൩. വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകം

വസ്സൂപനായികാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൮൪. വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകേ ഇധ-സദ്ദോ നിപാതമത്തോതി ഓകാസപരിദീപനസ്സപി അസമ്ഭവതോ അത്ഥന്തരസ്സ അബോധനതോ വുത്തം. അപരജ്ജുഗതായ അസ്സാതി ഇമിനാ അസമാനാധികരണവിസയോ ബാഹിരത്ഥസമാസോയന്തി ദസ്സേതി. അപരജ്ജൂതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമിതോ അപരം ദിനം, പാടിപദന്തി അത്ഥോ. അസ്സാതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമിയാ.

വസ്സാനേ ചാരികാപടിക്ഖേപാദികഥാവണ്ണനാ

൧൮൫. അനപേക്ഖഗമനേന വാ അഞ്ഞത്ഥ അരുണം ഉട്ഠാപനേന വാ ആപത്തി വേദിതബ്ബാതി ഏത്ഥ അനപേക്ഖഗമനേന ഉപചാരാതിക്കമേ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ, സാപേക്ഖഗമനേന അഞ്ഞത്ഥ അരുണുട്ഠാപനേന ആപത്തി വേദിതബ്ബാ.

സത്താഹകരണീയാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൮൭-൧൮൯. തീണി പരിഹീനാനീതി ഭിക്ഖുനീനം വച്ചകുടിആദീനം പടിക്ഖിത്തത്താ പഹീനാനി. വാരേയ്യന്തി ആവാഹവിവാഹമങ്ഗലം. സുത്തന്തോതി അത്തനോ പഗുണസുത്തന്തോ. ന പലുജ്ജതീതി ന വിനസ്സതി ന അന്തരധായതി.

പഹിതേയേവ അനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൯൯. ഭിക്ഖുഗതികോതി ഭിക്ഖുനിസ്സിതകോ. സോ പന യസ്മാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വസതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വസനകപുരിസോ’’തി. സത്താഹകരണീയേന ഗന്ത്വാ ബഹിദ്ധാ അരുണുട്ഠാപനം രത്തിച്ഛേദോ. അനിമന്തിതേന ഗന്തും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ അനിമന്തിതത്താ സത്താഹകിച്ചം അധിട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സപി വസ്സച്ഛേദോ ചേവ ദുക്കടഞ്ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. യഥാവുത്തഞ്ഹി രത്തിച്ഛേദകാരണം വിനാ തിരോവിഹാരേ വസിത്വാ ആഗച്ഛിസ്സാമീതി ഗച്ഛതോപി വസ്സച്ഛേദം വദന്തി. ഗന്തും വട്ടതീതി സത്താഹകരണീയേന ഗന്തും വട്ടതി. ഏവം ഗച്ഛന്തേന ച അന്തോഉപചാരസീമായം ഠിതേനേവ ‘‘അന്തോസത്താഹേ ആഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ ആഭോഗം അകത്വാ ഉപചാരസീമം അതിക്കമതി, ഛിന്നവസ്സോവ ഹോതീതി വദന്തി. ഭണ്ഡകന്തി ചീവരം സന്ധായ വുത്തം. പഹിണന്തീതി ചീവരധോവനാദികമ്മേന പഹിണന്തി. സമ്പാപുണിതും ന സക്കോതി, വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘അജ്ജേവ ആഗമിസ്സാമീ’’തി സാമന്തവിഹാരം ഗന്ത്വാ പുന ആഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ സചേ അരുണുഗ്ഗമനം ഹോതി, വസ്സച്ഛേദോപി ന ഹോതി, രത്തിച്ഛേദദുക്കടഞ്ച നത്ഥീതി വദന്തി. ‘‘ആചരിയം പസ്സിസ്സാമീ’’തി പന ഗന്തും ലഭതീതി ‘‘അഗിലാനമ്പി ആചരിയം ഉപജ്ഝായം വാ പസ്സിസ്സാമീ’’തി സത്താഹകരണീയേന ഗന്തും ലഭതി. സചേ പന നം ആചരിയോ ‘‘അജ്ജ മാ ഗച്ഛാ’’തി വദതി, വട്ടതീതി ഏവം സത്താഹകരണീയേന ഗതം അന്തോസത്താഹേയേവ പുന ആഗച്ഛന്തം സചേ ആചരിയോ ഉപജ്ഝായോ വാ ‘‘അജ്ജ മാ ഗച്ഛാ’’തി വദതി, വട്ടതി, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ, വസ്സച്ഛേദോ പന ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം സത്താഹസ്സ ബഹിദ്ധാ വീതിനാമിതത്താ.

അന്തരായേ അനാപത്തിവസ്സച്ഛേദകഥാവണ്ണനാ

൨൦൧. സചേ ദൂരം ഗതോ ഹോതി, സത്താഹവാരേന അരുണോ ഉട്ഠാപേതബ്ബോതി ഇമിനാ വസ്സച്ഛേദകാരണേ സതി സത്താഹകരണീയേന ഗന്തും വട്ടതീതി ദീപേതി.

വജാദീസു വസ്സൂപഗമനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൩. ‘‘ഇധ വസ്സം ഉപേമീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബന്തി സത്ഥസ്സാവിഹാരത്താ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ’’തി അവത്വാ ‘‘ഇധ വസ്സം ഉപേമീ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം. സത്ഥേ പന വസ്സം ഉപഗന്തും ന വട്ടതീതി കുടികാദീനം അഭാവേ ‘‘ഇധ വസ്സം ഉപേമീ’’തി വചീഭേദം കത്വാ ഉപഗന്തും ന വട്ടതി, ആലയകരണമത്തേനേവ വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. വിപ്പകിരതീതി വിസും വിസും ഗച്ഛതി. തീസു ഠാനേസു നത്ഥി വസ്സച്ഛേദേ ആപത്തീതി തേഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്തസ്സേവ നത്ഥി ആപത്തി, തേഹി വിയുജ്ജിത്വാ ഗമനേ പന ആപത്തിയേവ, പവാരേതുഞ്ച ന ലഭതി.

വസ്സം അനുപഗന്തബ്ബട്ഠാനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൪. സേയ്യഥാപി പിസാചില്ലികാതി ഏത്ഥ പിസാചാ ഏവ പിസാചില്ലികാ, പിസാചദാരകാതിപി വദന്തി. പവിസനദ്വാരം യോജേത്വാതി സകവാടബദ്ധമേവ യോജേത്വാ. പഞ്ചന്നം ഛദനാനന്തി തിണപണ്ണഇട്ഠകസിലാസുധാസങ്ഖാതാനം പഞ്ചന്നം ഛദനാനം. ഇദഞ്ച യേഭുയ്യേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം രുക്ഖാദീസു പദരച്ഛദനായപി കുടികായ വസ്സൂപഗമനസ്സ വുത്തത്താ. ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബന്തി വചീഭേദം കത്വാ വസ്സൂപഗമനം സന്ധായേവ പടിക്ഖേപോ, ന ആലയകരണവസേന ഉപഗമനം സന്ധായാതി വദന്തി. പാളിയം പന അവിസേസേന വുത്തത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച ദുതിയപാരാജികസംവണ്ണനായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൪) ‘‘വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തേന ഹി നാലകപടിപദം പടിപന്നേനപി പഞ്ചന്നം ഛദനാനം അഞ്ഞതരേന ഛന്നേയേവ സദ്വാരബന്ധേ സേനാസനേ ഉപഗന്തബ്ബം. തസ്മാ വസ്സകാലേ സചേ സേനാസനം ലഭതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭതി, ഹത്ഥകമ്മം പരിയേസിത്വാപി കാതബ്ബം. ഹത്ഥകമ്മം അലഭന്തേന സാമമ്പി കാതബ്ബം, ന ത്വേവ അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി ദള്ഹം കത്വാ വുത്തത്താ അസേനാസനികസ്സ നാവാദിം വിനാ അഞ്ഞത്ഥ ആലയോ ന വട്ടതീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. നാവാസത്ഥവജേസുയേവ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നാവായ വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തിആദിനാ സതി അസതി വാ സേനാസനേ വസ്സൂപഗമനസ്സ വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി അയം പടിക്ഖേപോ തത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി അസതി സേനാസനേ ആലയവസേനപി നാവാദീസു ഉപഗമനം വുത്തം. ടങ്കിതമഞ്ചോ നാമ ദീഘേ മഞ്ചപാദേ മജ്ഝേ വിജ്ഝിത്വാ അടനിയോ പവേസേത്വാ കതോ മഞ്ചോ. തസ്സ ഇദം ഉപരി ഇദം ഹേട്ഠാതി നത്ഥി, പരിവത്തേത്വാ അത്ഥതോപി താദിസോവ ഹോതി, തം സുസാനേ ദേവട്ഠാനേ ച ഠപേന്തി, ചതുന്നം പാസാണാനം ഉപരി പാസാണം അത്ഥരിത്വാ കതം ഗേഹമ്പി ‘‘ടങ്കിതമഞ്ചോ’’തി വുച്ചതി.

വസ്സം അനുപഗന്തബ്ബട്ഠാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധമ്മികകതികകഥാവണ്ണനാ

൨൦൫. തസ്സാ ലക്ഖണം മഹാവിഭങ്ഗേ വുത്തന്തി ചതുത്ഥപാരാജികസംവണ്ണനായം ‘‘യോ ഇമമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കമിസ്സതി, തം മയം അരഹാതി ജാനിസ്സാമാ’’തി (പാരാ. ൨൨൮) ഏത്ഥ ദസ്സിതം അധമ്മികകതികവത്തലക്ഖണം സന്ധായ വദതി, പരതോപി സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനായം അധമ്മികം കതികവത്തം ആവി ഭവിസ്സതിയേവ.

പടിസ്സവദുക്കടാപത്തികഥാവണ്ണനാ

൨൦൭. യസ്മാ നാനാസീമായം ദ്വീസു ആവാസേസു വസ്സം വസന്തസ്സ ദുതിയേ ‘‘വസാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ പഠമസേനാസനഗ്ഗാഹോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, പുന പഠമേയേവ ‘‘വസാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ദുതിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പുരിമികാ ച ന പഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം. പടിസ്സവസ്സ വിസംവാദനപച്ചയാ ഹോന്തമ്പി ദുക്കടം സതിയേവ പടിസ്സവേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ തസ്സ പടിസ്സവേ ദുക്കട’’ന്തി. തേനേവാഹ ‘‘തഞ്ച ഖോ…പേ… പച്ഛാ വിസംവാദനപച്ചയാ’’തി.

അകരണീയോതി സത്താഹകരണീയേന അകരണീയോ. സകരണീയോതി സത്താഹകരണീയേനേവ സകരണീയോ. യദി ഏവം ‘‘സത്താഹകരണീയേന അകരണീയോ സകരണീയോ’’തി ച കസ്മാ ന വുത്തന്തി? ‘‘അകരണീയോ’’തി വുത്തേപി സത്താഹകരണീയേന സകരണീയാകരണീയതാ വിഞ്ഞായതീതി കത്വാ ന വുത്തം. യദി ഏവം പരതോ ‘‘സത്താഹകരണീയേന പക്കമതീ’’തി വാരദ്വയേപി ‘‘സകരണീയോ പക്കമതീ’’തി ഏത്തകമേവ കസ്മാ ന വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – തത്ഥ ‘‘സത്താഹകരണീയേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സകരണീയോ പക്കമതീ’’തി വുത്തേ സോ തം സത്താഹം ബഹിദ്ധാ വീതിനാമേതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘സത്താഹകരണീയേന പക്കമതീ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ സത്താഹസ്സ അധികതത്താ സോ തം സത്താഹം ബഹി വീതിനാമേതീതി സക്കാ വത്തും.

ഏത്ഥ ച ആദിമ്ഹി ചത്താരോ വാരാ നിരപേക്ഖഗമനം സന്ധായ വുത്താ, തത്ഥാപി പുരിമാ ദ്വേ വാരാ വസ്സം അനുപഗതസ്സ വസേന വുത്താ, പച്ഛിമാ പന ദ്വേ വാരാ വസ്സം ഉപഗതസ്സ വസേന, തതോ പരം ദ്വേ വാരാ സാപേക്ഖഗമനം സന്ധായ വുത്താ, തത്ഥാപി പഠമവാരോ സാപേക്ഖസ്സപി സത്താഹകരണീയേന ഗന്ത്വാ തം സത്താഹം ബഹിദ്ധാ വീതിനാമേന്തസ്സ വസ്സച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തോ, ഇതരോ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ അന്തോസത്താഹേ നിവത്തന്തസ്സ വസ്സച്ഛേദാഭാവദസ്സനത്ഥം. ‘‘സോ സത്താഹം അനാഗതായ പവാരണായ സകരണീയോ പക്കമതീ’’തി അയം പന വാരോ നവമിതോ പട്ഠായ ഗന്ത്വാ സത്താഹം ബഹിദ്ധാ വീതിനാമേന്തസ്സപി വസ്സച്ഛേദാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അകരണീയോ പക്കമതീ’’തി ദുതിയവാരസ്സ അനാഗതത്താ നവമിതോ പട്ഠായ ഗച്ഛന്തേനപി സതിയേവ കരണീയേ ഗന്തബ്ബം, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമേ ച സത്ത വാരാ ബഹിദ്ധാ കതഉപോസഥികസ്സ വസേന ആഗതാ, അപരേ സത്ത അന്തോവിഹാരം ഗന്ത്വാ കതഉപോസഥസ്സ വസേനാതി ഏവം പുരിമികായ വസേന ചുദ്ദസ വാരാ വുത്താ, തതോ പരം പച്ഛിമികായ വസേന തേയേവ ചുദ്ദസ വാരാ വുത്താതി ഏവമേതേസം നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

ഇമേഹി പന സബ്ബവാരേഹി വുത്തമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സോ തദഹേവ അകരണീയോതിആദീസൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. കോ പന വാദോ ദ്വീഹതീഹം വസിത്വാ അന്തോസത്താഹേ നിവത്തന്തസ്സാതി വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ ദ്വീഹതീഹം വസിത്വാ സത്താഹകരണീയേന ഗന്ത്വാ അന്തോസത്താഹേ നിവത്തന്തസ്സ കോ പന വാദോ, കഥാ ഏവ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. അസതിയാ പന വസ്സം ന ഉപേതീതി ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഇമം തേമാസം വസ്സം ഉപേമീ’’തി വചീഭേദം കത്വാ ന ഉപേതി.

കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാതി പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമായം. സാ ഹി കുമുദാനം അത്ഥിതായ കോമുദീ, ചതുന്നം വസ്സികാനം മാസാനം പരിയോസാനത്താ ‘‘ചാതുമാസിനീ’’തി വുച്ചതി. തദാ ഹി കുമുദാനി സുപുപ്ഫിതാനി ഹോന്തി, തസ്മാ കുമുദാനം സമൂഹോ, കുമുദാനി ഏവ വാ കോമുദാ, തേ ഏത്ഥ അത്ഥീതി ‘‘കോമുദീ’’തി വുച്ചതി, കുമുദവതീതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പടിസ്സവദുക്കടാപത്തികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.