൮. അധിട്ഠാനവികപ്പനവിനിച്ഛയകഥാ

൪൪. ഏവം അനാമാസവിനിച്ഛയകഥം കഥേത്വാ ഇദാനി അധിട്ഠാനവികപ്പനവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘അധിട്ഠാനവികപ്പനേസു പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അധിട്ഠിയതേ അധിട്ഠാനം, ഗഹണം സല്ലക്ഖണന്തി അത്ഥോ. വികപ്പിയതേ വികപ്പനാ, സങ്കപ്പനം ചിന്തനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതും. ന വികപ്പേതുന്തി നാമം വത്വാ ന വികപ്പേതും. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തസ്മാ തിചീവരം അധിട്ഠഹന്തേന ‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’തിആദിനാ നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. വികപ്പേന്തേന പന ‘ഇമം സങ്ഘാടി’ന്തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാവ ‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’തി വികപ്പേതബ്ബം. തിചീവരം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി, അതിരേകചീവരട്ഠാനേ തിട്ഠതീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) വുത്തം.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) പന ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠാതും. ന വികപ്പേതുന്തി ഇമിനാ നാമേന ന വികപ്പേതും, ഏതേന വികപ്പിതതിചീവരോ തേചീവരികോ ന ഹോതി, തസ്സ തസ്മിം അധിട്ഠിതതിചീവരേ വിയ അവിപ്പവാസാദിനാ കാതബ്ബവിധി ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി, ന പന വികപ്പനേ ദോസോ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൬൯) പന ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി ഏത്ഥ തിചീവരം തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതബ്ബയുത്തകം, യം വാ തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതും അനുജാനാമി, തസ്സ അധിട്ഠാനകാലപരിച്ഛേദാഭാവതോ സബ്ബകാലം ഇച്ഛന്തസ്സ അധിട്ഠാതുംയേവ അനുജാനാമി, തം കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ വികപ്പേതും നാനുജാനാമി, സതി പന പച്ചയേ യദാ തദാ വാ പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും വട്ടതീതി ‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’തി വചനതോ സിദ്ധം ഹോതീ’’തി വുത്തം.

ഇമേസു പന തീസു ടീകാവാദേസു തതിയവാദോ യുത്തതരോ വിയ ദിസ്സതി. കസ്മാ? പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച സംസന്ദനതോ. കഥം? പാളിയഞ്ഹി കതപരിച്ഛേദാസുയേവ ദ്വീസു വസ്സികസാടികകണ്ഡുപടിച്ഛാദീസു തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി വുത്തം, തതോ അഞ്ഞേസു ന വികപ്പേതും ഇച്ചേവ, തസ്മാ തേസു അസതി പച്ചയേ നിച്ചം അധിട്ഠാതബ്ബമേവ ഹോതി, ന വികപ്പേതബ്ബന്തി അയം പാളിയാ അധിപ്പായോ ദിസ്സതി, ഇതരാസു പന ദ്വീസു അനുഞ്ഞാതകാലേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബം, ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ഏവം പാളിയാ സംസന്ദതി, അട്ഠകഥായം തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹരതോ അധിട്ഠാതുമേവ അനുജാനാമി, ന വികപ്പേതും. വസ്സികസാടികം പന ചാതുമാസതോ പരം വികപ്പേതുമേവ, ന അധിട്ഠാതും, ഏവഞ്ച സതി യോ തിചീവരേ ഏകേന ചീവരേന വിപ്പവസിതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ ചീവരാധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതീതി.

പഠമവാദേ ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി നാമം വത്വാ ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏവം സന്തേ ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ഏത്ഥ തതോ പരം നാമം വത്വാ വികപ്പേതുന്തി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, സോ ച അത്ഥോ വികപ്പനാധികാരേന വുത്തോ, ‘‘നാമം വത്വാ’’തി ച വിസേസനേ കത്തബ്ബേ സതി ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി ച ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ച ഭേദവചനം ന സിയാ, സബ്ബേസുപി ചീവരേസു നാമം അവത്വാവ വികപ്പേതബ്ബതോ, ദുതിയവാദേ ച ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഇമിനാ നാമേന ന വികപ്പേതുന്തി വുത്തം, ന അനുജാനാമീതി പാഠസേസോ. പഠമേ ച ‘‘തിചീവരം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി, അതിരേകചീവരട്ഠാനേ തിട്ഠതീ’’തി. ദുതിയേ ച ‘‘ന പന വികപ്പനേ ദോസോ’’തി, തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി, തസ്മാ വിചാരേതബ്ബമേതം.

തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ചാതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി തീസു ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘തതോ പരം വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിസംവച്ഛരേ വസ്സാനം ചാതുമാസം, താവ ഠപേതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തിപി വദന്തി. ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി ഏത്താവതാ വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപടിച്ഛാദിഞ്ച തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതും അനുഞ്ഞാതന്തി ഏവമത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. തതോ പരം വസ്സികസാടികാദിനാമസ്സേവ അഭാവതോ, കസ്മാ തതോ പരം വികപ്പേന്തേനപി നാമം ഗഹേത്വാ ന വികപ്പേതബ്ബം. ഉഭിന്നമ്പി തതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭോഗസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തഥാവികപ്പിതം അഞ്ഞനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്ത’’ന്തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) ‘‘തതോ പരന്തി ചാതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതന്തി കേചി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിവസ്സാനം താവ ഠപേതും വട്ടതീ’തി വദന്തി. അപരേ പന ‘വികപ്പനേ ന ദോസോ, തഥാ വികപ്പിതം പരിക്ഖാരാദിനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’ന്തി വദന്തീ’’തി വുത്തം.

വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൬൯) പന ‘‘വസ്സികസാടികം തതോ പരം വികപ്പേതുംയേവ, നാധിട്ഠാതും. വത്ഥഞ്ഹി കതപരിയോസിതം അന്തോചാതുമാസേ വസ്സാനദിവസം ആദിം കത്വാ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതും അനുജാനാമി, ചാതുമാസതോ ഉദ്ധം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഠപേതുകാമേന വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഇധാപി പച്ഛിമവാദോ പസത്ഥതരോതി ദിസ്സതി, കസ്മാ? സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ, പുരിമേസു പന ആചരിയാനം അധിപ്പായോയേവ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി നാനാവാദസ്സേവ കഥിതത്താ. മുട്ഠിപഞ്ചകന്തി മുട്ഠിയാ ഉപലക്ഖിതം പഞ്ചകം മുട്ഠിപഞ്ചകം, ചതുഹത്ഥേ മിനിത്വാ പഞ്ചമം ഹത്ഥമുട്ഠിം കത്വാ മിനിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘മുട്ഠിഹത്ഥാനം പഞ്ചകം മുട്ഠിപഞ്ചകം. പഞ്ചപി ഹത്ഥാ മുട്ഠീ കത്വാവ മിനിതബ്ബാ’’തി വദന്തി. മുട്ഠിത്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ദ്വിഹത്ഥേന അന്തരവാസകേന തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേതും സക്കാതി ആഹ ‘‘പാരുപനേനപീ’’തിആദി. അതിരേകന്തി സുഗതചീവരതോ അതിരേകം. ഊനകന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതോ ഊനകം. തേന ച തേസു തിചീവരാധിട്ഠാനം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി.

ഇമം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീതി ഇമം സങ്ഘാടിഅധിട്ഠാനം ഉക്ഖിപാമി, പരിച്ചജാമീതി അത്ഥോ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) പന ‘‘പച്ചുദ്ധരാമീതി ഠപേമി, പരിച്ചജാമീതി വാ അത്ഥോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥേന ചീവരം പരാമസന്തേന, ചാലേന്തേന വാ. വാചായ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കായേനപി ചാലേത്വാ വാചമ്പി ഭിന്ദിത്വാ കായവാചാഹി അധിട്ഠാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം, ‘‘കായേന അഫുസിത്വാ’’തി വത്തബ്ബത്താ അഹത്ഥപാസഹത്ഥപാസവസേന ദുവിധം അധിട്ഠാനം. തത്ഥ ‘‘ഹത്ഥപാസോ നാമ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി. ‘ദ്വാദസഹത്ഥ’ന്തി കേചി വദന്തി, തം ഇധ ന സമേതീ’’തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) വുത്തം. ‘‘ഇദാനി സമ്മുഖാപരമ്മുഖാഭേദേന ദുവിധം അധിട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘സചേ ഹത്ഥപാസേതിആദി വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) പന ‘‘ഹത്ഥപാസേതി ച ഇദം ദ്വാദസഹത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതം ‘ഇമ’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം, തതോ പരം ‘ഏത’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി കേചി വദന്തി, ഗണ്ഠിപദേസു പനേത്ഥ ന കിഞ്ചി വുത്തം, പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച സബ്ബത്ഥ ‘ഹത്ഥപാസോ’തി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഇധ വിസേസവികപ്പനായ കാരണം ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏവം പാളിയട്ഠകഥാസുപി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥമേവ ഹത്ഥപാസോ വുത്തോ, ടീകാചരിയേഹി ച തദേവ സമ്പടിച്ഛിതോ, തസ്മാ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതം ചീവരം ‘‘ഇമ’’ന്തി, തതോ ബഹിഭൂതം ‘‘ഏത’’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം.

‘‘സാമന്തവിഹാരേതി ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണയോഗ്ഗേ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം, തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബമേവ. തത്ഥാപി ചീവരസ്സ ഠപിതഭാവസല്ലക്ഖണമേവ പമാണം. ന ഹി സക്കാ നിച്ചസ്സ ഠാനം സല്ലക്ഖേതും, ഏകസ്മിം വിഹാരേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠപിതന്തി അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി. കേചി പന ‘തഥാപി അധിട്ഠിതേ ന ദോസോ’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി, വീമംസിതബ്ബ’’ന്തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) പന ‘‘സാമന്തവിഹാരോ നാമ യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തേതും സക്കാ. സാമന്തവിഹാരേതി ഇദം ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വദന്തി. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാതി ച ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണം അനുച്ഛവികന്തി കത്വാ വുത്തം, ചീവരസല്ലക്ഖണമേവേത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായഞ്ച (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൬൯) ‘‘സങ്ഘാടി ഉത്തരാസങ്ഗോ അന്തരവാസകന്തി അധിട്ഠിതാനധിട്ഠിതാനം സമാനമേവ നാമം. ‘അയം സങ്ഘാടീ’തിആദീസു അനധിട്ഠിതാ വുത്താ. ‘തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യാ’തി ഏത്ഥ അധിട്ഠിതാ വുത്താ. സാമന്തവിഹാരേതി ഗോചരഗാമതോ വിഹാരേതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ദൂരതരേപി ലബ്ഭതേവാതി ആചരിയാ. അനുഗണ്ഠിപദേപി ‘സാമന്തവിഹാരേതി ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബ’ന്തി വുത്തം. സാമന്തവിഹാരോ നാമ യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും സക്കാ. രത്തിവിപ്പവാസം രക്ഖന്തേന തതോ ദൂരേ ഠിതം അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി, ഏവം കിര മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തന്തി. കേചി ‘ചീവരവംസേ ഠപിതം അഞ്ഞോ പരിവത്തേത്വാ നാഗദന്തേ ഠപേതി, തം അജാനിത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സപി രുഹതി ചീവരസ്സ സല്ലക്ഖിതത്താ’തി വദന്തീ’’തി, തസ്മാ ആചരിയാനം മതഭേദം സംസന്ദിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി. തേനേവ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പരിക്ഖാരചോളസ്സ പച്ചുദ്ധാരം ദസ്സേതി, ഏതേന ച തേചീവരികധുതങ്ഗം പരിഹരന്തേന പംസുകൂലാദിവസേന ലദ്ധം വത്ഥം ദസാഹബ്ഭന്തരേ കത്വാ രജിത്വാ പാരുപിതുമസക്കോന്തേന പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാവ ദസാഹമതിക്കമാപേതബ്ബം, ഇതരഥാ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി ദസ്സേതി, തേനേവ ‘‘രജിതകാലതോ പന പട്ഠായ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ധുതങ്ഗചോരോ നാമ ഹോതീ’’തി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫) വുത്തം. പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീതി ഇദഞ്ച സങ്ഘാടിആദിതിചീവരനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ വസേന വുത്തം, ഇതരസ്സ പന പുരിമാധിട്ഠാനമേവ അലന്തി വേദിതബ്ബം. പുന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുപി ദാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുദാനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേതി, മഹന്തതരമേവാതിആദി സബ്ബാധിട്ഠാനസാധാരണലക്ഖണം. തത്ഥ പുന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അനധിട്ഠിതചീവരസ്സ ഏകദേസഭൂതത്താ അനധിട്ഠിതഞ്ചേ, അധിട്ഠിതസ്സ അപ്പഭാവേന ഏകദേസഭൂതം അധിട്ഠിതസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി, തഥാ അധിട്ഠിതഞ്ചേ, അനധിട്ഠിതസ്സ ഏകദേസഭൂതം അനധിട്ഠിതസങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ലക്ഖണം. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ ദുതിയപട്ടമേവ, അഥ ഖോ തതിയപട്ടാദികമ്പി. യഥാഹ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ…പേ… ഉതുദ്ധടാനം ദുസ്സാനം ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം…പേ… പംസുകൂലേ യാവദത്ഥ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൮).

മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതിചീവരപ്പമാണയുത്തം സന്ധായ ‘‘തിചീവരം പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതുന്തി പരിക്ഖാരചോളം കത്വാ അധിട്ഠാതും. അവസേസാ ഭിക്ഖൂതി വക്ഖമാനകാലേ നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ. തസ്മാ വട്ടതീതി യഥാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും, ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തം, ഏവം പരിക്ഖാരചോളമ്പി വുത്തം, ന ചസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ വുത്തോ, ന ച സങ്ഖാപരിച്ഛേദോ, തസ്മാ തീണിപി ചീവരാനി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഇമാനി ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളാനി അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. നിധാനമുഖമേതന്തി ഏതം പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനം നിധാനമുഖം ഠപനമുഖം, അതിരേകചീവരട്ഠപനകാരണന്തി അത്ഥോ. കഥം ഞായതീതി ചേ, തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം പരിപുണ്ണം ഹോതി തിചീവരം, അത്ഥോ ച ഹോതി പരിസ്സാവനേഹിപി ഥവികാഹിപി. ഏതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖാരചോളക’’ന്തി അനുഞ്ഞാതത്താ ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏകമേവ പരിസ്സാവനം, ഥവികാ വാ വട്ടതി, ന ദ്വേ വാ തീണി വാതി പടിക്ഖേപാഭാവതോ വികപ്പനൂപഗപച്ഛിമപ്പമാണാനി, അതിരേകപ്പമാണാനി വാ പരിസ്സാവനാദീനി പരിക്ഖാരാനി കപ്പന്തീതി സിദ്ധം. പഠമം തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതബ്ബം, പുന പരിഹരിതും അസക്കോന്തേന പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതബ്ബം, ന ത്വേവ ആദിതോവ ഇദം വുത്തം. ബദ്ധസീമായ അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിസമ്ഭവതോ ചീവരവിപ്പവാസേ നേവത്ഥി ദോസോതി ന തത്ഥ ദുപ്പരിഹാരോതി ആഹ ‘‘അബദ്ധസീമായ ദുപ്പരിഹാര’’ന്തി.

൪൫. അതിരിത്തപ്പമാണായ ഛേദനകം പാചിത്തിയന്തി ആഹ ‘‘അനതിരിത്തപ്പമാണാ’’തി. തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി വസ്സികമാസതോ പരം അധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ, ഇമിനാ ചതുന്നം വസ്സികമാസാനം ഉപരി അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി വിഞ്ഞായതി, അസതോ പച്ചുദ്ധരായോഗാ, യഞ്ച മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി കണ്ഡുപടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹന്തീ’’തി വുത്തം, തം സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി, പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ’’തി ഏത്ഥ ന തം വുത്തം, കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ഹി വുത്തം. തത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം നിവാസനപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ, തസ്മാ കുരുന്ദിയം വുത്തനയേനപി വസ്സികസാടികാ വസ്സാനാതിക്കമേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. അധിട്ഠാനവിജഹനേസു ച വസ്സാനമാസആബാധാനം വിഗമേ വിജഹനം മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ന ഉദ്ധടം, തസ്മാ സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) ആഗതനയേന യാവ പച്ചുദ്ധാരാ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി ഗഹേതബ്ബം.

നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീതി ഇമിനാ സങ്ഘാടിആദീസുപി ദുതിയഅധിട്ഠാനം ന രുഹതി, തം അതിരേകചീവരം ഹോതീതി ദസ്സേതി. മഹാപച്ചരിയം ചീവരവസേന പരിഭോഗകിച്ചസ്സ അഭാവം സന്ധായ ‘‘അനാപത്തീ’’തി വുത്താ സേനാസനപരിഭോഗത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേ വിയ. യം പന ‘‘പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം സേനാസനത്ഥായേവാതി നിയമിതം ന ഹോതി നവസു ചീവരേസു ഗഹിതത്താ, തസ്മാ അത്തനോ നാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ നിദഹിത്വാ പരിക്ഖാരചോളം വിയ യഥാ തഥാ വിനിയുജ്ജിതമേവാതി ഗഹേതബ്ബം, പാവാരോകോജവോതി ഇമേസമ്പി പച്ചത്ഥരണാദിനാ ലോകേപി വോഹരണതോ സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണതോ വിസും ഗഹണം കതം. സചേ അവസാനേ അപരാവസ്സികസാടികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി, പുരിമവസ്സികസാടികം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബാതി വദന്തി.

നിസീദനമ്ഹി പമാണയുത്തന്തി ‘‘ദീഘതോ സുഗതവിദത്ഥിയാ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, വിത്ഥാരതോ ദിയഡ്ഢം, ദസാ വിദത്ഥീ’’തിഇമിനാ പമാണേന യുത്തം, തം പന മജ്ഝിമപുരിസഹത്ഥസങ്ഖാതേന വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദീഘതോ തിഹത്ഥം ഹോതി, വിത്ഥാരതോ ഛളങ്ഗുലാധികദ്വിഹത്ഥം, ദസാ വിദത്ഥാധികഹത്ഥം, ഇദാനി മനുസ്സാനം പകതിഹത്ഥേന ദീഘതോ വിദത്ഥാധികചതുഹത്ഥം ഹോതി, വിത്ഥാരതോ നവങ്ഗുലാധികതിഹത്ഥം, ദസാ ഛളങ്ഗുലാധികദ്വിഹത്ഥാ, തതോ ഊനം വട്ടതി, ന അധികം ‘‘തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൫൩൩) വുത്തത്താ. കണ്ഡുപടിച്ഛാദിയാ പമാണികാതി ‘‘ദീഘതോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തി (പാചി. ൫൩൮) വുത്തത്താ ഏവം വുത്തപ്പമാണയുത്താ, സാ പന വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദീഘതോ ഛഹത്ഥാ ഹോതി, വിത്ഥാരതോ തിഹത്ഥാ, ഇദാനി പകതിഹത്ഥേന പന ദീഘതോ നവഹത്ഥാ ഹോതി, തിരിയതോ വിദത്ഥാധികചതുഹത്ഥാതി വേദിതബ്ബാ. വികപ്പനൂപഗപച്ഛിമചീവരപ്പമാണം പരിക്ഖാരചോളന്തി ഏത്ഥ പന വികപ്പനൂപഗപച്ഛിമചീവരപ്പമാണം നാമ സുഗതങ്ഗുലേന ദീഘതോ അട്ഠങ്ഗുലം ഹോതി, തിരിയതോ ചതുരങ്ഗുലം, വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദീഘതോ ഏകഹത്ഥം ഹോതി, തിരിയതോ വിദത്ഥിപ്പമാണം, ഇദാനി പകതിഹത്ഥേന പന ദീഘതോ വിദത്ഥാധികഹത്ഥം ഹോതി, തിരിയതോ ഛളങ്ഗുലാധികവിദത്ഥിപ്പമാണം. തേനാഹ ‘‘തസ്സ പമാണ’’ന്തിആദി.

ഭേസജ്ജത്ഥായാതിആദീസു അത്തനോ സന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ ഠപിതം സന്ധായ ‘‘അനധിട്ഠിതേപി നത്ഥി ആപത്തീ’’തി വുത്തം, ‘‘ഇദം ഭേസജ്ജത്ഥായ, ഇദം മാതുയാ’’തി വിഭജിത്വാ സകസന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ ഠപേന്തേന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമിനാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേസ്സാമി, ഇദം മാതുയാ ദസ്സാമീ’’തി ഠപേന്തേന പന അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി വദന്തി. സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേതി ഏത്ഥ അനിവാസേത്വാ അപാരുപിത്വാ കേവലം മഞ്ചപീഠേസുയേവ അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം പച്ചത്ഥരണം അത്തനോ സന്തകമ്പി അനധിട്ഠാതും വട്ടതീതി വദന്തി, ഹേട്ഠാ പന പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി അവിസേസേന വുത്തത്താ അത്തനോ സന്തകം അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ പച്ഛാ വീതട്ഠാനം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതി, പുന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ അന്തരന്തരാ വീതം ഹോതി, പുന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വദന്തി. ഏസേവ നയോതി വികപ്പനൂപഗപ്പമാണമത്തേ വീതേ തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൪൬. ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ‘സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാ’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം യുത്തം അഞ്ഞസ്സ ദാനേ വിയ ചീവരേ നിരാലയഭാവേനേവ പരിച്ചത്തത്താ. കേചി പന ‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ഭിക്ഖുനിയാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനേവാതി ഏതമത്ഥം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭമന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ‘ഭിക്ഖുനിയാ ഹീനായാവത്തനേനാ’തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ. ഭിക്ഖുനിയാ ഹി ഗിഹിഭാവൂപഗമനേന അധിട്ഠാനവിജഹനം വിസും വത്തബ്ബം നത്ഥി തസ്സാ വിബ്ഭമനേനേവ അസ്സമണീഭാവതോ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാതി പന ഇദം സചേ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോവ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, തസ്സ കായലഗ്ഗമ്പി ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) പന ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ഇദം അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ ഠിതസ്സ ചേവ തിത്ഥിയപക്കന്തസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ഭിക്ഖുനിഭാവേ നിരപേക്ഖതായ ഗിഹിലിങ്ഗതിത്ഥിയലിങ്ഗഗ്ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം. സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം, തദാപി തസ്സ ഉപസമ്പന്നത്താ ചീവരസ്സ ച തസ്സ സന്തകത്താ വിജഹനതോ’’തി വുത്തം, ഇതി ഇമാനി ദ്വേ വചനാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാനി ഹുത്വാ ദിസ്സന്തി.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഹീനായാവത്തനേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) വിസും വുത്തത്താ ഹീനായാവത്തന്തേ സതി സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖന്തേപി ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തേ സതി ഹീനായ അനാവത്തന്തേപീതി അധിപ്പായോ ദിസ്സതി, തസ്മാ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ കേവലം ഗിഹിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖുഭാവോ അത്ഥി, ചീവരസ്സ ച തസ്സ സന്തകത്താ വിജഹനം, തഥാപി ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി വുത്തത്താ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനേവ അധിട്ഠാനവിജഹനം സിയാ യഥാ തം ലിങ്ഗപരിവത്തനേന. ഗിഹിഭാവം അനുപഗന്ത്വാ ച കേവലം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം കരോന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖുലിങ്ഗം അത്ഥി, ചീവരസ്സ ച തസ്സ സന്തകത്താ വിജഹനം, തഥാപി ‘‘സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാ’’തി വുത്തത്താ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനേവ അധിട്ഠാനവിജഹനം സിയാ യഥാ തം പച്ചുദ്ധരണേ, തസ്മാ ഭിക്ഖു വാ ഹോതു ഭിക്ഖുനീ വാ, ഹീനായാവത്തിസ്സാമീതി ചിത്തേന ഗിഹിലിങ്ഗഗ്ഗഹണേന ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേന പന ഭിക്ഖുസ്സേവ ചീവരം ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനാഭാവാതി അയമമ്ഹാകം ഖന്തി. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകതിത്ഥിയപക്കന്തകാനം പന ചീവരസ്സ അധിട്ഠാനവിജഹനം അട്ഠകഥായം അനാഗതത്താ തേസഞ്ച ഹീനായാവത്താനവോഹാരാഭാവാ വിചാരേതബ്ബം.

കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖവസേനാതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഓരതോ പരതോതി ഏത്ഥ ച ‘‘ഓരതോ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതി, പരതോ ന ഭിന്ദതീ’’തി വുത്തം. കഥം ഓരപരഭാവോ വേദിതബ്ബോതി? യഥാ നദീപരിച്ഛിന്നേ പദേസേ മനുസ്സാനം വസനദിസാഭാഗേ തീരം ഓരിമം നാമ ഹോതി, ഇതരദിസാഭാഗേ തീരം പാരിമം നാമ, തഥാ ഭിക്ഖൂനം നിവാസനപാരുപനട്ഠാനഭൂതം ചീവരസ്സ മജ്ഝട്ഠാനം യഥാവുത്തവിദത്ഥിആദിപ്പമാണസ്സ പദേസസ്സ ഓരം നാമ, ചീവരപരിയന്തട്ഠാനം പരം നാമ, ഇതി ലോകതോ വാ യഥാ ച ഓരതോ ഭോഗം പരതോ അന്തം കത്വാ ചീവരം ഠപേതബ്ബന്തി വുത്തേ ഭിക്ഖുനോ അഭിമുഖട്ഠാനം ഓരം നാമ, ഇതരട്ഠാനം പരം നാമ, ഏവം ഭിക്ഖൂനം നിവാസനപാരുപനട്ഠാനം ഓരം നാമ, ഇതരം പരം നാമ. ഏവം സാസനതോ വാ ഓരപരഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവ യോ പന ദുബ്ബലട്ഠാനേ പഠമം അഗ്ഗളം ദത്വാ പച്ഛാ ദുബ്ബലട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ അപനേതി, അധിട്ഠാനം ന ഭിജ്ജതി. മണ്ഡലപരിവത്തനേപി ഏസേവ നയോതി സകലസ്മിം ചീവരേ അധിട്ഠാനഭിജ്ജനാഭിജ്ജനഭാവോ ദസ്സിതോ. തേന വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൯) ‘‘ഏസ നയോതി ഇമിനാ പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദേ അധിട്ഠാനം വിജഹതീതിആദിഅത്ഥം സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

ഖുദ്ദകം ചീവരന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഭേദപ്പമാണതോ അനൂനമേവ ഖുദ്ദകചീവരം. മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീതി ഏത്ഥ തിണ്ണം ചീവരാനം ചതൂസു പസ്സേസു യസ്മിം പദേസേ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, തസ്മിം പദേസേ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ ഖുദ്ദകം കരോന്തസ്സ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അധിപ്പായോ. വിമതിവിനോദനിയം പന വുത്തം ‘‘മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം വാ കരോതീതി ഏത്ഥ അതിമഹന്തം ചീവരം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തം കത്വാ സമന്തതോ ഛിന്ദനേനപി വിച്ഛിന്ദനകാലേ ഛിജ്ജമാനട്ഠാനം ഛിദ്ദസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി, അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി ഏവാതി സിജ്ഝതി, ‘ഘടേത്വാ ഛിന്ദതി ന ഭിജ്ജതീ’തി വചനേന ച സമേതി. പരിക്ഖാരചോളം പന വികപ്പനൂപഗപച്ഛിമപ്പമാണതോ ഊനം കത്വാ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതി അധിട്ഠാനസ്സ അനിസ്സയത്താ, താനി പുന ബദ്ധാനി ഘടിതാനി പുന അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘വസ്സികസാടികചീവരേ ദ്വിധാ ഛിന്നേ യദിപി ഏകേകം ഖണ്ഡം പച്ഛിമപ്പമാണം ഹോതി, ഏകസ്മിംയേവ ഖണ്ഡേ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതി, ന ഇതരസ്മിം, ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’തി വുത്തത്താ നിസീദനകണ്ഡുപടിച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോതി വദന്തീ’’തി.

൪൭. സമ്മുഖേ പവത്താ സമ്മുഖാതി പച്ചത്തവചനം, തഞ്ച വികപ്പനാവിസേസനം, തസ്മാ ‘‘സമ്മുഖേ’’തി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം കത്വാപി അത്ഥം വദന്തി, അഭിമുഖേതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്മുഖേന അത്തനോ വാചായ ഏവ വികപ്പനാ സമ്മുഖാവികപ്പനാ. പരമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖാവികപ്പനാതി കരണത്ഥേനപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അയമേവ പാളിയാ സമേതി. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ഏത്താവതാ നിധേതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ വികപ്പനാകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ അതിരേകചീവരം ന ഹോതീതി ദസാഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ന ജനേതീതി അധിപ്പായോ. പരിഭുഞ്ജിതും…പേ… ന വട്ടതീതി സയം അപച്ചുദ്ധാരണപരിഭുഞ്ജനേ പാചിത്തിയം, അധിട്ഠഹനേ പരേസം വിസ്സജ്ജനേ ച ദുക്കടഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീതി പരിഭോഗവിസ്സജ്ജനഅധിട്ഠാനാനി വട്ടന്തി. അപി-സദ്ദേന നിധേതുമ്പി വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏതേന പച്ചുദ്ധാരേപി കതേ ചീവരം അധിട്ഠാതുകാമേന വികപ്പിതചീവരമേവ ഹോതി, ന അതിരേകചീവരം, തം പന തിചീവരാദിനാമേന അധിട്ഠാതുകാമേന അധിട്ഠഹിതബ്ബം, ഇതരേന വികപ്പിതചീവരമേവ കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

കേചി പന ‘‘യം വികപ്പിതചീവരം, തം യാവ പരിഭോഗകാലാ അപച്ചുദ്ധരാപേത്വാ നിദഹേതബ്ബം, പരിഭോഗകാലേ പന സമ്പത്തേ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യദി ഹി തതോ പുബ്ബേപി പച്ചുദ്ധരാപേയ്യ, പച്ചുദ്ധാരേനേവ വികപ്പനായ വിഗതത്താ അതിരേകചീവരം നാമ ഹോതി, ദസാഹാതിക്കമേ പത്തേവ നിസ്സഗ്ഗിയം, തസ്മാ യം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഠപേതബ്ബം, തദേവ വികപ്പേതബ്ബം. പച്ചുദ്ധാരേ ച കതേ അന്തോദസാഹേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. യഞ്ച അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) ‘തതോ പരം പരിഭോഗാദി വട്ടതീ’തിആദി വുത്തം, തം പാളിയാ വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ. പാളിയഞ്ഹി ‘‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തി (പാരാ. ൪൬൯) ച ‘‘സാമം ചീവരം വികപ്പേത്വാ അപച്ചുദ്ധാരണം പരിഭുഞ്ജേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൭൩) ച ‘‘അനാപത്തി സോ വാ ദേതി, തസ്സ വാ വിസ്സാസന്തോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി (പാചി. ൩൭൬) ച സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ, അട്ഠകഥായഞ്ച (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) ‘‘ഇമം ചീവരം വാ വികപ്പനം വാ പച്ചുദ്ധരാമീ’’തിആദിനാ പച്ചുദ്ധാരം അദസ്സേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം കരോഹീ’’തി ഏവം അത്തനോ സന്തകത്തം അമോചേത്വാവ പരിഭോഗാദിവസേന പച്ചുദ്ധാരസ്സ വുത്തത്താ, ‘‘തതോ പഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീ’’തി അധിട്ഠാനം വിനാപി വിസും പരിഭോഗസ്സ നിധാനസ്സ ച വുത്തത്താ വികപ്പനാനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അനധിട്ഠഹിത്വാ ഏവ ച തിചീവരരഹിതം വികപ്പനാരഹം ചീവരം പരിഭുഞ്ജിതുഞ്ച നിദഹിതുഞ്ച ഇദം പാടേക്കം വിനയകമ്മന്തി ഖായതി. അപിച ബഹൂനം പത്താനം വികപ്പേതും പച്ചുദ്ധരേതുഞ്ച വുത്തത്താ പച്ചുദ്ധാരേ തേസം അതിരേകപത്തതാ ദസ്സിതാതി സിജ്ഝതി തേസു ഏകസ്സേവ അധിട്ഠാതബ്ബതോ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

മിത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തോ, ന ദള്ഹമിത്തോ. പഞ്ഞത്തികോവിദോ ന ഹോതീതി ഏവം വികപ്പിതേ അനന്തരമേവ ഏവം പച്ചുദ്ധരിതബ്ബന്തി വിനയകമ്മം ന ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാതി പച്ചുദ്ധരിതു’’ന്തി. ഇമിനാപി ചേതം വേദിതബ്ബം ‘‘വികപ്പനാസമനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധാരോ കാതബ്ബോ’’തി. വികപ്പിതവികപ്പനാ നാമേസാ വട്ടതീതി അധിട്ഠിതഅധിട്ഠാനം വിയാതി അധിപ്പായോ.

൪൮. ഏവം ചീവരേ അധിട്ഠാനവികപ്പനാനയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പത്തേ അധിട്ഠാനവികപ്പനാനയം ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്തേ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പതതി പിണ്ഡപാതോ ഏത്ഥാതി പത്തോ, ജിനസാസനഭാവോ ഭിക്ഖാഭാജനവിസേസോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘പത്തം പക്ഖേ ദലേ പത്തോ, ഭാജനേ സോ ഗതേ തിസൂ’’തി, തസ്മിം പത്തേ. പനാതി പക്ഖന്തരത്ഥേ നിപാതോ. നയോതി അധിട്ഠാനവികപ്പനാനയോ. ചീവരേ വുത്തഅധിട്ഠാനവികപ്പനാനയതോ അഞ്ഞഭൂതോ അയം വക്ഖമാനോ പത്തേ അധിട്ഠാനവികപ്പനാനയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പത്തം അധിട്ഠഹന്തേന പമാണയുത്തോവ അധിട്ഠാതബ്ബോ, ന അപ്പമാണയുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. തേന പമാണതോ ഊനാധികേ പത്തേ അധിട്ഠാനം ന രുഹതി, തസ്മാ താദിസം പത്തം ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഏതേ ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, ന അധിട്ഠാനൂപഗാ ന വികപ്പനൂപഗാ’’തി.

ദ്വേ മഗധനാളിയോതി ഏത്ഥ മഗധനാളി നാമ യാ മാഗധികായ തുലായ അഡ്ഢതേരസപലപരിമിതം ഉദകം ഗണ്ഹാതി. സീഹളദീപേ പകതിനാളിതോ ഖുദ്ദകാ ഹോതി, ദമിളനാളിതോ പന മഹന്താ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൨) ‘‘മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലാ ഹോതീതി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം. സീഹളദീപേ പകതിനാളി മഹന്താ, ദമിളനാളി ഖുദ്ദകാ, മഗധനാളിപമാണയുത്താ, തായ മഗധനാളിയാ ദിയഡ്ഢനാളി ഏകാ സീഹളനാളി ഹോതീതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി. അഥ വാ മഗധനാളി നാമ യാ പഞ്ച കുഡുവാനി ഏകഞ്ച മുട്ഠിം ഏകായ ച മുട്ഠിയാ തതിയഭാഗം ഗണ്ഹാതി. വുത്തഞ്ഹേതം സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൯൮-൬൦൨) ‘‘മഗധനാളി നാമ ഛപസതാ നാളീതി കേചി. ‘അട്ഠപസതാ’തി അപരേ. തത്ഥ പുരിമാനം മതേന തിപസതായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ ഏകാ മഗധനാളി ഹോതി. പച്ഛിമാനം ചതുപസതായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ ഏകാ മഗധനാളി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന പകതിയാ ചതുമുട്ഠികം കുഡുവം, ചതുകുഡുവം നാളികം, തായ നാളിയാ സോളസ നാളിയോ ദോണം, തം പന മഗധനാളിയാ ദ്വാദസ നാളിയോ ഹോന്തീതി വുത്തം, തസ്മാ തേന നയേന മഗധനാളി നാമ പഞ്ച കുഡുവാനി ഏകഞ്ച മുട്ഠിം ഏകായ മുട്ഠിയാ തതിയഭാഗഞ്ച ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ കുഡുവോതി പസതോ. വുത്തഞ്ഹി അഭിധാനപ്പദീപികായം –

‘‘കുഡുവോ പസതോ ഏകോ;

പത്ഥോ തേ ചതുരോ സിയും;

ആള്ഹകോ ചതുരോ പത്ഥാ;

ദോണം വാ ചതുരാള്ഹക’’ന്തി.

അഥ വാ മഗധനാളി നാമ യാ ചതുകുഡുവായ നാളിയാ ചതസ്സോ നാളിയോ ഗണ്ഹാതി. വുത്തഞ്ഹേതം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൬൦൨) ‘‘ദമിളനാളീതി പുരാണകനാളിം സന്ധായ വുത്തം. സാ ച ചതുമുട്ഠികേഹി കുഡുവേഹി അട്ഠകുഡുവാ, തായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ മഗധനാളി ഗണ്ഹാതി, പുരാണാ പന സീഹളനാളി തിസ്സോ നാളിയോ ഗണ്ഹാതീതി വദന്തി, തേസം മതേന മഗധനാളി ഇദാനി വത്തമാനായ ചതുകുഡുവായ ദമിളനാളിയാ ചതുനാളികാ ഹോതി, തതോ മഗധനാളിതോ ഉപഡ്ഢഞ്ച പുരാണദമിളനാളിസങ്ഖാതം പത്ഥം നാമ ഹോതി, ഏതേന ച ഓമകോ നാമ പത്തോ പത്ഥോദനം ഗണ്ഹാതീതി പാളിവചനം സമേതി. ലോകിയേഹിപി –

‘ലോകിയം മഗധഞ്ചേതി, പത്ഥദ്വയമുദാഹടം;

ലോകിയം സോളസപലം, മാഗധം ദിഗുണം മത’ന്തി. (വി. വി. ടീ. ൧.൬൦൨) –

ഏവം ലോകേ നാളിയാ മഗധനാളി ദിഗുണാതി ദസ്സിതാ. ഏവഞ്ച ഗയ്ഹമാനേ ഓമകപത്തസ്സ ച യാപനമത്തോദനഗാഹികാ ച സിദ്ധാ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ അട്ഠകുഡുവതോ ഊനോദനഗാഹിനാ പത്തേന അഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പരിയേസിത്വാ യാപേതും. തേനേവ വുത്തം വേരഞ്ജകണ്ഡട്ഠകഥായം ‘പത്ഥോ നാമ നാളിമത്തം ഹോതി, ഏകസ്സ പുരിസസ്സ അലം യാപനായാ’തി’’. വുത്തമ്പി ഹേതം ജാതകട്ഠകഥായം (ജാ. അട്ഠ. ൫.൨൧.൧൯൨) ‘‘പത്ഥോദനോ നാലമയം ദുവിന്ന’’ന്തി, ‘‘ഏകസ്സ ദിന്നം ദ്വിന്നം തിണ്ണം പഹോതീ’’തി ച, തസ്മാ ഇധ വുത്തനയാനുസാരേന ഗഹേതബ്ബന്തി. ആലോപസ്സ ആലോപസ്സ അനുരൂപന്തി ഓദനസ്സ ചതുഭാഗമത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം മജ്ഝിമനികായേ ബ്രഹ്മായുസുത്തസംവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൭) ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ മത്താ നാമ ഓദനചതുത്ഥഭാഗോ’’തി. ഓദനഗതികാനീതി ഓദനസ്സ ഗതി ഗതി യേസം താനി ഓദനഗതികാനി. ഗതീതി ച ഓകാസോ ഓദനസ്സ അന്തോപവിസനസീലത്താ ഓദനസ്സ ഓകാസോയേവ തേസം ഓകാസോ ഹോതി, ന അഞ്ഞം അത്തനോ ഓകാസം ഗവേസന്തീതി അത്ഥോ. ഭാജനപരിഭോഗേനാതി ഉദകാഹരണാദിനാ ഭാജനപരിഭോഗേന.

ഏവം പമാണതോ അധിട്ഠാനൂപഗവികപ്പനൂപഗപത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പാകതോ മൂലതോ ച തം ദസ്സേതും ‘‘പമാണയുത്താനമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി പത്തോതി കമ്മാരപക്കംയേവ അനധിട്ഠഹിത്വാ സമണസാരുപ്പനീലവണ്ണകരണത്ഥായ പുനപ്പുനം നാനാസമ്ഭാരേഹി പചിതബ്ബോ, അയോപത്തസ്സ അതികക്ഖളത്താ കമ്മാരപാകേന സദ്ധിം പഞ്ചവാരപക്കോയേവ സമണസാരുപ്പനീലവണ്ണോ ഹോതി. മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി പക്കോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്സ പന മുദുകത്താ കുമ്ഭകാരകപാകേന സദ്ധിം ദ്വിവാരപക്കോപി സമണസാരുപ്പനീലവണ്ണോ ഹോതി. ഏവം കതോയേവ ഹി പത്തോ അധിട്ഠാനൂപഗോ വികപ്പനൂപഗോ ച ഹോതി, നാകതോ. തേന വക്ഖതി ‘‘പാകേ ച മൂലേ ച സുനിട്ഠിതേയേവ അധിട്ഠാനൂപഗോ ഹോതി. യോ അധിട്ഠാനൂപഗോ, സ്വേവ വികപ്പനൂപഗോ’’തി (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൪൮). സോ ഹത്ഥം ആഗതോപി അനാഗതോപി അധിട്ഠാതബ്ബോ വികപ്പേതബ്ബോതി ഏതേന ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതും വികപ്പേതുഞ്ച ലഭതി, ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണമേവ പമാണന്തി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേതുമാഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി. ഹി-സദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. തത്ഥ പചിത്വാ ഠപേസ്സാമീതി കാളവണ്ണപാകം സന്ധായ വുത്തം.

ഇദാനി പത്താധിട്ഠാനം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തത്ഥ ദ്വേ പത്തസ്സ അധിട്ഠാനാ’’തിആദി. തത്ഥ സാമന്തവിഹാരേതി ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം, തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബമേവ. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാതി ഇദമ്പി ഉപചാരമത്തം, പത്തസല്ലക്ഖണമേവേത്ഥ പമാണം.

ഇദാനി അധിട്ഠാനവിജഹനം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം അപ്പമത്തസ്സ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ പത്തേ വാ ഛിദ്ദം ഹോതീതി മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലമത്തോകാസതോ പട്ഠായ യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം ഹോതി.

സത്തന്നം ധഞ്ഞാനന്തി –

‘‘സാലി വീഹി ച കുദ്രൂസോ;

ഗോധൂമോ വരകോ യവോ;

കങ്ഗൂതി സത്ത ധഞ്ഞാനി;

നീവാരാദീ തു തബ്ഭിദാ’’തി. –

വുത്താനം സത്തവിധാനം ധഞ്ഞാനം.

൪൯. ഏവം പത്താധിട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പത്തവികപ്പനം ദസ്സേതും ‘‘വികപ്പനേ പനാ’’തിആദിമാഹ. തം ചീവരവികപ്പനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൫൦. ഏവം വികപ്പനാനയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പത്തേ ഭിന്നേ കത്തബ്ബവിധിം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏവം അധിട്ഠഹിത്വാ’’ഇച്ചാദി. തത്ഥ അപത്തോതി ഇമിനാ അധിട്ഠാനവിജഹനമ്പി ദസ്സേതി. പഞ്ചബന്ധനേപി പത്തേ അപരിപുണ്ണപാകേ പത്തേ വിയ അധിട്ഠാനം ന രുഹതി. ‘‘തിപുപട്ടേന വാ’’തി വുത്തത്താ തമ്ബലോഹാദികപ്പിയലോഹേഹി അയോപത്തസ്സ ഛിദ്ദം ഛാദേതും വട്ടതി. തേനേവ ‘‘ലോഹമണ്ഡലകേനാ’’തി വുത്തം. സുദ്ധേഹി…പേ… ന വട്ടതീതി ഇദം ഉണ്ഹഭോജനേ പക്ഖിത്തേ വിലീയമാനത്താ വുത്തം. ഫാണിതം ഝാപേത്വാ പാസാണചുണ്ണേന ബന്ധിതും വട്ടതീതി പാസാണചുണ്ണേന സദ്ധിം ഫാണിതം പചിത്വാ തഥാപക്കേന പാസാണചുണ്ണേന ബന്ധിതും വട്ടതി. അപരിഭോഗേനാതി അയുത്തപരിഭോഗേന. ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ആധാരക’’ന്തി വുത്തത്താ മഞ്ചപീഠാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ആധാരകം ഠപേത്വാ തത്ഥ പത്തം ഠപേതും വട്ടതി ആധാരകട്ഠപനോകാസസ്സ അനിയമിതത്താതി വദന്തി.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

അധിട്ഠാനവികപ്പനവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

അട്ഠമോ പരിച്ഛേദോ.