൩൧. ചോദനാദിവിനിച്ഛയകഥാ

൨൩൦. ചോദനാദിവിനിച്ഛയോതി ഏത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൬) പന ചോദേതും കോ ലഭതി, കോ ന ലഭതി? ദുബ്ബലചോദകവചനം താവ ഗഹേത്വാ കോചി ന ലഭതി. ദുബ്ബലചോദകോ നാമ സമ്ബഹുലേസു കഥാസല്ലാപേന നിസിന്നേസു ഏകോ ഏകം ആരബ്ഭ അനോദിസ്സകം കത്വാ പാരാജികവത്ഥും കഥേതി, അഞ്ഞോ തം സുത്വാ ഇതരസ്സ ഗന്ത്വാ ആരോചേതി, സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ത്വം കിര മം ഇദഞ്ചിദഞ്ച വദസീ’’തി ഭണതി, സോ ‘‘നാഹം ഏവരൂപം ജാനാമി, കഥാപവത്തിയം പന മയാ അനോദിസ്സകം കത്വാ വുത്തമത്ഥി. സചേ അഹം തവ ഇമം ദുക്ഖുപ്പത്തിം ജാനേയ്യം, ഏത്തകമ്പി ന കഥേയ്യ’’ന്തി. അയം ദുബ്ബലചോദകോ. തസ്സേതം കഥാസല്ലാപം ഗഹേത്വാ തം ഭിക്ഖും കോചി ചോദേതും ന ലഭതി, ഏതം പന അഗ്ഗഹേത്വാ സീലസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും വാ ഭിക്ഖുനിം വാ, സീലസമ്പന്നാ ച ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനീമേവ ചോദേതും ലഭതീതി മഹാപദുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാസുമത്ഥേരോ പന ‘‘പഞ്ചപി സഹധമ്മികാ ലഭന്തീ’’തി ആഹ. ഗോദത്തത്ഥേരോ ‘‘ന കോചി ന ലഭതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ ചോദേതി, ഭിക്ഖുനിയാ സുത്വാ…പേ… തിത്ഥിയസാവകാനം സുത്വാ ചോദേതീ’’തി ഇദം സുത്തം ആഹരി. തിണ്ണമ്പി ഥേരാനം വാദേ ചുദിതകസ്സേവ പടിഞ്ഞായ കാരേതബ്ബോ.

അയം പന ചോദനാ നാമ ദിട്ഠചോദനാ സുതചോദനാ പരിസങ്കിതചോദനാതി തിവിധാ ഹോതി. അപരാപി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി സീലവിപത്തിചോദനാ ആചാരവിപത്തിചോദനാ ദിട്ഠിവിപത്തിചോദനാ ആജീവവിപത്തിചോദനാതി. തത്ഥ ഗരുകാനം ദ്വിന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം വസേന സീലവിപത്തിചോദനാ വേദിതബ്ബാ, അവസേസാനം വസേന ആചാരവിപത്തിചോദനാ, മിച്ഛാദിട്ഠിഅന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠിവസേന ദിട്ഠിവിപത്തിചോദനാ, ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വസേന ആജീവവിപത്തിചോദനാ വേദിതബ്ബാ.

അപരാപി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി വത്ഥുസന്ദസ്സനാ ആപത്തിസന്ദസ്സനാ സംവാസപടിക്ഖേപോ സാമീചിപടിക്ഖേപോതി. തത്ഥ വത്ഥുസന്ദസ്സനാ നാമ ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവി, അദിന്നം ആദിയി, മനുസ്സം ഘാതയിത്ഥ, അഭൂതം ആരോചയിത്ഥാ’’തി ഏവം പവത്താ. ആപത്തിസന്ദസ്സനാ നാമ ‘‘ത്വം മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ’’തിഏവമാദിനയപ്പവത്താ. സംവാസപടിക്ഖേപോ നാമ ‘‘നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി ഏവം പവത്തോ. സാമീചിപടിക്ഖേപോ നാമ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലീകമ്മബീജനാദികമ്മാനം അകരണം. തം പടിപാടിയാ വന്ദനാദീനി കരോന്തോ ഏകസ്സ അകത്വാ സേസാനം കരണകാലേ വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാപി ചോദനാ നാമ ഹോതി. യാഗുഭത്താദിനാ പന യം ഇച്ഛതി, തം ആപുച്ഛതി, ന താവതാ ചോദനാ ഹോതി.

അപരാ പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൮൭) ‘‘ഏകം, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം, ഏകം ധമ്മിക’’ന്തിആദിം കത്വാ യാവ ദസ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, ദസ ധമ്മികാനീതി ഏവം അധമ്മികാ പഞ്ചപഞ്ഞാസ, ധമ്മികാ പഞ്ചപഞ്ഞാസാതി ദസുത്തരസതം ചോദനാ വുത്താ. താ ദിട്ഠേന ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതം, സുതേന ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതം, പരിസങ്കായ ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതന്തി തിംസാധികാനി തീണി സതാനി ഹോന്തി. താനി കായേന ചോദേന്തസ്സ, വാചായ ചോദേന്തസ്സ, കായവാചായ ചോദേന്തസ്സാതി തിഗുണാനി കതാനി നവുതാധികാനി നവ സതാനി ഹോന്തി. താനി അത്തനാ ചോദേന്തസ്സപി പരേന ചോദാപേന്തസ്സപി തത്തകാനേവാതി വീസതിഊനാനി ദ്വേ സഹസ്സാനി ഹോന്തി. പുന ദിട്ഠാദിഭേദേ സമൂലികാമൂലികവസേന അനേകസഹസ്സാ ചോദനാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

൨൩൧. വുത്തപ്പഭേദാസു പന ഇമാസു ചോദനാസു യായ കായചി ചോദനായ വസേന സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസടേ വത്ഥുസ്മിം ചുദിതകചോദകാ വത്തബ്ബാ ‘‘തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വിനിച്ഛയേന തുട്ഠാ ഭവിസ്സഥാ’’തി. സചേ ‘‘ഭവിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, സങ്ഘേന തം അധികരണം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഥ പന ‘‘വിനിച്ഛിനഥ താവ, ഭന്തേ, സചേ അമ്ഹാകം ഖമിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, ‘‘ചേതിയം താവ വന്ദഥാ’’തിആദീനി വത്വാ ദീഘസുത്തം കത്വാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബം. തേ ചേ ചിരരത്തം കിലന്താ പക്കന്തപരിസാ ഉപച്ഛിന്നപക്ഖാ ഹുത്വാ പുന യാചന്തി, യാവതതിയം പടിക്ഖിപിത്വാ യദാ നിമ്മദാ ഹോന്തി, തദാ നേസം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. വിനിച്ഛിനന്തേഹി ച സചേ അലജ്ജുസ്സന്നാ ഹോതി പരിസാ, ഉബ്ബാഹികായ തം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ബാലുസ്സന്നാ ഹോതി പരിസാ, ‘‘തുമ്ഹാകം സഭാഗേ വിനയധരേ പരിയേസഥാ’’തി വിനയധരേ പരിയേസാപേത്വാ യേന ധമ്മേന യേന വിനയേന യേന സത്ഥുസാസനേന തം അധികരണം വൂപസമ്മതി, തഥാ തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം.

തത്ഥ ച ധമ്മോതി ഭൂതം വത്ഥു. വിനയോതി ചോദനാ ചേവ സാരണാ ച. സത്ഥുസാസനന്തി ഞത്തിസമ്പദാ ച അനുസ്സാവനസമ്പദാ ച. തസ്മാ ചോദകേന വത്ഥുസ്മിം ആരോചിതേ ചുദിതകോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘സന്തമേതം, നോ’’തി. ഏവം വത്ഥും ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ ഞത്തിസമ്പദായ ച അനുസ്സാവനസമ്പദായ ച തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. തത്ര ചേ അലജ്ജീ ലജ്ജിം ചോദേതി, സോ ച അലജ്ജീ ബാലോ ഹോതി അബ്യത്തോ, നാസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ, ഏവം പന വത്തബ്ബോ ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസീ’’തി. അദ്ധാ സോ വക്ഖതി ‘‘കിമിദം, ഭന്തേ, കിമ്ഹി നം നാമാ’’തി. ‘‘ത്വം കിമ്ഹി നമ്പി ന ജാനാസി, ന യുത്തം തയാ ഏവരൂപേന ബാലേന പരം ചോദേതു’’ന്തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ, നാസ്സ അനുയോഗോ ദാതബ്ബോ. സചേ പന സോ അലജ്ജീ പണ്ഡിതോ ഹോതി ബ്യത്തോ, ദിട്ഠേന വാ സുതേന വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സമ്പാദേതും സക്കോതി, ഏതസ്സ അനുയോഗം ദത്വാ ലജ്ജിസ്സേവ പടിഞ്ഞായ കമ്മം കാതബ്ബം.

സചേ ലജ്ജീ അലജ്ജിം ചോദേതി, സോ ച ലജ്ജീ ബാലോ ഹോതി അബ്യത്തോ, ന സക്കോതി അനുയോഗം ദാതും, തസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസി സീലവിപത്തിയാ വാ ആചാരവിപത്തിആദീസു വാ ഏകിസ്സാ’’തി. കസ്മാ പന ഇമസ്സേവ ഏവം നയോ ദാതബ്ബോ, ന ഇതരസ്സാതി, നനു ന യുത്തം വിനയധരാനം അഗതിഗമനന്തി? ന യുത്തമേവ. ഇദം പന അഗതിഗമനം ന ഹോതി, ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ നാമ ഏസോ. അലജ്ജിനിഗ്ഗഹത്ഥായ ഹി ലജ്ജിപഗ്ഗഹത്ഥായ ച സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. തത്ര അലജ്ജീ നയം ലഭിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ ഏഹിതി, ലജ്ജീ പന നയം ലഭിത്വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠസന്താനേന സുതേ സുതസന്താനേന പതിട്ഠായ കഥേസ്സതി, തസ്മാ തസ്സ ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ വട്ടതി. സചേ പന സോ ലജ്ജീ പണ്ഡിതോ ഹോതി ബ്യത്തോ, പതിട്ഠായ കഥേതി, അലജ്ജീ ച ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥി, ഏതമ്പി നത്ഥീ’’തി പടിഞ്ഞം ന ദേതി, അലജ്ജിസ്സ പടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബം.

തദത്ഥദീപനത്ഥഞ്ച ഇദം വത്ഥു വേദിതബ്ബം – തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ കിര ലോഹപാസാദസ്സ ഹേട്ഠാ ഭിക്ഖൂനം വിനയം കഥേത്വാ സായന്ഹസമയേ വുട്ഠാതി, തസ്സ വുട്ഠാനസമയേ ദ്വേ അത്തപച്ചത്ഥികാ കഥം പവത്തേസും. ഏകോ ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥി, ഏതമ്പി നത്ഥീ’’തി പടിഞ്ഞം ന ദേതി, അഥ അപ്പാവസേസേ പഠമയാമേ ഥേരസ്സ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ‘‘അയം പതിട്ഠായ കഥേതി, അയം പന പടിഞ്ഞം ന ദേതി, ബഹൂനി ച വത്ഥൂനി ഓസടാനി, അദ്ധാ ഏതം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി അസുദ്ധലദ്ധി ഉപ്പന്നാ. തതോ ബീജനീദണ്ഡകേന പാദകഥലികായ സഞ്ഞം ദത്വാ ‘‘അഹം, ആവുസോ, വിനിച്ഛിനിതും അനനുച്ഛവികോ, അഞ്ഞേന വിനിച്ഛിനാപേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ’’തി? ഥേരോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ചുദിതകപുഗ്ഗലസ്സ കായേ ഡാഹോ ഉട്ഠിതോ, തതോ സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, വിനിച്ഛിനിതും അനുരൂപേന വിനയധരേന നാമ തുമ്ഹാദിസേനേവ ഭവിതും വട്ടതി, ചോദകേന ച ഈദിസേനേവ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ സേതകാനി നിവാസേത്വാ ‘‘ചിരം കിലമിതാത്ഥ മയാ’’തി ഖമാപേത്വാ പക്കാമി.

ഏവം ലജ്ജിനാ ചോദിയമാനോ അലജ്ജീ ബഹൂസുപി വത്ഥൂസു ഉപ്പന്നേസു പടിഞ്ഞം ന ദേതി, സോ നേവ ‘‘സുദ്ധോ’’തി വത്തബ്ബോ, ന ‘‘അസുദ്ധോ’’തി, ജീവമതകോ നാമ ആമകപൂതികോ നാമ ചേസ. സചേ പനസ്സ അഞ്ഞമ്പി താദിസം വത്ഥു ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം, തഥാ നാസിതകോ ഭവിസ്സതി. സചേ പന അലജ്ജീയേവ അലജ്ജിം ചോദേതി, സോ വത്തബ്ബോ ‘‘ആവുസോ, തവ വചനേനായം കിം സക്കാ വത്തു’’ന്തി. ഇതരമ്പി തഥേവ വത്വാ ‘‘ഉഭോപി ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗാ ഹുത്വാ ജീവഥാ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബാ. സീലത്ഥായ നേസം വിനിച്ഛയോ ന കാതബ്ബോ, പത്തചീവരപരിവേണാദിഅത്ഥായ പന പതിരൂപം സക്ഖിം ലഭിത്വാ കാതബ്ബോതി.

അഥ ലജ്ജീ ലജ്ജിം ചോദേതി, വിവാദോ ച നേസം കിസ്മിഞ്ചിദേവ അപ്പമത്തകോ ഹോതി, സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘മാ ഏവം കരോഥാ’’തി അച്ചയം ദേസാപേത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ. അഥ പനേത്ഥ ചുദിതകേന സഹസാ വിരദ്ധം ഹോതി, ആദിതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ നത്ഥി. സോ ച പക്ഖാനുരക്ഖണത്ഥായ പടിഞ്ഞം ന ദേതി, ‘‘മയം സദ്ദഹാമ, മയം സദ്ദഹാമാ’’തി ബഹൂ ഉട്ഠഹന്തി, സോ തേസം പടിഞ്ഞായ ഏകവാരം ദ്വേവാരം സുദ്ധോ ഹോതു, അഥ പന വിരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ഠാനേ ന തിട്ഠതി, വിനിച്ഛയോ ന ദാതബ്ബോ.

൨൩൨. അദിന്നാദാനവത്ഥും വിനിച്ഛിനന്തേന (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) പന പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ സാധുകം സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. തേസു ച കുസലേന വിനയധരേന ഓതിണ്ണം വത്ഥും സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാവ പഞ്ച ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി, യാനി സന്ധായ പോരാണാ ആഹു –

‘‘വത്ഥും കാലഞ്ച ദേസഞ്ച, അഗ്ഘം പരിഭോഗപഞ്ചമം;

തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി, ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨);

തത്ഥ വത്ഥുന്തി ഭണ്ഡം. അവഹാരകേന ഹി ‘‘മയാ ഇദം നാമ അവഹട’’ന്തി വുത്തേപി ആപത്തിം അനാരോപേത്വാവ തം ഭണ്ഡം ‘‘സസാമികം വാ അസാമികം വാ’’തി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. സസാമികേപി സാമികാനം സാലയഭാവോ വാ നിരാലയഭാവോ വാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. സചേ തേസം സാലയകാലേ അവഹടം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തി കാതബ്ബാ. സചേ നിരാലയകാലേ, പാരാജികേന ന കാതബ്ബാ. ഭണ്ഡസാമികേസു പന ഭണ്ഡം ആഹരാപേന്തേസു ഭണ്ഡം ദാതബ്ബം. അയമേത്ഥ സാമീചി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥമിദം വത്ഥു – ഭാതിയരാജകാലേ കിര മഹാചേതിയപൂജായ ദക്ഖിണദിസതോ ഏകോ ഭിക്ഖു സത്തഹത്ഥം പണ്ഡുകാസാവം അംസേ കരിത്വാ ചേതിയങ്ഗണം പാവിസി. തങ്ഖണമേവ ച രാജാപി ചേതിയവന്ദനത്ഥം ആഗതോ. തതോ ഉസ്സാരണായ വത്തമാനായ മഹാജനസമ്മദ്ദോ അഹോസി. അഥ സോ ഭിക്ഖു ജനസമ്മദ്ദപീളിതോ അംസതോ പതന്തം കാസാവം അദിസ്വാവ നിക്ഖന്തോ, നിക്ഖമിത്വാ കാസാവം അപസ്സന്തോ ‘‘കോ ഈദിസേ ജനസമ്മദ്ദേ കാസാവം ലച്ഛതി, ന ദാനി തം മയ്ഹ’’ന്തി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ ഗതോ. അഥഞ്ഞോ ഭിക്ഖു പച്ഛാ ആഗച്ഛന്തോ തം കാസാവം ദിസ്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹേത്വാ പുന വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘അസ്സമണോ ദാനിമ്ഹി, വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ‘‘വിനയധരേ പുച്ഛിത്വാ ഞസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തേന സമയേന ചൂളസുമനത്ഥേരോ നാമ സബ്ബപരിയത്തിധരോ വിനയാചരിയപാമോക്ഖോ മഹാവിഹാരേ പടിവസതി. സോ ഭിക്ഖു ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പുച്ഛി. ഥേരോ തേന ഭട്ഠേ ജനകായേ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘അത്ഥി ദാനി ഏത്ഥ ഓകാസോ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ ‘‘സചേ കാസാവസാമികം ഭിക്ഖും ആനേയ്യാസി, സക്കാ ഭവേയ്യ തവ പതിട്ഠാ കാതു’’ന്തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, തം ദക്ഖിസ്സാമീതി. തഹിം തഹിം ഗന്ത്വാ ഓലോകേഹീതി. സോ പഞ്ചപി മഹാവിഹാരേ ഓലോകേത്വാ നേവ അദ്ദക്ഖി. തതോ നം ഥേരോ പുച്ഛി ‘‘കതരായ ദിസായ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ദക്ഖിണദിസായ, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി കാസാവം ദീഘതോ ച തിരിയഞ്ച മിനിത്വാ ഠപേഹി, ഠപേത്വാ ദക്ഖിണദിസായ വിഹാരപടിപാടിയാ വിചിനിത്വാ തം ഭിക്ഖും ആനേഹീതി. സോ തഥാ കത്വാ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ആനേസി. ഥേരോ പുച്ഛി ‘‘തവേദം കാസാവ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. കുഹിം തേ പാതിതന്തി? സോ സബ്ബം ആചിക്ഖി. ഥേരോ തേന കതം ധുരനിക്ഖേപം സുത്വാ ഇതരം പുച്ഛി ‘‘തയാ ഇദം കുഹിം ദിസ്വാ ഗഹിത’’ന്തി? സോപി സബ്ബം ആരോചേസി. തതോ തം ഥേരോ ആഹ ‘‘സചേ തേ സുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതം അഭവിസ്സ, അനാപത്തിയേവ തേ അസ്സ, ഥേയ്യചിത്തേന പന ഗഹിതത്താ ദുക്കടം ആപന്നോസി, തം ദേസേത്വാ അനാപത്തികോ ഹോതി, ഇദഞ്ച കാസാവം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’’തി. സോ ഭിക്ഖു അമതേനേവ അഭിസിത്തോ വരമസ്സാസപ്പത്തോ അഹോസി. ഏവം വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി മഹഗ്ഘം. തസ്മാ തം ഭണ്ഡം യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ ഹോതി, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഏവം കാലോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ദേസോതി അവഹാരദേസോ. തഞ്ഹി ഭണ്ഡം യസ്മിം ദേസേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ ഹോതി, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം.

ഇമസ്സപി ച അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥമിദം വത്ഥു – അന്തരസമുദ്ദേ കിര ഏകോ ഭിക്ഖു സുസണ്ഠാനം നാളികേരം ലഭിത്വാ ഭമം ആരോപേത്വാ സങ്ഖഥാലകസദിസം മനോരമം പാനീയഥാലകം കത്വാ തത്ഥേവ ഠപേത്വാ ചേതിയഗിരിം അഗമാസി. അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അന്തരസമുദ്ദം ഗന്ത്വാ തസ്മിം വിഹാരേ പടിവസന്തോ തം ഥാലകം ദിസ്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹേത്വാ ചേതിയഗിരിമേവ ആഗതോ. തസ്സ തത്ഥ യാഗും പിവന്തസ്സ തം ഥാലകം ദിസ്വാ ഥാലകസാമികോ ഭിക്ഖു ആഹ ‘‘കുതോ തേ ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി. അന്തരസമുദ്ദതോ മേ ആനീതന്തി. സോ തം ‘‘നേതം തവ സന്തകം, ഥേയ്യായ തേ ഗഹിത’’ന്തി സങ്ഘമജ്ഝം ആകഡ്ഢി. തത്ഥ ച വിനിച്ഛയം അലഭിത്വാ മഹാവിഹാരം അഗമിംസു, തത്ഥ ച ഭേരിം പഹരാപേത്വാ മഹാചേതിയസമീപേ സന്നിപാതം കത്വാ വിനിച്ഛയം ആരഭിംസു. വിനയധരത്ഥേരാ അവഹാരം സഞ്ഞാപേസും.

തസ്മിഞ്ച സന്നിപാതേ ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരോ നാമ വിനയകുസലോ ഹോതി, സോ ഏവമാഹ ‘‘ഇമിനാ ഇദം ഥാലകം കുഹിം അവഹട’’ന്തി? ‘‘അന്തരസമുദ്ദേ അവഹട’’ന്തി. തത്ഥ തം കിം അഗ്ഘതീതി. ന കിഞ്ചി അഗ്ഘതി. തത്ര ഹി നാളികേരം ഭിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം ഖാദിത്വാ കപാലം ഛഡ്ഡേതി, ദാരുഅത്ഥം പന ഫരതീതി. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏത്ഥ ഹത്ഥകമ്മം കിം അഗ്ഘതീതി? മാസകം വാ ഊനമാസകം വാതി. അത്ഥി പന കത്ഥചി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മാസകേ വാ ഊനമാസകേ വാ പാരാജികം പഞ്ഞത്തന്തി. ഏവം വുത്തേ ‘‘സാധു സാധു, സുകഥിതം സുവിനിച്ഛിത’’ന്തി ഏകസാധുകാരോ അഹോസി. തേന ച സമയേന ഭാതിയരാജാപി ചേതിയവന്ദനത്ഥം നഗരതോ നിക്ഖന്തോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിപാടിയാ സുത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി ‘‘മയി സന്തേ ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭിക്ഖുനീനമ്പി ഗിഹീനമ്പി അധികരണം ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരേന വിനിച്ഛിതം സുവിനിച്ഛിതം, തസ്സ വിനിച്ഛയേ അതിട്ഠമാനം രാജാണായ ഠപേമീ’’തി. ഏവം ദേസോ ഓലോകേതബ്ബോ.

അഗ്ഘോതി ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ ഹോതി, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി. യഥാ നവധോതോ പത്തോ അട്ഠ വാ ദസ വാ അഗ്ഘതി, സോ പച്ഛാ ഭിന്നോ വാ ഛിദ്ദോ വാ ആണിഗണ്ഠികാഹതോ വാ അപ്പഗ്ഘോ ഹോതി, തസ്മാ ന സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘേനേവ കാതബ്ബന്തി. ഏവം അഗ്ഘോ ഓലോകേതബ്ബോ.

പരിഭോഗോതി ഭണ്ഡപരിഭോഗോ. പരിഭോഗേനപി ഹി വാസിആദിഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി. തസ്മാ ഏവം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം – സചേ കോചി കസ്സചി പാദഗ്ഘനകം വാസിം ഹരതി, തത്ര വാസിസാമികോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘തയാ അയം വാസി കിത്തകേന കീതാ’’തി? ‘‘പാദേന, ഭന്തേ’’തി. കിം പന തേ കിണിത്വാവ ഠപിതാ, ഉദാഹു നം വളഞ്ജേസീതി? സചേ വദതി ‘‘ഏകദിവസം മേ ദന്തകട്ഠം വാ രജനഛല്ലി വാ പത്തപചനകദാരു വാ ഛിന്നം, ഘംസിത്വാ വാ നിസിതാ’’തി, അഥസ്സ പോരാണകോ അഗ്ഘോ ഭട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച വാസിയാ, ഏവം അഞ്ജനിയാ വാ അഞ്ജനിസലാകായ വാ കുഞ്ചികായ വാ പലാലേന വാ ഥുസേഹി വാ ഇട്ഠകചുണ്ണേന വാ ഏകവാരം ഘംസിത്വാ ധോവിതമത്തേനപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തിപുമണ്ഡലസ്സ മകരദന്തച്ഛേദനേനപി പരിമജ്ജനമത്തേനപി, ഉദകസാടകസ്സ സകിം നിവാസനപാരുപനേനപി പരിഭോഗസീസേന അംസേ വാ സീസേ വാ ഠപനമത്തേനപി, തണ്ഡുലാദീനം പപ്ഫോടനേനപി തതോ ഏകം വാ ദ്വേ വാ അപനയനേനപി അന്തമസോ ഏകം പാസാണസക്ഖരം ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനപി, സപ്പിതേലാദീനം ഭാജനന്തരപഅവത്തനേനപി അന്തമസോ തതോ മക്ഖികം വാ കിപില്ലികം വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനപി, ഗുളപിണ്ഡകസ്സ മധുരഭാവജാനനത്ഥം നഖേന വിജ്ഝിത്വാ അണുമത്തം ഗഹിതമത്തേനപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തസ്മാ യം കിഞ്ചി പാദഗ്ഘനകം വുത്തനയേനേവ സാമികേഹി പരിഭോഗേന ഊനം കതം ഹോതി, ന തം അവഹടോ ഭിക്ഖു പാരാജികേന കാതബ്ബോതി. ഏവം അഗ്ഘോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ഏവം ഇമാനി തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ധാരേയ്യ അത്ഥം വിചക്ഖണോ, ആപത്തിം വാ അനാപത്തിം വാ ഗരുകം വാ ലഹുകം വാ ആപത്തിം യഥാഠാനേ ഠപേയ്യാതി. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘സിക്ഖാപദം സമം തേന, അഞ്ഞം കിഞ്ചി ന വിജ്ജതി;

അനേകനയവോകിണ്ണം, ഗമ്ഭീരത്ഥവിനിച്ഛയം.

‘‘തസ്മാ വത്ഥുമ്ഹി ഓതിണ്ണേ, ഭിക്ഖുനാ വിനയഞ്ഞുനാ;

വിനയാനുഗ്ഗഹേനേത്ഥ, കരോന്തേന വിനിച്ഛയം.

‘‘പാളിം അട്ഠകഥഞ്ചേവ, സാധിപ്പായമസേസതോ;

ഓഗയ്ഹ അപ്പമത്തേന, കരണീയോ വിനിച്ഛയോ.

‘‘ആപത്തിദസ്സനുസ്സാഹോ, ന കത്തബ്ബോ കുദാചനം;

പസ്സിസ്സാമി അനാപത്തി-മിതി കയിരാഥ മാനസം.

‘‘പസ്സിത്വാപി ച ആപത്തിം, അവത്വാവ പുനപ്പുനം;

വീമംസിത്വാഥ വിഞ്ഞൂഹി, സംസന്ദിത്വാ ച തം വദേ.

‘‘കപ്പിയേപി ച വത്ഥുസ്മിം, ചിത്തസ്സ ലഹുവത്തിനോ;

വസേന സാമഞ്ഞഗുണാ, ചവന്തീധ പുഥുജ്ജനാ.

‘‘തസ്മാ പരപരിക്ഖാരം, ആസീവിസമിവോരഗം;

അഗ്ഗിം വിയ ച സമ്പസ്സം, നാമസേയ്യ വിചക്ഖണോ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൬൦-൧ തത്രായം അനുസാസനീ);

൨൩൩. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനം വിനിച്ഛിനന്തേന (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൯൭) പന ‘‘കിം തേ അധിഗതം. കിന്തി തേ അധിഗതം, കദാ തേ അധിഗതം, കത്ഥ തേ അധിഗതം, കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാ, കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി ഇമാനി ഛ ഠാനാനി വിസോധേതബ്ബാനി. സചേ ഹി കോചി ഭിക്ഖു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമം ബ്യാകരേയ്യ, ന സോ ഏത്താവതാ സക്കാരോ കാതബ്ബോ, ഇമേസം പന ഛന്നം ഠാനാനം സോധനത്ഥം ഏവം വത്തബ്ബോ ‘‘കിം തേ അധിഗതം, കിം ഝാനം ഉദാഹു വിമോക്ഖാദീസു അഞ്ഞതര’’ന്തി. യോ ഹി യേന അധിഗതോ ധമ്മോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘ഇദം നാമ മേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കിന്തി തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘അനിച്ചലക്ഖണാദീസു കിം ധുരം കത്വാ അട്ഠതിംസായ വാ ആരമ്മണേസു രൂപാരൂപഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിഭേദേസു വാ ധമ്മേസു കേന മുഖേന അഭിനിവിസിത്വാ’’തി. യോ ഹി യസ്സാഭിനിവേസോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അയം നാമ മേ അഭിനിവേസോ, ഏവം മയാ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കദാ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പുബ്ബണ്ഹേ, ഉദാഹു മജ്ഝന്ഹികാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം കാലേ’’തി. സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതകാലോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ കാലേ അധിഗക’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കത്ഥ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം ദിവാട്ഠാനേ, ഉദാഹു രത്തിട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഓകാസേ’’തി. സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതോകാസോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ മേ ഓകാസേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ, ഉദാഹു ദുതിയാദിമഗ്ഗവജ്ഝാ’’തി. സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന പഹീനാ കിലേസാ പാകടാ ഹോന്തി.

സചേ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ, ഉദാഹു സകദാഗാമിമഗ്ഗാദീസു അഞ്ഞതരസ്സാ’’തി. സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതധമ്മോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘ഇമേസം നാമാഹം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി വദതി, ഏത്താവതാപിസ്സ വചനം ന സദ്ധാതബ്ബം. ബഹുസ്സുതാ ഹി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാ ഭിക്ഖൂ ഇമാനി ഛ ഠാനാനി സോധേതും സക്കോന്തി, ഇമസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ ആഗമനപടിപദാ സോധേതബ്ബാ. യദി ആഗമനപടിപദാ ന സുജ്ഝതി, ‘‘ഇമായ പടിപദായ ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ ന ലബ്ഭതീ’’തി അപനേതബ്ബോ. യദി പനസ്സ ആഗമനപടിപദാ സുജ്ഝതി, ദീഘരത്തം തീസു സിക്ഖാസു അപ്പമത്തോ ജാഗരിയമനുയുത്തോ ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗോ ആകാസേ പാണിസമേന ചേതസാ വിഹരതീതി പഞ്ഞായതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്യാകരണം പടിപദായ സദ്ധിം സംസന്ദതി. ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സംസന്ദതി സമേതി, ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ, സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൯൬) വുത്തസദിസം ഹോതി. അപിച ഖോ ന ഏത്തകേനപി സക്കാരോ കാതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏകച്ചസ്സ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സപി സതോ ഖീണാസവസ്സ പടിപത്തിസദിസാ പടിപത്തി ഹോതി, തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു തേഹി തേഹി ഉപായേഹി ഉത്താസേതബ്ബോ. ഖീണാസവസ്സ നാമ അസനിയാപി മത്ഥകേ പതമാനായ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ന ഹോതി, പുഥുജ്ജനസ്സ അപ്പമത്തകേനപി ഹോതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦൨) – ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ കിര ഏകം പിണ്ഡപാതികം പരിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോ ദഹരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ തം നഹായമാനം കല്യാണീനദീമുഖദ്വാരേ നിമുജ്ജിത്വാ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. പിണ്ഡപാതികോ ‘‘കുമ്ഭീലോ’’തി സഞ്ഞായ മഹാസദ്ദമകാസി, തദാ നം ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി ജാനിംസു.

ചന്ദമുഖതിസ്സരാജകാലേ പന മഹാവിഹാരേ സങ്ഘത്ഥേരോ ഖീണാസവോ ദുബ്ബലചക്ഖുകോ വിഹാരേയേവ അച്ഛതി. രാജാ ‘‘ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖാചാരം ഗതേസു അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ സപ്പോ വിയ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. ഥേരോ സിലാഥമ്ഭോ വിയ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തിസ്സോ’’തി? ‘‘സുഗന്ധം വായസി നോ തിസ്സാ’’തി. ഏവം ഖീണാസവസ്സ ഭയം നാമ നത്ഥി.

ഏകച്ചോ പന പുഥുജ്ജനോപി അതിസൂരോ ഹോതി നിബ്ഭയോ. സോ രജനീയേന ആരമ്മണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ. വസഭരാജാപി ഏകം ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹമാനോ ഘരേ നിസീദാപേത്വാ തസ്സ സന്തികേ ബദരസാളവം മദ്ദമാനോ നിസീദി. മഹാഥേരസ്സ ഖേളോ ചലിതോ, ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവോ ആവിഭൂതോ. ഖീണാസവസ്സ ഹി രസതണ്ഹാ നാമ സുപ്പഹീനാ, ദിബ്ബേസുപി രസേസു നികന്തി നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ഇമേഹി ഉപായേഹി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സചസ്സ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ രസതണ്ഹാ വാ ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ന ച ത്വം അരഹാ’’തി അപനേതബ്ബോ. സചേ പന അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ ഹുത്വാ സീഹോ വിയ നിസീദതി, ദിബ്ബാരമ്മണേപി നികന്തിം ന ജനേതി, അയം ഭിക്ഖു സമ്പന്നവേയ്യാകരണോ സമന്താ രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പേസിതം സക്കാരം അരഹതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം താവ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം.

൨൩൪. സകലേ പന വിനയവിനിച്ഛയേ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) കോസല്ലം പത്ഥയന്തേന ചതുബ്ബിധോ വിനയോ ജാനിതബ്ബോ.

ചതുബ്ബിധഞ്ഹി വിനയം, മഹാഥേരാ മഹിദ്ധികാ;

നീഹരിത്വാ പകാസേസും, ധമ്മസങ്ഗാഹകാ പുരാ.

കതമം ചതുബ്ബിധം? സുത്തം സുത്താനുലോമം ആചരിയവാദം അത്തനോമതിന്തി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആഹച്ചപദേന ഖോ, മഹാരാജ, രസേന ആചരിയവംസേന അധിപ്പായാ’’തി (മി. പ. ൪.൨.൩). ഏത്ഥ ഹി ആഹച്ചപദന്തി സുത്തം അധിപ്പേതം. രസോതി സുത്താനുലോമം. ആചരിയവംസോതി ആചരിയവാദോ. അധിപ്പായോതി അത്തനോമതി.

തത്ഥ സുത്തം നാമ സകലവിനയപിടകേ പാളി.

സുത്താനുലോമം നാമ ചത്താരോ മഹാപദേസാ. യേ ഭഗവതാ ഏവം വുത്താ –

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം ന കപ്പതീ’തി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തഞ്ചേ അകപ്പിയം അനുലോമേതി, കപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ ന കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം ന കപ്പതീ’തി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തഞ്ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം കപ്പതീ’തി അനനുഞ്ഞാതം, തം ചേ അകപ്പിയം അനുലോമേതി, കപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ ന കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം കപ്പതീ’തി അനനുഞ്ഞാതം, തഞ്ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൫).

ആചരിയവാദോ നാമ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി പഞ്ചഹി അരഹന്തസതേഹി ഠപിതാ പാളിവിനിമുത്താ ഓക്കന്തവിനിച്ഛയപ്പവത്താ അട്ഠകഥാതന്തി.

അത്തനോമതി നാമ സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദേ മുഞ്ചിത്വാ അനുമാനേന അത്തനോ അനുബുദ്ധിയാ നയഗ്ഗാഹേന ഉപട്ഠിതാകാരകഥനം.

അപിച സുത്തന്താഭിധമ്മവിനയട്ഠകഥാസു ആഗതോ സബ്ബോപി ഥേരവാദോ അത്തനോമതി നാമ. തം പന അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേന്തേന ന ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ വോഹരിതബ്ബം, കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ അത്ഥേന പാളിം, പാളിയാ ച അത്ഥം സംസന്ദിത്വാ കഥേതബ്ബം, അത്തനോമതി ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ തത്ഥ ഓതരതി ചേവ സമേതി ച, ഗഹേതബ്ബാ. സചേ നേവ ഓതരതി ന സമേതി, ന ഗഹേതബ്ബാ. അയഞ്ഹി അത്തനോമതി നാമ സബ്ബദുബ്ബലാ, അത്തനോമതിതോ ആചരിയവാദോ ബലവതരോ.

ആചരിയവാദോപി സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബോ. തത്ഥ ഓതരന്തോ സമേന്തോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ, ഇതരോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ആചരിയവാദതോ ഹി സുത്താനുലോമം ബലവതരം.

സുത്താനുലോമമ്പി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബം. തത്ഥ ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം. സുത്താനുലോമതോ ഹി സുത്തമേവ ബലവതരം. സുത്തഞ്ഹി അപ്പടിവത്തിയം കാരകസങ്ഘസദിസം ബുദ്ധാനം ഠിതകാലസദിസം. തസ്മാ യദാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സാകച്ഛന്തി, സകവാദീ സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരവാദീ സുത്താനുലോമം. തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ സുത്താനുലോമം സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം, നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബം, സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. തേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ ആചരിയവാദോ സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ. അനോതരന്തോ അസമേന്തോ ച ഗാരയ്ഹാചരിയവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ, സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. തേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ അത്തനോമതി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ, നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ, സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം, സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹം പാളിആഗതം പഞ്ഞായതി, ഗഹേതബ്ബം, നോ ചേ തഥാ പഞ്ഞായതി, ന ഓതരതി ന സമേതി, ബാഹിരകസുത്തം വാ ഹോതി സിലോകോ വാ അഞ്ഞം വാ ഗാരയ്ഹസുത്തം ഗുള്ഹവേസ്സന്തരഗുള്ഹവിനയവേദല്ലാദീനം അഞ്ഞതരതോ ആഭതം, ന ഗഹേതബ്ബം, സുത്താനുലോമസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. ആചരിയവാദോ സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബോ, സുത്താനുലോമേയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. അത്തനോമതി സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ, സുത്താനുലോമേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം. സുത്തം ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം. ഇതരം ഗാരയ്ഹസുത്തം ന ഗഹേതബ്ബം, ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്താനുലോമം. സുത്താനുലോമം ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബം. ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം, ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. അത്തനോമതി ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ, ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം. സുത്തം അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം. ഇതരം ഗാരയ്ഹസുത്തം ന ഗഹേതബ്ബം, അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്താനുലോമം. സുത്താനുലോമം അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബം. ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം, അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. ആചരിയവാദോ അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ. ഇതരോ ഗാരയ്ഹാചരിയവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ, അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം, അത്തനോ ഗഹണമേവ ബലിയം കാതബ്ബം. സബ്ബട്ഠാനേസു ച ഖേപോ വാ ഗരഹാ വാ ന കാതബ്ബാതി.

അഥ പനായം കപ്പിയന്തി ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അകപ്പിയന്തി, സുത്തേ ച സുത്താനുലോമേ ച ഓതാരേതബ്ബം. സചേ കപ്പിയം ഹോതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. സചേ അകപ്പിയം, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥായം തസ്സ കപ്പിയഭാവസാധകം സുത്തതോ ബഹും കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതി, പരോ കാരണം ന വിന്ദതി, കപ്പിയേവ ഠാതബ്ബം. അഥ പരോ തസ്സ അകപ്പിയഭാവസാധകം സുത്തതോ ബഹും കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതി, അനേന അത്തനോ ഗഹണന്തി കത്വാ ദള്ഹം ആദായ ന ഠാതബ്ബം, ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അകപ്പിയേ ഏവ ഠാതബ്ബം. അഥ ദ്വിന്നമ്പി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതി, പടിക്ഖിത്തഭാവോയേവ സാധു, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. വിനയഞ്ഹി പത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയവിചാരണം ആഗമ്മ രുന്ധിതബ്ബം, ഗാള്ഹം കത്തബ്ബം, സോതം പച്ഛിന്ദിതബ്ബം, ഗരുകഭാവേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം അകപ്പിയന്തി ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ കപ്പിയന്തി, സുത്തേ ച സുത്താനുലോമേ ച ഓതാരേതബ്ബം. സചേ കപ്പിയം ഹോതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. സചേ അകപ്പിയം, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥായം ബഹൂഹി സുത്തവിനിച്ഛയകാരണേഹി അകപ്പിയഭാവം ദസ്സേതി, പരോ കാരണം ന വിന്ദതി, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥ പരോ ബഹൂഹി സുത്തവിനിച്ഛയകാരണേഹി കപ്പിയഭാവം ദസ്സേതി, അയം കാരണം ന വിന്ദതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥ ദ്വിന്നമ്പി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതി, അത്തനോ ഗഹണം ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. യഥാ ചായം കപ്പിയാകപ്പിയേ അകപ്പിയകപ്പിയേ ച വിനിച്ഛയോ വുത്തോ, ഏവം അനാപത്തിആപത്തിവാദേ ആപത്താനാപത്തിവാദേ ച, ലഹുകഗരുകാപത്തിവാദേ ഗരുകലഹുകാപത്തിവാദേ ചാപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. നാമമത്തേയേവ ഹി ഏത്ഥ നാനം, യോജനാനയേ നാനം നത്ഥി, തസ്മാ ന വിത്ഥാരിതം.

ഏവം കപ്പിയാകപ്പിയാദിവിനിച്ഛയേ ഉപ്പന്നേ യോ സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതീസു അതിരേകകാരണം ലഭതി, തസ്സ വാദേ ഠാതബ്ബം, സബ്ബസോ പന കാരണവിനിച്ഛയം അലഭന്തേന സുത്തം ന ജഹിതബ്ബം, സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബന്തി. ഏവം സകലവിനയവിനിച്ഛയേ കോസല്ലം പത്ഥയന്തേന അയം ചതുബ്ബിധോ വിനയോ ജാനിതബ്ബോ.

ഇമഞ്ച പന ചതുബ്ബിധം വിനയം ഞത്വാപി വിനയധരേന പുഗ്ഗലേന തിലക്ഖണസമന്നാഗതേന ഭവിതബ്ബം. തീണി ഹി വിനയധരസ്സ ലക്ഖണാനി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. കതമാനി തീണി? സുത്തഞ്ചസ്സ സ്വാഗതം ഹോതി സുപ്പവത്തി സുവിനിച്ഛിതം സുത്തതോ അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഇദമേകം ലക്ഖണം. വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതി അസംഹീരോതി ഇദം ദുതിയം. ആചരിയപരമ്പരാ ഖോ പനസ്സ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി സുമനസികതാ സൂപധാരിതാതി ഇദം തതിയം.

തത്ഥ സുത്തം നാമ സകലം വിനയപിടകം. തദസ്സ സ്വാഗതം ഹോതീതി സുട്ഠു ആഗതം. സുപ്പവത്തീതി സുട്ഠു പവത്തം പഗുണം വാചുഗ്ഗതം. സുവിനിച്ഛിതം സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോതി പാളിതോ ച പരിപുച്ഛതോ ച അട്ഠകഥാതോ ച സുവിനിച്ഛിതം ഹോതി കങ്ഖാഛേദനം കത്വാ ഉഗ്ഗഹിതം. വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതീതി വിനയേ ലജ്ജിഭാവേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി. അലജ്ജീ ഹി ബഹുസ്സുതോപി സമാനോ ലാഭഗരുകതായ തന്തിം വിസംവാദേത്വാ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ദീപേത്വാ സാസനേ മഹന്തം ഉപദ്ദവം കരോതി, സങ്ഘഭേദമ്പി സങ്ഘരാജിമ്പി ഉപ്പാദേതി. ലജ്ജീ പന കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ജീവിതഹേതുപി തന്തിം അവിസംവാദേത്വാ ധമ്മമേവ വിനയമേവ ദീപേതി, സത്ഥുസാസനം ഗരുകം കത്വാ ഠപേതി. തഥാ ഹി പുബ്ബേ മഹാഥേരാ തിക്ഖത്തും വാചം നിച്ഛാരേസും ‘‘അനാഗതേ ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതി, ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതി, ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫). ഏവം യോ ലജ്ജീ, സോ വിനയം അവിജഹന്തോ അവോക്കമന്തോ ലജ്ജിഭാവേനേവ വിനയേ ഠിതോ ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതോതി.

അസംഹീരോതി സംഹീരോ നാമ യോ പാളിയം വാ അട്ഠകഥായം വാ ഹേട്ഠതോ വാ ഉപരിതോ വാ പദപടിപാടിയാ വാ പുച്ഛിയമാനോ വിത്ഥുനതി വിപ്ഫന്ദതി സന്തിട്ഠിതും ന സക്കോതി, യം യം പരേന വുച്ചതി, തം തം അനുജാനാതി, സകവാദം ഛഡ്ഡേത്വാ പരവാദം ഗണ്ഹാതി. യോ പന പാളിയം വാ അട്ഠകഥായം വാ ഹേട്ഠുപരിയേന വാ പദപടിപാടിയാ വാ പുച്ഛിയമാനോ ന വിത്ഥുനതി ന വിപ്ഫന്ദതി, ഏകേകലോമം സണ്ഡാസേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ ‘‘ഏവം മയം വദാമ, ഏവം നോ ആചരിയാ വദന്തീ’’തി വിസ്സജ്ജേതി, യമ്ഹി പാളി ച പാളിവിനിച്ഛയോ ച സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം അഗച്ഛന്തോ തിട്ഠതി, അയം വുച്ചതി ‘‘അസംഹീരോ’’തി.

ആചരിയപരമ്പരാ ഖോ പനസ്സ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതീതി ഥേരപരമ്പരാ വംസപരമ്പരാ അസ്സ സുട്ഠു ഗഹിതാ ഹോതി. സുമനസികതാതി സുട്ഠു മനസികതാ, ആവജ്ജിതമത്തേ ഉജ്ജലിതപദീപോ വിയ ഹോതി. സൂപധാരിതാതി സുട്ഠു ഉപധാരിതാ പുബ്ബാപരാനുസന്ധിതോ അത്ഥതോ കാരണതോ ച ഉപധാരിതാ. അത്തനോമതിം പഹായ ആചരിയസുദ്ധിയാ വത്താ ഹോതി, ‘‘മയ്ഹം ആചരിയോ അസുകാചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹി, സോ അസുകസ്സാ’’തി ഏവം സബ്ബം ആചരിയപരമ്പരം ഥേരവാദങ്ഗം ഹരിത്വാ യാവ ഉപാലിത്ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹീതി പാപേത്വാ ഠപേതി, തതോപി ആഹരിത്വാ ഉപാലിത്ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹി, ദാസകത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ, സോണത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ദാസകത്ഥേരസ്സ, സിഗ്ഗവത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ സോണത്ഥേരസ്സ, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ സിഗ്ഗവത്ഥേരസ്സ ചണ്ഡവജ്ജിത്ഥേരസ്സ ചാതി ഏവം സബ്ബം ആചരിയപരമ്പരം ഥേരവാദങ്ഗം ആഹരിത്വാ അത്തനോ ആചരിയം പാപേത്വാ ഠപേതി. ഏവം ഉഗ്ഗഹിതാ ഹി ആചരിയപരമ്പരാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി. ഏവം അസക്കോന്തേന പന അവസ്സം ദ്വേ തയോ പരിവട്ടാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാ. സബ്ബപച്ഛിമേന ഹി നയേന യഥാ ആചരിയോ ആചരിയാചരിയോ ച പാളിഞ്ച പരിപുച്ഛഞ്ച വദന്തി, തഥാ ഞാതും വട്ടതി.

ഇമേഹി ച പന തീഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതേന വിനയധരേന വത്ഥുവിനിച്ഛയത്ഥം സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ചോദകേന ച ചുദിതകേന ച വുത്തേ വത്തബ്ബേ സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാവ ഛ ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി. കതമാനി ഛ? വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം, മാതികാ ഓലോകേതബ്ബാ, പദഭാജനീയം ഓലോകേതബ്ബം, തികപരിച്ഛേദോ ഓലോകേതബ്ബോ, അന്തരാപത്തി ഓലോകേതബ്ബാ, അനാപത്തി ഓലോകേതബ്ബാതി.

വത്ഥും ഓലോകേന്തോപി ഹി ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബം, ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം, യോ ആഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൧൭) ഏവം ഏകച്ചം ആപത്തിം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

മാതികം ഓലോകേന്തോപി ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൩) നയേന പഞ്ചന്നം ആപത്തീനം അഞ്ഞതരം ആപത്തിം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

പദഭാജനീയം ഓലോകേന്തോപി ‘‘അക്ഖയിതേ സരീരേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. യേഭുയ്യേന ഖയിതേ സരീരേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൯ അത്ഥതോ സമാനം) നയേന സത്തന്നം ആപത്തീനം അഞ്ഞതരം ആപത്തിം പസ്സതി, സോ പദഭാജനീയതോ സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

തികപരിച്ഛേദം ഓലോകേന്തോപി തികസങ്ഘാദിസേസം വാ തികപാചിത്തിയം വാ തികദുക്കടം വാ അഞ്ഞതരം വാ ആപത്തിം തികപരിച്ഛേദേ പസ്സതി, സോ തതോ സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

അന്തരാപത്തിം ഓലോകേന്തോപി ‘‘പടിലാതം ഉക്ഖിപതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൫൫) ഏവം യാ സിക്ഖാപദന്തരേസു അന്തരാപത്തി ഹോതി, തം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

അനാപത്തിം ഓലോകേന്തോപി ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു അസാദിയന്തസ്സ, അഥേയ്യചിത്തസ്സ, ന മരണാധിപ്പായസ്സ, അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സ, ന മോചനാധിപ്പായസ്സ അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ അജാനന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൭൨, ൧൩൬, ൧൮൦, ൨൨൫, ൨൬൩ ഥോകം ഥോകം വിസദിസം) ഏവം തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ നിദ്ദിട്ഠം അനാപത്തിം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

യോ ഹി ഭിക്ഖു ചതുബ്ബിധവിനയകോവിദോ തിലക്ഖണസമ്പന്നോ ഇമാനി ഛ ഠാനാനി ഓലോകേത്വാ അധികരണം വൂപസമേസ്സതി, തസ്സ വിനിച്ഛയോ അപ്പടിവത്തിയോ ബുദ്ധേന സയം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛിതസദിസോ ഹോതി. തം ചേ ഏവം വിനിച്ഛയകുസലം ഭിക്ഖും കോചി കതസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പുച്ഛേയ്യ, തേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ അനാപത്തി ഹോതി, ‘‘അനാപത്തീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പന ആപത്തി ഹോതി, സാ ദേസനാഗാമിനീ ചേ, ‘‘ദേസനാഗാമിനീ’’തി വത്തബ്ബം. വുട്ഠാനഗാമിനീ ചേ, ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ’’തി വത്തബ്ബം. അഥസ്സ പാരാജികച്ഛായാ ദിസ്സതി, ‘‘പാരാജികാപത്തീ’’തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? മേഥുനധമ്മവീതിക്കമോ ഹി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവീതിക്കമോ ച ഓളാരികോ, അദിന്നാദാനമനഉസ്സവിഗ്ഗഹവീതിക്കമാ പന സുഖുമാ ചിത്തലഹുകാ. തേ സുഖുമേനേവ ആപജ്ജതി, സുഖുമേന രക്ഖതി, തസ്മാ വിസേസേന തംവത്ഥുകം കുക്കുച്ചം പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആപത്തീ’’തി അവത്വാ സചസ്സ ആചരിയോ ധരതി, തതോ തേന സോ ഭിക്ഖു ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയം പുച്ഛാ’’തി പേസേതബ്ബോ. സചേ സോ പുന ആഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ആചരിയോ സുത്തതോ നയതോ ഓലോകേത്വാ ‘സതേകിച്ഛോ’തി മം ആഹാ’’തി വദതി, തതോ തേന സോ ‘‘സാധു സുട്ഠു യം ആചരിയോ ഭണതി, തം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ പനസ്സ ആചരിയോ നത്ഥി, സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോ പന അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം പേസേതബ്ബോ ‘‘അമ്ഹേഹി സഹ ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോ ഗണപാമോക്ഖോ, തം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാ’’തി. തേനപി ‘‘സതേകിച്ഛോ’’തി വിനിച്ഛിതേ ‘‘സാധു സുട്ഠു തസ്സ വചനം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ തസ്സ സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോപി നത്ഥി, അന്തേവാസികോ പണ്ഡിതോ അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം പേസേതബ്ബോ ‘‘അസുകദഹരം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാ’’തി. തേനപി ‘‘സതേകിച്ഛോ’’തി വിനിച്ഛിതേ ‘‘സാധു സുട്ഠു തസ്സ വചനം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ ദഹരസ്സപി പാരാജികച്ഛായാവ ഉപട്ഠാതി, തേനപി ‘‘പാരാജികോസീ’’തി ന വത്തബ്ബോ. ദുല്ലഭോ ഹി ബുദ്ധുപ്പാദോ, തതോ ദുല്ലഭതരാ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച. ഏവം പന വത്തബ്ബോ ‘‘വിവിത്തം ഓകാസം സമ്മജ്ജിത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ സീലാനി വിസോധേത്വാ ദ്വത്തിംസാകാരം താവ മനസികരോഹീ’’തി. സചേ തസ്സ അരോഗം സീലം, കമ്മട്ഠാനം ഘടയതി, സങ്ഖാരാ പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, ഉപചാരപ്പനാപ്പത്തം വിയ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ദിവസം അതിക്കന്തമ്പി ന ജാനാതി, സോ ദിവസാതിക്കമേ ഉപട്ഠാനം ആഗതോ ഏവം വത്തബ്ബോ ‘‘കീദിസാ തേ ചിത്തപ്പവത്തീ’’തി. ആരോചിതായ ച ചിത്തപവത്തിയാ വത്തബ്ബോ ‘‘പബ്ബജ്ജാ നാമ ചിത്തവിസുദ്ധത്ഥായ, അപ്പമത്തോ സമണധമ്മം കരോഹീ’’തി.

യസ്സ പന സീലം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ന ഘടയതി, പതോദാഭിതുന്നം വിയ ചിത്തം വികമ്പതി, വിപ്പടിസാരഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി, തത്തപാസാണേ നിസിന്നോ വിയ തങ്ഖണേയേവ വുട്ഠാതി. സോ ആഗതോ ‘‘കാ തേ ചിത്തപവത്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. ആരോചിതായ ചിത്തപവത്തിയാ ‘‘നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമ പാപകമ്മം പകുബ്ബതോ. സബ്ബപഠമഞ്ഹി പാപം കരോന്തോ അത്തനാ ജാനാതി. അഥസ്സ ആരക്ഖദേവതാ പരചിത്തവിദൂ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞാ ച ദേവതാ ജാനന്തി, ത്വംയേവ ദാനി തവ സോത്ഥിം പരിയേസാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. ഏവം കതവീതിക്കമേനേവ ഭിക്ഖുനാ സയമേവ ആഗന്ത്വാ ആരോചിതേ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

൨൩൫. ഇദാനി യാ സാ പുബ്ബേ വുത്തപ്പഭേദാ ചോദനാ, തസ്സായേവ സമ്പത്തിവിപത്തിജാനനത്ഥം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാദീനം വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥിദം, ചോദനായ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? ചോദനായ ‘‘അഹം തം വത്തുകാമോ, കരോതു മേ ആയസ്മാ ഓകാസ’’ന്തി ഏവം ഓകാസകമ്മം ആദി. ഓതിണ്ണേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ വിനിച്ഛയോ മജ്ഝേ. ആപത്തിയം വാ അനാപത്തിയം വാ പതിട്ഠാപനേന സമഥോ പരിയോസാനം.

ചോദനായ കതി മൂലാനി, കതി വത്ഥൂനി, കതി ഭൂമിയോ? ചോദനായ ദ്വേ മൂലാനി സമൂലികാ വാ അമൂലികാ വാ. തീണി വത്ഥൂനി ദിട്ഠം സുതം പരിസങ്കിതം. പഞ്ച ഭൂമിയോ കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേന, ഭൂതേന വക്ഖാമി, നോ അഭൂതേന, സണ്ഹേന വക്ഖാമി, നോ ഫരുസേന, അത്ഥസംഹിതേന വക്ഖാമി, നോ അനത്ഥസംഹിതേന, മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി, നോ ദോസന്തരോതി. ഇമായ ച പന ചോദനായ ചോദകേന പുഗ്ഗലേന ‘‘പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ നു ഖോമ്ഹീ’’തിആദിനാ (പരി. ൪൩൬) നയേന ഉപാലിപഞ്ചകേസു വുത്തേസു പന്നരസസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം. ചുദിതകേന ദ്വീസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം സച്ചേ ച അകുപ്പേ ചാതി.

അനുവിജ്ജകേന (പരി. ൩൬൦) ച ചോദകോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘യം ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും ചോദേസി, കിമ്ഹി നം ചോദേസി, സീലവിപത്തിയാ ചോദേസി, ആചാരവിപത്തിയാ ചോദേസി, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ചോദേസീ’’തി. സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘സീലവിപത്തിയാ വാ ചോദേമി, ആചാരവിപത്തിയാ വാ ചോദേമി, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ വാ ചോദേമീ’’തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘ജാനാസി പനായസ്മാ സീലവിപത്തിം, ജാനാസി ആചാരവിപത്തിം, ജാനാസി ദിട്ഠിവിപത്തി’’ന്തി. സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ജാനാമി ഖോ അഹം, ആവുസോ, സീലവിപത്തിം, ജാനാമി ആചാരവിപത്തിം, ജാനാമി ദിട്ഠിവിപത്തി’’ന്തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘കതമാ പനാവുസോ, സീലവിപത്തി, കതമാ ആചാരവിപത്തി, കതമാ ദിട്ഠിവിപത്തീ’’തി? സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ചത്താരി പാരാജികാനി തേരസ സങ്ഘാദിസേസാ, അയം സീലവിപത്തി. ഥുല്ലച്ചയം പാചിത്തിയം പാടിദേസനീയം ദുക്കടം ദുബ്ഭാസിതം, അയം ആചാരവിപത്തി. മിച്ഛാദിട്ഠി അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി, അയം ദിട്ഠിവിപത്തീ’’തി.

സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘യം ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും ചോദേസി, ദിട്ഠേന വാ ചോദേസി, സുതേന വാ ചോദേസി, പരിസങ്കായ വാ ചോദേസീ’’തി. സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ദിട്ഠേന വാ ചോദേമി, സുതേന വാ ചോദേമി, പരിസങ്കായ വാ ചോദേമീ’’തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘യം ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും ദിട്ഠേന ചോദേസി, കിം തേ ദിട്ഠം, കിന്തി തേ ദിട്ഠം, കദാ തേ ദിട്ഠം, കത്ഥ തേ ദിട്ഠം, പാരാജികം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ, സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ, ഥുല്ലച്ചയം പാചിത്തിയം പാടിദേസനീയം ദുക്കടം ദുബ്ഭാസിതം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ, കത്ഥ ചായം ഭിക്ഖു അഹോസി, കത്ഥ ച ത്വം കരോസി, കിഞ്ച ത്വം കരോസി, കിം അയം ഭിക്ഖു കരോതീ’’തി?

സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും ദിട്ഠേന ചോദേമി, അപിച സുതേന ചോദേമീ’’തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘യം ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും സുതേന ചോദേസി, കിം തേ സുതം, കിന്തി തേ സുതം, കദാ തേ സുതം, കത്ഥ തേ സുതം, പാരാജികം അജ്ഝാപന്നോതി സുതം, സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപന്നോതി സുതം, ഥുല്ലച്ചയം പാചിത്തിയം പാടിദേസനീയം ദുക്കടം ദുബ്ഭാസിതം അജ്ഝാപന്നോതി സുതം, ഭിക്ഖുസ്സ സുതം, ഭിക്ഖുനിയാ സുതം, സിക്ഖമാനായ സുതം, സാമണേരസ്സ സുതം, സാമണേരിയാ സുതം, ഉപാസകസ്സ സുതം, ഉപാസികായ സുതം, രാജൂനം സുതം, രാജമഹാമത്താനം സുതം, തിത്ഥിയാനം സുതം, തിത്ഥിയസാവകാനം സുത’’ന്തി.

സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും സുതേന ചോദേമി, അപിച പരിസങ്കായ ചോദേമീ’’തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘യം ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമം ഭിക്ഖും പരിസങ്കായ ചോദേസി, കിം പരിസങ്കസി, കിന്തി പരിസങ്കസി, കദാ പരിസങ്കസി, കത്ഥ പരിസങ്കസി? പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോതി പരിസങ്കസി, സങ്ഘാദിസേസം ഥുല്ലച്ചയം പാചിത്തിയം പാടിദേസനീയം ദുക്കടം ദുബ്ഭാസിതം അജ്ഝാപന്നോതി പരിസങ്കസി, ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ പരിസങ്കസി, ഭിക്ഖുനിയാ സുത്വാ…പേ… തിത്ഥിയസാവകാനം സുത്വാ പരിസങ്കസീ’’തി.

ദിട്ഠം ദിട്ഠേന സമേതി, ദിട്ഠേന സംസന്ദതേ ദിട്ഠം;

ദിട്ഠം പടിച്ച ന ഉപേതി, അസുദ്ധപരിസങ്കിതോ;

സോ പുഗ്ഗലോ പടിഞ്ഞായ, കാതബ്ബോ തേനുപോസഥോ.

സുതം സുതേന സമേതി, സുതേന സംസന്ദതേ സുതം;

സുതം പടിച്ച ന ഉപേതി, അസുദ്ധപരിസങ്കിതോ;

സോ പുഗ്ഗലോ പടിഞ്ഞായ, കാതബ്ബോ തേനുപോസഥോ.

മുതം മുതേന സമേതി, മുതേന സംസന്ദതേ മുതം;

മുതം പടിച്ച ന ഉപേതി, അസുദ്ധപരിസങ്കിതോ;

സോ പുഗ്ഗലോ പടിഞ്ഞായ, കാതബ്ബോ തേനുപോസഥോ.

പടിഞ്ഞാ ലജ്ജീസു കതാ, അലജ്ജീസു ഏവം ന വിജ്ജതി;

ബഹുമ്പി അലജ്ജീ ഭാസേയ്യ, വത്താനുസന്ധിതേന കാരയേതി. (പരി. ൩൫൯);

അപിചേത്ഥ സങ്ഗാമാവചരേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമന്തേന നീചചിത്തേന സങ്ഘോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ രജോഹരണസമേന ചിത്തേന, ആസനകുസലേന ഭവിതബ്ബം നിസജ്ജകുസലേന, ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജന്തേന നവേ ഭിക്ഖൂ ആസനേന അപ്പടിബാഹന്തേന യഥാപതിരൂപേ ആസനേ നിസീദിതബ്ബം, അനാനാകഥികേന ഭവിതബ്ബം അതിരച്ഛാനകഥികേന, സാമം വാ ധമ്മോ ഭാസിതബ്ബോ, പരോ വാ അജ്ഝേസിതബ്ബോ, അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ നാതിമഞ്ഞിതബ്ബോ.

സങ്ഘേന അനുമതേന പുഗ്ഗലേന അനുവിജ്ജകേന അനുവിജ്ജിതുകാമേന ന ഉപജ്ഝായോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന ആചരിയോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന സദ്ധിവിഹാരികോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന അന്തേവാസികോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന സമാനുപജ്ഝായകോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന സമാനാചരിയകോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന ജാതി പുച്ഛിതബ്ബാ, ന നാമം പുച്ഛിതബ്ബം, ന ഗോത്തം പുച്ഛിതബ്ബം, ന ആഗമോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന കുലപദേസോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ന ജാതിഭൂമി പുച്ഛിതബ്ബാ. തം കിംകാരണാ? അത്രസ്സ പേമം വാ ദോസോ വാ, പേമേ വാ സതി ദോസേ വാ ഛന്ദാപി ഗച്ഛേയ്യ ദോസാപി ഗച്ഛേയ്യ മോഹാപി ഗച്ഛേയ്യ ഭയാപി ഗച്ഛേയ്യാതി.

സങ്ഘേന അനുമതേന പുഗ്ഗലേന അനുവിജ്ജകേന അനുവിജ്ജിതുകാമേന സങ്ഘഗരുകേന ഭവിതബ്ബം, നോ പുഗ്ഗലഗരുകേന, സദ്ധമ്മഗരുകേന ഭവിതബ്ബം, നോ ആമിസഗരുകേന, അത്ഥവസികേന ഭവിതബ്ബം, നോ പരിസകപ്പികേന, കാലേന അനുവിജ്ജിതബ്ബം, നോ അകാലേന, ഭൂതേന അനുവിജ്ജിതബ്ബം, നോ അഭൂതേന, സണ്ഹേന അനുവിജ്ജിതബ്ബം, നോ ഫരുസേന, അത്ഥസംഹിതേന അനുവിജ്ജിതബ്ബം, നോ അനത്ഥസംഹിതേന, മേത്തചിത്തേന അനുവിജ്ജിതബ്ബം, നോ ദോസന്തരേന, ന ഉപകണ്ണകജപ്പിനാ ഭവിതബ്ബം, ന ജിമ്ഹം പേക്ഖിതബ്ബം, ന അക്ഖി നിഖണിതബ്ബം, ന ഭമുകം ഉക്ഖിപിതബ്ബം, ന സീസം ഉക്ഖിപിതബ്ബം, ന ഹത്ഥവികാരോ കാതബ്ബോ, ന ഹത്ഥമുദ്ദാ ദസ്സേതബ്ബാ.

ആസനകുസലേന ഭവിതബ്ബം നിസജ്ജകുസലേന, യുഗമത്തം പേക്ഖന്തേന അത്ഥം അനുവിധിയന്തേന സകേ ആസനേ നിസീദിതബ്ബം, ന ച ആസനാ വുട്ഠാതബ്ബം, ന വീതിഹാതബ്ബം, ന കുമ്മഗ്ഗോ സേവിതബ്ബോ, ന ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണിതബ്ബം, അതുരിതേന ഭവിതബ്ബം അസാഹസികേന, അചണ്ഡികതേന ഭവിതബ്ബം വചനക്ഖമേന, മേത്തചിത്തേന ഭവിതബ്ബം ഹിതാനുകമ്പിനാ, കാരുണികേന ഭവിതബ്ബം ഹിതപരിസക്കിനാ, അസമ്ഫപ്പലാപിനാ ഭവിതബ്ബം പരിയന്തഭാണിനാ, അവേരവസികേന ഭവിതബ്ബം അനസുരുത്തേന, അത്താ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, പരോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ചോദകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ചുദിതകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, അധമ്മചോദകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, അധമ്മചുദിതകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ധമ്മചോദകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ധമ്മചുദിതകോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, വുത്തം അഹാപേന്തേന അവുത്തം അപ്പകാസേന്തേന ഓതിണ്ണാനി പദബ്യഞ്ജനാനി സാധുകം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പരോ പരിപുച്ഛിത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കാരേതബ്ബോ, മന്ദോ ഹാസേതബ്ബോ, ഭീരു അസ്സാസേതബ്ബോ, ചണ്ഡോ നിസേധേതബ്ബോ, അസുചി വിഭാവേതബ്ബോ, ഉജുമദ്ദവേന ന ഛന്ദാഗതി ഗന്തബ്ബാ, ന ദോസാഗതി ഗന്തബ്ബാ, ന മോഹാഗതി ഗന്തബ്ബാ, ന ഭയാഗതി ഗന്തബ്ബാ, മജ്ഝത്തേന ഭവിതബ്ബം ധമ്മേസു ച പുഗ്ഗലേസു ച, ഏവഞ്ച പന അനുവിജ്ജകോ അനുവിജ്ജമാനോ സത്ഥു ചേവ സാസനകരോ ഹോതി, വിഞ്ഞൂനഞ്ച സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാതി.

ഇതി പാളിമുത്തകവിനയവിനിച്ഛയസങ്ഗഹേ

ചോദനാദിവിനിച്ഛയകഥാ സമത്താ.