൩൩. കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥാ

൨൪൯. കമ്മാകമ്മന്തി ഏത്ഥ (പരി. ൪൮൨-൪൮൪) പന കമ്മാനി ചത്താരി – അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മന്തി. ഇമാനി ചത്താരി കമ്മാനി കതിഹാകാരേഹി വിപജ്ജന്തി? പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപജ്ജന്തി – വത്ഥുതോ വാ ഞത്തിതോ വാ അനുസ്സാവനതോ വാ സീമതോ വാ പരിസതോ വാ.

കഥം വത്ഥുതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി? സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പടിപുച്ഛാകരണീയം കമ്മം അപടിപുച്ഛാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പടിഞ്ഞായ കരണീയം കമ്മം അപടിഞ്ഞായ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. സതിവിനയാരഹസ്സ അമൂള്ഹവിനയം ദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. അമൂള്ഹവിനയാരഹസ്സ തസ്സ പാപിയസികകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. തസ്സ പാപിയസികകമ്മാരഹസ്സ തജ്ജനീയകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സ നിയസ്സകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. നിയസ്സകമ്മാരഹസ്സ പബ്ബാജനീയകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പബ്ബാജനീയകമ്മാരഹസ്സ പടിസാരണീയകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പടിസാരണീയകമ്മാരഹസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. ഉക്ഖേപനീയകമ്മാരഹസ്സ പരിവാസം ദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പരിവാസാരഹസ്സ മൂലായ പടികസ്സതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. മൂലായപടികസ്സനാരഹസ്സ മാനത്തം ദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. മാനത്താരഹം അബ്ഭേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. അബ്ഭാനാരഹം ഉപസമ്പാദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. അപവാരണായ പവാരേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. പണ്ഡകം ഉപസമ്പാദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. ഥേയ്യസംവാസകം, തിത്ഥിയപക്കന്തകം, തിരച്ഛാനഗതം, മാതുഘാതകം, പിതുഘാതകം, അരഹന്തഘാതകം, ഭിക്ഖുനിദൂസകം, സങ്ഘഭേദകം, ലോഹിതുപ്പാദകം, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകം, ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം. ഏവം വത്ഥുതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

കഥം ഞത്തിതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി? പഞ്ചഹാകാരേഹി ഞത്തിതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി – വത്ഥും ന പരാമസതി, സങ്ഘം ന പരാമസതി, പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി, ഞത്തിം ന പരാമസതി, പച്ഛാ വാ ഞത്തിം ഠപേതി. ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി ഞത്തിതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

കഥം അനുസ്സാവനതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി? പഞ്ചഹാകാരേഹി അനുസ്സാവനതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി – വത്ഥും ന പരാമസതി, സങ്ഘം ന പരാമസതി, പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി, സാവനം ഹാപേതി, അകാലേ വാ സാവേതി. ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനുസ്സാവനതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

കഥം സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി? ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി – അതിഖുദ്ദകം സീമം സമ്മന്നതി, അതിമഹതിം സീമം സമ്മന്നതി, ഖണ്ഡനിമിത്തം സീമം സമ്മന്നതി, ഛായാനിമിത്തം സീമം സമ്മന്നതി, അനിമിത്തം സീമം സമ്മന്നതി, ബഹിസീമേ ഠിതോ സീമം സമ്മന്നതി, നദിയാ സീമം സമ്മന്നതി, സമുദ്ദേ സീമം സമ്മന്നതി, ജാതസ്സരേ സീമം സമ്മന്നതി, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദതി, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരതി. ഇമേഹി ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

കഥം പരിസതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി? ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി പരിസതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി – ചതുവഗ്ഗകരണീയേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ തേ അനാഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ അനാഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി, ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ അനാഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി, ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി.

പഞ്ചവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ…പേ… ദസവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ…പേ… വീസതിവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ അനാഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ അനാഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി, വീസതിവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ അനാഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി, വീസതിവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹടോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ പടിക്കോസന്തി. ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി പരിസതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ പകതത്താ ഛന്ദാരഹാ. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ നാപി ഛന്ദാരഹോ, അപിച കമ്മാരഹോ. പഞ്ചവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ പകതത്താ ഛന്ദാരഹാ. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ നാപി ഛന്ദാരഹോ, അപിച കമ്മാരഹോ. ദസവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ ദസ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ പകതത്താ ഛന്ദാരഹാ. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ നാപി ഛന്ദാരഹോ, അപിച കമ്മാരഹോ. വീസതിവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ വീസതി ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ പകതത്താ ഛന്ദാരഹാ. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ നാപി ഛന്ദാരഹോ, അപിച കമ്മാരഹോ.

൨൫൦. അപലോകനകമ്മം കതി ഠാനാനി ഗച്ഛതി? ഞത്തികമ്മം, ഞത്തിദുതിയകമ്മം, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം കതി ഠാനാനി ഗച്ഛതി? അപലോകനകമ്മം പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഞത്തികമ്മം നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മം സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

അപലോകനകമ്മം കതമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി? ഓസാരണം നിസ്സാരണം ഭണ്ഡുകമ്മം ബ്രഹ്മദണ്ഡം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമം. അപലോകനകമ്മം ഇമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തികമ്മം കതമാനി നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി? ഓസാരണം നിസ്സാരണം ഉപോസഥം പവാരണം സമ്മുതിം ദാനം പടിഗ്ഗഹണം പച്ചുക്കഡ്ഢനം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ നവമം. ഞത്തികമ്മം ഇമാനി നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിദുതിയകമ്മം കതമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി? ഓസാരണം നിസ്സാരണം സമ്മുതിം ദാനം ഉദ്ധരണം ദേസനം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ സത്തമം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം കതമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി? ഓസാരണം നിസ്സാരണം സമ്മുതിം ദാനം നിഗ്ഗഹം സമനുഭാസനം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ സത്തമം. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി. അയം താവ പാളിനയോ.

൨൫൧. അയം പനേത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ വിനിച്ഛയകഥാ (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨) – അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബകമ്മം. ഞത്തികമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ കത്തബ്ബകമ്മം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ ഏകായ ച അനുസ്സാവനായാതി ഏവം ഞത്തിദുതിയായ അനുസ്സാവനായ കത്തബ്ബകമ്മം. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ തീഹി ച അനുസ്സാവനാഹീതി ഏവം ഞത്തിചതുത്ഥാഹി തീഹി അനുസ്സാവനാഹി കത്തബ്ബകമ്മം.

തത്ര അപലോകനകമ്മം അപലോകേത്വാവ കാതബ്ബം, ഞത്തികമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തികമ്മമ്പി ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പന അപലോകേത്വാ കാതബ്ബമ്പി അകാതബ്ബമ്പി അത്ഥി. തത്ഥ സീമാസമ്മുതി സീമാസമൂഹനം കഥിനദാനം കഥിനുദ്ധാരോ കുടിവത്ഥുദേസനാ വിഹാരവത്ഥുദേസനാതി ഇമാനി ഛകമ്മാനി ഗരുകാനി അപലോകേത്വാ കാതും ന വട്ടതി, ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാവ കാതബ്ബാനി. അവസേസാ തേരസ സമ്മുതിയോ സേനാസനഗ്ഗാഹകമതകചീവരദാനാദിസമ്മുതിയോ ചാതി ഏതാനി ലഹുകകമ്മാനി, അപലോകേത്വാപി കാതും വട്ടന്തി, ഞത്തികമ്മഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന പന ന കാതബ്ബമേവ. ‘‘ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന കയിരമാനം ദള്ഹതരം ഹോതി, തസ്മാ കാതബ്ബ’’ന്തി ഏകച്ചേ വദന്തി. ഏവം പന സതി കമ്മസങ്കരോ ഹോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തമേവ. സചേ പന അക്ഖരപരിഹീനം വാ പദപരിഹീനം വാ ദുരുത്തപദം വാ ഹോതി, തസ്സ സോധനത്ഥം പുനപ്പുനം വത്തും വട്ടതി. ഇദം അകുപ്പകമ്മസ്സ ദള്ഹീകമ്മം ഹോതി, കുപ്പകമ്മേ കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഞത്തിഞ്ച തിസ്സോ ച കമ്മവാചായോ സാവേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം.

സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മന്തി ഏത്ഥ പന അത്ഥി കമ്മം സമ്മുഖാകരണീയം, അത്ഥി കമ്മം അസമ്മുഖാകരണീയം. തത്ഥ അസമ്മുഖാകരണീയം നാമ ദൂതേനൂപസമ്പദാ, പത്തനിക്കുജ്ജനം, പത്തുക്കുജ്ജനം, ഉമ്മത്തകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉമ്മത്തകസമ്മുതി, സേക്ഖാനം കുലാനം സേക്ഖസമ്മുതി, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ, ദേവദത്തസ്സ പകാസനീയകമ്മം, അപസാദനീയം ദസ്സേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കാതബ്ബം അവന്ദിയകമ്മന്തി അട്ഠവിധം ഹോതി. ഇദം അട്ഠവിധമ്പി കമ്മം അസമ്മുഖാ കതം സുകതം ഹോതി അകുപ്പം, സേസാനി സബ്ബകമ്മാനി സമ്മുഖാ ഏവ കാതബ്ബാനി. സങ്ഘസമ്മുഖതാ ധമ്മസമ്മുഖതാ വിനയസമ്മുഖതാ പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാതി ഇമം ചതുബ്ബിധം സമ്മുഖാവിനയം ഉപനേത്വാവ കാതബ്ബാനി. ഏവം കതാനി ഹി സുകതാനി ഹോന്തി, ഏവം അകതാനി പനേതാനി ഇമം സമ്മുഖാവിനയസങ്ഖാതം വത്ഥും വിനാ കതത്താ വത്ഥുവിപന്നാനി നാമ ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മ’’ന്തി. പടിപുച്ഛാകരണീയാദീസുപി പടിപുച്ഛാദികരണമേവ വത്ഥു, തം വത്ഥും വിനാ കതത്താ തേസമ്പി വത്ഥുവിപന്നതാ വേദിതബ്ബാ. അപിച ഊനവീസതിവസ്സം വാ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നപുബ്ബം വാ ഏകാദസസു വാ അഭബ്ബപുഗ്ഗലേസു അഞ്ഞതരം ഉപസമ്പാദേന്തസ്സപി വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം ഹോതി. അയം വത്ഥുതോ കമ്മവിപത്തിയം വിനിച്ഛയോ.

ഞത്തിതോ വിപത്തിയം പന വത്ഥും ന പരാമസതീതി യസ്സ ഉപസമ്പദാദികമ്മം കരോതി, തം ന പരാമസതി, തസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദതി. ഏവം വത്ഥും ന പരാമസതി.

സങ്ഘം ന പരാമസതീതി സങ്ഘസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വദതി. ഏവം സങ്ഘം ന പരാമസതി.

പുഗ്ഗലം ന പരാമസതീതി യോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഉപജ്ഝായോ, തം ന പരാമസതി, തസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദതി. ഏവം പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി.

ഞത്തിം ന പരാമസതീതി സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിം ന പരാമസതി, ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ ദ്വിക്ഖത്തും കമ്മവാചായ ഏവ അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതി, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേപി ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ ചതുക്ഖത്തും കമ്മവാചായ ഏവ അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതി. ഏവം ഞത്തിം ന പരാമസതി.

പച്ഛാ വാ ഞത്തിം ഠപേതീതി പഠമം കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വദതി. ഏവം പച്ഛാ ഞത്തിം ഠപേതി. ഇതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി ഞത്തിതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

അനുസ്സാവനതോ വിപത്തിയം പന വത്ഥുആദീനി താവ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവം പന നേസം അപരാമസനം ഹോതി – ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തി പഠമാനുസ്സാവനായ വാ ‘‘ദുതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി…പേ… തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി. സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തി ദുതിയതതിയാനുസ്സാവനാസു വാ ‘‘അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാ’’തി വദന്തോ വത്ഥും ന പരാമസതി നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വദന്തോ സങ്ഘം ന പരാമസതി നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദന്തോ പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി നാമ.

സാവനം ഹാപേതീതി സബ്ബേന സബ്ബം കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനം ന കരോതി, ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ദ്വിക്ഖത്തും ഞത്തിമേവ ഠപേതി, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ ചതുക്ഖത്തും ഞത്തിമേവ ഠപേതി. ഏവം സാവനം ഹാപേതി. യോപി ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഏകം കമ്മവാചം അനുസ്സാവേന്തോ അക്ഖരം വാ ഛഡ്ഡേതി, പദം വാ ദുരുത്തം കരോതി, അയമ്പി സാവനം ഹാപേതിയേവ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ പന ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാ സകിമേവ വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനം കരോന്തോപി അക്ഖരം വാ പദം വാ ഛഡ്ഡേന്തോപി ദുരുത്തം കരോന്തോപി അനുസ്സാവനം ഹാപേതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

൨൫൨. ‘‘ദുരുത്തം കരോതീ’’തി ഏത്ഥ പന അയം വിനിച്ഛയോ. യോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം വദതി, അയം ദുരുത്തം കരോതി നാമ. തസ്മാ കമ്മവാചം കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ യ്വായം –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ഗരുകം ലഹുകഞ്ച നിഗ്ഗഹിതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. –

വുത്തോ, അയം സുട്ഠു ഉപലക്ഖേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി സിഥിലം നാമ പഞ്ചസു വഗ്ഗേസു പഠമതതിയം. ധനിതം നാമ തേസ്വേവ ദുതിയചതുത്ഥം. ദീഘന്തി ദീഘേന കാലേന വത്തബ്ബആകാരാദി. രസ്സന്തി തതോ ഉപഡ്ഢകാലേന വത്തബ്ബഅകാരാദി. ഗരുകന്തി ദീഘമേവ, യം വാ ‘‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ യസ്സ നക്ഖമതീ’’തി ഏവം സംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. ലഹുകന്തി രസ്സമേവ, യം വാ ‘‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ യസ്സ ന ഖമതീ’’തി ഏവം അസംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. നിഗ്ഗഹിതന്തി യം കരണാനി നിഗ്ഗഹേത്വാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ അവിവടേന മുഖേന സാനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബം. സമ്ബന്ധന്തി യം പരപദേന സമ്ബന്ധിത്വാ ‘‘തുണ്ഹിസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. വവത്ഥിതന്തി യം പരപദേന അസമ്ബന്ധം കത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തുണ്ഹീ അസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹ അസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. വിമുത്തന്തി യം കരണാനി അനിഗ്ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വുച്ചതി.

തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ’’തി വത്തബ്ബേ ത-കാരസ്സ ഥ-കാരം കത്വാ ‘‘സുണാഥു മേ’’തി വചനം സിഥിലസ്സ ധനിതകരണം നാമ, തഥാ ‘‘പത്തകല്ലം ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പത്ഥകല്ലം ഏസാ ഞത്ഥീ’’തിആദിവചനം. ‘‘ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബേ ഭ-കാരഘ-കാരാനം ബ-കാരഗ-കാരേ കത്വാ ‘‘ബന്തേ സംഗോ’’തി വചനം ധനിതസ്സ സിഥിലകരണം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ’’തി വിവടേന മുഖേന വത്തബ്ബേ പന ‘‘സുണംതു മേ’’തി വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഏസം ഞത്തീ’’തി വാ അവിവടേന മുഖേന അനനുനാസികം കത്വാ വചനം വിമുത്തസ്സ നിഗ്ഗഹിതവചനം നാമ. ‘‘പത്തകല്ല’’ന്തി അവിവടേന മുഖേന അനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബേ ‘‘പത്തകല്ലാ’’തി വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വചനം നിഗ്ഗഹിതസ്സ വിമുത്തവചനം നാമ. ഇതി സിഥിലേ കത്തബ്ബേ ധനിതം, ധനിതേ കത്തബ്ബേ സിഥിലം, വിമുത്തേ കത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതം, നിഗ്ഗഹിതേ കത്തബ്ബേ വിമുത്തന്തി ഇമാനി ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം ദൂസേന്തി. ഏവം വദന്തോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം വദതി, ദുരുത്തം കരോതീതി വുച്ചതി.

ഇതരേസു പന ദീഘരസ്സാദീസു ഛസു ബ്യഞ്ജനേസു ദീഘട്ഠാനേ ദീഘമേവ, രസ്സട്ഠാനേ രസ്സമേവാതി ഏവം യഥാഠാനേ തം തദേവ അക്ഖരം ഭാസന്തേന അനുക്കമാഗതം പവേണിം അവിനാസേന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ ദീഘേ വത്തബ്ബേ രസ്സം, രസ്സേ വാ വത്തബ്ബേ ദീഘം വദതി, തഥാ ഗരുകേ വത്തബ്ബേ ലഹുകം, ലഹുകേ വാ വത്തബ്ബേ ഗരുകം വദതി, സമ്ബന്ധേ വാ പന വത്തബ്ബേ വവത്ഥിതം, വവത്ഥിതേ വാ വത്തബ്ബേ സമ്ബന്ധം വദതി, ഏവം വുത്തേപി കമ്മവാചാ ന കുപ്പതി. ഇമാനി ഹി ഛ ബ്യഞ്ജനാനി കമ്മം ന കോപേന്തി. യം പന സുത്തന്തികത്ഥേരാ ‘‘ദ-കാരോ ത-കാരമാപജ്ജതി, ത-കാരോ ദ-കാരമാപജ്ജതി, ച-കാരോ ജ-കാരമാപജ്ജതി, ജ-കാരോ ച-കാരമാപജ്ജതി, യ-കാരോ ക-കാരമാപജ്ജതി, ക-കാരോ യ-കാരമാപജ്ജതി, തസ്മാ ദ-കാരാദീസു വത്തബ്ബേസു ത-കാരാദിവചനം ന വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം കമ്മവാചം പത്വാ ന വട്ടതി. തസ്മാ വിനയധരേന നേവ ദ-കാരോ ത-കാരോ കാതബ്ബോ…പേ… ന ക-കാരോ യ-കാരോ. യഥാപാളിയാ നിരുത്തിം സോധേത്വാ ദസവിധായ ബ്യഞ്ജനനിരുത്തിയാ വുത്തദോസേ പരിഹരന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഇതരഥാ ഹി സാവനം ഹാപേതി നാമ.

അകാലേ വാ സാവേതീതി സാവനായ അകാലേ അനോകാസേ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ പഠമംയേവ അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാ പച്ഛാ ഞത്തിം ഠപേതി. ഇതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനുസ്സാവനതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

൨൫൩. സീമതോ വിപത്തിയം പന അതിഖുദ്ദകസീമാ നാമ യാ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ന ഗണ്ഹാതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ യാ ഏവരൂപാ സീമാ, അയം സമ്മതാപി അസമ്മതാ ഗാമഖേത്തസദിസാവ ഹോതി, തത്ഥ കതം കമ്മം കുപ്പതി. ഏസ നയോ സേസസീമാസുപി. ഏത്ഥ പന അതിമഹതീ നാമ യാ കേസഗ്ഗമത്തേനപി തിയോജനം അതിക്കമിത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ അഘടിതനിമിത്താ വുച്ചതി. പുരത്ഥിമായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ അനുക്കമേനേവ ദക്ഖിണായ പച്ഛിമായ ഉത്തരായ ദിസായ കിത്തേത്വാ പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ പുബ്ബകിത്തിതം നിമിത്തം പടികിത്തേത്വാ ഠപേതും വട്ടതി, ഏവം അഖണ്ഡനിമിത്താ ഹോതി. സചേ പന അനുക്കമേന ആഹരിത്വാ ഉത്തരായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തത്ഥേവ ഠപേതി, ഖണ്ഡനിമിത്താ ഹോതി. അപരാപി ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ യാ അനിമിത്തുപഗം തചസാരരുക്ഖം വാ ഖാണുകം വാ പംസുപുഞ്ജം വാ വാലുകപുഞ്ജം വാ അഞ്ഞതരം അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. ഛായാനിമിത്താ നാമ യാ പബ്ബതച്ഛായാദീനം യം കിഞ്ചി ഛായം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. അനിമിത്താ നാമ യാ സബ്ബേന സബ്ബം നിമിത്താനി അകിത്തേത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. ബഹിസീമേ ഠിതോ സീമം സമ്മന്നതി നാമ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ നിമിത്താനം ബഹി ഠിതോ സമ്മന്നതി. നദിയാ സമുദ്ദേ ജാതസ്സരേ സീമം സമ്മന്നതീതി ഏതേസു നദീആദീസു യം സമ്മന്നതി, സാ ഏവം സമ്മതാപി ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ, സബ്ബോ സമുദ്ദോ അസീമോ, സബ്ബോ ജാതസ്സരോ അസീമോ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) വചനതോ അസമ്മതാവ ഹോതി. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദതീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം സമ്ഭിന്ദതി. സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം അജ്ഝോത്ഥരതി. തത്ഥ യഥാ സമ്ഭേദോ ച അജ്ഝോത്ഥരണഞ്ച ഹോതി, തം സബ്ബം സീമാകഥായം വുത്തമേവ. ഇതി ഇമാ ഏകാദസപി സീമാ അസീമാ ഗാമഖേത്തസദിസാ ഏവ, താസു നിസീദിത്വാ കതം കമ്മം കുപ്പതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമേഹി ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തീ’’തി.

പരിസതോ കമ്മവിപത്തിയം പന കിഞ്ചി അനുത്താനം നാമ നത്ഥി. യമ്പി തത്ഥ കമ്മപ്പത്തഛന്ദാരഹലക്ഖണം വത്തബ്ബം സിയാ, തമ്പി പരതോ ‘‘ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തമേവ. തത്ഥ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താതി ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ ചത്താരോ പകതത്താ അനുക്ഖിത്താ അനിസ്സാരിതാ പരിസുദ്ധസീലാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ കമ്മസ്സ അരഹാ അനുച്ഛവികാ സാമിനോ. ന തേഹി വിനാ തം കമ്മം കരീയതി, ന തേസം ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ഏതി, അവസേസാ പന സചേപി സഹസ്സമത്താ ഹോന്തി, സചേ സമാനസംവാസകാ സബ്ബേ ഛന്ദാരഹാവ ഹോന്തി, ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദത്വാ ആഗച്ഛന്തു വാ മാ വാ, കമ്മം പന തിട്ഠതി. യസ്സ പന സങ്ഘോ പരിവാസാദികമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ നാപി ഛന്ദാരഹോ, അപിച യസ്മാ തം പുഗ്ഗലം വത്ഥും കത്വാ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, തസ്മാ കമ്മാരഹോതി വുച്ചതി. സേസകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൫൪. അപലോകനകമ്മം കതമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി, ഓസാരണം നിസ്സാരണം ഭണ്ഡുകമ്മം ബ്രഹ്മദണ്ഡം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഓസാരണം നിസ്സാരണ’’ന്തി പദസിലിട്ഠതായേതം വുത്തം, പഠമം പന നിസ്സാരണാ ഹോതി, പച്ഛാ ഓസാരണാ. തത്ഥ യാ സാ കണ്ടകസ്സ സാമണേരസ്സ ദണ്ഡകമ്മനാസനാ, സാ നിസ്സാരണാതി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ ഏതരഹി സചേപി സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അവണ്ണം ഭണതി, അകപ്പിയം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി ദീപേതി, മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ, സോ യാവതതിയം നിവാരേത്വാ തം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപേതബ്ബോ. നോ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ‘‘വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. നോ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ അപലോകനകമ്മം കത്വാ നിസ്സാരേതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന കമ്മം കാതബ്ബം –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സ സങ്ഘസ്സ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി ദിരത്തതിരത്തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹസേയ്യം, തസ്സാ അലാഭായ നിസ്സാരണാ രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി. തതിയമ്പി ഭന്തേ സങ്ഘം പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ…പേ… രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി, ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി.

സോ അപരേന സമയേന ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ബാലതായ അഞാണതായ അലക്ഖികതായ ഏവം അകാസിം, സ്വാഹം സങ്ഘം ഖമാപേമീ’’തി ഖമാപേന്തോ യാവതതിയം യാചാപേത്വാ അപലോകനകമ്മേനേവ ഓസാരേതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പന ഓസാരേതബ്ബോ. സങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സ സങ്ഘസ്സ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി ദിരത്തതിരത്തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹസേയ്യം, തസ്സാ അലാഭായ നിസ്സാരിതോ, സ്വായം ഇദാനി സോരതോ നിവാതവുത്തി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഹിരോത്തപ്പേ പതിട്ഠിതോ കതദണ്ഡകമ്മോ അച്ചയം ദേസേതി, ഇമസ്സ സാമണേരസ്സ യഥാ പുരേ കായസമ്ഭോഗസാമഗ്ഗിദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’’തി.

ഏവം തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. ഏവം അപലോകനകമ്മം ഓസാരണഞ്ച നിസ്സാരണഞ്ച ഗച്ഛതി. ഭണ്ഡുകമ്മം പബ്ബജ്ജാവിനിച്ഛയകഥായ വുത്തമേവ.

ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പന ന കേവലം ഛന്നസ്സേവ പഞ്ഞത്തോ, യോ അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു മുഖരോ ഹോതി, ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തോ ഖുംസേന്തോ വമ്ഭേന്തോ വിഹരതി, തസ്സപി ദാതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പന ദാതബ്ബോ. സങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു മുഖരോ, ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തോ ഖുംസേന്തോ വമ്ഭേന്തോ വിഹരതി, സോ ഭിക്ഖു യം ഇച്ഛേയ്യ, തം വദേയ്യ, ഭിക്ഖൂഹി ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ ന അനുസാസിതബ്ബോ, സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി പുച്ഛാമി…പേ… തതിയമ്പി പുച്ഛാമി ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’’തി.

തസ്സ അപരേന സമയേന സമ്മാ വത്തിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പന പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോ. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘമജ്ഝേ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അസുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡം അദാസി, സോ ഭിക്ഖു സോരതോ നിവാതവുത്തി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഹിരോത്തപ്പേ പതിട്ഠിതോ പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ തിട്ഠതി, സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധി രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’’തി.

ഏവം യാവതതിയം വത്വാ അപലോകനകമ്മേനേവ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോതി.

കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമന്തി യം തം ഭഗവതാ ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ കദ്ദമോദകേന ഓസിഞ്ചന്തി ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’ന്തി, കായം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, ഊരും വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, അങ്ഗജാതം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി. ഭിക്ഖുനിയോ ഓഭാസേന്തി, ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൧൧) –

ഇമേസു വത്ഥൂസു യേസം ഭിക്ഖൂനം ദുക്കടം പഞ്ഞപേത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദണ്ഡകമ്മം കാതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ദണ്ഡകമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി സംസയേ ഉപ്പന്നേ ‘‘അവന്ദിയോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കാതബ്ബോ’’തി ഏവം അവന്ദിയകമ്മം അനുഞ്ഞാതം, തം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമം, ഇമസ്സ അപലോകനകമ്മസ്സ ഠാനം ഹോതി. തസ്സ ഹി കമ്മഞ്ഞേവ ലക്ഖണം, ന ഓസാരണാദീനി, തസ്മാ കമ്മലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. തസ്സ കരണം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സദ്ധിം വിത്ഥാരതോ ദസ്സയിസ്സാമ. ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘അയ്യേ, അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപാസാദികം ദസ്സേതി, ഏതസ്സ അയ്യസ്സ അവന്ദിയകരണം രുച്ചതീ’’തി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമി. ‘അയ്യേ, അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപാസാദികം ദസ്സേതി, ഏതസ്സ അയ്യസ്സ അവന്ദിയകരണം രുച്ചതീ’തി ദുതിയമ്പി. തതിയമ്പി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി.

ഏവം തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മേന അവന്ദിയകമ്മം കാതബ്ബം.

തതോ പട്ഠായ സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനീഹി ന വന്ദിതബ്ബോ. സചേ അവന്ദിയമാനോ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സമ്മാ വത്തതി, തേന ഭിക്ഖുനിയോ ഖമാപേതബ്ബാ. ഖമാപേന്തന ഭിക്ഖുനുപസ്സയം അഗന്ത്വാ വിഹാരേയേവ സങ്ഘം വാ ഗണം വാ ഏകം ഭിക്ഖും വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ തിട്ഠാമി, ന പുന അപാസാദികം ദസ്സേസ്സാമി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ മയ്ഹം ഖമതൂ’’തി ഖമാപേതബ്ബം. തേന സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ ഏകം ഭിക്ഖും പേസേത്വാ ഏകഭിക്ഖുനാ വാ സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ വത്തബ്ബാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ ഠിതോ, ഇമിനാ അച്ചയം ദേസേത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഖമാപിതോ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഇമം ഭിക്ഖും വന്ദിയം കരോതൂ’’തി. സോ വന്ദിയോ കാതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബോ. ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘അയ്യേ, അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപാസാദികം ദസ്സേതീതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന അവന്ദിയോ കതോ, സോ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ ഠിതോ, അച്ചയം ദേസേത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഖമാപേസി, തസ്സ അയ്യസ്സ വന്ദിയകരണം രുച്ചതീതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി –

തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. ഏവം അപലോകനകമ്മേനേവ വന്ദിയോ കാതബ്ബോ.

൨൫൫. അയം പനേത്ഥ പാളിമുത്തകോപി കമ്മലക്ഖണവിനിച്ഛയോ (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬). ഇദഞ്ഹി കമ്മലക്ഖണം നാമ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമൂലകം പഞ്ഞത്തം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപി പനേതം ലബ്ഭതിയേവ. യഞ്ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സലാകഭത്തഉപോസഥഗ്ഗേസു ച അപലോകനകമ്മം കരോതി, ഏതമ്പി കമ്മലക്ഖണമേവ. അച്ഛിന്നചീവരജിണ്ണചീവരനട്ഠചീവരാനഞ്ഹി സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ യാവതതിയം സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മം കത്വാ ചീവരം ദാതും വട്ടതി. അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകേന പന ചീവരം കരോന്തസ്സ പച്ചയഭാജനീയകഥായം വുത്തപ്പഭേദാനി സൂചിആദീനി അനപലോകേത്വാപി ദാതബ്ബാനി. തേസം ദാനേ സോയേവ ഇസ്സരോ, തതോ അതിരേകം ദേന്തേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. തതോ ഹി അതിരേകദാനേ സങ്ഘോ സാമീ. ഗിലാനഭേസജ്ജമ്പി തത്ഥ വുത്തപ്പകാരം സയമേവ ദാതബ്ബം, അതിരേകം ഇച്ഛന്തസ്സ അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. യോപി ച ദുബ്ബലോ വാ ഛിന്നിരിയാപഥോ വാ പച്ഛിന്നഭിക്ഖാചാരപഥോ വാ മഹാഗിലാനോ, തസ്സ മഹാവാസേസു തത്രുപ്പാദതോ ദേവസികം നാളി വാ ഉപഡ്ഢനാളി വാ, ഏകദിവസംയേവ വാ പഞ്ച വാ ദസ വാ തണ്ഡുലനാളിയോ ദേന്തേന അപലോകനകമ്മം കത്വാവ ദാതബ്ബാ. പേസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്രുപ്പാദതോ ഇണപലിബോധമ്പി ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പി സങ്ഘകിച്ചം കരോന്താനം കപ്പിയകാരകാദീനം ഭത്തവേതനമ്പി അപലോകനകമ്മേന ദാതും വട്ടതി.

ചതുപച്ചയവസേന ദിന്നതത്രുപ്പാദതോ സങ്ഘികം ആവാസം ജഗ്ഗാപേതും വട്ടതി, ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഇസ്സരവതായ വിചാരേതീ’’തി കഥാപച്ഛിന്ദനത്ഥം പന സലാകഗ്ഗാദീസു വാ അന്തരസന്നിപാതേ വാ സങ്ഘം ആപുച്ഛിത്വാവ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ. ചീവരപിണ്ഡപാതത്ഥായ ഓദിസ്സ ദിന്നതത്രുപ്പാദതോപി അപലോകേത്വാ ആവാസോ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ, അനപലോകേത്വാപി വട്ടതി, ‘‘സൂരോ വതായം ഭിക്ഖു ചീവരപിണ്ഡപാതത്ഥായ ഓദിസ്സ ദിന്നതോ ആവാസം ജഗ്ഗാപേതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നകഥാപച്ഛേദനത്ഥം പന അപലോകനകമ്മമേവ കത്വാ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ.

ചേതിയേ ഛത്തം വാ വേദികം വാ ബോധിഘരം വാ ആസനഘരം വാ അകതം വാ കരോന്തേന ജിണ്ണം വാ പടിസങ്ഖരോന്തേന സുധാകമ്മം വാ കരോന്തേന മനുസ്സേ സമാദപേത്വാ കാതും വട്ടതി. സചേ കാരകോ നത്ഥി, ചേതിയസ്സ ഉപനിക്ഖേപതോ കാരേതബ്ബം. ഉപനിക്ഖേപേപി അസതി അപലോകനകമ്മം കത്വാ തത്രുപ്പാദതോ കാരേതബ്ബം, സങ്ഘികേനപി അപലോകേത്വാ ചേതിയകിച്ചം കാതും വട്ടതി. ചേതിയസ്സ സന്തകേന അപലോകേത്വാപി സങ്ഘികകിച്ചം ന വട്ടതി, താവകാലികം പന ഗഹേത്വാ പടിപാകതികം കാതും വട്ടതി. ചേതിയേ സുധാകമ്മാദീനി കരോന്തേഹി പന ഭിക്ഖാചാരതോ വാ സങ്ഘതോ വാ യാപനമത്തം അലഭന്തേഹി ചേതിയസന്തകതോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തേഹി വത്തം കാതും വട്ടതി, ‘‘വത്തം കരോമാ’’തി മച്ഛമംസാദീഹി സങ്ഘഭത്തം കാതും ന വട്ടതി.

യേ വിഹാരേ രോപിതാ ഫലരുക്ഖാ സങ്ഘേന പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ജഗ്ഗനകമ്മം ലഭന്തി. യേസം ഫലാനി ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേസു അപലോകനകമ്മം ന കാതബ്ബം. യേ പന അപരിഗ്ഗഹിതാ, തേസു അപലോകനകമ്മം കാതബ്ബം, തം പന സലാകഗ്ഗയാഗഗ്ഗഭത്തഗ്ഗഅന്തരസഅആപാതേസുപി കാതും വട്ടതി, ഉപോസഥഗ്ഗേ പന വട്ടതിയേവ. തത്ഥ ഹി അനാഗതാനമ്പി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഹരീയതി, തസ്മാ തം സുവിസോധിതം ഹോതി. ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബം, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, യം ഇമസ്മിം വിഹാരേ അന്തോസീമായ സങ്ഘസന്തകം മൂലതചപത്തഅങ്കുരപുപ്ഫഫലഖാദനീയാദി അത്ഥി, തം സബ്ബം ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതും രുച്ചതീതി സങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി –

തിക്ഖത്തും പുച്ഛിതബ്ബം.

ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖൂഹി കതം സുകതമേവ. യസ്മിമ്പി വിഹാരേ ദ്വേ തയോ ജനാ വസന്തി, തേഹി നിസീദിത്വാ കതമ്പി സങ്ഘേന കതസദിസമേവ. യസ്മിം പന ഏകോ ഭിക്ഖു ഹോതി, തേന ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നേന കതമ്പി കതികവത്തം സങ്ഘേന കതസദിസമേവ ഹോതി. കരോന്തേന പന ഫലവാരേന കാതുമ്പി ചത്താരോ മാസേ ഛ മാസേ ഏകസംവച്ഛരന്തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാപി അപരിച്ഛിന്ദിത്വാപി കാതും വട്ടതി. പരിച്ഛിന്നേ യഥാപരിച്ഛേദം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുന കാതബ്ബം. അപരിച്ഛിന്നേ യാവ രുക്ഖാ ധരന്തി, താവ വട്ടതി. യേപി തേസം രുക്ഖാനം ബീജേഹി അഞ്ഞേ രുക്ഖാ രോപിതാ ഹോന്തി, തേസമ്പി സാ ഏവ കതികാ.

സചേ പന അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ രോപിതാ ഹോന്തി, തേസം യത്ഥ രോപിതാ, തസ്മിംയേവ വിഹാരേ സങ്ഘോ സാമീ. യേപി അഞ്ഞതോ ബീജാനി ആഹരിത്വാ പുരിമവിഹാരേ പച്ഛാ രോപിതാ, തേസു അഞ്ഞാ കതികാ കാതബ്ബാ, കതികായ കതായ പുഗ്ഗലികട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി, യഥാസുഖം ഫലാദീനി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടന്തി. സചേ പനേത്ഥ തം തം ഓകാസം പരിക്ഖിപിത്വാ പരിവേണാനി കത്വാ ജഗ്ഗന്തി, തേസം ഭിക്ഖൂനം പുഗ്ഗലികട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി, അഞ്ഞേ പരിഭുഞ്ജിതും ന ലഭന്തി. തേഹി പന സങ്ഘസ്സ ദസമഭാഗം ദത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. യോപി മജ്ഝേവിഹാരേ രുക്ഖം സാഖാഹി പരിവാരേത്വാ രക്ഖതി, തസ്സപി ഏസേവ നയോ.

പോരാണകവിഹാരം ഗതസ്സ സമ്ഭാവനീയഭിക്ഖുനോ ‘‘ഥേരോ ആഗതോ’’തി ഫലാഫലം ആഹരന്തി, സചേ തത്ഥ മൂലേ സബ്ബപരിയത്തിധരോ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖു വിഹാസി, ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ ദീഘാ കതികാ കതാ ഭവിസ്സതീ’’തി നിക്കുക്കുച്ചേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. വിഹാരേ ഫലാഫലം പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതി, ധുതങ്ഗം ന കോപേതി. സാമണേരാ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം ബഹൂനി ഫലാനി ദേന്തി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ അലഭന്താ ഖിയ്യന്തി, ഖിയ്യനമത്തമേവ തം ഹോതി. സചേ ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി, ഏകം പനസരുക്ഖം നിസ്സായ സട്ഠിപി ജനാ ജീവന്തി, താദിസേ കാലേ സബ്ബേസം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ ഭാജേത്വാ ഖാദിതബ്ബം. അയം സാമീചി. യാവ പന കതികവത്തം ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, താവ തേഹി ഖായിതം സുഖായിതമേവ. കദാ പന കതികവത്തം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി? യദാ സമഗ്ഗോ സങ്ഘോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഭാജേത്വാ ഖാദന്തൂ’’തി സാവേഭി, ഏകഭിക്ഖുകേ പന വിഹാരേ ഏതേന സാവിതേപി പുരിമകതികാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതിയേവ. സചേ പടിപ്പസ്സദ്ധായ കതികായ സാമണേരാ നേവ രുക്ഖതോ പാതേന്തി, ന ഭൂമിതോ ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദേന്തി, പതിതഫലാനി പാദേഹി പഹരന്താ വിചരന്തി, തേസം ദസമഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ ഉപഡ്ഢഫലഭാഗേന ഫാതികമ്മം കാതബ്ബം. അദ്ധാ ഫാതികമ്മലോഭേന ആഹരിത്വാ ദസ്സേന്തി, പുന സുഭിക്ഖേ ജാതേ കപ്പിയകാരകേസു ആഗന്ത്വാ സാഖാപരിവാരാദീനി കത്വാ രുക്ഖേ രക്ഖന്തേസു സാമണേരാനം ഫാതികമ്മം ന കാതബ്ബം, ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

‘‘വിഹാരേ ഫലാഫലം അത്ഥീ’’തി സാമന്തഗാമേഹി മനുസ്സാ ഗിലാനാനം വാ ഗബ്ഭിനീനം വാ അത്ഥായ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഏകം നാളികേരം ദേഥ, അമ്ബം ദേഥ, ലബുജം ദേഥാ’’തി യാചന്തി, ദാതബ്ബം, ന ദാതബ്ബന്തി? ദാതബ്ബം. അദീയമാനേ ഹി തേ ദോമനസ്സികാ ഹോന്തി. ദേന്തേന പന സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ യാവതതിയം സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മം കത്വാവ ദാതബ്ബം, കതികവത്തം വാ കത്വാ ഠപേതബ്ബം, ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബം. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘സാമന്തഗാമേഹി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ഗിലാനാദീനം അത്ഥായ ഫലാഫലം യാചന്തി, ദ്വേ നാളികേരാനി ദ്വേ താലഫലാനി ദ്വേ പനസാനി പഞ്ച അമ്ബാനി പഞ്ച കദലിഫലാനി ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം, അസുകരുക്ഖതോ ച അസുകരുക്ഖതോ ച ഫലം ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം രുച്ചതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’’തി –

തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. തതോ പട്ഠായ ഗിലാനാദീനം നാമം ഗഹേത്വാ യാചന്താ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി ന വത്തബ്ബാ, വത്തം പന ആചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘നാളികേരാദീനി ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛേദേന ഗണ്ഹന്താനം അസുകരുക്ഖതോ ച അസുകരുക്ഖതോ ച ഫലം ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം കത’’ന്തി. അനുവിചരിത്വാ പന ‘‘അയം മധുരഫലോ അമ്ബോ, ഇതോ ഗണ്ഹഥാ’’തിപി ന വത്തബ്ബാ.

ഫലഭാജനകാലേ പന ആഗതാനം സമ്മതേന ഉപഡ്ഢഭാഗോ ദാതബ്ബോ, അസമ്മതേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. ഖീണപരിബ്ബയോ വാ മഗ്ഗഗമിയസത്ഥവാഹോ വാ അഞ്ഞോ വാ ഇസ്സരോ ആഗന്ത്വാ യാചതി, അപലോകേത്വാവ ദാതബ്ബം, ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ ഖാദന്തോ ന വാരേതബ്ബോ. കുദ്ധോ ഹി സോ രുക്ഖേപി ഛിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞമ്പി അനത്ഥം കരേയ്യ. പുഗ്ഗലികപരിവേണം ആഗന്ത്വാ ഗിലാനസ്സ നാമേന യാചന്തോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഛായാദീനം അത്ഥായ രോപിതം, സചേ അത്ഥി, തുമ്ഹേ ജാനാഥാ’’തി വത്തബ്ബോ. യദി പന ഫലഭരിതാവ രുക്ഖാ ഹോന്തി, കണ്ടകേ ബന്ധിത്വാ ഫലവാരേന ഗണ്ഹന്തി, അപച്ചാസീസന്തേന ഹുത്വാ ദാതബ്ബം, ബലക്കാരേന ഗണ്ഹന്തോ ന വാരേതബ്ബോ. പുബ്ബേ വുത്തമേവേത്ഥ കാരണം.

സങ്ഘസ്സ ഫലാരാമോ ഹോതി, പടിജഗ്ഗനം ന ലഭതി. സചേ തം കോചി വത്തസീസേന ജഗ്ഗതി, സങ്ഘസ്സേവ ഹോതി. അഥാപി കസ്സചി പടിബലസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘ഇമം സപ്പുരിസ ജഗ്ഗിത്വാ ദേഹീ’’തി സങ്ഘോ ഭാരം കരോതി, സോ ചേ വത്തസീസേന ജഗ്ഗതി, ഏവമ്പി സങ്ഘസ്സേവ ഹോതി. ഫാതികമ്മം പച്ചാസീസന്തസ്സ പന തതിയഭാഗേന വാ ഉപഡ്ഢഭാഗേന വാ ഫാതികമ്മം കാതബ്ബം. ‘‘ഭാരിയം കമ്മ’’ന്തി വത്വാ ഏത്തകേന അനിച്ഛന്തോ പന ‘‘സബ്ബം തവേവ സന്തകം കത്വാ മൂലഭാഗം ദസമഭാഗമത്തം ദത്വാ ജഗ്ഗാഹീ’’തിപി വത്തബ്ബോ, ഗരുഭണ്ഡത്താ പന ന മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ദാതബ്ബം. സോ മൂലഭാഗം ദത്വാ ഖാദന്തോ അകതാവാസം വാ കത്വാ കതാവാസം വാ ജഗ്ഗിത്വാ നിസ്സിതകാനം ആരാമം നിയ്യാതേതി, തേഹിപി മൂലഭാഗോ ദാതബ്ബോവ.

യദാ പന ഭിക്ഖൂ സയം ജഗ്ഗിതും പഹോന്തി, അഥ തേസം ജഗ്ഗിതും ന ദാതബ്ബം, ജഗ്ഗിതകാലേ പന ന വാരേതബ്ബാ, ജഗ്ഗനകാലേയേവ വാരേതബ്ബാ. ‘‘ബഹു തുമ്ഹേഹി ഖായിതം, ഇദാനി മാ ജഗ്ഗിത്ഥ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോയേവ ജഗ്ഗിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പന നേവ വത്തസീസേന ജഗ്ഗന്തോ അത്ഥി, ന ഫാതികമ്മേന, ന സങ്ഘോ ജഗ്ഗിതും പഹോതി, ഏകോ അനാപുച്ഛിത്വാവ ജഗ്ഗിത്വാ ഫാതികമ്മം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചാസീസതി, അപലോകനകമ്മേന ഫാതികമ്മം വഡ്ഢേത്വാവ ദാതബ്ബം. ഇതി ഇമം സബ്ബമ്പി കമ്മലക്ഖണമേവ ഹോതി. അപലോകനകമ്മം ഇമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

൨൫൬. ഞത്തികമ്മട്ഠാനഭേദേ പന (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, അനുസിട്ഠോ സോ മയാ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ആഗച്ഛേയ്യ, ‘ആഗച്ഛാഹീ’തി വത്തബ്ബോ’’തി –

ഏവം ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഓസാരണാ ഓസാരണാ നാമ.

‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ധമ്മകഥികോ, ഇമസ്സ നേവ സുത്തം ആഗച്ഛതി, നോ സുത്തവിഭങ്ഗോ, സോ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹതി, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേത്വാ അവസേസാ ഇമം അധികരണം വൂപസമേയ്യാമാ’’തി –

ഏവം ഉബ്ബാഹികവിനിച്ഛയേ ധമ്മകഥികസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സാരണാ നിസ്സാരണാ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി –

ഏവം ഉപോസഥകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി ഉപോസഥോ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജ പവാരണാ പന്നരസീ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ പവാരേയ്യാ’’തി –

ഏവം പവാരണകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി പവാരണാ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യാ’’തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം അന്തരായികേ ധമ്മേ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം അന്തരായികേ ധമ്മേ പുച്ഛേയ്യാ’’തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം വിനയം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം വിനയം പുച്ഛേയ്യാ’’തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമേന വിനയം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമേന വിനയം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി –

ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ സമ്മന്നിതും ഠപിതാ ഞത്തി സമ്മുതി നാമ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇദം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യാ’’തി, ‘‘യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ആയസ്മന്താ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യു’’ന്തി –

ഏവം നിസ്സട്ഠചീവരപത്താദീനം ദാനം ദാനം നാമ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം സരതി വിവരതി ഉത്താനിം കരോതി ദേസേതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി, തേന വത്തബ്ബോ ‘‘പസ്സസീ’’തി. ആമ, പസ്സാമീതി. ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി –

ഏവം ആപത്തിപടിഗ്ഗഹോ പടിഗ്ഗഹോ നാമ.

‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ കാളേ പവാരേയ്യാമാ’’തി.

തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ തം കാളം അനുവസേയ്യും, ആവാസികേന ഭിക്ഖുനാ ബ്യത്തേന പടിബലേന ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ ഞാപേതബ്ബാ –

‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി –

ഏവം കതാ പവാരണാപച്ചുക്കഡ്ഢനാ പച്ചുക്കഡ്ഢനാ നാമ.

സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതബ്ബം, സന്നിപതിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം വിഹരതം ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഭാസിതപരിക്കന്തം, സചേ മയം ഇമാഹി ആപത്തീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം കാരേസ്സാമ, സിയാപി തം അധികരണം കക്ഖളത്തായ വാളത്തായ ഭേദായ സംവത്തേയ്യ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം അധികരണം തിണവത്ഥാരകേന വൂപസമേയ്യ ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം ഠപേത്വാ ഗിഹിപ്പടിസംയുത്ത’’ന്തി –

ഏവം തിണവത്ഥാരകസമഥേന കത്വാ സബ്ബപഠമാ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തി കമ്മലക്ഖണം നാമ.

തഥാ തതോ പരാ ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകം കത്വാ ദ്വേ ഞത്തിയോ. ഇതി യഥാവുത്തപ്പഭേദം ഓസാരണം നിസ്സാരണം…പേ… കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ നവമന്തി ഞത്തികമ്മം ഇമാനി നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

൨൫൭. ഞത്തിദുതിയകമ്മട്ഠാനഭേദേ (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) പന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിനോ പത്തനിക്കുജ്ജനവസേന ഖന്ധകേ വുത്താ നിസ്സാരണാ, തസ്സേവ പത്തുക്കുജ്ജനവസേന ഖന്ധകേ വുത്താ ഓസാരണാ ച വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം (ചൂളവ. ൨൬൫-൨൬൬) –

‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ പത്തോ നിക്കുജ്ജിതബ്ബോ. ഭിക്ഖൂനം അലാഭായ പരിസക്കതി, ഭിക്ഖൂനം അനത്ഥായ പരിസക്കതി, ഭിക്ഖൂനം അവാസായ പരിസക്കതി, ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖൂഹി ഭേദേതി, ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, ധമ്മസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി, സങ്ഘസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ പത്തം നിക്കുജ്ജിതും.

ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ നിക്കുജ്ജിതബ്ബോ. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, വഡ്ഢോ ലിച്ഛവീ ആയസ്മന്തം ദബ്ബം മല്ലപുത്തം അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തം നിക്കുജ്ജേയ്യ, അസമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, വഡ്ഢോ ലിച്ഛവീ ആയസ്മന്തം ദബ്ബം മല്ലപുത്തം അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേതി, സങ്ഘോ വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തം നിക്കുജ്ജതി, അസമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരോതി, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തസ്സ നിക്കുജ്ജനാ അസമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരണം, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘നിക്കുജ്ജിതോ സങ്ഘേന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തോ അസമ്ഭോഗോ സങ്ഘേന, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ പത്തോ ഉക്കുജ്ജിതബ്ബോ. ന ഭിക്ഖൂനം അലാഭായ പരിസക്കതി, ന ഭിക്ഖൂനം അനത്ഥായ പരിസക്കതി…പേ… ന സങ്ഘസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ പത്തം ഉക്കുജ്ജിതും.

ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഉക്കുജ്ജിതബ്ബോ. തേന, ഭിക്ഖവേ, വഡ്ഢേന ലിച്ഛവിനാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ –

‘‘സങ്ഘേന മേ, ഭന്തേ, പത്തോ നിക്കുജ്ജിതോ, അസമ്ഭോഗോമ്ഹി സങ്ഘേന, സോഹം, ഭന്തേ, സമ്മാ വത്താമി, ലോമം പാതേമി, നേത്ഥാരം വത്താമി, സങ്ഘം പത്തുക്കുജ്ജനം യാചാമീ’’തി.

ദുതിയമ്പി യാചിതബ്ബോ. തതിയമ്പി യാചിതബ്ബോ.

ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, സങ്ഘേന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തോ നിക്കുജ്ജിതോ, അസമ്ഭോഗോ സങ്ഘേന, സോ സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, സങ്ഘം പത്തുക്കുജ്ജനം യാചതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, സമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, സങ്ഘേന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തോ നിക്കുജ്ജിതോ, അസമ്ഭോഗോ സങ്ഘേന, സോ സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, സങ്ഘം പത്തുക്കുജ്ജനം യാചതി, സങ്ഘോ വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തം ഉക്കുജ്ജതി, സമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരോതി, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തസ്സ ഉക്കുജ്ജനാ സമ്ഭോഗം സങ്ഘേന കരണം, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘ഉക്കുജ്ജിതോ സങ്ഘേന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിസ്സ പത്തോ സമ്ഭോഗോ സങ്ഘേന, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

ഏത്ഥ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൬൫) ച അട്ഠസു അങ്ഗേസു ഏകകേനപി അങ്ഗേന സമന്നാഗതസ്സ പത്തനിക്കുജ്ജനകമ്മം കാതും വട്ടതി, അന്തോസീമായ വാ നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ നദീആദീസു വാ നിക്കുജ്ജിതും വട്ടതിയേവ. ഏവം നിക്കുജ്ജിതേ പന പത്തേ തസ്സ ഗേഹേ കോചി ദേയ്യധമ്മോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ‘‘അസുകസ്സ ഗേഹേ ഭിക്ഖം മാ ഗണ്ഹിത്ഥാ’’തി അഞ്ഞവിഹാരേസുപി പേസേതബ്ബം. ഉക്കുജ്ജനകാലേ പന യാവതതിയം യാചാപേത്വാ ഹത്ഥപാസം വിജഹാപേത്വാ ഞത്തിദുതിയകമ്മേന ഉക്കുജ്ജിതബ്ബോ.

സീമാസമ്മുതി, തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതി, സന്ഥതസമ്മുതി, ഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനഗ്ഗാഹാപകഭണ്ഡാഗാരിയചീവരപടിഗ്ഗാഹകചീവരഭാജകയാഗുഭാജകഖജ്ജഭാജകഫലഭാജകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാടിയഗ്ഗാഹാപകപത്തഗ്ഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീതി ഏതാസം സമ്മുതീനം വസേന സമ്മുതി വേദിതബ്ബാ. കഥിനചീവരദാനമതകചീവരദാനവസേന ദാനം വേദിതബ്ബം. കഥിനുദ്ധാരവസേന ഉദ്ധാരോ വേദിതബ്ബോ. കുടിവത്ഥുവിഹാരവത്ഥുദേസനാവസേന ദേസനാ വേദിതബ്ബാ. യാ പന തിണവത്ഥാരകസമഥേ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തിഞ്ച ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകഞത്തിഞ്ചാതി തിസ്സോ ഞത്തിയോ ഠപേത്വാ പുന ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകാതി ദ്വേ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാ വുത്താ, താസം വസേന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

൨൫൮. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മട്ഠാനഭേദേ പന തജ്ജനീയകമ്മാദീനം സത്തന്നം കമ്മാനം വസേന നിസ്സാരണാ, തേസംയേവ ച കമ്മാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന ഓസാരണാ വേദിതബ്ബാ. ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതിവസേന സമ്മുതി വേദിതബ്ബാ. പരിവാസദാനമാനത്തദാനവസേന ദാനം വേദിതബ്ബം. മൂലായപടികസ്സനകമ്മവസേന നിഗ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ, അട്ഠ യാവതതിയകാ, അരിട്ഠോ, ചണ്ഡകാളീ ച ഇമേതേ യാവതതിയകാതി ഇമാസം ഏകാദസന്നം സമനുഭാസനാനം വസേന സമനുഭാസനാ വേദിതബ്ബാ. ഉപസമ്പദകമ്മഅബ്ഭാനകമ്മവസേന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഏവം കമ്മാനി ച കമ്മവിപത്തി ച തേസം കമ്മാനം കാരകസങ്ഘപരിച്ഛേദോ ച വിപത്തിവിരഹിതാനം കമ്മാനം ഠാനഭേദഗമനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

ഇതി പാളിമുത്തകവിനയവിനിച്ഛയസങ്ഗഹേ

കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥാ സമത്താ.

പകിണ്ണകകണ്ഡമാതികാ

ഗണഭോജം പരമ്പരം, നാപുച്ഛാ പംസുകൂലകം;

അച്ഛിന്നം പടിഭാനഞ്ച, വിപ്പകതഉദ്ദിസനം.

തിവസ്സന്തം ദീഘാസനം, ഗിലാനുപട്ഠവണ്ണനം;

അത്തപാതമനവേക്ഖം, സിലാപവിജ്ഝലിമ്പനം.

മിച്ഛാദിട്ഠിഗോപദാനം, ധമ്മികാരക്ഖുച്ചാരാദി;

ന്ഹാനഘംസം പണ്ഡകാദി, ദീഘകേസാദ്യാദാസാദി.

നച്ചാദങ്ഗഛേദനിദ്ധി, പത്തോ സബ്ബപംസുകൂലം;

പരിസ്സാവനം നഗ്ഗോ ച, പുപ്ഫഗന്ധആസിത്തകം.

മളോരികേകഭാജനം, ചേലപടി പാദഘംസീ;

ബീജനീ ഛത്തനഖാദി, കായബന്ധനിവാസനം.

കാജഹരം ദന്തകട്ഠം, രുക്ഖാരോഹോ ഛന്ദാരോപോ;

ലോകായതം ഖിപിതകോ, ലസുണം നക്കമിതബ്ബം.

അവന്ദിയോ തൂലഭിസി, ബിമ്ബോഹനആസന്ദാദി;

ഉച്ചാസനമഹാസനം, ചീവരഅധമ്മോകാസോ.

സദ്ധാദേയ്യം സന്തുത്തരം, നിക്ഖേപോ സത്ഥകമ്മാദി;

നഹാപിതോ ദസഭാഗോ, പാഥേയ്യം മഹാപദേസോ;

ആനിസംസോതി മാതികാ.