൩൩. കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥാ

൨൪൯. ഏവം ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനവിനിച്ഛയകഥം കഥേത്വാ ഇദാനി കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥം കഥേതും ‘‘കമ്മാകമ്മന്തി ഏത്ഥ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന കരീയതേ തന്തി കമ്മം, അപലോകനാദിചതുബ്ബിധവിനയകമ്മം. ഇതരസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ. അ-കാരോ വുദ്ധിഅത്ഥോ, ന വുദ്ധിപ്പത്തം കമ്മം അകമ്മം. കമ്മഞ്ച അകമ്മഞ്ച കമ്മാകമ്മം വജ്ജാവജ്ജം വിയ, ഫലാഫലം വിയ ച. തത്ഥ ച കമ്മന്തി അപലോകനകമ്മഞത്തികമ്മദ്വയം. അകമ്മന്തി ഞത്തിദുതിയകമ്മഞത്തിചതഉത്ഥകമ്മദ്വയം. അഥ വാ കമ്മന്തി ചതൂസുപി ഏതേസു ലഹുകകമ്മം. അകമ്മന്തി ഗരുകകമ്മം. കമ്മാകമ്മന്തി ഏത്ഥ പന വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥ പനാതി പക്ഖന്തരത്ഥേ നിപാതോ, ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനവിനിച്ഛയകഥാപക്ഖതോ അഞ്ഞോ കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥാപക്ഖോ വേദിതബ്ബോതി വാ മയാ വുച്ചതേതി വാ അത്ഥോ.

ചത്താരി കമ്മാനീതി ഏത്ഥ ചത്താരീതി പരിച്ഛേദനിദസ്സനം. തേന വിനയകമ്മാനി നാമ ചത്താരി ഏവ ഹോന്തി, ന ഇതോ ഊനാധികാനീതി ദസ്സേതി. കമ്മാനീതി പരിച്ഛിന്നകമ്മനിദസ്സനം. അപലോകനകമ്മന്തിആദീനി പരിച്ഛിന്നകമ്മാനം ഉദ്ദേസകഥനം. തത്ഥ അപലോകീയതേ ആയാചീയതേ അപലോകനം, അപപുബ്ബലോകധാതു ആയാചനത്ഥേ, യുപച്ചയോ ഭാവത്ഥവാചകോ. അപലോകനവസേന കത്തബ്ബം കമ്മം അപലോകനകമ്മം, സീമട്ഠകസങ്ഘം അപലോകേത്വാ സങ്ഘാനുമതിയാ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞാപനാ ഞത്തി, സങ്ഘസ്സ ജാനാപനാതി അത്ഥോ. ഞത്തിയാ കത്തബ്ബം കമ്മം ഞത്തികമ്മം, അനുസ്സാവനം അകത്വാ സുദ്ധഞത്തിയായേവ കത്തബ്ബകമ്മം. ദ്വിന്നം പൂരണീ ദുതിയാ, ഞത്തി ദുതിയാ ഏതസ്സ കമ്മസ്സാതി ഞത്തിദുതിയം, ഞത്തിദുതിയഞ്ച തം കമ്മഞ്ചാതി ഞത്തിദുതിയകമ്മം, ഏകായ ഞത്തിയാ ഏകായ അനുസ്സാവനായ കത്തബ്ബകമ്മം. ചതുന്നം പൂരണീ ചതുത്ഥീ, ഞത്തി ചതുത്ഥീ ഏതസ്സ കമ്മസ്സാതി ഞത്തിചതുത്ഥം, ഞത്തിചതുത്ഥഞ്ച തം കമ്മഞ്ചാതി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം, ഏകായ ഞത്തിയാ തീഹി അനുസ്സാവനാഹി കത്തബ്ബകമ്മം. തേന വക്ഖതി ‘‘അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ’’തിആദി.

ഏവം ചത്താരി കമ്മാനി ഉദ്ദിസിത്വാ പരിവാരേ (പരി. ൪൮൨ ആദയോ) കമ്മവഗ്ഗേ ആഗതനയേനേവ തേസം ചതുന്നം കമ്മാനം വിപത്തികാരണാനി പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതും ‘‘ഇമാനി ചത്താരി കമ്മാനി കതിഹാകാരേഹി വിപജ്ജന്തി? പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപജ്ജന്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്ഥുതോതി വിനയകമ്മസ്സ കാരണഭൂതവത്ഥുതോ. ഞത്തിതോ അനുസ്സാവനതോതി ദ്വേപി കമ്മവാചായമേവ. സീമതോതി കമ്മകരണട്ഠാനഭൂതബദ്ധസീമതോ. പരിസതോതി കമ്മപ്പത്തഛന്ദാരഹഭൂതകാരകസങ്ഘതോ. താനിയേവ ഹി പഞ്ച സബ്ബേസം വിനയകമ്മാനം വിപത്തികാരണാനി ഹോന്തി.

തതോ തം കമ്മവിപത്തികാരണഭൂതം വത്ഥും പാളിനയേന വിത്ഥാരേതും ‘‘സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മ’’ന്ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ സമ്മുഖാകരണീയം പടിപുച്ഛാകരണീയം പടിഞ്ഞായകരണീയന്തി ഇമേസം തിണ്ണം അതഥാകരണേന, സതിവിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ തസ്സപാപിയസികാ തജ്ജനീയകമ്മം നിയസകമ്മം പബ്ബാജനീയകമ്മം പടിസാരണീയകമ്മം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം പരിവാസോ മൂലായപടികസ്സനാ മാനത്തം അബ്ഭാനം ഉപസമ്പദന്തി ഇമേസം തേരസകമ്മാനം അഞ്ഞകമ്മാരഹസ്സ അഞ്ഞകമ്മകരണേന, ഉപോസഥോ പവാരണാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അദിവസേ കരണേന, പണ്ഡകോ ഥേയ്യസംവാസകോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ തിരച്ഛാനഗതോ മാതുഘാതകോ പിതുഘാതകോ അരഹന്തഘാതകോ ലോഹിതുപ്പാദകോ സങ്ഘഭേദകോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ഊനവീസതിവസ്സോ അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബോതി ഇമേസം തേരസന്നം പുഗ്ഗലാനം ഉപസമ്പദാകമ്മകരണേന ഇതി ഇമാനി ഏകതിംസ കമ്മാനി വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം ഹോതി. ഞത്തിതോ പഞ്ച, അനുസ്സാവനതോ പഞ്ചാതി ഇമാനി ദസ കാരണാനി അന്തോകമ്മവാചായമേവ ലഭന്തി, സീമതോ ഏകാദസ കാരണാനി സീമാസമ്മുതിവസേന ലഭന്തി, പരിസതോ ദ്വാദസ കാരണാനി ചതുവഗ്ഗപഞ്ചവഗ്ഗദസവഗ്ഗവീസതിവഗ്ഗസങ്ഖാതേസു ചതൂസു സങ്ഘേസു ഏകേകസ്മിം കമ്മപത്തഛന്ദാരഹസമ്മുഖീഭൂതസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം തിണ്ണം സങ്ഘാനം വസേന ലഭന്തീതി.

ഏവം കമ്മവിപത്തികാരണാനി ദസ്സേത്വാ പുന ചതുവഗ്ഗസങ്ഘാദീസു സന്നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം വിസേസനാമം ദസ്സേതും ‘‘ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൨൫൦. തതോ പരം ചതുന്നം കമ്മാനം ഠാനം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘അപലോകനകമ്മം കതി ഠാനാനി ഗച്ഛതീ’’തിആദിമാഹ. തമ്പി സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൨൫൧. തതോ താനിയേവ കമ്മാനി തേസു ഠാനേസു പവത്താനി വിത്ഥാരതോ പകാസേതുകാമോ ‘‘അയം താവ പാളിനയോ. അയം പനേത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ വിനിച്ഛയകഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സം വിനിച്ഛയകഥായം ചതൂസു കമ്മേസു കതമം അപലോകനകമ്മം നാമാതി പുച്ഛായം തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അപലോകനകമ്മം നാമാ’’തിആദി. തത്ഥ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാതി അവിപ്പവാസസങ്ഖാതമഹാസീമട്ഠകം സങ്ഘം സോധേത്വാ. ന ഹി ഖണ്ഡസീമായ സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ സോധേതബ്ബകിച്ചം അത്ഥി, അവിപ്പവാസസീമാസങ്ഖാതായ മഹാസീമായ പന വിത്ഥാരത്താ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനത്താ സമഗ്ഗഭാവത്ഥം സോധേതബ്ബം ഹോതി. ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാതി തിസ്സം സീമായം ചതുവഗ്ഗാദിഗണം പൂരേത്വാ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഠിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി അഞ്ഞേസം ഹത്ഥപാസം അനാഗതാനം പകതത്തഭിക്ഖൂനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ പകതത്താ ഛന്ദാരഹാ’’തി (പരി. ൪൯൭). സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാതി ഛന്ദസ്സ ആഹരിതത്താ ഹത്ഥപാസം ആഗതാപി അനാഗതാപി സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗായേവ ഹോന്തി, തസ്മാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ. തിക്ഖത്തും സാവേത്വാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ കമ്മവാചം അഭണിത്വാ ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സ. ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബകമ്മം അപലോകനകമ്മം നാമാതി യോജനാ. വുത്തനയേനേവാതി അപലോകനകമ്മേ വുത്തനയേനേവ. ഇമിനാ ‘‘സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ’’തി ഇദം ദ്വയം അതിദിസതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ തേസു ചതൂസു കമ്മേസു കിം അഞ്ഞകമ്മം ഇതരകമ്മവസേന കാതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ര’’ഇച്ചാദി. ഏവം ഹോതു, ഏവം സന്തേ അവിസേസേന സബ്ബമ്പി കമ്മം അഞ്ഞവസേന കത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഞത്തിദുതിയകമ്മം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ, ഞത്തിദുതിയകമ്മേ പന വിസേസോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ. പടിക്ഖിത്തമേവ അട്ഠകഥായന്തി അജ്ഝാഹാരസമ്ബന്ധോ. യദി ഏവം അക്ഖരപരിഹീനാദീസു സന്തേസു കമ്മകോപോ സിയാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ അക്ഖരപരിഹീനന്തി ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദീസു സു-കാര ണാ-കാര തു-കാരാദീനം ഭസ്സനം. പദപരിഹീനന്തി സുണാതൂതിആദീനം വിഭത്യന്തപദാനം ഭസ്സനം. ദുരുത്തപദം പന ഉപരി വക്ഖതി.

ഇദാനി പുനപ്പുനവചനേ പയോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം അകുപ്പകമ്മേ ദള്ഹികമ്മം ഹോതി, കുപ്പകമ്മേ കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഇദന്തി ഇദം പുനപ്പുനം വുത്തകമ്മം. അകുപ്പകമ്മേതി അകുപ്പേ ഠാനാരഹേ പുരേകതകമ്മേ. ദള്ഹികമ്മം ഹോതീതി ഥിരതരകമ്മം ഹോതി ഏകായ രജ്ജുയാ ബന്ധിതബ്ബഭാരേ ദുതിയതതിയാദിരജ്ജൂഹി ബന്ധനം വിയ. കുപ്പകമ്മേതി അക്ഖരപരിഹീനാദിവസേന കുപ്പേ അട്ഠാനാരഹേ പുരേകതകമ്മേ. കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി പുനപ്പുനം വുത്തേ സതി തേസം അക്ഖരപരിഹീനാദീനം സോധിതത്താ പരിസുദ്ധകമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. അകുപ്പകമ്മേ കുപ്പകമ്മേതി വാ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. പുരേതരം കതകമ്മസ്മിം അകുപ്പകമ്മേ സതി പച്ഛാ ഇദം പുനപ്പുനം വുത്തകമ്മം ദള്ഹികമ്മം ഹോതി, പുരേകതകമ്മസ്മിം കുപ്പകമ്മേ സതി ഇദം പുനപ്പുനം വുത്തകമ്മം അകുപ്പം ഠാനാരഹം പരിസുദ്ധകമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി. ഇമം പാഠം നിസ്സായ ആചരിയവരാ ഏകപുഗ്ഗലമ്പി അനേകക്ഖത്തും ഉപസമ്പദകമ്മം കരോന്തി. കസ്മാ പന തേ ഭിക്ഖൂ ലജ്ജീപേസലബഹുസ്സുതസിക്ഖാകാമഭൂതാനം അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ സിക്ഖം ഗണ്ഹന്തീതി? ന തേ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികാ ലദ്ധസിക്ഖം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ഗണ്ഹന്തി, അഥ ഖോ തായ ഏവ സദ്ധിം ദിഗുണതിഗുണം കരോന്തി. ഏവം സന്തേപി പുരിമസിക്ഖായ അസദ്ദഹന്തായേവ കരേയ്യും, നോ സദ്ദഹന്താതി? നോ അസദ്ദഹന്താ, സദ്ദഹന്താപി തേ ഭിക്ഖൂ പുനപ്പുനകരണേ യുത്തിതോപി ആഗമതോപി ആദീനവം അപസ്സന്താ ആനിസംസമേവ പസ്സന്താ കരോന്തീതി.

കഥം യുത്തിതോ ആനിസംസം പസ്സന്തി? യഥാ ഹി ലോകേ അഭിസിത്തമ്പി രാജാനം പുനപ്പുനാഭിസിഞ്ചനേ ആദീനവം ന പസ്സന്തി, അഥ ഖോ അഭിസേകാനുഭാവേന രാജിദ്ധിപ്പത്തതാദീഹി കാരണേഹി ആനിസംസമേവ പസ്സന്തി, യഥാ ച സാസനേ ചേതിയം വാ പടിമം വാ നിട്ഠിതസബ്ബകിച്ചം ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തിആദീഹി ഭഗവതോ വചനേഹി അഭിസേകമങ്ഗലം കരോന്താപി പുനപ്പുനകരണേ ആദീനവം അപസ്സന്താ അതിരേകതരം മഹിദ്ധികതാമഹാനുഭാവതാദിആനിസംസമേവ പസ്സന്താ പുനപ്പുനം കരോന്തിയേവ, ഏവമേവ കതഉപസമ്പദകമ്മം ഭിക്ഖും പുനദേവ കമ്മവാചാഭണനേ ആദീനവം അപസ്സന്താ പുബ്ബേ കതകമ്മസ്മിം വത്ഥുആദീസു പഞ്ചസു അങ്ഗേസു ഏകസ്മിമ്പി അങ്ഗേ അപരിപുണ്ണേ സതി കമ്മകോപസമ്ഭവതോ ഇദാനി കതകമ്മേന പരിപുണ്ണഅങ്ഗേ സതി കമ്മസമ്പത്തിസമ്ഭവഞ്ച പുബ്ബേവ കമ്മസമ്പത്തിസമ്ഭവേപി ദള്ഹികമ്മഥിരതരസമ്ഭവഞ്ച ആനിസംസം പസ്സന്താ കരോന്തി. കഥം ആഗമതോ ആനിസംസം പസ്സന്തി? യഥാവുത്തപരിവാരട്ഠകഥാപാഠവിനയസങ്ഗഹപാഠേസു ദുരുത്തപദസ്സ സോധനത്ഥം പുനപ്പുനം വത്തബ്ബഭാവസ്സ ഉപലക്ഖണനയേന വചനതോ. സേസഞത്തിദോസഅനുസ്സാവനദോസാനഞ്ച വത്ഥുവിപത്തിസീമവിപത്തിപരിസവിപത്തിദോസാനഞ്ച സോധനം ദസ്സിതം ഹോതി. തേനേവ ച കാരണേന അയമ്പി പച്ഛിമപാഠോ ആചരിയേന വുത്തോ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. ഇതി പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ കോപസമ്ഭവേപി ഇദാനി കതകമ്മേന സമ്പജ്ജനസങ്ഖാതം ആനിസംസം ആഗമതോ പസ്സന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ആചരിയാ ഇമം ‘‘പുനപ്പുനം വത്തും വട്ടതീതി പാഠം തസ്മിംയേവ പഠമകമ്മകരണകാലേ ദുരുത്തസോധനത്ഥം വത്തബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം, ന ചിരകാലേ’’തി വദന്തി, തദേതം വചനം നേവ അട്ഠകഥായം ആഗതം, ന ടീകാദീസു വിനിച്ഛിതം, തേസം മതിമത്തമേവ, തസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബം. അപിച തസ്മിം ഖണേ പുനപ്പുനം വചനതോപി അപരഭാഗേ വചനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ പുനപ്പുനം ഭണനേ ഞത്തിദോസഅനുസ്സാവനദോസാനി പച്ഛിമഭണനേ സുട്ഠു ഭണന്തോ സോധേതും സക്കുണേയ്യ, ന വത്ഥുവിപത്തിസീമവിപത്തിപരിസവിപത്തിദോസാനി. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ തമേവ വത്ഥു, സാ ഏവ സീമാ, സാ ഏവ പരിസാ, തസ്മാ താനി പുനപ്പുനവചനേന സോധേതുമസക്കുണേയ്യാനി ഹോന്തി. അപരഭാഗേ കരോന്തോ പന പുബ്ബേ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സഭാവേന വത്ഥുവിപത്തിഭൂതേപി ഇദാനി പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സത്താ വത്ഥുസമ്പത്തി ഹോതി, പുബ്ബേ സീമസങ്കരാദിഭാവേന സീമവിപത്തിസമ്ഭവേപി ഇദാനി തദഭാവത്ഥായ സുട്ഠു സോധിതത്താ സീമസമ്പത്തി ഹോതി, പുബ്ബേ വഗ്ഗകമ്മാദിവസേന പരിസവിപത്തിസമ്ഭവേപി ഇദാനി തദഭാവത്ഥായ സുട്ഠു സോധിതത്താ പരിസസമ്പത്തി ഹോതി, ഏവം പഞ്ച വിപത്തിയോ സോധേത്വാ പഞ്ച സമ്പത്തിയോ സമ്പാദേത്വാ കാതും സക്കുണേയ്യതോ പഠമകാലേ പുനപ്പുനം ഭണനതോപി അപരഭാഗേ ഭണനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസന്തി വേദിതബ്ബം.

യദി ഏവം ഉപസമ്പദസിക്ഖായ ദഹരോ ഭവേയ്യാതി? ന ഭവേയ്യ. കസ്മാ? പോരാണസിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖിത്വാ തായ ഏവ പതിട്ഠിതത്താതി. ഏവം സന്തേപി പുരേകതകമ്മസ്സ സമ്പജ്ജനഭാവേന തിട്ഠന്തേ സതി തായ ഠിതത്താ അദഹരോ സിയാ. പുരിമകമ്മസ്സ അസമ്പജ്ജനഭാവേന ഇദാനി കതകമ്മേയേവ ഉപസമ്പദഭാവേന തിട്ഠന്തേ സതി കസ്മാ ദഹരോ ന ഭവേയ്യാതി? ഏവം സന്തേ ദഹരോ ഭവേയ്യ. ഏവം ദഹരോ സമാനോ പുരിമസിക്ഖായ വസ്സം ഗണേത്വാ യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനാദീനി സമ്പടിച്ഛന്തോ മഹാസാവജ്ജോ ഭവേയ്യാതി? ഏവം പുരിമസിക്ഖായ അട്ഠിതഭാവം പച്ഛിമസിക്ഖായ ഏവ ലദ്ധുപസമ്പദഭാവം തഥതോ ജാനന്തോ ഏവം കരോന്തോ സാവജ്ജോ ഹോതി, ഏവം പന അജാനന്തോ ‘‘പുരിമസിക്ഖായമേവ ഠിതോ’’തി മഞ്ഞിത്വാ ഏവം കരോന്തോ അനവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘അനാപത്തി ഊനവീസതിവസ്സം പരിപുണ്ണസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഉപസമ്പാദേന്തസ്സ അനാപത്തി, പുഗ്ഗലോ പന അനുപസമ്പന്നോവ ഹോതി. സചേ പന സോ ദസവസ്സച്ചയേന അഞ്ഞം ഉപസമ്പാദേതി, തം ചേ മുഞ്ചിത്വാ ഗണോ പൂരതി, സൂപസമ്പന്നോ. സോപി ച യാവ ന ജാനാതി, താവസ്സ നേവ സഗ്ഗന്തരായോ, ന മോക്ഖന്തരായോ. ഞത്വാ പന പുന ഉപസമ്പജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി സമന്തപാസാദികായം (പാചി. അട്ഠ. ൪൦൬) ആഗതത്താ വിഞ്ഞായതി. ഏവം വത്ഥുവിപന്നത്താ കമ്മകോപതോ അനുപസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപജ്ഝായോ ഭവിതും യുത്തകാലേ പുന ഉപസമ്പജ്ജനേന ഉപസമ്പന്നഭൂതഭാവസ്സ അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ ഇമിനാ നയേന സീമവിപന്നപഅസവിപന്നഞത്തിവിപന്നഅനുസ്സാവനവിപന്നഭൂതത്താ കമ്മകോപതോ പുബ്ബേ അനുപസമ്പന്നഭൂതം പുഗ്ഗലമ്പി അപരഭാഗേ വുഡ്ഢിപ്പത്തികാലേപി പഞ്ച വിപത്തിദോസാനി സോധേത്വാ പുന ഉപസമ്പദകമ്മവാചാകരണേന ഉപസമ്പാദേതും വട്ടതി. സോപി പുഗ്ഗലോ പുബ്ബകമ്മകാലേ അനുപസമ്പന്നോ ഹുത്വാപി അപരകമ്മകാലേ ഉപസമ്പന്നോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഏകച്ചേ പന ഭിക്ഖൂ പോരാണസിക്ഖം പച്ചക്ഖായ നവസിക്ഖമേവ ഗണ്ഹിംസു, തേ പന ഭിക്ഖൂ നവസിക്ഖാവസേന ദഹരാവ ഭവന്തി, ഏവം കരണഞ്ച അതിവിയ ഗുണവിസിട്ഠം അത്തനോ നവകതരം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ പയിരുപാസിതുകാമോ തം പുഗ്ഗലം അത്തനാ വുഡ്ഢതരം കാതുകാമോ അത്താനം ദഹരം കാതുകാമോ ഹുത്വാ ധമ്മഗാരവേന കരോന്തോ യുത്തോ ഭവേയ്യ. അഥ പന സിക്ഖാസമ്പന്നം കത്തുകാമോ ഏവം കരേയ്യ, സിക്ഖാ നാമ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ സതി സമ്പജ്ജതി, സീലവിസുദ്ധിയേവ കാരണം ഹോതി, തസ്മാ യദി പുരിമസിക്ഖാ അട്ഠിതാ ഭവേയ്യ, പച്ചക്ഖാനകിച്ചം നത്ഥി, സയമേവ പതിതാ ഹോതി. പുരിമസിക്ഖായ ഠിതായ സതി വിബ്ഭമിതുകാമോയേവ പച്ചക്ഖാനം കരേയ്യ, ന ഭിക്ഖുഭവിതുകാമോ, സോ പന ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമേവ പരിസുദ്ധം കരേയ്യ, തസ്മാ പോരാണസിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനം അയുത്തം വിയ ദിസ്സതി. തതോ പോരാണസിക്ഖം പച്ചക്ഖായ നവസിക്ഖാഗഹണതോ പുനപ്പുനം കരണംയേവ യുത്തതരം ദിസ്സതി. കസ്മാ? പോരാണസിക്ഖം പച്ചക്ഖായ നവസിക്ഖാഗഹണേ പുരിമകമ്മം അസമ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛിമകമ്മസമ്പജ്ജനേ സതി കിഞ്ചാപി പുരിമസിക്ഖാ നത്ഥി, യാ പച്ചക്ഖാതബ്ബാ, തഥാപി നവസിക്ഖായ സമ്പജ്ജിതത്താ ദോസോ നത്ഥി, ദഹരഭാവം പത്തോപി യുത്തരൂപോയേവ.

യദി പുരിമകമ്മമ്പി പച്ഛിമകമ്മമ്പി സമ്പജ്ജതിയേവ, ഏവം സതി പുരിമസിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനം നിരത്ഥകം. പച്ഛിമസിക്ഖായ ഠിതോപി ദഹരഭാവം പത്തത്താ അയുത്തരൂപോ. യദി പന പുരിമകമ്മമേവ സമ്പജ്ജതി, ന പച്ഛിമകമ്മം, ഏവം സതി പുബ്ബേ ഠിതപോരാണസിക്ഖാപി പച്ചക്ഖാനേന പതിതാ. പച്ഛിമസിക്ഖാപി പച്ഛിമകമ്മസ്സ പഞ്ചന്നം വിപത്തീനം അഞ്ഞതരേന യോഗതോ ന സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ പുരിമസിക്ഖായ ച പതിതത്താ പച്ഛിമസിക്ഖായ ച അലദ്ധത്താ ഉഭതോ ഭട്ഠത്താ അയുത്തോവ ഹോതി. പോരാണസിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ നവസിക്ഖാഗഹണേ പന സതി പുരിമകമ്മം സമ്പന്നം ഹുത്വാ പച്ഛിമകമ്മം അസമ്പന്നം ഹോന്തമ്പി പുരിമസിക്ഖായ പതിട്ഠിതോയേവ, പുരിമം അസമ്പന്നം ഹുത്വാ പച്ഛിമം സമ്പന്നമ്പി പച്ഛിമസിക്ഖായ ഠിതോ ഏവ. പുരിമപച്ഛിമകമ്മദ്വയമ്പി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമ്പന്നമ്പി ദള്ഹികമ്മഥിരതരഭൂതായ പുരിമസിക്ഖായ ഠിതോയേവ സോ ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്മാ പുരിമസിക്ഖം പച്ചക്ഖായ നവസിക്ഖാഗഹണതോ പുരിമസിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ പുനപ്പുനം നവസിക്ഖാഗഹണം യുത്തതരം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇമം പന പുനപ്പുനം കരോന്താനം ആചരിയാനം വാദം അമനസികരോന്താ അഞ്ഞേ ആചരിയാ അനേകപ്പകാരം അനിച്ഛിതകഥം കഥേന്തി. കഥം? ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവം വദന്തി ‘‘കിം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഏവം കരോന്താ പാരാജികപ്പത്തം ഭിക്ഖും പുന സിക്ഖായ പതിട്ഠാപേസ്സാമാതി മഞ്ഞന്തീ’’തി. തേ ഥേരാ പുനപ്പുനം കമ്മവാചം ഭണന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഇമിനാ കാരണേന ഏവം കരോന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹംസു. ഏകച്ചേ പന ഥേരാ ‘‘കസ്മാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ പുനപ്പുനം കരോന്തി, യഥാ നാമ അസനി ഏകവാരമേവ പതന്തീ സത്തേ ജീവിതക്ഖയം പാപേതി, ഏവമേവ ഭഗവതോ ആണാഭൂതാ കമ്മവാചാ ഏകവാരം ഭണമാനാ കമ്മം സിജ്ഝാപേതി, ന അനേകവാര’’ന്തി, തേപി ‘‘കമ്മസിജ്ഝനത്ഥായ പുനപ്പുനം ഭണന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹംസു. ബഹവോ പന ഭിക്ഖൂ പുനപ്പുനം കരോന്തേ ദിസ്വാ ഏവം വദന്തി ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി ദിന്നസിക്ഖം അസദ്ദഹന്താ ഏവം കരോന്തി, ആചരിയുപജ്ഝായഗുണാപരാധകാ ഏതേ സമണാ’’തി. തേ ‘‘പുബ്ബസിക്ഖം അസദ്ദഹിത്വാ പുനപ്പുനം കരോന്തീ’’തി മഞ്ഞന്താ ഏവമാഹംസു.

അപരേ പന ഥേരാ ‘‘പഠമം ഉപസമ്പദകമ്മവാചാഭണനകാലേയേവ പുനപ്പുനം വത്തബ്ബം, ന അപരഭാഗേ’’തി, തത്ഥ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അഞ്ഞേ ഏവമാഹംസു ‘‘ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായമേവ പുനപ്പുനം വത്തബ്ബന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, ന ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ, അഥ ച പനിമേ ഭിക്ഖൂ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മഭൂതായ ഉപസമ്പദകമ്മവാചായ പുനപ്പുനം കരോന്തി, ഏതം അട്ഠകഥായ ന സമേതീ’’തി, തം നീതത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ വദിംസു. നേയ്യത്ഥതോ പന ഇമിനാ നയേന ചതൂസുപി കമ്മേസു പുനപ്പുനം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കമ്മസങ്കരമേവ ഹി ഞത്തിദുതിയകമ്മേ വിസേസതോ വദതി, പുനപ്പുനം വത്തബ്ബഭാവോ പന സബ്ബേസൂതി ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവ ഹി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവാചായ ഉപസമ്പന്നട്ഠാനേയേവ പുബ്ബേ അനുപസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പച്ഛാ ഉപസമ്പജ്ജിതബ്ബഭാവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി.

പടിപുച്ഛാകരണീയാദീസുപീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന പടിംഞ്ഞായ കരണീയാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ പടിപുച്ഛായ കരണീയം അപ്പടിപുച്ഛാ കരോതീതി പുച്ഛിത്വാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ കാതബ്ബം അപുച്ഛിത്വാ അചോദേത്വാ അസാരേത്വാ കരോതി. പടിഞ്ഞായ കരണീയം അപ്പടിഞ്ഞായ കരോതീതി പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ യഥാദിന്നായ പടിഞ്ഞായ കാതബ്ബം അപടിഞ്ഞായ പടിഞ്ഞം അകരോന്തസ്സ വിലപന്തസ്സ ബലക്കാരേന കരോതി. സതിവിനയാരഹസ്സാതി ദബ്ബമല്ലപുത്തത്ഥേരസദിസസ്സ ഖീണാസവസ്സ. അമൂള്ഹവിനയാരഹസ്സാതി ഗഗ്ഗഭിക്ഖുസദിസസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ. തസ്സപാപിയസികകമ്മാരഹസ്സാതി ഉപവാളഭിക്ഖുസദിസസ്സ ഉസ്സന്നപാപസ്സ. തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സാതി പണ്ഡകലോഹിതകഭിക്ഖുസദിസസ്സ ഭണ്ഡനകാരകസ്സ. നിയസകമ്മാരഹസ്സാതി സേയ്യസകഭിക്ഖുസദിസസ്സ അഭിണ്ഹാപത്തികസ്സ. പബ്ബാജനീയകമ്മാരഹസ്സാതി അസ്സജിപുനബ്ബസുകഭിക്ഖുസദിസസ്സ കുലദൂസകസ്സ. പടിസാരണീയകമ്മാരഹസ്സാതി സുധമ്മഭിക്ഖുസഅസസ്സ ഉപാസകേ ജാതിആദീഹി ദൂസേന്തസ്സ. ഉക്ഖേപനീയകമ്മാരഹസ്സാതി ഛന്നഭിക്ഖുസദിസസ്സ ആപത്തിം അപസ്സന്തസ്സ ആപത്തിം അദേസേന്തസ്സ അരിട്ഠഭിക്ഖുസദിസസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിം അവിസ്സജ്ജേന്തസ്സ. പരിവാസാരഹസ്സാതി പടിച്ഛന്നസങ്ഘാദിസേസാപത്തികസ്സ. മൂലായപടികസ്സനാരഹസ്സാതി അന്തരാപത്തിം ആപന്നസ്സ. മാനത്താരഹന്തി അപ്പടിച്ഛന്നസങ്ഘാദിസേസാപത്തികം. അബ്ഭാനാരഹന്തി ചിണ്ണമാനത്തം ഭിക്ഖും. ഉപസമ്പാദേതീതി ഉപസമ്പദകമ്മം കരോതി.

അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതീതി അനുപോസഥദിവസേ ഉപോസഥം കരോതി. ഉപോസഥദിവസോ നാമ ഠപേത്വാ കത്തികമാസം അവസേസേസു ഏകാദസസു മാസേസു ഭിന്നസ്സ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദിവസോ ച യഥാവുത്താ ചാതുദ്ദസപന്നരസാ ച, ഏതം തിപ്പകാരമ്പി ഉപോസഥദിവസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഉപോസഥം കരോന്തോ അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതി നാമ. യത്ര ഹി പത്തചീവരാദിഅത്ഥായ അപ്പമത്തകേന കാരണേന വിവദന്താ ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ തസ്മിം അധികരണേ വിനിച്ഛിതേ ‘‘സമഗ്ഗാ ജാതമ്ഹാ’’തി അന്തരാ സാമഗ്ഗീഉപോസഥം കാതും ന ലഭന്തി, കരോന്തേഹി അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കതോ നാമ ഹോതി.

അപ്പവാരണായ പവാരേതീതി അപ്പവാരണദിവസേ പവാരേതി. പവാരണദിവസോ നാമ ഏകസ്മിം കത്തികമാസേ ഭിന്നസ്സ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദിവസോ ച പച്ചുക്കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതദിവസോ ച ദ്വേ ച പുണ്ണമാസിയോ, ഏതം ചതുബ്ബിധം പവാരണദിവസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ പവാരേന്തോ അപ്പവാരണായ പവാരേതി നാമ. ഇധാപി അപ്പമത്തകസ്സ വിവാദസ്സ വൂപസമേ സാമഗ്ഗീപവാരണം കാതും ന ലഭന്തി. കരോന്തേഹി അപ്പവാരണായ പവാരണാ കതാ ഹോതീതി അയം അട്ഠകഥാപാഠോ (പരി. അട്ഠ. ൪൮൩).

‘‘ഉമ്മത്തകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉമ്മത്തകസമ്മുതി ഉമ്മത്തകേന യാചിത്വാ കതേ അസമ്മുഖാപി ദാതും വട്ടതി, തത്ഥ നിസിന്നേപി ന കുപ്പതി നിയമാഭാവതോ. അസമ്മുഖാ കതേ പന ദോസാഭാവം ദസ്സേതും ‘അസമ്മുഖാ കതം സുകതം ഹോതീ’തി വുത്തം. ദൂതേന ഉപസമ്പദാ പന സമ്മുഖാ കാതും ന സക്കാ കമ്മവാചാനാനത്തസമ്ഭവതോ. പത്തനിക്കുജ്ജനാദയോ ഹത്ഥപാസതോ അപനീതമത്തേപി കാതും വട്ടന്തി. സങ്ഘസമ്മുഖതാതിആദീസു യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തി, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹതോ ഹോതി, സമ്മുഖീഭൂതാ ന പടിക്കോസന്തി, അയം സങ്ഘസമ്മുഖതാ. യേന ധമ്മേന യേന വിനയേന യേന സത്ഥുസാസനേന സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, അയം ധമ്മസമ്മുഖതാ വിനയസമ്മുഖതാ. തത്ഥ ധമ്മോതി ഭൂതം വത്ഥു. വിനയോതി ചോദനാ ചേവ സാരണാ ച. സത്ഥുസാസനം നാമ ഞത്തിസമ്പദാ ചേവ അനുസ്സാവനസമ്പദാ ച. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, തസ്സ സമ്മുഖാഭാവോ പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ. കത്തികമാസസ്സ പവാരണമാസത്താ ‘ഠപേത്വാ കത്തികമാസ’ന്തി വുത്തം. പച്ചുക്കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതദിവസോ ചാതി കാളപക്ഖേ ചാതുദ്ദസിം പന്നരസിം വാ സന്ധായ വുത്തം. ദ്വേ പുണ്ണമാസിയോതി പഠമപച്ഛിമവസ്സൂപഗതാനം വസേന വുത്ത’’ന്തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൪൮൩) ആഗതം.

‘‘ഠപിതഉപോസഥപവാരണാനം കത്തികമാസേ സാമഗ്ഗിയാ കതായ സാമഗ്ഗീപവാരണം മുഞ്ചിത്വാ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതീതി ആഹ ‘ഠപേത്വാ കത്തികമാസ’ന്തി. സചേ പന തേസം നാനാസീമാസു മഹാപവാരണായ വിസും പവാരിതാനം കത്തികമാസബ്ഭന്തരേ സാമഗ്ഗീ ഹോതി, സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ ഏവ തേഹി കാതബ്ബോ, ന പവാരണാ ഏകസ്മിം വസ്സേ കതപവാരണാനം പുന പവാരണായ അവിഹിതത്താ. സാമഗ്ഗീദിവസോ ഹോതീതി അനുപോസഥദിവസേ സാമഗ്ഗീകരണം സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന ചാതുദ്ദസിയം പന്നരസിയം വാ സങ്ഘോ സാമഗ്ഗിം കരോതി, തദാ സാമഗ്ഗീഉപോസഥദിവസോ ന ഹോതി, ചാതുദ്ദസീപന്നരസീഉപോസഥോവ ഹോതി. ഉപരി പവാരണായപി ഏസേവ നയോ. പച്ചുക്കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതദിവസോ ചാതി ഭണ്ഡനകാരകേഹി ഉപദ്ദുതാ വാ കേനചിദേവ കരണീയേന പവാരണസങ്ഗഹം വാ കത്വാ ഠപിതോ കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീദിവസോ ച. ദ്വേ ച പുണ്ണമാസിയോതി പുബ്ബകത്തികപുണ്ണമാ പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ചാതി ദ്വേ പുണ്ണമാസിയോ. ഏതം ചതുബ്ബിധന്തി പുണ്ണമാസിദ്വയേന സദ്ധിം സാമഗ്ഗീപവാരണം ചാതുദ്ദസീപവാരണഞ്ച സമ്പിണ്ഡേത്വാ, ഇദഞ്ച പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം. തഥാരൂപപച്ചയേ പന സതി ഉഭിന്നം പുണ്ണമാസീനം പുരിമാ ദ്വേ ചാതുദ്ദസിയോ, കാളപക്ഖചാതുദ്ദസിയാ അനന്തരാ പന്നരസീപീതി ഇമേപി തയോ ദിവസാ പവാരണാദിവസാ ഏവാതി ഇമം സത്തവിധമ്പി പവാരണാദിവസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ പവാരേതും ന വട്ടതീ’’തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പരിവാര ൨.൪൮൩) ആഗതം.

ഏവം വത്ഥുവിപത്തിവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഞത്തിവിപത്തിവിനിച്ഛയം അനുസ്സാവനവിപത്തിവിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ഞത്തിതോ വിപത്തിയം പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ചമഞത്തിവിപത്തിയം ‘‘പച്ഛാ വാ ഞത്തിം ഠപേതീ’’തി ഏതസ്സ സംവണ്ണനായം അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാതി പഠമം അനുസ്സാവനം സാവേത്വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി അനുസ്സാവനാനന്തരമേവ സകലം ഞത്തിം വത്വാ, പരിയോസാനേ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്വാതി അധിപ്പായോ.

൨൫൨. ചതുത്ഥഅനുസ്സാവനവിപത്തിസംവണ്ണനായം ‘‘യ്വായന്തി ബ്യഞ്ജനപ്പഭേദോ അധിപ്പേതോ. ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോതി ഏത്ഥ ദസധാ ദസവിധേന ബ്യഞ്ജനാനം പഭേദോതി യോജേതബ്ബം. കേനായം പഭേദോതി ആഹ ‘ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ’തി. യഥാധിപ്പേതത്ഥബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനസങ്ഖാതാനം അക്ഖരാനം ജനികാ ബുദ്ധി ബ്യഞ്ജനബുദ്ധി, തായ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ, അക്ഖരസമുട്ഠാപകചിത്തഭേദേനേവാതി അത്ഥോ. യം വാ സംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി, ഇദമ്പി ഗരുകന്തി യോജനാ’’തി വിമതിവിനോദനിയം വുത്തം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൪൮൫) പന ‘‘ഠാനകരണാനി സിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബമക്ഖരം സിഥിലം, താനിയേവ ധനിതാനി അസിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബമക്ഖരം ധനിതം. ദ്വിമത്തകാലം ദീഘം, ഏകമത്തകാലം രസ്സം. ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോതി ഏവം സിഥിലാദിവസേന ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ അക്ഖരുപ്പാദകചിത്തസ്സ ദസപ്പകാരേന പഭേദോ. സബ്ബാനി ഹി അക്ഖരാനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനി യഥാധിപ്പേതത്ഥബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനാനി ച. സംയോഗോ പരോ ഏതസ്മാതി സംയോഗപരോ. ന സംയോഗപരോ അസംയോഗപരോ ‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതഥേരസ്സ യസ്സ ന ഖമതീ’തി ഏത്ഥ ത-കാര ന-കാരസഹിതാരോ അസംയോഗപരോ. കരണാനീതി കണ്ഠാദീനി’’ ഇതി ഏത്തകം വുത്തം.

പുന വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പരിവാര ൨.൪൮൫) ‘‘തത്ഥ ആയസ്മതോതിആദീസു സരാനന്തരിതാനി സ-കാര മ-കാരാദിബ്യഞ്ജനാനി ‘സംയോഗോ’തി വുച്ചന്തി. യോ സംയോഗോ പരോ യസ്സ അ-കാരാദിനോ, സോ സംയോഗപരോ നാമ. രസ്സന്തി അ-കാരാദിബ്യഞ്ജനരഹിതം പദം. അസംയോഗപരന്തി ‘യസ്സ ന ഖമതീ’തിആദീസു സ-കാര ന-കാരാദിബ്യഞ്ജനസഹിതം പദം സന്ധായ വുത്തം. ത-കാരസ്സ ഥ-കാരം അകത്വാ ‘സുണാതു മേ’തിആദിം അവത്വാ വഗ്ഗന്തരേ സിഥിലമേവ കത്വാ ‘സുണാടു മേ’തിആദിം വദന്തോപി ദുരുത്തം കരോതിയേവ ഠപേത്വാ അനുരൂപം ആദേസം. യഞ്ഹി ‘സച്ചികത്ഥപരമത്ഥേനാ’തി വത്തബ്ബേ ‘സച്ചികട്ഠപരമട്ഠേനാ’തി ച ‘അത്ഥകഥാ’തി ച വത്തബ്ബേ ‘അട്ഠകഥാ’തി ച തത്ഥ തത്ഥ വുച്ചതി, താദിസം പാളിഅട്ഠകഥാദീസു ദിട്ഠപയോഗം തദനുരൂപഞ്ച വത്തും വട്ടതി, തതോ അഞ്ഞം ന വട്ടതി. തേനാഹ ‘അനുക്കമാഗതം പവേണിം അവിനാസേന്തേനാ’തിആദി. ‘ദീഘേ വത്തബ്ബേ രസ്സ’ന്തിആദീസു ‘ഭിക്ഖൂന’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘ഭിക്ഖുന’ന്തി വാ ‘ബഹൂസൂ’തി വത്തബ്ബേ ‘ബഹുസൂ’തി വാ ‘നക്ഖമതീ’തി വത്തബ്ബേ ‘ന ഖമതീ’തി വാ ‘ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’തി വത്തബ്ബേ ‘ഉപസമ്പദാപേഖോ’തി വാ ഏവം അനുരൂപട്ഠാനേസു ഏവ ദീഘരസ്സാദിരസ്സദീഘാദിവസേന പരിവത്തേതും വട്ടതി, ന പന ‘നാഗോ’തി വത്തബ്ബേ ‘നഗോ’തി വാ ‘സങ്ഘോ’തി വത്തബ്ബേ ‘സഘോ’തി വാ ‘തിസ്സോ’തി വത്തബ്ബേ ‘തിസോ’തി വാ ‘യാചതീ’തി വത്തബ്ബേ ‘യാചന്തീ’തി വാ ഏവം അനനുരൂപട്ഠാനേസു വത്തും. സമ്ബന്ധം പന വവത്ഥാനഞ്ച സബ്ബഥാപി വട്ടതീതി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ആഗതം. സേസാനി അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ സുട്ഠു സല്ലക്ഖേതബ്ബാനി.

൨൫൩. സീമവിപത്തിവിനിച്ഛയോ പന ഹേട്ഠാ സീമകഥായം സബ്ബേന കഥിതോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ.

പരിസവിപത്തികഥായ ചതുവഗ്ഗകരണേതി ചതുവഗ്ഗേന സങ്ഘേന കത്തബ്ബേ. അനിസ്സാരിതാതി ഉപോസഥട്ഠപനാദിനാ വാ ലദ്ധിനാനാസംവാസകഭാവേന വാ ന ബഹികതാ. അട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘അപകതത്തസ്സാതി ഉക്ഖിത്തകസ്സ വാ യസ്സ വാ ഉപോസഥപവാരണാ ഠപിതാ ഹോന്തീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൨൫) വുത്തത്താ ഠപിതഉപോസഥപവാരണോ ഭിക്ഖു അപകതത്തോ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം. പരിസുദ്ധസീലാതി പാരാജികം അനാപന്നാ അധിപ്പേതാ. പരിവാസാദികമ്മേസു പന ഗരുകട്ഠാപി അപകതത്താ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം. അവസേസാ…പേ… ഛന്ദാരഹാവ ഹോന്തീതി ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതേ സന്ധായ വുത്തം, അവിജഹിത്വാ ഠിതാ പന ഛന്ദാരഹാ ന ഹോന്തി, തേപി ചതുവഗ്ഗാദിതോ അധികാ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാവ ഛന്ദാരഹാ ഹോന്തി, തസ്മാ സങ്ഘതോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതേനേവ ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ദാതബ്ബാ.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൪൮൮) പന ‘‘അനുക്ഖിത്താ പാരാജികം അനാപന്നാ ച പകതത്താതി ആഹ ‘പകതത്താ അനുക്ഖിത്താ’തിആദി. തത്ഥ അനിസ്സാരിതാതി പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. പരിസുദ്ധസീലാതി പാരാജികം അനാപന്നാ. ന തേസം ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ഏതീതി തീസു ദ്വീസു വാ നിസിന്നേസു ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഹടാപി അനാഹടാവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ’’തി ആഗതോ. ഏവം പാളിയഞ്ച അട്ഠകഥായ ച ചതുന്നമ്പി കമ്മാനം സമ്പത്തി ച വിപത്തി ച ആഗതാ, ടീകാചരിയേഹി ച വിനിച്ഛിതാ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ചത്താരി കമ്മാനി കത്തബ്ബാനി, ന അവുത്തനയേന. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; ൨.൪൩൧) –

‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ വിനയോ ച വുത്തോ;

യോ തസ്സ പുത്തേഹി തഥേവ ഞാതോ;

സോ യേഹി തേസം മതിമച്ചജന്താ;

യസ്മാ പുരേ അട്ഠകഥാ അകംസു.

‘‘തസ്മാ ഹി യം അട്ഠകഥാസു വുത്തം;

തം വജ്ജയിത്വാന പമാദലേഖം;

സബ്ബമ്പി സിക്ഖാസു സഗാരവാനം;

യസ്മാ പമാണം ഇധ പണ്ഡിതാന’’ന്തി.

ഇമസ്മിഞ്ഹി കമ്മവഗ്ഗേ അപലോകനാദീനം ചതുന്നം കമ്മാനം കരണട്ഠാനം ഏകാദസവിപത്തിസീമവിമുത്തം ബദ്ധസീമഭൂതംയേവ വുത്തം, ‘‘ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തീ’’തി (പരി. ൪൮൬) വചനതോ ന അബദ്ധഉപചാരസീമഭൂതം. ന ഹി തത്ഥ ഏകാദസവിപത്തി അത്ഥി. അട്ഠകഥായമ്പി (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨) ‘‘അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബം കമ്മ’’ന്തി അപലോകനകമ്മസ്സാപി ബദ്ധസീമായമേവ കത്തബ്ബഭാവോ വുത്തോ, ന ഉപചാരസീമായം. ന ഹി തത്ഥ സീമട്ഠകസങ്ഘസോധനഞ്ച ഛന്ദാരഹാനഞ്ച അത്ഥി, അന്തോസീമം പവിട്ഠപവിട്ഠാനം സങ്ഘലാഭോ ദാതബ്ബോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഞത്തികമ്മഭൂതം ഉപോസഥപവാരണാകമ്മം അബദ്ധസീമവിഹാരേപി കത്തബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഹന്താനം ആചരിയാനം വാദോപി ‘‘ഞത്തിദുതിയകമ്മഭൂതം കഥിനദാനകമ്മം ഉപചാരസീമായമേവ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഹന്താനം ആചരിയാനം വാദോപി പാളിവിരോധോ അട്ഠകഥാവിരോധോ ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഉപോസഥപവാരണകഥാവണ്ണനായഞ്ച കഥിനകഥാവണ്ണനായഞ്ച വുത്തം, അത്ഥികേഹി തത്ഥ സുട്ഠു ഓലോകേത്വാ സംസയോ വിനോദേതബ്ബോ.

ഇദാനി സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ലേഖകാരേഹി പരിചയവസേന സബ്ബഗന്ഥാനം ആദിമ്ഹി ലിഖിതം മഹാനമക്കാരപാഠം സരണഗമനസ്സ, കമ്മവാചായ ച ആരമ്ഭകാലേ മഹതാ ഉസ്സാഹേന ഭണന്തി, സോ പന പാഠോ നേവ സരണഗമനപരിയാപന്നോ, ന കമ്മവാചാപരിയാപന്നോ, നാപി കമ്മവാചായ പുബ്ബകരണപരിയാപന്നോ, തസ്മിം അഭണിതേപി ന സരണഗമനസ്സ വാ കമ്മവാചായ വാ ഹാനി അത്ഥി, ന ഭണിതേ വഡ്ഢി, തസ്മാ പകരണാചരിയാ സരണഗമനാരമ്ഭേപി കമ്മവാചാരമ്ഭേപി തസ്സ മഹാനമക്കാരപാഠസ്സ വണ്ണനം ന വദന്തി, വദന്തോ പന ‘‘ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ’’ ഇതി പദാനം അത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസമന്തപാസാദികാസാരത്ഥദീപനീആദിപ്പകരണേസു ‘‘ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’ ഇതിപദാനം അത്ഥോ വിയ വിത്ഥാരേന വത്തബ്ബോ സിയാ, ഏവം സന്തേപി ഭഗവതോ യഥാഭൂതഗുണദീപനവസേന പവത്തത്താ സബ്ബേപി ആചരിയാ സബ്ബേസു ഗന്ഥാരമ്ഭേസു തിക്ഖത്തും മങ്ഗലത്ഥം ഭണന്തി. ഭണന്തേഹി ച പന ന-കാര മോ-കാരാദീനം ഠാനകരണാദിസമ്പദം അഹാപേന്തേന സിഥിലധനിതദീഘരസ്സാദിവിസേസം മനസി കരോന്തേന സമണസാരുപ്പേന പരിമണ്ഡലേന പദബ്യഞ്ജനേന ഭണിതബ്ബോ ഹോതി, ന അതിആയതകേന ഗീതസദ്ദസദിസേന സദ്ദേന. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ആയതകേന ഗീതസ്സരേന ധമ്മോ ഗായിതബ്ബോ, യോ ഗായേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൪൯).

‘‘ഏകമത്തോ ഭവേ രസ്സോ, ദ്വിമത്തോ ദീഘമുച്ചതേ;

തിമത്തോ തു പ്ലുതോ ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനഞ്ചഡ്ഢമത്തിക’’ന്തി. –

സദ്ദപ്പകരണാചരിയേഹി വുത്തം സദ്ദലക്ഖണം നിസ്സായ ന-കാരാദീസു രസ്സഭൂതേ അസരേ ഏകമത്തം, ന-ബ്യഞ്ജനേ അഡ്ഢമത്തം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദിയഡ്ഢമത്തകാലം പമാണം കത്വാ ഉച്ചാരീയതേ. മോ-കാരാദീസു ദീഘഭൂതേ ഓ-കാരാദിസരേ ദ്വിമത്തം, മ-കാരാദിബ്യഞ്ജനേ അഡ്ഢമത്തം സമ്പിണ്ഡേത്വാ അഡ്ഢതേയ്യമത്താകാലം പമാണം കത്വാ ഉച്ചാരീയതേ, ന തതോ ഉദ്ധന്തി. നനു ‘‘പ്ലുതോ തിമത്തോ ഞേയ്യോ’’തി വുത്തന്തി? സച്ചം, സാ പന ദൂരതോ അവ്ഹായനാദീസുയേവ ലബ്ഭതി, നാഞ്ഞത്ഥ. വുത്തഞ്ഹി കാരികായം –

‘‘ദൂരതോ അവ്ഹാനേ ഗീതേ, തഥേവ രോദനേപി ച;

പ്ലുതാ തിമത്തികാ വുത്താ, സബ്ബേതേ നേത്ഥ ഗയ്ഹരേ’’തി. –

കിത്തകേന പന കാലേന ഏകമത്താ വിഞ്ഞേയ്യാതി? അക്ഖിനിമിസഉമ്മിസമത്തകാലേനാതി ആചരിയാ. ഏകേ പന ആചരിയാ ‘‘അങ്ഗുലിഫോടനകാലപ്പമാണേനാ’’തി വദന്തി. വുത്തഞ്ഹി ആചരിയധമ്മസേനാപതിത്ഥേരേന –

‘‘പമാണം ഏകമത്തസ്സ, നിമിസുമ്മിസതോബ്രവും;

അങ്ഗുലിഫോടകാലസ്സ, പമാണേനാപി അബ്രവു’’ന്തി.

ഏവം സദ്ദസത്ഥാചരിയേഹി വചനതോ സുദ്ധരസ്സസരട്ഠാനേ ഏകമത്താപമാണം, സബ്യഞ്ജനരസ്സസരട്ഠാനേ ദിയഡ്ഢമത്താപമാണം, സുദ്ധദീഘസരട്ഠാനേ ദ്വിമത്താപമാണം, സബ്യഞ്ജനദീഘസരട്ഠാനേ അഡ്ഢതേയ്യമത്താപമാണം കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഉച്ചാരീയതേ.

ഇദാനി പന ഭിക്ഖൂ മഹാനമക്കാരഭണനേ ബലവഉസ്സാഹം കത്വാ ഭണന്താ രസ്സട്ഠാനേസു ദ്വിതിമത്താകാലം ദീഘട്ഠാനേസു ചതുപഞ്ചമത്താകാലം സരം പഠപേത്വാ ഭണന്തി, തദയുത്തം വിയ ദിസ്സതി. അപരേ പഠമവാരേ ഭണിത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി പരിയോസാനപദം പത്വാപി തത്ഥ അട്ഠപേത്വാ പുന ‘‘നമോ തസ്സാ’’തി ഭണിത്വാ സ-കാരേ ഠപേത്വാ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ ദുതിയവാരേ ‘‘ഭഗവതോ’’തി ഇദം ആദിം കത്വാ യാവ പരിയോസാനം ഭണിത്വാ ഠപേന്തി. തതിയവാരേ പന ആദിതോ പട്ഠായ പരിയോസാനേ ഠപേന്തി. ഏവം ഭണന്തഞ്ച ബഹൂ പസംസന്തി, ഏവം പന കാതബ്ബന്തി നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം വിജ്ജതി. യഥാ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ കരിയമാനേ തീണി അനുസ്സാവനാനി സദ്ദതോ ച അത്ഥതോ ച അഭിന്നാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരവിരഹിതാനി കത്വാ ഭണിതബ്ബാനി, ഏവം മഹാനമക്കാരപാഠേ തിക്ഖത്തും ഭഞ്ഞമാനേ തയോ വാരാ സദ്ദതോ ച അത്ഥതോ ച അഭിന്നേ കത്വാ സങ്കരവിരഹിതേ കത്വാ ആദിതോ ആരഭിത്വാ പരിയോസാനേ ഠപേതബ്ബാ ഹോന്തീതി.

തത്രായമേകേഏവം വദന്തി – യഥാ നാമ ജവേന ഗച്ഛന്തസ്സ ഠാതബ്ബട്ഠാനം പത്വാപി സഹസാ ഠാതും ന സക്കോതി, ഏകപാദമത്തം ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി, ഏവം ആദിതോ ഭണന്തസ്സ ബലവഉസ്സാഹത്താ പരിയോസാനേ പത്തേപി ഠപേതും ന സക്കോതി, ‘‘നമോ തസ്സാ’’തി ദ്വിപദമത്തം ഭണിത്വാ സക്കോതീതി. ഏവം സന്തേ ദുതിയതതിയവാരേസു കസ്മാ സക്കോതീതി? തദാ പന ദുതിയവാരേ ഥോകം വിസ്സമിതത്താ ലദ്ധസ്സാസോ ഹുത്വാ സക്കോതീതി. ഏവം തേ ആയസ്മന്തോ സയമേവ അത്താനം വിഘാതം പാപേന്തി. ന ഹി ‘‘മഹാനമക്കാരം ഭണന്തേന പഠമവാരേ ബലവഉസ്സാഹേന ഭണിതബ്ബോ’’തി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തോ, ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി വാ ഠപിതോ അത്ഥി. ഏവം സന്തേ യഥാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തേന യത്തകാ ഭിക്ഖൂ പാതിമോക്ഖം സുണന്തി, തേസം സവനപ്പമാണേന യാവ പരിയോസാനാ ഉദ്ദിസിതും അത്തനോ സരപ്പമാണം ഗഹേത്വാ പാതിമോക്ഖോ ഉദ്ദിസിതബ്ബോ, ഏവം കമ്മവാചം ഭണന്തേനപി സീമമണ്ഡലേ നിസിന്നഭിക്ഖൂനം സവനപ്പമാണേന യാവ പരിയോസാനാ അത്തനോ സരപ്പമാണം ഗഹേത്വാ ഭണിതബ്ബാതി.

അപരേ പന ആചരിയാ മോ-കാരാദീസു ഓ-കാരന്തപദേസു അഞ്ഞേസം പദാനം അതിരേകേന സരേന ദ്വത്തിക്ഖത്തും അനുകരണസദ്ദം അനുബന്ധാപയമാനാ ഭണന്തി, തേസം ആചരിയാനം താദിസം ഭണനം സുത്വാ പരിചയപ്പത്താ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വാ ഗഹട്ഠാ വാ അഞ്ഞേസം ആചരിയാനം കമ്മവാചം ന ഗരും കരോന്തി, തായ കമ്മവാചായ ഉപസമ്പദാ അലഭിതബ്ബാ വിയ മഞ്ഞന്തി, താദിസം പന ഭണനം തേസം ആചരിയാനം സിസ്സാനുസിസ്സാ ഏവ തഥാ ഭണന്തി, ന അഞ്ഞേ ആചരിയാ. തേ പന പോരാണാചരിയാനം സരസമ്പന്നാനം അനുകരണസദ്ദരഹിതമ്പി സഹിതം വിയ ഖായമാനം സുണന്താനം അതിമനോരഥം സദ്ദം സുത്വാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്താ ഏവം കരോന്തി മഞ്ഞേ. ന ഹി വിനയേ വാ സദ്ദസത്ഥേസു വാ തഥാ ഭണിതബ്ബന്തി അത്ഥി, തസ്മാ വിചാരേതബ്ബമേതന്തി.

ബഹൂ പന ഭിക്ഖൂ ‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സ’’ന്തിആദിനാ വിനയേ കഥിതവിനിച്ഛയഞ്ച ‘‘ഏത്ഥ പഞ്ചസു വഗ്ഗേസൂ’’തിആദിനാ സദ്ദസത്ഥേസു കതവിനിച്ഛയഞ്ച അജാനന്താ പിടകത്തയകോവിദാനം വിനയധരബഹുസ്സുതത്ഥേരാനം സന്തികാ അലദ്ധോപദേസാ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഉപസമ്പദം കരോന്താനം ഭിക്ഖൂനം വചനമേവ ഗഹേത്വാ ഹേയ്യോപാദേയ്യം അജാനന്താ പുബ്ബേ പരദേസതോ ആഗതാനം പുഞ്ഞവന്താനം സരസമ്പന്നാനം മഹാഥേരാനം അനോസരേന ഭണമാനാനം സരം സുത്വാ തേസം ഥേരവരാനം മതിം അപുച്ഛിത്വാവ യഥാദിട്ഠം യഥാസുതം ലിഖിത്വാ ഠപേന്താ അനുക്കമേന പണ്ഡിതേഹി ഹസിതബ്ബം അയുത്തം കഥം ദീപേന്താ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ബ്യഗ്ഘിയാ സദ്ദസദിസം സദ്ദം കരോന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ സകുണിയാ സദ്ദസദിസം സദ്ദം കരോന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ തമ്ബുലകസടപാതം കരോന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ദക്ഖിണതോ നമന്താ ഭണന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ വാമതോ നമന്താ ഭണന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ വിലാസം കുരുമാനാ ഭണന്തീ’’തിആദീനി വത്വാ തദേവ സദ്ദഹന്താ രുക്ഖമൂലഉമങ്ഗലേണാദീസു നിസീദിത്വാ തമേവ വചനം അനുസിക്ഖന്താ തദനുരൂപം കമ്മവാചം ഭണന്താ ‘‘അഹം കമ്മവാചാകുസലോ’’തി വത്വാ ബാലജനേ സഞ്ഞാപേത്വാ തേസം തേസം ഉപസമ്പദാപേക്ഖാനം കമ്മവാചം ഭണന്തി, ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആണം അതിക്കാമേന്തി, സാസനം ഓസക്കാപേന്തീതി ദട്ഠബ്ബാ.

അഥാപരേപി ഭിക്ഖൂ ഗാമകാവാസാദീസു വസന്താ പണ്ഡിതാനം സന്തികേ അപയിരുപാസമാനാ വത്ഥുസമ്പത്തിമ്പി വത്ഥുവിപത്തിമ്പി ഞത്തിഅനുസ്സാവനസീമപരിസസമ്പത്തിമ്പി വിപത്തിമ്പി തഥതോ അജാനന്താ ബഹവോ സിസ്സേ ഠപേത്വാ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച കരോന്താ പരിസം വഡ്ഢാപേന്തി, തേപി ഭഗവതോ സാസനം ഓസക്കാപേന്തി, തസ്മാ ഭഗവതോ ആണം കരോന്തേഹി ലജ്ജീപേസലേഹി ബഹുസ്സുതേഹി സിക്ഖാകാമേഹി സപ്പുരിസഭിക്ഖൂഹി ഏവരൂപാനം ഭിക്ഖൂനം സഹായകേഹി ഉപത്ഥമ്ഭകേഹി ഏകസമ്ഭോഗസംവാസകരേഹി ന ഭവിതബ്ബം. ഇദാനി ഭിക്ഖൂ –

‘‘ച-കാരന്തം സ-കാരന്തം, ത-കാരന്തസമം വദേ;

ഞ-കാരന്തം ല-കാരന്തം, ന-കാരന്തസമം വദേ’’തി. –

ഇമം സിലോകം ഉപനിസ്സായ സരണഗമനേപി ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി പാഠം ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി പഠന്തി. കമ്മവാചായമ്പി ‘‘പഠമം ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേതബ്ബോ’’തിആദിപാഠം ‘‘പഠമം ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേതബ്ബോ’’തിആദിനാ പഠന്തി. ഏത്ഥ യുത്തിതോപി ആഗമതോപി കാരണം ചിന്തേതബ്ബം.

തത്രായം യുത്തിചിന്താ – ‘‘ച-കാരന്തം സ-കാരന്തം, ത-കാരന്തസമം വദേ’’തി ഏത്ഥ ച-കാരോ താലുജോ, ത-കാരോ ദന്തജോ, ഏവമേതേ അക്ഖരാ ഠാനതോപി അസമാനാ. ച-കാരോ ജിവ്ഹാമജ്ഝകരണോ, ത-കാരോ ജിവ്ഹഗ്ഗകരണോ, ഏവം കരണതോപി അസമാനാ. ച-കാരോ ദുതിയവഗ്ഗപരിയാപന്നോ, ത-കാരോ ചതുത്ഥവഗ്ഗപരിയാപന്നോ, ഏവം വഗ്ഗതോപി അസമാനാ. സംയോഗക്ഖരവസേന ന പുബ്ബക്ഖരാ സുതിം ലഭന്താ സരവിസേസം പാപുണന്തി, തേനേവ ച-കാരേന സദ്ദസത്ഥകാരാചരിയാ ‘‘സംയോഗേ പരേ രസ്സത്ത’’ന്തി ച ‘‘സംയോഗപുബ്ബാ ഏ-കാരോ-കാരാ രസ്സാഇവ വത്തബ്ബാ’’തി ച വദന്തി. ഏവം സന്തേ കഥം അസമാനട്ഠാനികേന അസമാനകരണേന അസമാനവഗ്ഗേന സംയോഗക്ഖരേന ലദ്ധസുതികാ അക്ഖരാ തതോ അഞ്ഞേന അസമാനട്ഠാനികേന അസമാനകരണേന അസമാനവഗ്ഗേന സംയോഗക്ഖരേന ലദ്ധസമാനസുതികാ ഭവേയ്യും. ന കേവലഞ്ച ഏതേ അക്ഖരാ അസമാനട്ഠാനികാ അസമാനകരണാ അസമാനവഗ്ഗാവ ഹോന്തി, അഥ ഖോ അനാസന്നട്ഠാനികാ അനാസന്നകരണാ അനാസന്നവഗ്ഗാ ച ഹോന്തി. യഥാ ച വീണം വാദേന്താനം ദൂരേ തന്തിസ്സരേന തതോ ദൂരേ തന്തിസ്സരോ അസമാനോ ഹോതി, ഏവം ദൂരട്ഠാനികേന അക്ഖരേന ദൂരകരണേന തതോ ദൂരട്ഠാനികോ ദൂരകരണോ സമാനസുതികോ കഥം ഭവേയ്യ, വഗ്ഗക്ഖരാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരവസേന അസമാനസുതിവസേന പവത്തനതോ ‘‘വഗ്ഗന്തം വാ വഗ്ഗേ’’തി സുത്തേ നിഗ്ഗഹിതസ്സ വഗ്ഗന്തകരണേ സതി അഞ്ഞവഗ്ഗസ്മിം പരേ അഞ്ഞവഗ്ഗന്തം ന പാപുണാതി, ‘‘വഗ്ഗേ ഘോസാഘോസാനം തതിയപഠമാ’’തി സുത്തേന ച അസദിസദ്വേഭാവകരണേ അഞ്ഞവഗ്ഗേ അഞ്ഞവഗ്ഗദ്വേഭാവോ ന ഹോതി.

യദി ച ച-കാരന്തക്ഖരോ ത-കാരന്തക്ഖരേന സമാനസുതികോ സിയാ, ഏവം സതി കിം ച-കാരന്തക്ഖരലേഖനേന സബ്ബത്ഥ ത-കാരന്തമേവ ലിഖേയ്യ, തഥാ പന അലിഖിത്വാ പയോഗാനുരൂപം പഠമക്ഖരസ്സ സദിസദ്വേഭാവട്ഠാനേ ‘‘കച്ചോ കച്ചായനോ’’തി, അസദിസദ്വേഭാവട്ഠാനേ ‘‘വച്ഛോ വച്ഛായനോ’’തി തതിയക്ഖരസ്സ സദിസദ്വേഭാവട്ഠാനേ ‘‘മജ്ജം സമ്മജ്ജ’’ന്തി, അസദിസദ്വേഭാവട്ഠാനേ ‘‘ഉപജ്ഝാ ഉപജ്ഝായോ’’തി സമാനട്ഠാനസമാനകരണസമാനവഗ്ഗക്ഖരാനമേവ ദ്വേഭാവോ ലിഖീയതി, നോ ഇതരേസം, തസ്മാ പയോഗാനുരൂപം ച-കാരന്ത ജ-കാരന്തട്ഠാനേസു സകവഗ്ഗസുതിവസേനേവ വത്തബ്ബം, ന അഞ്ഞവഗ്ഗസുതിവസേന. സ-കാരന്തേ പന സ-കാരസ്സ ത-കാരേന സമാനട്ഠാനികത്താ സമാനകരണത്താ ച വഗ്ഗഅവഗ്ഗവസേന ഭിന്നേപി അവഗ്ഗക്ഖരാനം വഗ്ഗക്ഖരേഹി സാധാരണത്താ ച അവഗ്ഗക്ഖരാനം വഗ്ഗക്ഖരാനം വിയ വിസും സുതിയാ അഭാവതോ ച സ-കാരന്തസ്സ ത-കാരന്തഭണനം യുത്തം സിയാ. സ-കാരോപി ഹി ദന്തജോ, ത-കാരോപി, സ-കാരോപി ജിവ്ഹഗ്ഗകരണോ, ത-കാരോപി, തസ്മാ സമാനട്ഠാനികാനം സമാനകരണാനം അക്ഖരാനം സമാനസുതിഭാവോ യുത്തോ. ഞ-കാരന്ത ല-കാരന്താനം ന-കാരന്തഭണനേപി ഇമിനാ നയേന ഞ-കാരന്ത ന-കാരന്താനം അസമാനസുതിഭാവോ ല-കാരന്ത ന-കാരന്താനം സമാനസുതിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോതി. അയമേത്ഥ യുത്തിചിന്താ.

ആഗമചിന്താ പന ഏവം കാതബ്ബാ –

‘‘ച-കാരന്തം സ-കാരന്തം, ത-കാരന്തസമം വദേ;

ഞ-കാരന്തം ല-കാരന്തം, ന-കാരന്തസമം വദേ’’തി. –

അയം സിലോകോ കുതോ പഭവോ, കത്ഥ ആഗതോ, കേന കാരിതോതി? തത്ഥ കുതോ പഭവോതി ഭഗവന്തസ്മാ വാ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി വാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി വാ പഭവോ. കത്ഥ ആഗതോതി വിനയേ വാ സുത്തന്തേ വാ അഭിധമ്മേ വാ പാളിയം വാ അട്ഠകഥായ വാ ടീകാദീസു വാ ആഗതോ. കേന കാരിതോതി നേത്തിനിരുത്തിപേടകോപദേസകച്ചായനപ്പകരണകാരകേന ആയസ്മതാ മഹാകച്ചായനത്ഥേരേന വാ മുഖമത്തദീപനികാരകേന വജിരബുദ്ധാചരിയേന വാ പദരൂപസിദ്ധികാരകേന ബുദ്ധപിയാചരിയേന വാ സദ്ദനീതിപ്പകരണകാരകേന അഗ്ഗവംസാചരിയേന വാ തദഞ്ഞസത്ഥകാരകേഹി മഹാഥേരേഹി വാ കാരിതോതി ഏവം ആഗമചിന്തായം സതി അയം സിലോകോ ഭഗവന്തസ്മാ പഭവോ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി വാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി വാതി ന പഞ്ഞായതി. ‘‘വിനയേ വാ സുത്തന്തേ വാ അഭിധമ്മേ വാ പാളിയം വാ അട്ഠകഥായ വാ ടീകാസു വാ ആഗതോ’’തി ഹി ന സക്കാ വത്തും. കച്ചായനാചരിയാദീഹി സദ്ദസത്ഥകാരകേഹി ആചരിയേഹി കതോതിപി ന ദിസ്സതി. ഏവം സന്തേ അപ്പാടിഹീരകതം ഇദം വചനം ആപജ്ജതി.

ഏവം പന മയം ചിന്തയിമ്ഹാ – രാമഞ്ഞദേസേ കിര സകഭാസായം ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്താ ന സന്തി, തേനേവ രാമഞ്ഞദേസിയാ ഭിക്ഖൂ ‘‘സച്ച’’ഇതി ഇമം പാഠം വദന്താ ‘‘സത്ച’’ഇതി വദന്തി, ‘‘പഞ്ചങ്ഗ’’ഇതി പാഠം വദന്താ ‘‘പന്ചങ്ഗ’’ഇതി വദന്തി, തസ്മാ അത്തനോ വിസയേ അവിജ്ജമാനം ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്തം യഥാപാഠം വത്തുമസക്കോന്തേഹി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സകഭാസാനുരൂപതോ അയം സിലോകോ കാരിതോ ഭവിസ്സതീതി. ഏവം സന്തേപി മരമ്മഭാസായ ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്തപദാനം സുതിവിസേസവസേന വിസും പഞ്ഞായനതോ മരമ്മദേസിയാ ഭിക്ഖൂ തം സിലോകം അനുവത്തിത്വാ ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി വാ ‘‘പഠമം ഉപത്ഝം ഗാഹാപേതബ്ബോ’’തി വാ ‘‘ഹേതുപത്ചയോ ആരമ്മണപത്ചയോ’’തി വാ വത്തും ന അരഹന്തി. രാമഞ്ഞദേസിയാപി സകഭാസായ വിസും അവിജ്ജമാനമ്പി ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്തപദം സകഭാസാകഥനകാലേയേവ ഭാസാനുരൂപം ത-കാരന്ത ന-കാരന്തഭാവേന കഥേതബ്ബം, മാഗധഭാസാകഥനകാലേ പന മാഗധഭാസായ ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്തപദാനം വിസും പയോഗദസ്സനതോ മാഗധഭാസാനുരൂപം ച-കാരന്ത ഞ-കാരന്തപദാനം വിസും സുതിവസേന യഥാപാഠമേവ കഥേതബ്ബാനീതി നോ മതി. അയമേത്ഥ ആഗമചിന്താ.

ജിനസാസനമാരബ്ഭ, കഥായം കഥിതാ മയാ;

യുത്തായുത്തം ചിന്തയന്തു, പണ്ഡിതാ ജിനസാവകാ.

യുത്തായുത്തം ചിന്തയിത്വാ, യുത്തഞ്ചേ ധാരയന്തു തം;

അയുത്തഞ്ചേ പജഹന്തു, മാനദോസവിവജ്ജിതാതി.

൨൫൪. ഏവം ചതുന്നം കമ്മാനം സമ്പത്തിവിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസം കമ്മാനം ഠാനപ്പഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപലോകനകമ്മം കതമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിനിച്ഛയോ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അനുത്താനപദത്ഥമേവ ദസ്സയിസ്സാമ. ‘‘ഏതരഹി സചേപി സാമണേരോ’’തിആദീസു ബുദ്ധാദീനം അവണ്ണഭാസനമ്പി അകപ്പിയാദിം കപ്പിയാദിഭാവേന ദീപനമ്പി ദിട്ഠിവിപത്തിയംയേവ പവിസതി, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘തം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപേതബ്ബോ’’തി. ഭിക്ഖൂനമ്പി ഏസേവ നയോ. മിച്ഛാദിട്ഠികോതി ബുദ്ധവചനാധിപ്പായം വിപരീതതോ ഗണ്ഹന്തോ, സോ ഏവ ‘‘അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തോ. കേചി പന ‘‘സസ്സതുച്ഛേദാനം അഞ്ഞതരദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം. സസ്സതുച്ഛേദഗാഹസ്സ സാമണേരാനം ലിങ്ഗനാസനായ കാരണത്തേന ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായമേവ വുത്തത്താ ഇധ ച ദണ്ഡകമ്മനാസനായ ഏവ അധിപ്പേതത്താ. കായസമ്ഭോഗസാമഗ്ഗീതി സഹസേയ്യപടിഗ്ഗഹണാദി. സോരതോതി സുഭേ രതോ, സുട്ഠു ഓരതോതി വാ സോരതോ. നിവാതവുത്തീതി നീചവുത്തി.

തസ്സാപി ദാതബ്ബോതി വിജ്ജമാനം മുഖരാദിഭാവം നിസ്സായ അപ്പടിപുച്ഛിത്വാപി പടിഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാപി ആപത്തിം അനാരോപേത്വാപി ദേസിതായപി ആപത്തിയാ ഖുംസനാദിതോ അനോരമന്തസ്സ ദാതബ്ബോവ. ഓരമന്തസ്സ പന ഖമാപേന്തസ്സ ന ദാതബ്ബോ. ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനന്തി ഖരദണ്ഡസ്സ ഉക്കട്ഠദണ്ഡസ്സ ദാനം. തജ്ജനീയാദികമ്മേ ഹി കതേ ഓവാദാനുസാസനിപ്പദാനപടിക്ഖേപോ നത്ഥി, ദിന്നബ്രഹ്മദണ്ഡേ പന തസ്മിം സദ്ധിം തജ്ജനീയകമ്മാദികതേഹി പടിക്ഖിത്തമ്പി കാതും ന വട്ടതി ‘‘നേവ വത്തബ്ബോ’’തിആദിനാ ആലാപസല്ലാപമത്തസ്സപി ന-കാരേന പടിക്ഖിതത്താ. തഞ്ഹി ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ഓലോകനമത്തമ്പി ന കരോന്തി, ഏവം വിവജ്ജേതബ്ബം നിമ്മദനകരണത്ഥമേവ തസ്സ ദണ്ഡസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. തേനേവ ഛന്നത്ഥേരോപി ഉക്ഖേപനീയാദികമ്മകതോപി അഭായിത്വാ ബ്രഹ്മദണ്ഡേ ദിന്നേ ‘‘സങ്ഘേനാഹം സബ്ബഥാ വിവജ്ജിതോ’’തി മുച്ഛിതോ പപതി. യോ പന ബ്രഹ്മദണ്ഡകതേന സദ്ധിം ഞത്വാ സംസട്ഠോ അവിവജ്ജേത്വാ വിഹരതി, തസ്സ ദുക്കടമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ബ്രഹ്മദണ്ഡവിധാനസ്സ നിരത്ഥകതാപസങ്ഗതോ. തേനാതി ബ്രഹ്മദണ്ഡകതേന. യഥാ തജ്ജനീയാദികമ്മകതേഹി, ഏവമേവ തതോ അധികമ്പി സങ്ഘം ആരാധേന്തേന സമ്മാ വത്തിതബ്ബം, തഞ്ച ‘‘സോരതോ നിവാതവുത്തീ’’തിആദിനാ സരൂപതോ ദസ്സിതമേവ. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ വത്തിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോ’’തി. പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ, ഞാണേന ഉപപരിക്ഖിത്വാ.

യം തം ഭഗവതാ അവന്ദിയകമ്മം അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദണ്ഡകമ്മം കാതു’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ അനുഞ്ഞാതപ്പകാരം ദസ്സേത്വാ പുന വിസേസതോ അനുഞ്ഞാതപ്പകാരം ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദി പാളിഉദ്ധടാതി വേദിതബ്ബം. ഇമസ്സ അപലോകനകമ്മസ്സ ഠാനം ഹോതീതി അപലോകനകമ്മസാമഞ്ഞസ്സ പവത്തിട്ഠാനം ഹോതി. വിസേസബ്യതിരേകേന അവിജ്ജമാനമ്പി തദഞ്ഞത്ഥ അപ്പവത്തിം ദസ്സേതും വിസേസനിസ്സിതം വിയ വോഹരീയതി. ‘‘കമ്മഞ്ഞേവ ലക്ഖണ’’ന്തി ഇമിനാ ഓസാരണാദിവസേന ഗഹിതാവസേസാനം സബ്ബേസം അപലോകനകമ്മസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന ഗഹിതത്താ ‘‘കമ്മഞ്ഞേവ ലക്ഖണമസ്സാതി കമ്മലക്ഖണ’’ന്തി നിബ്ബചനം ദസ്സേതി, ഇദഞ്ച വുത്താവസേസാനം കമ്മാനം നിട്ഠാനട്ഠാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനാദീനി വിയ വുത്താവസേസഖന്ധായതനാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘അയം പനേത്ഥ പാളിമുത്തകോപി കമ്മലക്ഖണവിനിച്ഛയോ’’തിആദി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപരി ഞത്തികമ്മാദീസുപി കമ്മലക്ഖണം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൪൯൫-൪൯൬) പന ‘‘കമ്മമേവ ലക്ഖണന്തി കമ്മലക്ഖണം. ഓസാരണനിസ്സാരണഭണ്ഡുകമ്മാദയോ വിയ കമ്മഞ്ച ഹുത്വാ അഞ്ഞഞ്ച നാമം ന ലഭതി, കമ്മമേവ ഹുത്വാ ഉപലക്ഖീയതീതി കമ്മലക്ഖണന്തി വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പരിവാര ൪൯൫-൪൯൬) പന ‘‘ഇമസ്സ അപലോകനകമ്മസ്സ ഠാനം ഹോതീതി ഏവമ്പി അപലോകനകമ്മം പവത്തതീതി അത്ഥോ. കമ്മഞ്ഞേവ ലക്ഖണന്തി കമ്മലക്ഖണം. ഓസാരണനിസ്സാരണഭണ്ഡുകമ്മാദയോ വിയ കമ്മഞ്ച ഹുത്വാ അഞ്ഞഞ്ച നാമം ന ലഭതി, കമ്മമേവ ഹുത്വാ ഉപലക്ഖീയതീതി കമ്മലക്ഖണം ഉപനിസ്സയോ വിയ. ഹേതുപച്ചയാദിലക്ഖണവിമുത്തോ ഹി സബ്ബോ പച്ചയവിസേസോ തത്ഥ സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി വുത്തം. തസ്സ കരണന്തി അവന്ദിയകമ്മസ്സ കരണവിധാനം. ന വന്ദിതബ്ബോതി, ഇമിനാ വന്ദന്തിയാ ദുക്കടന്തി ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഘേന കതം കതികം ഞത്വാ മദ്ദനം വിയ ഹി സങ്ഘസമ്മുതിം അനാദരേന അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി ഏവ ഹോതി.

൨൫൫. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപി പനേതം ലബ്ഭതിയേവാതി അവന്ദിയകമ്മസ്സ ഉപലക്ഖണമത്തേന ഗഹിതത്താ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപി കമ്മലക്ഖണം ലബ്ഭതി ഏവ. സലാകദാനട്ഠാനം സലാകഗ്ഗം നാമ, യാഗുഭത്താനം ഭാജനട്ഠാനാനി യാഗഗ്ഗഭത്തഗ്ഗാനി നാമ. ഏതേസുപി ഹി ഠാനേസു സബ്ബോ സങ്ഘോ ഉപോസഥേ വിയ സന്നിപതിതോ, കമ്മഞ്ച വഗ്ഗകമ്മം ന ഹോതി, ‘‘മയമേതം ന ജാനിമ്ഹാ’’തി പച്ഛാ ഖീയന്താപി ന ഹോന്തി, ഖണ്ഡസീമായ പന കതേ ഖീയന്തി. സങ്ഘികപച്ചയഞ്ഹി അച്ഛിന്നചീവരാദീനം ദാതും അപലോകേന്തേഹി ഉപചാരസീമട്ഠാനം സബ്ബേസം അനുമതിം ഗഹേത്വാവ കാതബ്ബം. യോ പന വിസഭാഗപുഗ്ഗലോ ധമ്മികം അപലോകനം പടിബാഹതി, തം ഉപായേന ബഹിഉപചാരസീമഗതം വാ കത്വാ ഖണ്ഡസീമം വാ പവിസിത്വാ കാതും വട്ടതി. യം സന്ധായ ‘‘അപലോകനകമ്മം കരോതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ ദസ്സേതി, തം അപലോകനകമ്മം സരൂപതോ ദസ്സേതും ആഹ ‘‘അച്ഛിന്നചീവരം’’ഇച്ചാദി. യദി അപലോകേത്വാവ ചീവരം ദാതബ്ബം, കിം പന അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസമ്മുതിയാതി ആഹ ‘‘അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകേന പനാ’’തിആദി. നാളി വാ ഉപഡ്ഢനാളി വാതി ദിവസേ ദിവസേ അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബസ്സ പമാണദസ്സനം. തേന യാപനമത്തമേവ അപലോകേതബ്ബം, ന അധികന്തി ദസ്സേതി. ഏകദിവസംയേവ വാതിആദി ദസവീസതിദിവസാനം ഏകസ്മിം ദിവസേയേവ ദാതബ്ബപരിച്ഛേദദസ്സനം. തേന ‘‘യാവജീവ’’ന്തി വാ ‘‘യാവരോഗാ വുട്ഠഹതീ’’തി വാ ഏവം അപലോകേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഇണപലിബോധന്തി ഇണവത്ഥും ദാതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. തഞ്ച ഇണായികേഹി പലിബുദ്ധസ്സ ലജ്ജീപേസലസ്സ സാസനുപകാരകസ്സ പമാണയുത്തമേവ കപ്പിയഭണ്ഡം നിയമേത്വാ ഭിക്ഖൂഹി അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം, ന പന സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ മഹാഇണം. താദിസഞ്ഹി ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന സബ്ബേഹി ഭിക്ഖൂഹി താദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിയേസിത്വാ ദാതബ്ബം.

‘‘ഛത്തം വാ വേദികം വാതി ഏത്ഥ വേദികാതി ചേതിയസ്സ ഉപരി ചതുരസ്സചയോ വുച്ചതി. ഛത്തന്തി തതോ ഉദ്ധം വലയാനി ദസ്സേത്വാ കതോ അഗ്ഗചയോ വുച്ചതീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൪൯൫-൪൯൬) വുത്തം. ചേതിയസ്സ ഉപനിക്ഖേപതോതി ചേതിയസ്സ പടിജഗ്ഗനത്ഥായ വഡ്ഢിയാ പയോജേത്വാ കപ്പിയകാരകേഹി ഠപിതവത്ഥുതോ. സങ്ഘികേനപീതി ന കേവലഞ്ച തത്രുപ്പാദതോ പച്ചയദായകേഹി ചതുപച്ചയത്ഥായ സങ്ഘസ്സ ദിന്നവത്ഥുനാപീതി അത്ഥോ. സങ്ഘഭത്തം കാതും ന വട്ടതീതി മഹാദാനം ദദന്തേഹിപി കരിയമാനം സങ്ഘഭത്തം വിയ കാരേതും ന വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതും രുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ അത്തനോ അത്തനോ പരിഭോഗപഹോനകം അപ്പം വാ ബഹും വാ ഗഹേതബ്ബം, അധികം പന ഗഹേതും ന ലഭതി.

ഉപോസഥദിവസേതി നിദസ്സനമത്തം, യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ദിവസേപി കതം സുകതമേവ ഹോതി. കരോന്തേന ‘‘യം ഇമസ്മിം വിഹാരേ അന്തോസീമായ സങ്ഘസന്തകം…പേ… യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതും മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി ഏവം കതികാ കാതബ്ബാ. തഥാ ദ്വീഹി തീഹിപി ‘‘ആയസ്മന്താനം രുച്ചതീ’’തി വചനമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോ. തേസമ്പീതി രുക്ഖാനം. സാ ഏവ കതികാതി വിസും കതികാ ന കാതബ്ബാതി അത്ഥോ.

തേസന്തി രുക്ഖാനം, സങ്ഘോ സാമീതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമവിഹാരേതി പുരിമേ യഥാസുഖം പരിഭോഗത്ഥായ കതകതികേ വിഹാരേ. പരിവേണാനി കത്വാ ജഗ്ഗന്തീതി യത്ഥ അരക്ഖിയമാനേ ഫലാഫലാനി രുക്ഖാ ച വിനസ്സന്തി, താദിസം ഠാനം സന്ധായ വുത്തം, തത്ഥ സങ്ഘസ്സ കതികാ ന പവത്തതീതി അധിപ്പായോ. യേഹി പന രുക്ഖബീജാനി രോപേത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ പടിജഗ്ഗിതാ, തേപി ദസമഭാഗം ദത്വാ രോപകേഹേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. തേഹീതി ജഗ്ഗിതേഹി.

തത്ഥാതി തസ്മിം വിഹാരേ. മൂലേതിആദികാലേ, പുബ്ബേതി അത്ഥോ. ദീഘാ കതികാതി അപരിച്ഛിന്നകാലാ യഥാസുഖം പരിഭോഗത്ഥായ കതികാ. നിക്കുക്കുച്ചേനാതി ‘‘അഭാജിതമിദ’’ന്തി കുക്കുച്ചം അകത്വാതി അത്ഥോ. ഖീയനമത്തമേവ തന്തി തേന ഖീയനേന ബഹും ഖാദന്താനം ദോസോ നത്ഥി അത്തനോ പരിഭോഗപ്പമാണസ്സേവ ഗഹിതത്താ, ഖീയന്തേപി അത്തനോ പഹോനകം ഗഹേത്വാ ഖാദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഗണ്ഹഥാതി ന വത്തബ്ബാതി തഥാ വുത്തേ തേനേവ ഭിക്ഖുനാ ദിന്നം വിയ മഞ്ഞേയ്യും. തം നിസ്സായ മിച്ഛാജീവസമ്ഭവോ ഹോതീതി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അനുവിചരിത്വാ’’തിആദി. ഉപഡ്ഢഭാഗോതി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിവീസതോ ഉപഡ്ഢഭാഗോ, ദേന്തേന ച ‘‘ഏത്തകം ദാതും സങ്ഘോ അനുഞ്ഞാസീ’’തി ഏവം അത്താനം പരിമോചേത്വാ യഥാ തേ സങ്ഘേ ഏവ പസീദന്തി, ഏവം വത്വാ ദാതബ്ബം. അപച്ചാസീസന്തേനാതി ഗിലാനഗമികിസ്സരാദീനം അനുഞ്ഞാതപുഗ്ഗലാനമ്പി അത്തനോ സന്തകം ദേന്തേന അപച്ചാസീസന്തേനേവ ദാതബ്ബം. അനനുഞ്ഞാതപുഗ്ഗലാനം പന അപച്ചാസീസന്തേനപി ദാതും ന വട്ടതീതി. സങ്ഘികമേവ യഥാകതികായ ദാപേതബ്ബം. അത്തനോ സന്തകമ്പി പച്ചയദായകാദയോ സയമേവ വിസ്സാസേന ഗണ്ഹന്തി, ന വാരേതബ്ബാ, ‘‘ലദ്ധകപ്പിയ’’ന്തി തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം. പുബ്ബേ വുത്തമേവാതി ‘‘കുദ്ധോ ഹി സോ രുക്ഖേപി ഛിന്ദേയ്യാ’’തിആദിനാ തുണ്ഹീഭാവേ കാരണം പുബ്ബേ വുത്തമേവ, തേഹി കതഅനത്ഥാഭാവേപി കാരുഞ്ഞേന തുണ്ഹീ ഭവിതും വട്ടതി, ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തിആദി പന വത്തും ന വട്ടതി.

ഗരുഭണ്ഡത്താ…പേ… ന ദാതബ്ബന്തി ജീവരുക്ഖാനം ആരാമട്ഠാനിയത്താ ദാരൂനഞ്ച ഗേഹസമ്ഭാരാനുപഗതത്താ ‘‘സബ്ബം ത്വമേവ ഗണ്ഹാതി ദാതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അകതാവാസം വാ കത്വാതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനം സേനാസനം കത്വാ. ജഗ്ഗിതകാലേതി ഫലവാരേ സമ്പത്തേ. ജഗ്ഗനകാലേതി ജഗ്ഗിതും ആരദ്ധകാലേ.

൨൫൬. ഞത്തികമ്മട്ഠാനഭേദേതി ഞത്തികമ്മസ്സ ഠാനഭേദേ.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

തേത്തിംസതിമോ പരിച്ഛേദോ.