീപേതി, തേന ചതുപ്പമാണികേ ലോകസന്നിവാസേ അനവസേസതോ സത്താനം ഭഗവതോ പമാണഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏകവിഹാരേതി ഏകഗന്ധകുടിയം. ഗന്ധകുടി ഹി ഇധ ‘‘വിഹാരോ’’തി അധിപ്പേതോ. വത്ഥുന്തി വസിതും.

൨൫൮. അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൬) അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ. ‘‘യസ്മാ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേന പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ സാവകസാധാരണാ സബ്ബാ സമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമം സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ വിഹാരം പാവിസി, തസ്മാ ആയസ്മാപി സോണോ ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാ തദനുരൂപം സബ്ബാ താ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ വിഹാരം പാവിസീ’’തി കേചി വദന്തി. പവിസിത്വാ ച ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ചീവരം തിരോകരണീയം കത്വാപി ഭഗവതോ പാദപസ്സേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി. അജ്ഝേസീതി ആണാപേസി. പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതുന്തി ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ധമ്മോ ഭാസിതും ഉപട്ഠാതു ഞാണമുഖം ആഗച്ഛതു, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ഭണാഹീതി അത്ഥോ.

സബ്ബാനേവ അട്ഠകവഗ്ഗികാനീതി അട്ഠകവഗ്ഗഭൂതാനി കാമസുത്താദീനി (മഹാനി. ൧) സോളസ സുത്താനി. സരേന അഭാസീതി സുത്തുസ്സാരണസരേന അഭാസി, സരഭഞ്ഞവസേന കഥേസീതി അത്ഥോ. സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേതി ഉസ്സാരണാവസാനേ. സുഗ്ഗഹിതാനീതി സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതാനി. സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനി. ഏകച്ചോ ഉഗ്ഗഹണകാലേ സമ്മാ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പച്ഛാ സജ്ഝായാദിവസേന മനസികരണകാലേ ബ്യഞ്ജനാനി വാ മിച്ഛാ രോപേതി, പദപച്ചാഭട്ഠം വാ കരോതി, ന ഏവമയം. ഇമിനാ പന സമ്മദേവ യഥുഗ്ഗഹിതം മനസി കതാനി. തേന വുത്തം ‘‘സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനീ’’തി. സൂപധാരിതാനീതി അത്ഥതോപി സുട്ഠു ഉപധാരിതാനി. അത്ഥേ ഹി സുട്ഠു ഉപധാരിതേ സക്കാ പാളി സമ്മാ ഉസ്സാരേതും. കല്യാണിയാപി വാചായ സമന്നാഗതോതി സിഥിലധനിതാദീനം യഥാവിധാനം വചനേന പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനായ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ. വിസ്സട്ഠായാതി വിമുത്തായ. ഏതേനസ്സ വിമുത്തവാദിതം ദസ്സേതി. അനേലഗലായാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, തം ന പഗ്ഘരതീതി അനേലഗലാ, തായ നിദ്ദോസായാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അനേലഗലായാതി അനേലായ ച അഗലായ ച, നിദ്ദോസായ അഗലിതപദബ്യഞ്ജനായ അപരിഹീനപദബ്യഞ്ജനായാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി നം ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം കല്യാണവാക്കരണാനം യദിദം സോണോ കുടികണ്ണോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി യഥാധിപ്പേതം അത്ഥം ഞാപേതും സമത്ഥായ.

കതിവസ്സോതി സോ കിര മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയേ കോട്ഠാസേ ഠിതോ ആകപ്പസമ്പന്നോ ച പരേസം ചിരതരപബ്ബജിതോ വിയ ഖായതി. തം സന്ധായ ഭഗവാ പുച്ഛീതി കേചി, തം അകാരണം. ഏവം സന്തം സമാധിസുഖം അനുഭവിതും യുത്തോ, ഏത്തകം കാലം കസ്മാ പമാദം ആപന്നോസീതി പന അനുയുഞ്ജിതും സത്ഥാ ‘‘കതിവസ്സോസീ’’തി തം പുച്ഛി. തേനേവാഹ ‘‘കിസ്സ പന ത്വം ഭിക്ഖു ഏവം ചിരം അകാസീ’’തി. തത്ഥ കിസ്സാതി കിംകാരണാ. ഏവം ചിരം അകാസീതി ഏവം ചിരായി, കേന കാരണേന ഏവം ചിരകാലം പബ്ബജ്ജം അനുപഗന്ത്വാ അഗാരമജ്ഝേ വസീതി അത്ഥോ. ചിരം ദിട്ഠോ മേതി ചിരേന ചിരകാലേന മയാ ദിട്ഠോ. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേസു ച. ആദീനവോതി ദോസോ. അപിചാതി കാമേസു ആദീനവേ കേനചി പകാരേന ദിട്ഠേപി ന താവാഹം ഘരാവാസതോ നിക്ഖമിതും അസക്ഖിം. കസ്മാ? സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ, ഉച്ചാവചേഹി കിച്ചകരണീയേഹി സമുപബ്യൂള്ഹോ അഗാരിയഭാവോ. തേനേവാഹ ‘‘ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി കാമേസു യഥാഭൂതം ആദീനവദസ്സിനോ ചിത്തം ചിരായിത്വാപി ഘരാവാസേ ന പക്ഖന്ദതി, അഞ്ഞദത്ഥു പദുമപലാസേ ഉദകബിന്ദു വിയ വിനിവത്തതിയേവാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച സമ്മദേവ ജാനന്തോ പവത്തിയം തംനിമിത്തേ ച ന കദാചിപി രമതീതി ഇദമത്ഥദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ദിസ്വാ ആദീനവം ലോകേതി സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരലോകേ ‘‘അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’’തിആദീനവം ദോസം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ. ഏതേന വിപസ്സനാചാരോ കഥിതോ. ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിന്തി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗത്താ നിരുപധിം നിബ്ബാനധമ്മം യഥാഭൂതം ഞത്വാ, നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതസഭാവതോ മഗ്ഗഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. ‘‘ദിസ്വാ ഞത്വാ’’തി ഇമേസം പദാനം ‘‘ഘതം പിവിത്വാ ബലം ഹോതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൧) വിയ ഹേതുഅത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. അരിയോ ന രമതീ പാപേതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയോ സപ്പുരിസോ അണുമത്തേപി പാപേ ന രമതി. കസ്മാ? പാപേ ന രമതീ സുചീതി സുവിസുദ്ധകായസമാചാരാദിതായ സുചി സുദ്ധപുഗ്ഗലോ രാജഹംസോ വിയ ഉച്ചാരട്ഠാനേ പാപേ സംകിലിട്ഠധമ്മേ ന രമതി നാഭിനന്ദതി. ‘‘പാപോ ന രമതീ സുചി’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – പാപോ പുഗ്ഗലോ സുചിം അനവജ്ജം വോദാനധമ്മം ന രമതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഗാമസൂകരാദയോ വിയ ഉച്ചാരട്ഠാനം അസുചിം സംകിലേസധമ്മംയേവ രമതീതി പടിപക്ഖതോ ദേസനം പരിവത്തേതി.

സോണകുടികണ്ണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൫൯. കാളസീഹോതി കാളമുഖവാനരജാതി. സേസമേത്ഥ പാളിതോ അട്ഠകഥാതോ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ചമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.