൩൪. പകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാ

ഏവം കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയകഥം കഥേത്വാ ഇദാനി പകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥം കഥേതും ‘‘ഇദാനി പകിണ്ണകകഥാ വേദിതബ്ബാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പകാരേന കിണ്ണാതി പകിണ്ണാ, ദിവാസേയ്യാതി കഥാ വിയ വിസും വിസും അപ്പവത്തിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ പരിച്ഛേദേ കരണവസേന പവത്താ ഗണഭോജനകഥാദയോ. പകിണ്ണകാ സകത്ഥേ ക-പച്ചയവസേന.

തത്രായം പകിണ്ണകമാതികാ –

ഗണഭോജനകഥാ ച, പരമ്പരാ ച ഭോജനാ;

അനാപുച്ഛാ പംസുകൂലം, തതോ അച്ഛിന്നചീവരം.

പടിഭാനചിത്തം വിപ്പ-കതഭോജനമേവ ച;

ഉദ്ദിസന്തുദ്ദിസാപേന്താ, തിവസ്സന്തരികാ തഥാ.

ദീഘാസനം ഗിലാനുപ-ട്ഠാനം മരണവണ്ണകം;

അത്തപാതനമപ്പച്ച-വേക്ഖിത്വാ നിസിന്നം തഥാ.

ദവായ സിലാവിജ്ഝനം, ദായാളിമ്പനകം തഥാ;

മിച്ഛാദിട്ഠികുലാഭതം, ഗോപകദാനമേവ ച.

ധമ്മികായാചനാ ചേവ, ഉച്ചാരാദീന ഛഡ്ഡനം;

ന്ഹാനേ രുക്ഖഘംസനാനി, വലികാദീന ധാരണം.

ദീഘകേസാ ആദാസാദി, നച്ചാദ്യങ്ഗച്ഛേദാദി ച;

പത്തോ സബ്ബപംസുകൂലം, പരിസ്സവന നഗ്ഗിയം.

ഗന്ധപുപ്ഫം ആസിത്തകം, മളോരികേകഭാജനം;

ചേലപതി പാദഘംസീ, ബീജനീ ഛത്തമേവ ച.

നഖാലോമാ കായബന്ധാ, നിവാസനപാരുപനാ;

കാജ ദന്തകട്ഠഞ്ചേവ, രുക്ഖാരോഹനകമ്പി ച.

ഛന്ദാരോപാ ലോകായതാ, ഖിപിതം ലസുണം തഥാ;

ന അക്കമിതബ്ബാദീനി, അവന്ദിയാ ച വന്ദിയാ.

വന്ദനാകാരകഥാ ച, ആസന്ദാദികഥാപി ച;

ഉച്ചാസനമഹാസനം, പാസാദപരിഭോഗകം.

ഉപാഹനം യാനഞ്ചേവ, ചീവരം ഛിന്നചീവരം;

അകപ്പിയചീവരഞ്ച, ചീവരസ്സ വിചാരണാ.

ദണ്ഡകഥിനകഞ്ചേവ, ഗഹപതിചീവരം തഥാ;

ഛചീവരം രജനാദി, അതിരേകഞ്ച ചീവരം.

അട്ഠവരം നിസീദനം, അധമ്മകമ്മമേവ ച;

ഓകാസോ സദ്ധാദേയ്യോ ച, സന്തരുത്തരകോപി ച.

ചീവരനിക്ഖേപോ ചേവ, സത്ഥവത്ഥികമ്മം തഥാ;

നഹാപിതോ ദസഭാഗോ, പാഥേയ്യം പദേസോപി ച.

സംസട്ഠം പഞ്ചഭേസജ്ജം, ദുതിയം വസാ മൂലകം;

പിട്ഠം കസാവ പണ്ണഞ്ച, ഫലഞ്ച ജതു ലോണകം.

ചുണ്ണം അമനുസ്സാബാധം, അഞ്ജനം നത്ഥുമേവ ച;

ധൂമനേത്തം തേലപാകം, സേദം ലോഹിതമോചനം.

പാദബ്ഭഞ്ജം ഗണ്ഡാബാധോ, വിസഞ്ച ഘരദിന്നകോ;

ദുട്ഠഗഹണികോ പണ്ഡു-രോഗോ ഛവിദോസോപി ച.

അഭിസന്നദോസകായോ, ലോണസുവീരകോ തഥാ;

അന്തോവുത്ഥാദികഥാ ച, ഉഗ്ഗഹിതപടിഗ്ഗഹോ.

തതോ നിഹതകഥാ ച, പുരേഭത്തപടിഗ്ഗഹോ;

വനട്ഠം പോക്ഖരട്ഠഞ്ച, തഥാ അകതകപ്പതം.

യാഗുകഥാ ഗുളകഥാ, മഹാപദേസമേവ ച;

ആനിസംസകഥാ ചേതി, പകിണ്ണകമ്ഹി ആഗതാ.

ഗണഭോജനകഥാ

൧. തത്ഥ ഗണിതബ്ബോ സങ്ഖ്യാതബ്ബോതി ഗണോ, യോ കോചി സമൂഹോ, ഇധ പന ചതുവഗ്ഗാദിഗണോ അധിപ്പേതോ. ഭുഞ്ജതേ ഭോജനം, ബ്യവഹരണഭാവസങ്ഖാതാ ഭോജനകിരിയാ, ഗണസ്സ ഭോജനം ഗണഭോജനം, തസ്മിം. ഗണഭോജനേ പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഏത്ഥ ജനകഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം. അഞ്ഞത്ര സമയാതി ഗിലാനാദിസത്തവിധം സമയം ഠപേത്വാ. ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ ഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തത്താ വിഞ്ഞത്തിതോ ഗണഭോജനം വത്ഥുവസേനേവ പാകടന്തി തം അവത്വാ ‘‘ഗണഭോജനം നാമ യത്ഥ…പേ… നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി നിമന്തനവസേനേവസ്സ പദഭാജനേ ഗണഭോജനം വുത്തം. കിഞ്ചി പന സിക്ഖാപദം വത്ഥുഅനുരൂപമ്പി സിയാതി ‘‘പദഭാജനേ വുത്തനയേനേവ ഗണഭോജനം ഹോതീ’’തി കേസഞ്ചി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ഗണഭോജനം ദ്വീഹി ആകാരേഹി പസവതീ’’തി വുത്തം. ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദ്വാദസഹത്ഥം അമുഞ്ചിത്വാ ഠിതാ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി നാമാതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘അമ്ഹാകം ചതുന്നമ്പി ഭത്തം ദേഹീ’തി വാ വിഞ്ഞാപേയ്യു’’ന്തി വചനതോ, ഹേട്ഠാ ‘‘ത്വം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭത്തം ദേഹി, ത്വം ദ്വിന്നന്തി ഏവം വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി വചനതോ ച അത്തനോ അത്ഥായ അഞ്ഞേന വിഞ്ഞത്തമ്പി സാദിയന്തസ്സ ഗണഭോജനം ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം വിഞ്ഞത്തിതോ പസവതീതി ഏത്ഥ വിഞ്ഞത്തിയാ സതി ഗണന്തസ്സ ഏകതോ ഹുത്വാ ഗഹണേ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, വിസും ഗഹണേ പണീതഭോജനസൂപോദനവിഞ്ഞത്തീഹി ആപത്തി വേദിതബ്ബാ.

പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഭോജനം ഗണ്ഹഥാതി വുത്തേപി ഗണഭോജനം ഹോതിയേവാ’’തി വദന്തി. ‘‘ഹേട്ഠാ അദ്ധാനഗമനവത്ഥുസ്മിം, നാവാഭിരുഹനവത്ഥുസ്മിഞ്ച ‘ഇധേവ, ഭന്തേ, ഭുഞ്ജഥാ’തി വുത്തേ യസ്മാ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസു, തസ്മാ ‘ഭുഞ്ജഥാ’തി വുത്തേപി ഗണഭോജനം ഹോതിയേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ‘‘പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാ നിമന്തേതീ’’തി വുത്തത്താ പന ‘‘ഓദനം ഭുഞ്ജഥാ’’തി വാ ‘‘ഭത്തം ഭുഞ്ജഥാ’’തി വാ ഭോജനനാമം ഗഹേത്വാവ വുത്തേ ഗണഭോജനം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ. ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, ഭുഞ്ജഥാ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘ഓദന’’ന്തി വാ ‘‘ഭത്ത’’ന്തി വാ വത്വാവ തേ ഏവം നിമന്തേസുന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഗണവസേന വാ നിമന്തിതത്താ തേ ഭിക്ഖൂ അപകതഞ്ഞുതായ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി അയം അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൨൧൭-൨൧൮) പന ‘‘യേന കേനചി വേവചനേനാതി വുത്തത്താ ‘ഭോജനം ഗണ്ഹഥാ’തിആദിസാമഞ്ഞനാമേനപി ഗണഭോജനം ഹോതി. യം പന പാളിയം അദ്ധാനഗമനാദിവത്ഥൂസു ‘ഇധേവ ഭുഞ്ജഥാ’തി വുത്തവചനസ്സ കുക്കുച്ചായനം, തമ്പി ഓദനാദിനാമം ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ ഏവ കതന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

കുരുന്ദീവചനേ വിചാരേതീതി പഞ്ചഖണ്ഡാദിവസേന സംവിദഹതി. ഘട്ടേതീതി അനുവാതം ഛിന്ദിത്വാ ഹത്ഥേന, ദണ്ഡകേന വാ ഘട്ടേതി. സുത്തം കരോതീതി സുത്തം വട്ടേതി. വലേതീതി ദണ്ഡകേ വാ ഹത്ഥേ വാ ആവട്ടേതി. ‘‘അഭിനവസ്സേവ ചീവരസ്സ കരണം ഇധ ചീവരകമ്മം നാമ, പുരാണചീവരേ സൂചികമ്മം ചീവരകമ്മം നാമ ന ഹോതീ’’തി വദന്തി. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൨൧൭-൨൧൮) പന ‘‘ആഗന്തുകപട്ടന്തി അച്ഛിന്ദിത്വാ അന്വാധിം ആരോപേത്വാ കരണചീവരം സന്ധായ വുത്തം. ഠപേതീതി ഏകം അന്തം ചീവരേ ബന്ധനവസേന ഠപേതി. പച്ചാഗതം സിബ്ബതീതി തസ്സേവ ദുതിയഅന്തം പരിവത്തിത്വാ ആഹതം സിബ്ബതി. ആഗന്തുകപട്ടം ബന്ധതീതി ചീവരേന ലഗ്ഗം കരോന്തോ പുനപ്പുനം തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേന ബന്ധതി. ഘട്ടേതീതി പമാണേന ഗഹേത്വാ ദണ്ഡാദീഹി ഘട്ടേതി. സുത്തം കരോതീതി സുത്തം തിഗുണാദിഭാവേന വട്ടേതി. വലേതീതി അനേകഗുണസുത്തം ഹത്ഥേന വാ ചക്കദണ്ഡേന വാ വട്ടേതി ഏകത്തം കരോതി. പരിവത്തനം കരോതീതി പരിവത്തനദണ്ഡയന്തകം കരോതി. യസ്മിം സുത്തഗുളം പവേസേത്വാ വേളുനാളികാദീസു ഠപേത്വാ പരിബ്ഭമാപേത്വാ സുത്തകോടിതോ പട്ഠായ ആകഡ്ഢന്തീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൨൦൯-൨൧൮) ന ‘‘ആഗന്തുകപട്ടം മോഘസുത്തേന സിബ്ബിത്വാ ഠപേന്തി. തത്ഥ അനുവാതേ യഥാ ഏകതലം ഹോതി, തഥാ ഹത്ഥേഹി ഘട്ടേതി. വലേതീതി ആവട്ടേതി. പരിവത്തനന്തി സുത്തം ഗണ്ഹന്താനം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സുത്തപരിവത്തനം കരോതി, പട്ടം സിബ്ബന്താനം സുഖസിബ്ബനത്ഥം പട്ടപരിവത്തനഞ്ച, നവചീവരകാരകോ ഇധാധിപ്പേതോ, ന ഇതരോ’’തി വുത്തം.

അനിമന്തിതചതുത്ഥന്തി അനിമന്തിതോ ചതുത്ഥോ യസ്സ ഭിക്ഖുചതുക്കസ്സ, തം അനിമന്തിതചതുത്ഥം. ഏവം സേസേസുപി. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചന്നം ചതുക്കാന’’ന്തി, ‘‘ചതുത്ഥേ ആഗതേ ന യാപേന്തീതി വചനതോ സചേ അഞ്ഞോ കോചി ആഗച്ഛന്തോ നത്ഥി, ചത്താരോയേവ ച തത്ഥ നിസിന്നാ യാപേതും ന സക്കോന്തി, ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഗണഭോജനാപത്തിജനകനിമന്തനഭാവതോ ‘‘അകപ്പിയനിമന്തന’’ന്തി വുത്തം. സമ്പവേസേത്വാതി നിസീദാപേത്വാ. ഗണോ ഭിജ്ജതീതി ഗണോ ആപത്തിം ന ആപജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൨൨൦) പന ‘‘സമ്പവേസേത്വാതി തേഹി യോജേത്വാ. ഗണോ ഭിജ്ജതീതി നിമന്തിതസങ്ഘോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം.

‘‘യത്ഥ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ…പേ… ഭുഞ്ജന്തീ’’തി ഇമായ പാളിയാ സംസന്ദനതോ ‘‘ഇതരേസം പന ഗണപൂരകോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. അവിസേസേനാതി ‘‘ഗിലാനോ വാ ചീവരകാരകോ വാ’’തി അവിസേസേത്വാ സബ്ബസാധാരണവചനേന. തസ്മാതി അവിസേസിതത്താ.

അധിവാസേത്വാ ഗതേസൂതി ഏത്ഥ അകപ്പിയനിമന്തനാധിവാസനക്ഖണേ പുബ്ബപയോഗേ ദുക്കടമ്പി നത്ഥി, വിഞ്ഞത്തിതോ പസവനേ പന വിഞ്ഞത്തിക്ഖണേ ഇതരസിക്ഖാപദേഹി ദുക്കടം ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഭുത്വാ ഗതേസൂതി ഏത്ഥ ആഗതേസുപി ഭോജനകിച്ചേ നിട്ഠിതേ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. താനി ച തേഹി ഏകതോ ന ഗഹിതാനീതി യേഹി ഭോജനേഹി വിസങ്കേതോ നത്ഥി, താനി ഭോജനാനി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകതോ ന ഗഹിതാനി ഏകേന പച്ഛാ ഗഹിതത്താ. മഹാഥേരേതി ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം. നിമന്തനം സാദിയഥാതി നിമന്തനഭത്തം പടിഗ്ഗണ്ഹഥ. യാനീതി കുമ്മാസാദീനി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകേന പച്ഛാ ഗഹിതത്താ ഏകതോ ന ഗഹിതാനി. ഭത്തുദ്ദേസകേന പണ്ഡിതേന ഭവിതബ്ബം…പേ… മോചേതബ്ബാതി ഏതേന ഭത്തുദ്ദേസകേന അകപ്പിയനിമന്തനേ സാദിതേ സബ്ബേസമ്പി സാദിതം ഹോതി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്താനം ഗണഭോജനാപത്തി ച ഹോതീതി ദസ്സേതി. ദൂതസ്സ ദ്വാരേ ആഗന്ത്വാ പുന ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വചനഭയേന ‘‘ഗാമദ്വാരേ അട്ഠത്വാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാതി അന്തരവീഥിആദീസു തത്ഥ തത്ഥ ഠിതാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ. ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ ഘരദ്വാരേ ഠപേത്വാ ദീയമാനേപി ഏസേവ നയോ. നിവത്തഥാതി വുത്തേ പന നിവത്തിതും വട്ടതീതി ‘‘നിവത്തഥാ’’തി വിച്ഛിന്ദിത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തത്താ വട്ടതി.

പരമ്പരഭോജനകഥാ

൨. പരമ്പരഭോജനകഥായം പന പരസ്സ പരസ്സ ഭോജനം പരമ്പരഭോജനം. കിം തം? പഠമം നിമന്തിതഭത്തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഭോജനകിരിയാ. പരമ്പരഭോജനം ഗണഭോജനം വിയ വിഞ്ഞത്തിതോ ച നിമന്തനതോ ച ന പസവതീതി ആഹ ‘‘പരമ്പരഭോജനം പനാ’’തിആദി. പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ. വികപ്പനാവസേനേവ തം ഭത്തം അസന്തം നാമ ഹോതീതി അനുപഞ്ഞത്തിവസേന വികപ്പനം അട്ഠപേത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദമേവ ഠപിതം. പരിവാരേ (പരി. ൮൬) പന വികപ്പനായം അനുജാനനമ്പി അനുപഞ്ഞത്തിസദിസന്തി കത്വാ ‘‘ചതസ്സോ അനുപഞ്ഞത്തിയോ’’തി വുത്തം, മഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തനയം പച്ഛാ വദന്തോ പാളിയാ സംസന്ദനതോ പരമ്മുഖാവികപ്പനമേവ പതിട്ഠാപേതി. കേചി പന ‘‘തദാ അത്തനോ സന്തികേ ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ ഥേരോ സമ്മുഖാവികപ്പനം നാകാസി, ഭഗവതാ ച വിസും സമ്മുഖാവികപ്പനാ ന വുത്താ, തഥാപി സമ്മുഖാവികപ്പനാപി വട്ടതീ’’തി വദന്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു അഞ്ഞതരസ്സ ‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം തുയ്ഹം ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം സമ്മുഖാ വാ ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം പരമ്മുഖാ വാ പഠമനിമന്തനം അവികപ്പേത്വാ പച്ഛാ നിമന്തിതകുലേ ലദ്ധഭിക്ഖതോ ഏകസിത്ഥമ്പി അജ്ഝോഹരതി, പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം.

പഞ്ചഹി ഭോജനേഹി നിമന്തിതസ്സ യേന യേന പഠമം നിമന്തിതോ, തസ്സ തസ്സ ഭോജനതോ ഉപ്പടിപാടിയാ അവികപ്പേത്വാ വാ പരസ്സ പരസ്സ ഭോജനം പരമ്പരഭോജനന്തി ആഹ ‘‘സചേ പന മൂലനിമന്തനം ഹേട്ഠാ ഹോതി, പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഉപരി, തം ഉപരിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തീ’’തി. ഹത്ഥം അന്തോ പവേസേത്വാ സബ്ബഹേട്ഠിമം ഗണ്ഹന്തസ്സ മജ്ഝേ ഠിതമ്പി അന്തോഹത്ഥഗതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥം പന…പേ… യഥാ യഥാ വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി. ഖീരസ്സ രസസ്സ ച ഭത്തേന അമിസ്സം ഹുത്വാ ഉപരി ഠിതത്താ ‘‘ഖീരം വാ രസം വാ പിവതോ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം.

‘‘മഹാഉപാസകോതി ഗേഹസ്സാമികോ. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘ആപത്തീ’തി വചനേന കുരുന്ദിയം ‘വട്ടതീ’തി വചനം വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി. ദ്വിന്നമ്പി അധിപ്പായോ മഹാപച്ചരിയം വിഭാവിതോ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

സബ്ബേ നിമന്തേന്തീതി അകപ്പിയനിമന്തനവസേന നിമന്തേന്തി. ‘‘പരമ്പരഭോജനം നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതോ, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ഏതം പരമ്പരഭോജനം നാമാ’’തി വുത്തത്താ സതിപി ഭിക്ഖാചരിയായ പഠമം ലദ്ധഭാവേ ‘‘പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തീ’’തി വുത്തം.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൨൨൯) പന ‘‘ഖീരം വാ രസം വാതി പഞ്ചഭോജനാമിസ്സം ഭത്തതോ ഉപരി ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി അഭോജനത്താ ഉപ്പടിപാടിയാ പിവതോപി അനാപത്തി. തേനാഹ ‘ഭുഞ്ജന്തേനാ’തിആദീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൨൨൯) പന ‘‘ഏത്ഥ ‘മഹാഉപാസകോ ഭിക്ഖൂ നിമന്തേതി…പേ… പച്ഛാ ലദ്ധം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി. പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തീ’തി അട്ഠകഥായം വചനതോ, ‘കാലസ്സേവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിമ്ഹാ’തി പാളിതോ, ഖന്ധകേ ‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്ര നിമന്തനേ അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗു പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, യോ ഭുഞ്ജേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’തി വചനതോ ച നിമന്തേത്വാ വാ പവേദേതു അനിമന്തേത്വാ വാ, പഠമഗഹിതനിമന്തിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഠമനിമന്തനഭോജനതോ അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി പരസന്തകം ഭോജനം പരമ്പരഭോജനാപത്തിം കരോതി. അത്തനോ സന്തകം, സങ്ഘഗണതോ ലദ്ധം വാ അഗഹട്ഠസന്തകം വട്ടതി, നിമന്തനതോ പഠമം നിബദ്ധത്താ പന നിച്ചഭത്താദിപരസന്തകമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

അനാപുച്ഛാകഥാ

൩. അനാപുച്ഛാകഥായം ‘‘പകതിവചനേനാതി ഏത്ഥ യം ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതേന സോതും സക്കാ ഭവേയ്യ, തം പകതിവചനം നാമ. ആപുച്ഛിതബ്ബോതി ‘അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഘരം ഗച്ഛാമീ’തി വാ ‘ചാരിത്തകം ആപജ്ജാമീ’തി വാ ഈദിസേന വചനേന ആപുച്ഛിതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന നിമന്തനസാദിയനം, സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ, ഭത്തിയഘരതോ അഞ്ഞഘരപ്പവേസനം, മജ്ഝന്ഹികാനതിക്കമോ, സമയസ്സ വാ ആപദാനം വാ അഭാവോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൨൯൮) ഏത്തകമേവ വുത്തം, വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പചിത്തിയ ൨.൨൯൮) പന ‘‘പരിയേസിത്വാ ആരോചനകിച്ചം നത്ഥീതി വുത്തത്താ യോ അപരിയേസിതബ്ബോ ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനേ ദിസ്സതി, സോ സചേപി പകതിവചനസ്സ സവനൂപചാരം അതിക്കമ്മ ഠിതോ, ഉപസങ്കമിത്വാ ആപുച്ഛിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘അപിച…പേ… യം പസ്സതി, സോ ആപുച്ഛിതബ്ബോ’തിആദി. അനാപത്തിവാരേ ചേത്ഥ അന്തരാരാമാദീനഞ്ഞേവ വുത്തത്താ വിഹാരതോ ഗാമവീഥിം അനുഞ്ഞാതകാരണം വിനാ അതിക്കമന്തസ്സാപി ആപത്തി ഹോതി, ന പന ഘരൂപചാരം അതിക്കമന്തസ്സേവ. യം പന പാളിയം ‘അഞ്ഞസ്സ ഘരൂപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ…പേ… പഠമപാദം ഉമ്മാരം അതിക്കാമേതീ’തിആദി വുത്തം, തം ഗാമേ പവിട്ഠം സന്ധായ വുത്തം, തഥാപി അഞ്ഞസ്സ ഘരൂപചാരം അനോക്കമിത്വാ വീഥിമജ്ഝേനേവ ഗന്ത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതഘരദ്വാരാഭിമുഖേ ഠത്വാ മനുസ്സേ ഓലോകേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സപി പാചിത്തിയമേവ. തത്ഥ കേചി ‘വീഥിയം അതിക്കമന്തസ്സ ഘരൂപചാരഗണനായ ആപത്തിയോ’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘യാനി കുലാനി ഉദ്ദിസ്സ ഗതോ, തേസം ഗണനായാ’തി. പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന നിമന്തനസാദിയനം, സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛനാ, ഭത്തിയഘരതോ അഞ്ഞഘരൂപസങ്കമനം, മജ്ഝന്ഹികാനതിക്കമോ, സമയാപദാനം അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനീ’’തി. വികാലഗാമപ്പവേസനേപി ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതോ ഇധ ഉപചാരോതി ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛനാ, അനുഞ്ഞാതകാരണാഭാവോ, വികാലേ ഗാമപ്പവേസനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പംസുകൂലകഥാ

൪. പംസുകൂലകഥായം അഭിന്നേ സരീരേതി അബ്ഭുണ്ഹേ അല്ലസരീരേ. ‘‘അബ്ഭുണ്ഹേ’’തി ഇമിനാപി വുത്തമേവ പരിയായഭേദമന്തരേന വിഭാവേതും ‘‘അല്ലസരീരേ’’തി വുത്തം.

വിസഭാഗസരീരേതി ഇത്ഥിസരീരേ. വിസഭാഗസരീരത്താ അച്ചാസന്നേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സീസേ വാ’’തിആദി. വട്ടതീതി വിസഭാഗസരീരേപി അത്തനാവ വുത്തവിധിം കാതും സാടകഞ്ച ഗഹേതും വട്ടതി. കേചി പന ‘‘കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഇത്ഥിരൂപം പന ആമസന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. ‘‘യഥാകമ്മം ഗതോതി തതോ പേതത്തഭാവതോ മതഭാവം ദസ്സേതി. അബ്ഭുണ്ഹേതി ആസന്നമരണതായ സരീരസ്സ ഉണ്ഹസമങ്ഗിതം ദസ്സേതി, തേനേവാഹ ‘അല്ലസരീരേ’തി. കുണപസഭാവം ഉപഗതമ്പി ഭിന്നമേവ അല്ലഭാവതോ ഭിന്നത്താ. വിസഭാഗസരീരേതി ഇത്ഥിസരീരേ. ‘സീസേ വാ’തിആദി അധക്ഖകേ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലേ പദേസേ ചിത്തവികാരപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം, യത്ഥ കത്ഥചി അനാമസന്തേന കതം സുകതമേവ. മതസരീരമ്പി ഹി യേന കേനചി ആകാരേന സഞ്ചിച്ച ഫുസന്തസ്സ അനാമാസദുക്കടമേവാതി വദന്തി, തം യുത്തമേവ. ന ഹി അപാരാജികവത്ഥുകേപി ചിത്താദിഇത്ഥിരൂപേ ഭവന്തം ദുക്കടം പാരാജികവത്ഥുഭൂതേ മതിത്ഥിസരീരേ നിവത്തതീ’’തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൩൫) വുത്ത.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ആചരിയേന അവുത്താപി പംസുകൂലകഥാ പംസുകൂലസാമഞ്ഞേന വേദിതബ്ബാ. സാ ഹി ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൪൦) ഏവം ആഗതാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹപതിചീവരം സാദിയന്തി, തേ കുക്കുച്ചായന്താ പംസുകൂലം ന സാദിയന്തി ‘ഏകംയേവ ഭഗവതാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, ന ദ്വേ’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗഹപതിചീവരം സാദിയന്തേന പംസുകൂലമ്പി സാദിയിതും, തദുഭയേനപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സന്തുട്ഠിം വണ്ണേമീ’’തി. തത്ഥ ‘‘ഏകംയേവ ഭഗവതാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, ന ദ്വേതി തേ ‘കിര ഇതരീതരേന ചീവരേനാ’തി ഏതസ്സ ‘ഗഹപതികേന വാ പംസുകൂലേന വാ’തി ഏവം അത്ഥം സല്ലക്ഖിംസു. തത്ഥ പന ഇതരീതരേനപീതി അപ്പഗ്ഘേനപി മഹഗ്ഘേനപി യേന കേനചീതി അത്ഥോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തോ, തസ്മാ ധുതങ്ഗം അസമാദിയിത്വാ വിനയപംസുകൂലമത്തസാദിയകേന ഭിക്ഖുനാ ഗഹപതിചീവരമ്പി സാദിതബ്ബം ഹോതി, പംസുകൂലധുതങ്ഗധരസ്സ പന ഗഹപതിചീവരം ന വട്ടതി ‘‘ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപാമി, പംസുകൂലികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി സമാദാനതോതി ദട്ഠബ്ബം.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ നാഗമേസും. യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ നാഗമേസും, തേ ഏവമാഹംസു ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ, കിസ്സ തുമ്ഹേ നാഗമിത്ഥാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നാഗമേന്താനം നാകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി. തത്ഥ നാഗമേസുന്തി യാവ തേ സുസാനതോ ആഗച്ഛന്തി, താവ തേ ന അച്ഛിംസു, പക്കമിംസുയേവ. നാകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി ന അനിച്ഛായ ദാതും. യദി പന ഇച്ഛന്തി, ദാതബ്ബോ.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ആഗമേസും. യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ആഗമേസും, തേ ഏവമാഹംസു ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസാ,ഏ ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ, കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ഓക്കമിത്ഥാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആഗമേന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പഠമം സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാ ഓക്കമിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ പഠമം സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാ ഓക്കമിംസു, തേ ന ലഭിംസു. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ, കിസ്സ തുമ്ഹേ പച്ഛാ ഓക്കമിത്ഥാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പച്ഛാ ഓക്കന്താനം നാകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. തേ സദിസാ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു, തേ ഏവമാഹംസു ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ, കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ലഭിത്ഥാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സദിസാനം ഓക്കന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തത്ഥ ആഗമേസുന്തി ഉപചാരേ അച്ഛിംസു. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആഗമേന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതു’’ന്തി. ഉപചാരേതി സുസാനസ്സ ആസന്നപ്പദേസേ. യദി പന മനുസ്സാ ‘‘ഇധാഗതാ ഏവ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ദേന്തി, സഞ്ഞാണം വാ കത്വാ ഗച്ഛന്തി ‘‘സമ്പത്താ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. സമ്പത്താനം സബ്ബേസമ്പി പാപുണാതി. സചേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതാ, യേന ഗഹിതം, സോ ഏവ സാമീ. സദിസാ സുസാനം ഓക്കമിംസൂതി സബ്ബേ സമം ഓക്കമിംസു, ഏകദിസായ വാ ഓക്കമിംസൂതിപി അത്ഥോ.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. തേ കതികം കത്വാ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു, തേ ഏവമാഹംസു ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ, കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ലഭിത്ഥാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കതികം കത്വാ ഓക്കന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി. തത്ഥ തേ കതികം കത്വാതി ‘‘ലദ്ധം പംസുകൂലം സബ്ബേ ഭാജേത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ബഹിമേവ കതികം കത്വാ. ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതാതി കിഞ്ചി അവത്വായേവ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതാ. ഏതേന ‘‘ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ഛഡ്ഡിതേ ഏവ അകാമാ ഭാഗദാനം വിഹിതം, കേവലം ഛഡ്ഡിതേ പന കതികായ അസതി ഏകതോ ബഹൂസു പവിട്ഠേസു യേന ഗഹിതം, തേന അകാമാ ഭാഗോ ന ദാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. സമാനാ ദിസാ പുരത്ഥിമാദിഭേദാ ഏതേസന്തി സദിസാതി ആഹ ‘‘ഏകദിസായ വാ ഓക്കമിംസൂ’’തി.

അച്ഛിന്നചീവരകഥാ

൫. അച്ഛിന്നചീവരകഥായം അനുപുബ്ബകഥാതി അനുപുബ്ബേന വിനിച്ഛയകഥാ. സേസപരിക്ഖാരാനം സദ്ധിവിഹാരികേഹി ഗഹിതത്താ നിവാസനപാരുപനമേവ അവസിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘നിവാസനപാരുപനമത്തംയേവ ഹരിത്വാ’’തി. സദ്ധിവിഹാരികാനം താവ ആഗമനസ്സ വാ അനാഗമനസ്സ വാ അജാനനതായ വുത്തം ‘‘ഥേരേഹി നേവ താവ…പേ… ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. പരേസമ്പി അത്ഥായ ലഭന്തീതി അത്തനോ ചീവരം ദദമാനാ സയം സാഖാഭങ്ഗേന പടിച്ഛാദേന്തീതി തേസം അത്ഥായപി ഭഞ്ജിതും ലഭന്തി. ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വചനതോ ഈദിസേസു ഭൂതഗാമപാതബ്യതാപി അനുഞ്ഞാതായേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നേവ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ഹോതീ’’തി. ന തേസം ധാരണേ ദുക്കടന്തി തേസം തിത്ഥിയധജാനം ധാരണേപി ദുക്കടം നത്ഥി.

യാനി ച നേസം വത്ഥാനി ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരാനം സയമേവ ദിന്നത്താ വുത്തം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരട്ഠാനേ ഠിതത്താ’’തി. യദി ലദ്ധിം ഗണ്ഹാതി, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ നാമ ഹോതി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലദ്ധിം അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി. ‘‘നോ ചേ ഹോതി, സങ്ഘസ്സ വിഹാരചീവരം വാ…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇമിനാ അന്തരാമഗ്ഗേ പവിട്ഠവിഹാരതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അത്തനോ അഭിരുചിതട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം, ഇമിനാ ച ‘‘യം ആവാസം പഠമം ഉപഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഠിതവിഹാരമ്പി സചേ നഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി, ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം. യദി ഏവം തത്ഥ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അനോകാസത്താ. തത്ഥ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛിന്നചീവരസ്സ വാ…പേ… ചീവരം വിഞ്ഞാപേതു’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധേന സങ്ഘികമ്പി ചീവരം നിവാസേതും പാരുപിതുഞ്ച അനുജാനന്തോ ‘‘യം ആവാസം പഠമം…പേ… ഗഹേത്വാ പാരുപിതു’’ന്തി ആഹ, തസ്മാ തത്ഥ അനോകാസത്താ ദുക്കടം ന വുത്തം.

വിഹാരചീവരന്തി സേനാസനചീവരം. ചിമിലികാഹീതി പടപിലോതികാഹി. തസ്സ ഉപരീതി ഭൂമത്ഥരണസ്സ ഉപരി. വിദേസഗതേനാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ വിദേസഗതേന. ഏകസ്മിം…പേ… ഠപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ സേസേന ഗഹേത്വാ ആഗതത്താ ഠപേന്തേന ച സങ്ഘികപരിഭോഗവസേനേവ ഠപിതത്താ അഞ്ഞസ്മിം സേനാസനേ നിയമിതമ്പി അഞ്ഞത്ഥ ഠപേതും വട്ടതീതി വദന്തി. പരിഭോഗേനേവാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജനേന.

പരിഭോഗജിണ്ണന്തി യഥാ തേന ചീവരേന സരീരം പടിച്ഛാദേതും ന സക്കാ, ഏവം ജിണ്ണം. കപ്പിയവോഹാരേനാതി കയവിക്കയാപത്തിതോ മോചനത്ഥം വുത്തം. ‘‘വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാ’’തി ഇമസ്സേവ അത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ചേതാപേന്തസ്സ പരിവത്താപേന്തസ്സാ’’തി. അത്തനോ ധനേന ഹി വിഞ്ഞാപനം നാമ പരിവത്തനമേവാതി അധിപ്പായോ. സങ്ഘവസേന പവാരിതാനം വിഞ്ഞാപനേ വത്തം ദസ്സേതി ‘‘പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി. സങ്ഘവസേന ഹി പവാരിതേ സബ്ബേസം സാധാരണത്താ അധികം വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടതി. യം യം പവാരേതീതി യം യം ചീവരാദിം ദസ്സാമീതി പവാരേതി. വിഞ്ഞാപനകിച്ചം നത്ഥീതി വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ ദീയമാനത്താ വിഞ്ഞാപേത്വാ കിം കരിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ഏത്ഥപി ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇദം അനുവത്തതിയേവാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഞാതകപവാരിതേ’’തിആദി. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൫൧൫) പന പാളിയം ധമ്മനിമന്തനാതി സമണേസു വത്തബ്ബാചാരധമ്മമത്തവസേന നിമന്തനാ, ദാതുകാമതായ കതനിമന്തനാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ‘‘വിഞ്ഞാപേസ്സതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതതോ ഹി വിഞ്ഞത്തി നാമ ഹോതി.

‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ഭൂതഗാമവികോപനം അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘നേവഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തിആദി. പഠമം സുദ്ധചിത്തേന ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധിം ഗണ്ഹന്തോപി തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഏവാതി ആഹ ‘‘നിവാസേത്വാപി ലദ്ധി ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി.

യം ആവാസം പഠമം ഉപഗച്ഛതീതി ഏത്ഥപി വിഹാരചീവരാദിഅത്ഥായ പവിസന്തേനപി തിണാദീഹി പടിച്ഛാദേത്വാവ ഗന്തബ്ബം, ‘‘ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ. ചിമിലികാഹീതി പടപിലോതികാഹി. പരിഭോഗേനേവാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജനേന. പരിഭോഗജിണ്ണന്തി യഥാ തം ചീവരം പരിഭുഞ്ജിയമാനം ഓഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗതായ അസാരുപ്പം ഹോതി, ഏവം ജിണ്ണം.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ഏത്ഥപി ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇദം അനുവത്തതേവാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഞാതകപവാരിതേ’’തിആദി. ഇധ പന അഞ്ഞസ്സ അച്ഛിന്നനട്ഠചീവരസ്സ അത്ഥായ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ഇതരഥാ ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇമിനാ വിസേസോ ന ഭവേയ്യ, തേനേവ അനന്തരസിക്ഖാപദേ വക്ഖതി ‘‘അട്ഠകഥാസു (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൬) പന ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേ…പേ… പമാണമേവ വട്ടതീതി വുത്തം, തം പാളിയാ ന സമേതീ’’തി ച ‘‘യസ്മാ പനിദം സിക്ഖാപദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിംയേവ പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ഇധ ‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’തി ന വുത്ത’’ന്തി ച. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

‘‘തഞ്ചേ അഞ്ഞാതകോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതാനീ വാ ബഹൂഹി ചീവരേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യ, സന്തരുത്തരപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബം, തതോ ചേ ഉത്തരി സാദിയേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി ഇമസ്മിം തദുത്തരിസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൨൩) അഭിഹട്ഠുന്തി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസഗ്ഗോ, ഹരിതുന്തി അത്ഥോ, ഗണ്ഹിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. പവാരേയ്യാതി ഇച്ഛാപേയ്യ, ഇച്ഛം രുചിം ഉപ്പാദേയ്യ വദേയ്യ നിമന്തേയ്യാതി അത്ഥോ. അഭിഹട്ഠും പവാരേന്തേന പന യഥാ വത്തബ്ബം. തം ആകാരം ദസ്സേതും ‘‘യാവത്തകം ഇച്ഛസി, താവത്തകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തം. അഥ വാ യഥാ ‘‘നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ’’തി ഏത്ഥ ദിസ്വാതി അത്ഥോ, ഏവമിധപി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യാതി അഭിഹരിത്വാ പവാരേയ്യാതി അത്ഥോ. തത്ഥ കായാഭിഹാരോ വാചാഭിഹാരോതി ദുവിധോ അഭിഹാരോ. കായേന വാ ഹി വത്ഥാദീനി അഭിഹരിത്വാ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘യത്തകം ഇച്ഛസി, തത്തകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദന്തോ പവാരേയ്യ, വാചായ വാ ‘‘അമ്ഹാകം ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം പരിപുണ്ണം, യത്തകം ഇച്ഛസി, തത്തകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദന്തോ പവാരേയ്യ, തദുഭയമ്പി ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യാ’’തി വുത്തം.

സന്തരുത്തരപരമന്തി സഅന്തരം ഉത്തരം പരമം അസ്സ ചീവരസ്സാതി സന്തരുത്തരപരമം, നിവാസനേന സദ്ധിം പാരുപനം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ അസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബന്തി തതോ അഭിഹടചീവരതോ ഏത്തകം ചീവരം ഗഹേതബ്ബം, ന ഇതോ പരന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ പന അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേന തേചീവരികേനേവ ഭിക്ഖുനാ ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബം, അഞ്ഞേന അഞ്ഞഥാപി, തസ്മാ തം വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘സചേ തീണി നട്ഠാനി ഹോന്തീ’’തിആദിനാ നയേനസ്സ പദഭാജനം വുത്തം.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – യസ്സ തീണി നട്ഠാനി, തേന ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി, ഏകം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ അഞ്ഞം സഭാഗട്ഠാനതോ പരിയേസിസ്സതി. യസ്സ ദ്വേ നട്ഠാനി, തേന ഏകം സാദിതബ്ബം. സചേ പകതിയാവ സന്തരുത്തരേന ചരതി, ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി, ഏവം ഏകം സാദിയന്തേനേവ സമോ ഭവിസ്സതി. യസ്സ തീസു ഏകം നട്ഠം, ന സാദിതബ്ബം. യസ്സ പന ദ്വീസു ഏകം നട്ഠം, ഏകം സാദിതബ്ബം. യസ്സ ഏകംയേവ ഹോതി, തഞ്ച നട്ഠം, ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി. ഭിക്ഖുനിയാ പന പഞ്ചസുപി നട്ഠേസു ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി, ചതൂസു നട്ഠേസു ഏകം സാദിതബ്ബം, തീസു നട്ഠേസു കിഞ്ചി ന സാദിതബ്ബം, കോ പന വാദോ ദ്വീസു വാ ഏകസ്മിം വാ. യേന കേനചി ഹി സന്തരുത്തരപരമതായ ഠാതബ്ബം, തതോ ഉത്തരി ന ലബ്ഭതീതി ഇദമേത്ഥ ലക്ഖണം.

സേസകം ആഹരിസ്സാമീതി ദ്വേ ചീവരാനി കത്വാ സേസം പുന ആഹരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ന അച്ഛിന്നകാരണാതി ബാഹുസച്ചാദിഗുണവസേന ദേന്തി. ഞാതകാനന്തിആദീസു ഞാതകാനം ദേന്താനം സാദിയന്തസ്സ, പവാരിതാനം ദേന്താനം സാദിയന്തസ്സ, അത്തനോ ധനേന സാദിയന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥാസു പന ‘‘ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേ പകതിയാ ബഹുമ്പി വട്ടതി, അച്ഛിന്നകാരണാ പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം, തം പാളിയാ ന സമേതി. യസ്മാ പനിദം സിക്ഖാപദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിംയേവ പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ഇധ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി ന വുത്തം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. സമുട്ഠാനാദീസു ഇദമ്പി ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സത്തമേ പാളിയം പഗ്ഗാഹികസാലന്തി ദുസ്സവാണിജകാനം ആപണം, ‘‘പഗ്ഗാഹിതസാല’’ന്തിപി പഠന്തി. അഭീതി ഉപസഗ്ഗോതി തസ്സ വിസേസത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഹരിതുന്തി അത്ഥോ’’തി. വരസദ്ദസ്സ ഇച്ഛായം വത്തമാനത്താ ആഹ ‘‘ഇച്ഛാപേയ്യാ’’തി. ദട്ഠു ഖേമതോതി ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധവസേന അനുനാസികലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സഅന്തരന്തി അന്തരവാസകസഹിതം. ഉത്തരന്തി ഉത്തരാസങ്ഗം. അസ്സ ചീവരസ്സാതി സാദിതബ്ബചീവരസ്സ. അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേനാതി അച്ഛിന്നാനി സബ്ബാനി തീണി ചീവരാനി അസ്സാതി അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരോ, തേനാതി അത്ഥോ. യസ്സ ഹി അച്ഛിന്ദനസമയേ തീണി ചീവരാനി സന്നിഹിതാനി ഹോന്തി, താനി സബ്ബാനി അച്ഛിന്നാനീതി സോ ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരോ’’തി വുച്ചതി. തേനേവ ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേന തേചീവരികേനാ’’തി വുത്തം. തേചീവരികേനാതി ഹി അച്ഛിന്ദനസമയേ തിചീവരസ്സ സന്നിഹിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന പന വിനയേ തേചീവരികാഭാവം, ധുതങ്ഗതേചീവരികഭാവം വാ സന്ധായ. ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ‘‘സന്തരുത്തരപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തവിധിനാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. അഞ്ഞേനാതി അച്ഛിന്നഅസബ്ബചീവരേന. യസ്സ തീസു ചീവരേസു ഏകം വാ ദ്വേ വാ ചീവരാനി അച്ഛിന്നാനി ഹോന്തി, തേനാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാപീതി ‘‘സന്തരുത്തരപരമ’’ന്തി വുത്തവിധാനതോ അഞ്ഞഥാപി. യസ്സ ഹി തീസു ദ്വേ ചീവരാനി അച്ഛിന്നാനി ഹോന്തി, ഏകം സാദിതബ്ബം, ഏകസ്മിം അച്ഛിന്നേ ന സാദിതബ്ബന്തി ന തസ്സ സന്തരുത്തരപരമസാദിയനം സമ്ഭവതി. അയമേവ ച അത്ഥോ പദഭാജനേന വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘തം വിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി.

കേചി പന ‘‘തേചീവരികേനാതി വുത്തത്താ തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ തസ്മിം നട്ഠേ ബഹൂനിപി ഗഹേതും ലഭതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പദഭാജനസ്സ ഹി അധിപ്പായം ദസ്സേന്തേന യസ്മാ പന ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേന…പേ… തം വിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം, പദഭാജനേ ച ന താദിസോ അത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ തം ന ഗഹേതബ്ബമേവ. യമ്പി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘യസ്സ അധിട്ഠിതതിചീവരസ്സ തീണി നട്ഠാനീ’’തി, തത്ഥപി അധിട്ഠിതഗ്ഗഹണം സരൂപകഥനമത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന പന തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സേവാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച തഥാ അത്ഥസ്സാസമ്ഭവതോ. ന ഹി തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സേവ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. പുരിമസിക്ഖാപദേന ഹി അച്ഛിന്നചീവരസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിയാ അനുഞ്ഞാതത്താ പമാണം അജാനിത്വാ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പമാണതോ സാദിയനം അനുജാനന്തേന ഭഗവതാ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ പരിക്ഖാരചോളികസ്സ ബഹുമ്പി സാദിതും വട്ടതീതി അയമത്ഥോ നേവ പാളിയാ സമേതി, ന ച ഭഗവതോ അധിപ്പായം അനുലോമേതി.

യസ്സ തീണി നട്ഠാനി, തേന ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീതി ഏത്ഥ യസ്സ തിചീവരതോ അധികമ്പി ചീവരം അഞ്ഞത്ഥ ഠിതം അത്ഥി, തദാ തസ്സ ചീവരസ്സ അലബ്ഭനീയഭാവതോ തേനപി സാദിതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. പകതിയാവ സന്തരുത്തരേന ചരതീതി സാസങ്കസിക്ഖാപദവസേന വാ അവിപ്പവാസസമ്മുതിവസേന വാ തതിയസ്സ അലാഭേന വാ ചരതി. ‘‘ദ്വേ നട്ഠാനീ’’തി അധികാരത്താ വുത്തം ‘‘ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീ’’തി. ഏകം സാദിയന്തേനേവ സമോ ഭവിസ്സതീതി തിണ്ണം ചീവരാനം ദ്വീസു നട്ഠേസു ഏകം സാദിയന്തേന സമോ ഭവിസ്സതി ഉഭിന്നമ്പി സന്തരുത്തരപരമതായ അവട്ഠാനതോ. യസ്സ ഏകംയേവ ഹോതീതി അഞ്ഞേന കേനചി കാരണേന വിനട്ഠസേസചീവരം സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സേസകം തുമ്ഹേവ ഹോതൂതി ദേന്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പമാണയുത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമ, സേസകം ആഹരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഗഹേത്വാ ഗമനസമയേപി ‘‘സേസകമ്പി തുമ്ഹാകംയേവ ഹോതൂ’’തി വദന്തി, ലദ്ധകപ്പിയമേവ. പവാരിതാനന്തി അച്ഛിന്നകാലതോ പുബ്ബേയേവ പവാരിതാനം. പാളിയാ ന സമേതീതി സന്തരുത്തരപരമതോ ഉത്തരി സാദിയനേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി വുത്തത്താ ന സമേതി. സന്തരുത്തരപരമം സാദിയന്തസ്സ ഹി ആപത്തിപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥി, സതി ച സിക്ഖാപദേന ആപത്തിപ്പസങ്ഗേ അനാപത്തി യുത്താ ദസ്സേതുന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘പമാണമേവ വട്ടതീതി ഇദം സല്ലേഖദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

യസ്മാ പനിദം…പേ… ന വുത്തന്തി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി വുച്ചമാനേ അഞ്ഞേസം അത്ഥായ പമാണം അതിക്കമിത്വാപി ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി ആപജ്ജതി, തഞ്ച അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തത്താ വത്ഥുനാ സംസന്ദിയമാനം ന സമേതി. ന ഹി യം വത്ഥും നിസ്സായ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മിംയേവ അനാപത്തിവചനം യുത്തന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അത്തനോ സാദിയനപടിബദ്ധതാവസേന പവത്തത്താ ‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’തി വത്തും ഓകാസോയേവ നത്ഥി, തസ്മാ ന വുത്ത’’ന്തി കഥിതം. ഇധ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി അവുത്തത്താ അഞ്ഞേസം അത്ഥായ ഞാതകപവാരിതേസു അധികം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ ആപത്തീതി ചേ? ന, തത്ഥ പുരിമസിക്ഖാപദേനേവ അനാപത്തിസിദ്ധിതോ. തതുത്തരിതാ, അച്ഛിന്നാദികാരണതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൫൨൨-൫൨൪) പന ‘‘പാളിയം പഗ്ഗാഹികസാലന്തി ദുസ്സാപണം. തഞ്ഹി വാണിജകേഹി ദുസ്സാനി പഗ്ഗഹേത്വാ ദസ്സനട്ഠാനതായ ‘പഗ്ഗാഹികസാലാ’തി വുച്ചതി. അസ്സ ചീവരസ്സാതി സാദിതബ്ബചീവരസ്സ. തേചീവരികേനാതി ഇമിനാ അച്ഛിന്നതിചീവരതോ അഞ്ഞസ്സ വിഹാരാദീസു നിഹിതസ്സ ചീവരസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. യദി ഭവേയ്യ, വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടേയ്യ, താവകാലികം നിവാസേത്വാ അത്തനോ ചീവരം ഗഹേതബ്ബം. താവകാലികമ്പി അലഭന്തസ്സ ഭൂതഗാമവികോപനം കത്വാ തിണപണ്ണേഹി ഛദനം വിയ വിഞ്ഞാപനമ്പി വട്ടതി ഏവ. അഞ്ഞേനാതി അച്ഛിന്നഅസബ്ബചീവരേന. ‘ദ്വേ നട്ഠാനീ’തി അധികാരതോ വുത്തം ‘ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീ’തി. പാളിയാ ന സമേതീതി ‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാന’ന്തി (പാരാ. ൫൨൬) ഇമായ പാളിയാ ന സമേതി തതുത്തരി വിഞ്ഞാപനആപത്തിപ്പസങ്ഗേ ഏവ വുത്തത്താ. അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ന വുത്തന്തി ഇദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ തതുത്തരി വിഞ്ഞാപനേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. തഞ്ച പാചിത്തിയം യേസം അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേതി, തേസം വാ സിയാ വിഞ്ഞാപകസ്സേവ വാ, ന താവ തേസം, തേഹി അവിഞ്ഞാപിതത്താ, നാപി വിഞ്ഞാപകസ്സ, അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ അവിഞ്ഞത്തത്താ. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സപി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ന ദിസ്സതി. പാളിയം പന ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അത്തനോ സാദിയനപടിബദ്ധതാവസേന പവത്തത്താ ‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’തി അനാപത്തിവാരേ ന വുത്തന്തി വദന്തി, തഞ്ച യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തതുത്തരിചീവരതാ, അച്ഛിന്നാദികാരണതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനീ’’തി.

ഇദം തതുത്തരിസിക്ഖാപദവിനിച്ഛയം ആചരിയേന അവുത്തമ്പി അച്ഛിന്നചീവരാധികാരേയേവ പവത്തത്താ അമ്ഹേഹി ഗഹിതം, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദസ്സ സമയേസു അച്ഛിന്നചീവരകാലേ അഞ്ഞാതകാനം വിഞ്ഞാപേതബ്ബഭാവോ ഭഗവതാ വുത്തോ, തേഹി ദിന്നചീവരസ്സ മത്തസോ ഗഹിതഭാവോ തതുത്തരിസിക്ഖാപദേന വുത്തോ. തസ്മാ അച്ഛിന്നചീവരഅധികാരോയേവ ഹോതീതി.

ചീവരഅച്ഛിന്ദനവിനിച്ഛയകഥാ

ഇതോ പരം അച്ഛിന്ദനസാമഞ്ഞേന ചീവരഅച്ഛിന്ദനവിനിച്ഛയം വക്ഖാമ – തത്ഥ യമ്പി ത്യാഹന്തി യമ്പി തേ അഹം. സോ കിര ‘‘മമ പത്തചീവരഉപാഹനപച്ചത്ഥരണാനി വഹന്തോ മയാ സദ്ധിം ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി അദാസി. തേനേവമാഹ ‘‘മയാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി. അച്ഛിന്ദീതി ബലക്കാരേന അഗ്ഗഹേസി, സകസഞ്ഞായ ഗഹിതത്താ പനസ്സ പാരാജികം നത്ഥി, കിലമേത്വാ ഗഹിതത്താ ആപത്തി പഞ്ഞത്താ.

സയം അച്ഛിന്ദതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തി ഏകം ചീവരം ഏകാബദ്ധാനി ച ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ ഏകാ ആപത്തി, ഏകതോ അബദ്ധാനി വിസും വിസും ഠിതാനി ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ, ‘‘സങ്ഘാടിം ആഹര, ഉത്തരാസങ്ഗം ആഹരാ’’തി ഏവം ആഹരാപയതോ ച വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ആഹരാ’’തി വദതോപി ഏകവചനേനേവ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ.

അഞ്ഞം ആണാപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ‘‘ചീവരം ഗണ്ഹാ’’തി ആണാപേതി, ഏകം ദുക്കടം. ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയം. ‘‘സങ്ഘാടിം ഗണ്ഹ, ഉത്തരാസങ്ഗം ഗണ്ഹാ’’തി വദതോ വാചായ വാചായ ദുക്കടം. ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ഗണ്ഹാ’’തി വദതോ ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ.

അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി വികപ്പനുപഗപച്ഛിമം ചീവരം ഠപേത്വാ യം കിഞ്ചി അന്തമസോ സൂചിമ്പി. വേഠേത്വാ ഠപിതസൂചീസുപി വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടാനി. സിഥിലവേഠിതാസു ഏവം. ഗാള്ഹം കത്വാ ബദ്ധാസു പന ഏകമേവ ദുക്കടന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സൂചിഘരേ പക്ഖിത്താസുപി ഏസേവ നയോ. ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ സിഥിലബദ്ധഗാള്ഹബദ്ധേസു തികടുകാദീസു ഭേസജ്ജേസുപി ഏസേവ നയോ.

സോ വാ ദേതീതി ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകംയേവ ഇദം സാരുപ്പ’’ന്തി ഏവം വാ ദേതി. അഥ വാ പന ‘‘ആവുസോ, മയം തുയ്ഹം ‘വത്തപടിപത്തിം കരിസ്സതി, അമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതി, ധമ്മം പരിയാപുണിസ്സതീ’തി ചീവരം അദമ്ഹാ, സോദാനി ത്വം ന വത്തം കരോസി, ന ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാസി, ന ധമ്മം പരിയാപുണാസീ’’തി ഏവമാദീഹി വുത്തോ ‘‘ഭന്തേ, ചീവരത്ഥായ മഞ്ഞേ ഭണഥ, ഇദം വോ ചീവര’’ന്തി ദേതി, ഏവമ്പി സോ വാ ദേതി. ദിസാപക്കന്തം വാ പന ദഹരം ‘‘നിവത്തേഥ ന’’ന്തി ഭണതി, സോ ന നിവത്തതി. ‘‘ചീവരം ഗഹേത്വാ രുന്ധഥാ’’തി ഏവം ചേ നിവത്തതി, സാധു. സചേ ‘‘പത്തചീവരത്ഥായ മഞ്ഞേ തുമ്ഹേ ഭണഥ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ദേതി, ഏവമ്പി സോയേവ ദേതി. വിബ്ഭന്തം വാ ദിസ്വാ ‘‘മയം തുയ്ഹം ‘വത്തം കരിസ്സതീ’തി പത്തചീവരം അദമ്ഹാ, സോദാനി ത്വം വിബ്ഭമിത്വാ ചരസീ’’തി വദതി, ഇതരോ ‘‘ഗണ്ഹഥ തുമ്ഹാകം പത്തചീവര’’ന്തി ദേതി, ഏവമ്പി സോ വാ ദേതി. ‘‘മമ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹന്തസ്സേവ തേ ദേമി, അഞ്ഞത്ഥ ഗണ്ഹന്തസ്സ ന ദേമി. വത്തം കരോന്തസ്സേവ ദേമി, അകരോന്തസ്സ ന ദേമി. ധമ്മം പരിയാപുണന്തസ്സേവ ദേമി, അപരിയാപുണന്തസ്സ ന ദേമി. അവിബ്ഭമന്തസ്സേവ ദേമി, വിബ്ഭമന്തസ്സ ന ദേമീ’’തി ഏവം പന ദാതും ന വട്ടതി, ദദതോ ദുക്കടം, ആഹരാപേതും പന വട്ടതി. ചജിത്വാ ദിന്നം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം സമന്തപാസാദികതോ ഉദ്ധടവിനിച്ഛയോ.

യമ്പി ത്യാഹന്തി ഏത്ഥ യന്തി കാരണവചനം, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘മയാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം പക്കമിസ്സതീതി യം കാരണം നിസ്സായ അഹം തേ, ആവുസോ, ചീവരം അദാസിം, തം ന കരോസീ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ അച്ഛിന്ദീതി. യന്തി വാ ചീവരം പരാമസതി. തത്ഥ ‘‘മയാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം പക്കമിസ്സതീതി യമ്പി തേ അഹം ചീവരം അദാസിം, തം ചീവരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ അച്ഛിന്ദീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയന്തി ‘‘ചീവരം ഗണ്ഹാ’’തി ആണത്തിയാ ഏകചീവരവിസയത്താ ഏകമേവ പാചിത്തിയം. വാചായ വാചായ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ പാചിത്തിയാനി. ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോതി ഇദം അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ ആപജ്ജിതബ്ബം പാചിത്തിയാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം, ആണത്തിയാ ആപജ്ജിതബ്ബം പന ദുക്കടം ഏകമേവ.

ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടാനീ’’തി ഇദം പരാമസതി. ഏസേവ നയോതി സിഥിലം ഗാള്ഹഞ്ച പക്ഖിത്താസു ആപത്തിയാ ബഹുത്തം ഏകത്തഞ്ച അതിദിസതി.

ആവുസോ മയന്തിആദീസു ഗണ്ഹിതുകാമതായ ഏവം വുത്തേപി തേനേവ ദിന്നത്താ അനാപത്തി. അമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതീതി ഇദം സാമണേരസ്സപി ദാനം ദീപേതി, തസ്മാ കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ചീവരം ദത്വാ’’തി വുത്തം, തഥാപി അനുപസമ്പന്നകാലേ ദത്വാപി ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവാതി വേദിതബ്ബം. അച്ഛിന്ദനസമയേ ഉപസമ്പന്നഭാവോയേവ ഹേത്ഥ പമാണം. ദേതീതി തുട്ഠോ വാ കുപിതോ വാ ദേതി. രുദ്ധഥാതി നിവാരേഥ. ഏവം പന ദാതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏവം ദിന്നം ന താവ ‘‘തസ്സ സന്തക’’ന്തി അനധിട്ഠഹിത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ആഹരാപേതും പന വട്ടതീതി ഏവം ദിന്നം ഭതിസദിസത്താ ആഹരാപേതും വട്ടതി. ചജിത്വാ ദിന്നന്തി വുത്തനയേന അദത്വാ അനപേക്ഖേന ഹുത്വാ തസ്സേവ ദിന്നം. ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോതി സകസഞ്ഞായ വിനാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരതാ, സാമം ദിന്നതാ, സകസഞ്ഞിതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, കോധവസേന അച്ഛിന്ദനം വാ അച്ഛിന്ദാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അയം സാരത്ഥദീപനീപാഠോ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൬൩൫).

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൬൩൧) പന ‘‘യമ്പി…പേ… അച്ഛിന്ദീതി ഏത്ഥ യം തേ അഹം ചീവരം അദാസിം, തം ‘മയാ സദ്ധിം പക്കമിസ്സതീ’തി സഞ്ഞായ അദാസിം, ന അഞ്ഞഥാതി കുപിതോ അച്ഛിന്ദീതി ഏവം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. ഏകം ദുക്കടന്തി യദി ആണത്തോ അവസ്സം അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ പാചിത്തിയം. യദി ന അച്ഛിന്ദതി, തദാ ഏവ ദുക്കടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാപത്തിയോതി യദി ആണത്തോ അനന്തരായേന അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേയേവ വത്ഥുഗണനായ പാചിത്തിയാപത്തിയോ പയോഗകരണക്ഖണേയേവ ആപത്തിയാ ആപജ്ജിതബ്ബതോ, ചീവരം പന അച്ഛിന്നേയേവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. യദി സോ ന അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേ ഏകമേവ ദുക്കടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവമഞ്ഞത്ഥപി ഈദിസേസു നയോ ഞാതബ്ബോ. ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതീതി സാമണേരസ്സ ദാനം ദീപേതി, തേന ച സാമണേരകാലേ ദത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദതോപി പാചിത്തിയം ദീപേതി. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ചീവരം ദത്വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം. ആഹരാപേതും പന വട്ടതീതി കമ്മേ അകതേ ഭതിസദിസത്താ വുത്തം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരതാ, സാമം ദിന്നതാ, സകസഞ്ഞിതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, കോധവസേന അച്ഛിന്ദനം വാ അച്ഛിന്ദാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനീ’’തി വുത്തം.

പടിഭാനചിത്തകഥാ

൬. പടിഭാനചിത്തകഥായം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി സാരത്ഥദീപനിയം ന കിഞ്ചി വുത്തം, വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൯൯) പന ‘‘കരോഹീതി വത്തും ന വട്ടതീതി ആണത്തിയാ ഏവ പടിക്ഖിത്തത്താ ദ്വാരപാലം ‘കിം ന കരോസീ’തിആദിനാ പരിയായേന വത്തും വട്ടതി. ജാതകപകരണന്തി ജാതകപടിസംയുത്തം ഇത്ഥിപുരിസാദി യം കിഞ്ചി രൂപം അധിപ്പേതം. ‘പരേഹി കാരാപേതു’ന്തി വുത്തത്താ ബുദ്ധരൂപമ്പി സയം കാതും ന ലഭതീ’’തി വുത്തം.

വിപ്പകതഭോജനകഥാ

൭. വിപ്പകതഭോജനകഥായമ്പി സാരത്ഥദീപനീ വിമതിവിനോദനീ വജിരബുദ്ധിടീകാസു ന കിഞ്ചി വുത്തം. പഠമം കതം പകതം, വി അനിട്ഠിതം പകതം വിപ്പകതം, വിപ്പകതം ഭോജനം യേന സോ വിപ്പകതഭോജനോ, പഠമം ഭുഞ്ജിത്വാ അനിട്ഠിതഭോജനകിച്ചോ ഭിക്ഖു. വുത്തേന ഭിക്ഖുനാ പവിസിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. രിത്തഹത്ഥമ്പി ഉട്ഠാപേതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘വിപ്പകതഭോജനോയേവ ഹി സോ ഹോതീ’’തി, യാഗുഖജ്ജകാദീസുപി പീതേസു ഖാദിതേസുപി ഭത്തസ്സ അഭുത്തത്താ അനിട്ഠിതഭോജനകിച്ചോ ഹോതി. പവാരിതോ ഹോതി, തേന വത്തബ്ബോതി പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന ഭുഞ്ജിതും അലഭമാനത്താ അത്തനോ സന്തികേ ഉദകേ അസന്തേ വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉദ്ദിസന്തഉദ്ദിസാപനകഥാ

൮. ഉദ്ദിസന്തഉദ്ദിസാപനകഥായം ഉദ്ദിസന്തേനാതി ഉദ്ദേസം ദേന്തേന, പാളിം വാചേന്തേനാതി അത്ഥോ. ഉദ്ദിസാപേന്തേനാതി ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തേന, പാളിം വാചാപേന്തേനാതി അത്ഥോ. ഉച്ചതരേപീതി പി-സദ്ദേന സമാനാസനം സമ്പിണ്ഡേതി. നീചതരേപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തിവസ്സന്തരികകഥാ

൯. തിവസ്സന്തരികകഥായം തീണി വസ്സാനി തിവസ്സം, തീണി വാ വസ്സാനി തിവസ്സാനി, തിവസ്സാനം അന്തരം തിവസ്സന്തരം, തിവസ്സന്തരേ ഠിതോതി തിവസ്സന്തരോ, തേന തിവസ്സന്തരേന, അന്തര-സദ്ദോ മജ്ഝത്ഥവാചകോ, ണ-പച്ചയോ ഠിതത്ഥേ. തേനാഹ വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩൨൦) ‘‘തിവസ്സന്തരേനാതി തിണ്ണം വസ്സാനം അന്തോ ഠിതേനാ’’തി. അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൦) പന സരൂപമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിവസ്സന്തരോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. ഇമേ സബ്ബേതി സബ്ബേ തിവിധാ ഇമേ സമാനാസനികാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദീഘാസനകഥാ

൧൦. ദീഘാസനകഥായം സംഹാരിമം വാതി സംഹരിതും യുത്തം കടസാരകാദി. അസംഹാരിമം വാതി സംഹരിതും അസക്കുണേയ്യം പാസാണാദി ആസനം. തേനാഹ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൨൦) ‘‘ദീഘാസനം നാമ മഞ്ചപീഠവിനിമുത്തം യം കിഞ്ചി തിണ്ണന്നം ഏകതോ സുഖം നിസീദിതും പഹോതീ’’തി. കസ്മാ പന ‘‘തിണ്ണന്നം പഹോതീ’’തി വുത്തം, നനു ദ്വിന്നം പഹോനകാസനമ്പി ദീഘമേവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അനുജാനാമി…പേ… ഏത്തകം പച്ഛിമം ദീഘാസനന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി. ദ്വിന്നം പഹോനകേ ഹി അദീഘാസനേ സമാനാസനികേഹേവ സഹ നിസീദിതും വട്ടതി, തിണ്ണന്നം പഹോനകതോ പട്ഠായ ഗഹിതേ ദീഘാസനേ പന അസമാനാസനികേഹിപി സഹ നിസീദിതും വട്ടതി. യദി ഏവം പണ്ഡകാദീഹിപി സഹ നിസീദിതും വട്ടേയ്യാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ പണ്ഡക’’ന്തിആദി. തത്ഥ അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോവ.

ഗിലാനുപട്ഠാനകഥാ

൧൧. ഗിലാനുപട്ഠാനകഥായം പലിപന്നോതി നിമുഗ്ഗോ, മക്ഖിതോതി അത്ഥോ. ഉച്ചാരേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ. സമാനാചരിയകോതി ഏത്ഥ ‘‘സചേപി ഏകസ്സ ആചരിയസ്സ ഏകോ അന്തേവാസികോ ഹോതി, ഏകോ സദ്ധിവിഹാരികോ, ഏതേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനാചരിയകാ ഏവാ’’തി വദന്തി. ഭേസജ്ജം യോജേതും അസമത്ഥോ ഹോതീതി വേജ്ജേന ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഭേസജ്ജം ഗഹേത്വാ ഇമിനാ യോജേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ തഥാ കാതും അസമത്ഥോതി അത്ഥോ. നീഹാതുന്തി നീഹരിതും, ഛഡ്ഡേതുന്തി അത്ഥോ. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൬൫-൩൬൬) പന ‘‘ഭൂമിയം പരിഭണ്ഡം അകാസീതി ഗിലാനേന നിപന്നഭൂമിയം കിലിട്ഠട്ഠാനം ധോവിത്വാ ഹരിതൂപലിത്തം കാരേസീതി അത്ഥോ. ഭേസജ്ജം യോജേതും അസമത്ഥോതി പരേഹി വുത്തവിധിമ്പി കാതും അസമത്ഥോ’’തി വുത്തം.

മരണവണ്ണകഥാ

൧൨. മരണവണ്ണകഥായം മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാതി ഇമസ്സ കായസ്സ ഭേദേന സഗ്ഗപാപനാധിപ്പായത്താ അത്ഥതോ മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാ. മരണത്ഥികഭാവം അജാനന്താതി ‘‘ഏവം അധിപ്പായിനോ മരണത്ഥികാ നാമ ഹോന്തീ’’തി അത്തനോ മരണത്ഥികഭാവം അജാനന്താ. ന ഹി തേ അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിം ന ജാനന്തി. വോഹാരവസേനാതി പുബ്ബഭാഗവോഹാരവസേന, മരണാധിപ്പായസ്സ സന്നിട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേ കരുണായ അഭാവതോ കാരുഞ്ഞേന പാസേ ബദ്ധസൂകരമോചനം വിയ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യഥായുനാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം യഥാനുസന്ധിനാതി പരിയായന്തരേന വുത്തം, യഥാനുസന്ധിനാ യഥായുപരിച്ഛേദേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ യഥാനുസന്ധിനാതി യഥാനുപ്പബന്ധേന, യാവ തസ്മിം ഭവേ സന്താനസ്സ അനുപ്പബന്ധോ അവിച്ഛിന്നപവത്തി ഹോതി, താവ ഠത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൦) ‘‘വോഹാരവസേനാതി പുബ്ബഭാഗവോഹാരവസേന മരണാധിപ്പായസ്സ സന്നിട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേ കരുണായ അഭാവതോ, കാരുഞ്ഞേന പാസേ ബദ്ധസൂകരമോചനം വിയ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘യഥായുനാ’തി വുത്തമേവത്ഥം യഥാനുസന്ധിനാതി പരിയായന്തരേന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൦) പന ‘‘മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാതി ഇമസ്സ കായസ്സ ഭേദേന സഗ്ഗപാപനാധിപ്പായത്താ അത്ഥതോ മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാ. ‘‘ഏവംഅധിപ്പായിനോ മരണത്ഥികാ നാമ ഹോന്തീ’’തി അത്തനോ മരണത്ഥികഭാവം അജാനന്താ ആപന്നാ പാരാജികം. ന ഹി തേ അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിം ന ജാനന്തീതി വുച്ചന്തി. വോഹാരവസേനാതി പുബ്ബഭാഗേ വോഹാരവസേന, സന്നിട്ഠാനേ പനേതം നത്ഥി, പാസേ ബദ്ധസൂകരമോചനേ വിയ ന ഹോതി. യഥാനുസന്ധിനാതി അന്തരാ അമരിത്വാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം.

അത്തപാതനകഥാ

൧൩. അത്തപാതനകഥായം വിഭത്തിബ്യത്തയേനാതി വിഭത്തിവിപരിണാമേന. വിസേസാധിഗമോതി സമാധി വിപസ്സനാ ച. അതിവിയ പാകടത്താ ‘‘ഹത്ഥപ്പത്തോ വിയ ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം. ഉപച്ഛിന്ദതീതി വിസേസാധിഗമസ്സ വിക്ഖേപോ മാ ഹോതൂതി ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദതി. വിസേസാധിഗമന്തി ലോകുത്തരധമ്മപടിലാഭം. ബ്യാകരിത്വാതി ആരോചേത്വാ. ഉപച്ഛിന്ദതി, ന വട്ടതീതി യസ്മാ സഭാഗാനം ലജ്ജീഭിക്ഖൂനംയേവ അരിയാ അത്തനാ അധിഗതവിസേസം താദിസേ കാരണേ സതി ആരോചേന്തി, തേ ച ഭിക്ഖൂ അപ്പതിരൂപായ അനേസനായ പച്ചയം ന പരിയേസന്തി, തസ്മാ തേഹി പരിയേസിതപച്ചയേ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേത്വാ ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദിതും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. സഭാഗാനഞ്ഹി ബ്യാകതത്താ ഉപച്ഛിന്ദിതും ന ലഭതി. തേ ഹി കപ്പിയഖേത്തം ആരോചേന്തി. തേനേവ ‘‘സഭാഗാനഞ്ഹി ലജ്ജീഭിക്ഖൂനം കഥേതും വട്ടതീതി ഇദം ‘ഉപച്ഛിന്ദതി, ന വട്ടതീ’തി ഇമസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തേന വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അഥ വാ വിസേസാധിഗമം ബ്യാകരിത്വാതി ഇദം വിസേസസ്സ അധിഗതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അധിഗമന്തരായം ആസങ്കന്തേനേവ ച ആഹാരുപച്ഛേദോ കാതബ്ബോതി അനുഞ്ഞാതത്താ അധിഗതേന ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘വിസേസാധിഗമം ബ്യാകരിത്വാ ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദതി, ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. കിം പന അരിയാ അത്തനാ അധിഗതവിസേസം അഞ്ഞേസം ആരോചേന്തീതി ഇമിസ്സാ ചോദനായ ‘‘സഭാഗാനഞ്ഹി ലജ്ജീഭിക്ഖൂനം കഥേതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, അയമേത്ഥ യുത്തതരോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, ഗണ്ഠിപദേപി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോയേവാതി.

വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൨-൧൮൩) ‘‘വിഭത്തിബ്യത്തയേനാതി വിഭത്തിവിപരിണാമേന. വിസേസാധിഗമോതി സമാധി വിപസ്സനാ ച. വിസേസാധിഗമന്തി ലോകുത്തരധമ്മപടിലാഭം. ബ്യാകരിത്വാതി ആരോചേത്വാ, ഇദഞ്ച വിസേസസ്സ അധിഗതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അധിഗതവിസേസാ ഹി ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം ലജ്ജീഭിക്ഖൂനം അവസ്സം അധിഗമം ബ്യാകരോന്തി, അധിഗതവിസേസേന പന അബ്യാകരിത്വാപി ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദിതും ന വട്ടതി, അധിഗമന്തരായവിനോദനത്ഥമേവ ആഹാരുപച്ഛേദസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തദധിഗമേ സോ ന കാതബ്ബോവ. കിം പനാധിഗമം ആരോചേതും വട്ടതീതി ആഹ സഭാഗാനഞ്ഹീതിആദീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൧-൧൮൩) ‘‘ഹത്ഥപ്പത്തോ വിയ ദിസ്സതി, ‘തസ്സ വിക്ഖേപോ മാ ഹോതൂ’തി ഉപച്ഛിന്ദതി, വിസേസാധിഗമം ബ്യാകരിത്വാ തപ്പഭവം സക്കാരം ലജ്ജായന്തോ ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദതി സഭാഗാനം ബ്യാകതത്താ. തേ ഹി കപ്പിയഖേത്തം ആരോചേന്തീ’’തി വുത്തം.

അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാനിസിന്നകഥാ

൧൪. അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിസിന്നകഥായം അപ്പടിവേക്ഖിത്വാതി അനുപപരിക്ഖിത്വാ. ഉദ്ധം വാ അധോ വാ സങ്കമന്തീതി പച്ഛാ ആഗതാനം ഓകാസദാനത്ഥം നിസിന്നപാളിയാ ഉദ്ധം വാ അധോ വാ ഗച്ഛന്തി. പടിവേക്ഖണകിച്ചം നത്ഥീതി പച്ഛാ ആഗതേഹി ഉപപരിക്ഖണകിച്ചം നത്ഥി. ഹേട്ഠാ കിസ്മിഞ്ചി വിജ്ജമാനേ സാടകം വലിം ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘യസ്മിം വലി ന പഞ്ഞായതീ’’തി. പടിവേക്ഖണഞ്ചേതം ഗിഹീനം സന്തകേയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൦) ‘‘ഹേട്ഠാ കിസ്മിഞ്ചി വിജ്ജമാനേ സാടകം വലിം ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘യസ്മിം വലി ന പഞ്ഞായതീ’തി. പടിവേക്ഖണഞ്ചേതം ഗിഹീനം സന്തകേ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, വജിരബുദ്ധിടീകായമ്പി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൦) ‘‘അപ്പടിവേക്ഖിത്വാതി അവിചാരേത്വാ. ഹേട്ഠിമഭാഗേ ഹി കിസ്മിഞ്ചി വിജ്ജമാനേ വലി പഞ്ഞായതീ’’തി ഏത്തകമേവ.

ദവായസിലാവിജ്ഝനകഥാ

൧൫. ദവായസിലാവിജ്ഝനകഥായം ദവാസദ്ദോ ഹസാധിപ്പായവാചകോ. പടിപുബ്ബവിധ-ധാതു പവട്ടനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഹസാധിപ്പായേന പാസാണോ ന പവട്ടേതബ്ബോ’’തി. സിലാസദ്ദസ്സ പാസാണവാചകത്താ സോ ഏവ ന പടിവിജ്ഝിതബ്ബോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന കേവലഞ്ചാ’’തിആദി. യദി ഏവം സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ ന വട്ടേയ്യാതി ആഹ ‘‘ചേതിയാദീനം അത്ഥായാ’’തിആദി. ധോവനദണ്ഡകന്തി ഭണ്ഡധോവനദണ്ഡം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൨-൧൮൩) പന ‘‘ഭണ്ഡകം വാ ധോവന്താതി ചീവരം വാ ധോവന്താ. ധോവനദണ്ഡകന്തി ചീവരധോവനദണ്ഡ’’ന്തി വുത്തം.

ദായാലിമ്പനകഥാ

൧൬. ദായാലിമ്പനകഥായം അല്ല…പേ… പാചിത്തിയന്തി സുക്ഖട്ഠാനേപി അഗ്ഗിം പാതേത്വാ ഇമിനാ അധിപ്പായേന ആലിമ്പേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. ദുക്കടന്തി സുക്ഖട്ഠാനേ വാ സുക്ഖം ‘‘അസുക്ഖ’’ന്തി അവവത്ഥപേത്വാ വാ അഗ്ഗിം പാതേന്തസ്സ ദുക്കടം. കീളാധിപ്പായേപി ഏസേവ നയോ, കീളാധിപ്പായോ ച പടപടായമാനസദ്ദസ്സാദവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. പടിപക്ഖഭൂതോ അഗ്ഗി പടഗ്ഗി. പരിത്തകരണന്തി ആരക്ഖകരണം. സയം വാ ഉട്ഠിതന്തി വാതേരിതാനം വേളുആദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനേന സമുട്ഠിതം. നിരുപാദാനോതി ഇന്ധനരഹിതോ. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൯൦) പന ‘‘ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേനപി ദുക്കടന്തി സുക്ഖതിണാദീസു അഗ്ഗികരണം സന്ധായ വുത്തം. അല്ലേസു പന കീളാധിപ്പായേനപി കരോന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. പടിപക്ഖഭൂതോ, പടിമുഖം ഗച്ഛന്തോ വാ അഗ്ഗി പടഗ്ഗി, തസ്സ അല്ലതിണാദീസുപി ദാനം അനുഞ്ഞാതം. തം ദേന്തേന ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദാവഗ്ഗിം ദിസ്വാ വിഹാരസ്സ സമന്തതോ ഏകക്ഖണേ അകത്വാ ഏകദേസതോ പട്ഠായ വിഹാരസ്സ സമന്തതോ സണികം ഝാപേത്വാ യഥാ മഹന്തോപി അഗ്ഗി വിഹാരം പാപുണിതും ന സക്കോതി, ഏവം വിഹാരസ്സ സമന്താ അബ്ഭോകാസം കത്വാ പടഗ്ഗി ദാതബ്ബോ. സോ ഡാവഗ്ഗിനോ പടിപഥം ഗന്ത്വാ ഏകതോ ഹുത്വാ തേന സഹ നിബ്ബാതി. പരിത്തകരണന്തി സമന്താ രുക്ഖതിണാദിച്ഛേദനപരിഖാഖണനാദിആരക്ഖകരണം. തേനാഹ ‘തിണകുടികാനം സമന്താ ഭൂമിതച്ഛന’ന്തിആദീ’’തി, വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൯൦) പന ‘‘പരിത്തന്തി രക്ഖണം, തം ദസ്സേതും ‘സമന്താ ഭൂമിതച്ഛന’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം.

മിച്ഛാദിട്ഠികുലാഭതകഥാ

൧൭. മിച്ഛാദിട്ഠികുലാഭതകഥായം നത്ഥി സദ്ധാ ഏതേസൂതി അസ്സദ്ധാ, മച്ഛരിനോ, തേസു അസ്സദ്ധേസു. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ യുത്താനി കുലാനി മിച്ഛാദിട്ഠികുലാനി, മജ്ഝേലോപതതിയാതപ്പുരിസസമാസോ, ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ യുത്തകുലാനി, തേസു. മിച്ഛാദിട്ഠികുലേസു ലഭിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അസക്കച്ചകാരീനം തേസം സക്കച്ചകരണേന, അപ്പണീതദായീനം തേസം പണീതദാനേന ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേനാതി കാരണം ഉപപരിക്ഖിത്വാവ ഭുഞ്ജിതും യുത്തന്തി ആഹ ‘‘അനുപപരിക്ഖിത്വാ നേവ അത്തനാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന പരേസം ദാതബ്ബ’’ന്തി. യേന കാരണേന ഭവിതബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘വിസമിസ്സമ്പി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ന കേവലം പിണ്ഡപാതമേവാതി ആഹ ‘‘യമ്പീ’’തിആദി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അപിഹിതവത്ഥുസ്മിമ്പി ഹീ’’തിആദി. തതോ അഞ്ഞമ്പി ദസ്സേതി ഗന്ധഹലിദ്ദാദിമക്ഖിതോതിആദിനാ. തത്ഥപി കാരണം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സരീരേ രോഗട്ഠാനാനീ’’തിആദി.

ഗോപകദാനകഥാ

൧൮. ഗോപകദാനകഥായം പരേസം സന്തകം ഗോപേതി രക്ഖതീതി ഗോപകോ, തസ്സ ദാനം ഗോപകദാനം, ഉയ്യാനപാലകാദീഹി ഭിക്ഖൂനം ദാതബ്ബദാനം. തത്ഥ പണ്ണം ആരോപേത്വാതി ‘‘ഏത്തകേഹേവ രുക്ഖേഹി ഏത്തകമേവ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി പണ്ണം ആരോപേത്വാ, ലിഖിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. നിമിത്തസഞ്ഞം കത്വാതി സങ്കേതം കത്വാ. ദാരകാതി തേസം പുത്തനത്താദയോ ദാരകാ. അഞ്ഞേപി യേ കേചി ഗോപകാ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേപി വുത്താ. സബ്ബത്ഥപി ഗിഹീനം ഗോപകദാനേ യത്തകം ഗോപകാ ദേന്തി, തത്തകം ഗഹേതബ്ബം. സങ്ഘികേ പന യഥാപരിച്ഛേദമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ദീപിതത്താ ‘‘അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ൧.൧൫൬) ‘‘പണ്ണം ആരോപേത്വാതി ‘ഏത്തകേ രുക്ഖേ രക്ഖിത്വാ തതോ ഏത്തകം ഗഹേതബ്ബ’ന്തി പണ്ണം ആരോപേത്വാ. നിമിത്തസഞ്ഞം കത്വാതി സങ്കേതം കത്വാ. ദാരകാതി തേസം പുത്തനത്താദയോ യേ കേചി ഗോപേന്തി, തേ സബ്ബേപി ഇധ ‘ദാരകാ’തി വുത്താ’’തി, വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൫൬) പന ‘‘ആരാമരക്ഖകാതി വിസ്സത്ഥവസേന ഗഹേതബ്ബം. അധിപ്പായം ഞത്വാതി ഏത്ഥ യസ്സ ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തം ഭിക്ഖും, ഭാഗം വാ സാമികാ ന രക്ഖന്തി ന ദണ്ഡേന്തി, തസ്സ ദാനം അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി ഇധ സന്നിട്ഠാനം, തമ്പി ‘ന വട്ടതി സങ്ഘികേ’തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

യത്ഥാതി യസ്മിം ആവാസേ. അഞ്ഞേസം അഭാവന്തി അഞ്ഞേസം ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം അഭാവം. തത്ഥാതി താദിസേ ആവാസേ. ഭാജേത്വാ ഖാദന്തീതി ആഗന്തുകാനമ്പി സമ്പത്താനം ഭാജേത്വാ ഖാദന്തീതി അധിപ്പായോ. ചതൂസു പച്ചയേസു സമ്മാ ഉപനേന്തീതി അമ്ബഫലാദീനി വിക്കിണിത്വാ ചീവരാദീസു ചതൂസു പച്ചയേസു സമ്മാ ഉപനേന്തി. ചീവരത്ഥായ നിയമേത്വാ ദിന്നാതി ‘‘ഇമേസം രുക്ഖാനം ഫലാനി വിക്കിണിത്വാ ചീവരേസുയേവ ഉപനേതബ്ബാനി, ന ഭാജേത്വാ ഖാദിതബ്ബാനീ’’തി ഏവം നിയമേത്വാ ദിന്നാ. തേസുപി ആഗന്തുകാ അനിസ്സരാതി പച്ചയപരിഭോഗത്ഥായ നിയമേത്വാ ദിന്നത്താ ഭാജേത്വാ ഖാദിതും അനിസ്സരാ. ന തേസു…പേ… ഠാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ആഗന്തുകേഹി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഭാജേത്വാ ഖാദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തേസം കതികായ ഠാതബ്ബന്തി ‘‘ഭാജേത്വാ ന ഖാദിതബ്ബ’’ന്തി വാ ‘‘ഏത്തകേസു രുക്ഖേസു ഫലാനി ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഫലാനി ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഏത്തകാനം ദിവസാനം അബ്ഭന്തരേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ന കിഞ്ചി ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ഏവം കതായ ആവാസികാനം കതികായ ആഗന്തുകേഹി ഠാതബ്ബം. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അനിസ്സരാ’’തി വചനേന ദീപിതോയേവ അത്ഥോ മഹാപച്ചരിയം ‘‘ചതുന്നം പച്ചയാന’’ന്തിആദിനാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതോ. പരിഭോഗവസേനേവാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, പരിഭോഗവസേന തമേവ ഭാജേത്വാതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വിഹാരേ, രട്ഠേവാ.

സേനാസനപച്ചയന്തി സേനാസനഞ്ച തദത്ഥായ നിയമേത്വാ ഠപിതഞ്ച. ലാമകകോടിയാതി ലാമകം ആദിം കത്വാ, ലാമകസേനാസനതോ പട്ഠായാതി വുത്തം ഹോതി. സേനാസനേപി തിണാദീനി ലാമകകോടിയാവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനി, സേനാസനപരിക്ഖാരാപി ലാമകകോടിയാവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ. മൂലവത്ഥുച്ഛേദം പന കത്വാ ന ഉപനേതബ്ബന്തി ഇമിനാ കിം വുത്തം ഹോതി? തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു താവ ഇദം വുത്തം ‘‘സബ്ബാനി സേനാസനാനി ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ലാമകകോടിയാ വിസ്സജ്ജന്തേഹിപി സേനാസനഭൂമിയോ ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതീതി നോ ഖന്തി. വീമംസിത്വാ യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം.

ധമ്മസന്തകേന ബുദ്ധപൂജം കാതും, ബുദ്ധസന്തകേന വാ ധമ്മപൂജം കാതും വട്ടതി ന വട്ടതീതി? ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ ഏതം, വാസേട്ഠ, അധിവചനം ധമ്മകായോ ഇതിപീ’’തി ച ‘‘യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭) ച വചനതോ വട്ടതീതി വദന്തി. കേചി പന ‘‘ഏവം സന്തേ ‘യോ, ഭിക്ഖവേ, മം ഉപട്ഠഹേയ്യ, സോ ഗിലാനം ഉപട്ഠഹേയ്യാ’തി (മഹാവ. ൩൬൫) വചനതോ ബുദ്ധസന്തകേന ഗിലാനസ്സപി ഭേസജ്ജം കാതും യുത്തന്തി ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം. ന ഹി ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, മം ഉപട്ഠഹേയ്യ, സോ ഗിലാനം ഉപട്ഠഹേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൩൬൫) ഇമിനാ അത്തനോ ച ഗിലാനസ്സ ച ഏകസദിസതാ, തദുപട്ഠാനസ്സ വാ സമഫലതാ വുത്താ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘യോ മം ഓവാദാനുസാസനീകരണേന ഉപട്ഠഹേയ്യ, സോ ഗിലാനം ഉപട്ഠഹേയ്യ, മമ ഓവാദകാരകേന ഗിലാനോ ഉപട്ഠാതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൫). ഭഗവതോ ച ഗിലാനസ്സ ച ഉപട്ഠാനം ഏകസദിസന്തി ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) വചനതോ ‘‘അഹഞ്ച ഖോ പനിദാനി ഏകകോവ ഓവദാമി അനുസാസാമി, മയി പരിനിബ്ബുതേ ഇമാനി ചതുരാസീതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി തുമ്ഹേ ഓവദിസ്സന്തി അനുസാസിസ്സന്തീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൧൬) വുത്തത്താ ച ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും പസംസന്തേന ച ‘‘യോ ബഹുസ്സുതോ, ന സോ തുമ്ഹാകം സാവകോ നാമ, ബുദ്ധോ നാമ ഏസ ചുന്ദാ’’തി വുത്തത്താ ധമ്മഗരുകത്താ ച തഥാഗതസ്സ പുബ്ബനയോ ഏവ പസത്ഥതരോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. വിമതിവിനോദനിയമ്പി ‘‘യത്ഥാതി യസ്മിം ആവാസേ. അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേസം ആഗന്തുകാനം. തേസുപി ആഗന്തുകാ അനിസ്സരാതി സേനാസനേ നിരന്തരം വസന്താനം ചീവരത്ഥായ ദായകേഹി, ഭിക്ഖൂഹി വാ നിയമേത്വാ ദിന്നത്താ ഭാജേത്വാ ഖാദിതും അനിസ്സരാ. ആഗന്തുകേഹിപി ഇച്ഛന്തേഹി തസ്മിം വിഹാരേ വസ്സാനാദീസു പവിസിത്വാ ചീവരത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം. തേസം കതികായ ഠാതബ്ബന്തി സബ്ബാനി ഫലാഫലാനി അഭാജേത്വാ ‘ഏത്തകേസു രുക്ഖേസു ഫലാനി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, അഞ്ഞേസു ഫലാഫലേഹി സേനാസനാനി പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’തി വാ ‘പിണ്ഡപാതാദിപച്ചയം സമ്പാദേസ്സാമാ’തി വാ ‘കിഞ്ചിപി അഭാജേത്വാ ചതുപച്ചയത്ഥായേവ ഉപനേമാ’തി വാ ഏവം സമ്മാ ഉപനേന്താനം ആവാസികാനം കതികായ ആഗന്തുകേഹി ഠാതബ്ബം. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘അനിസ്സരാ’തി വചനേന ദീപിതോ ഏവ അത്ഥോ, മഹാപച്ചരിയം ‘ചതുന്നം പച്ചയാന’ന്തിആദിനാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതോ. പരിഭോഗവസേനേവാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, പരിഭോഗവസേന തമേവ ഭാജേത്വാതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിഹാരേ, രട്ഠേ വാ. സേനാസനപച്ചയന്തി സേനാസനഞ്ച തദത്ഥായ നിയമേത്വാ ഠപിതഞ്ച. ‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ വരസേനാസനാനി ഠപേത്വാ’തി വുത്തമേവത്ഥം പുന ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘മൂലവത്ഥുച്ഛേദം പന കത്വാ ന ഉപനേതബ്ബ’ന്തി വുത്തം, സേനാസനസങ്ഖാതവത്ഥുനോ മൂലച്ഛേദം കത്വാ സബ്ബാനി സേനാസനാനി ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. കേചി പനേത്ഥ ‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ വരസേനാസനാനി ഠപേത്വാ ലാമകതോ പട്ഠായ വിസ്സജ്ജന്തേഹിപി സേനാസനഭൂമിയോ ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ’തി വദന്തി, തമ്പി യുത്തമേവ ഇമസ്സപി അത്ഥസ്സ അവസ്സം വത്തബ്ബതോ, ഇതരഥാ കേചി സഹ വത്ഥുനാപി വിസ്സജ്ജേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യു’’ന്തി.

വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൫൩) ‘‘ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വിഹാരേ പരചക്കാദിഭയം ആഗതം. മൂലവത്ഥുച്ഛേദന്തി ‘സബ്ബസേനാസനാനം ഏതേ ഇസ്സരാ’തി വചനതോ ഇതരേ അനിസ്സരാതി ദീപിതം ഹോതി. അയമേവ ഭിക്ഖു ഇസ്സരോതി യത്ഥ സോ ഇച്ഛതി, തത്ഥ അത്തഞാതഹേതും ലഭതീതി കിര അത്ഥോ, അപി ച ‘ദഹരോ’തി വദന്തി. സവത്ഥുകന്തി സഹ ഭൂമിയാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

ധമ്മികാരക്ഖയാചനകഥാ

൧൯. ധമ്മികാരക്ഖയാചനകഥായം ‘‘ഗീവായേവാതി ആണത്തിയാ അഭാവതോ. തേസം അനത്ഥകാമതായാതി ‘ചോരോ’തി വുത്തം മമ വചനം സുത്വാ കേചി ദണ്ഡിസ്സന്തി, ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തീതി ഏവം സഞ്ഞായ. ഏതേന കേവലം ഭയേന വാ പരിക്ഖാരഗ്ഗഹണത്ഥം വാ സഹസാ ‘ചോരോ’തി വുത്തേ ദണ്ഡിതേപി ന ദോസോതി ദസ്സേതി. രാജപുരിസാനഞ്ഹി ‘ചോരോ അയ’ന്തി ഉദ്ദിസ്സകഥനേ ഏവ ഗീവാ. ഭിക്ഖൂനം, പന ആരാമികാദീനം വാ സമ്മുഖാ ‘അസുകോ ചോരോ ഏവമകാസീ’തി കേനചി വുത്തവചനം നിസ്സായ ആരാമികാദീസു രാജപുരിസാനം വത്വാ ദണ്ഡാപേന്തേസുപി ഭിക്ഖുസ്സ ന ഗീവാ രാജപുരിസാനം അവുത്തത്താ, യേസഞ്ച വുത്തം, തേഹി സയം ചോരസ്സ അദണ്ഡിതത്താതി ഗഹേതബ്ബം. ‘ത്വം ഏതസ്സ സന്തകം അച്ഛിന്ദാ’തി ആണത്തോപി ഹി സചേ അഞ്ഞേന അച്ഛിന്ദാപേതി, ആണാപകസ്സ അനാപത്തി വിസങ്കേതത്താ. അത്തനോ വചനകരന്തി ഇദം സാമീചിവസേന വുത്തം. വചനം അകരോന്താനം രാജപുരിസാനമ്പി ‘ഇമിനാ ഗഹിതപരിക്ഖാരം ആഹരാപേഹി, മാ ചസ്സ ദണ്ഡം കരോഹീ’തി ഉദ്ദിസ്സ വദന്തസ്സപി ദണ്ഡേ ഗഹിതേപി ന ഗീവാ ഏവ ദണ്ഡഗ്ഗഹണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ ‘അസുകഭണ്ഡം അവഹരാ’തി ആണാപേത്വാ വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേ പുന പടിക്ഖിപനേ (പാരാ. ൧൨൧) വിയ. ദാസാദീനം സമ്പടിച്ഛനേ വിയ തദത്ഥായ അഡ്ഡകരണേ ഭിക്ഖൂനമ്പി ദുക്കടന്തി ആഹ ‘കപ്പിയഅഡ്ഡോ നാമ, ന വട്ടതീ’തി. കേനചി പന ഭിക്ഖുനാ ഖേത്താദിഅത്ഥായ വോഹാരികാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ അഡ്ഡേ കതേപി തം ഖേത്താദിസമ്പടിച്ഛനേ വിയ സബ്ബേസം അകപ്പിയം ന ഹോതി പുബ്ബേ ഏവ സങ്ഘസന്തകത്താ. ഭിക്ഖുസ്സേവ പന പയോഗവസേന ആപത്തിയോ ഹോന്തി. ദാസാദീനമ്പി പന അത്ഥായ രക്ഖം യാചിതും വോഹാരികേന പുട്ഠേന സങ്ഘസ്സ ഉപ്പന്നം കപ്പിയക്കമം വത്തും ആരാമികാദീഹി ച അഡ്ഡം കാരാപേതും വട്ടതി ഏവ. വിഹാരവത്ഥാദികപ്പിയഅഡ്ഡം പന ഭിക്ഖുനാ സയമ്പി കാതും വട്ടതീ’’തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൬൭൯) ആഗതോ.

വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൬൮൧) ‘‘ഗീവാതി കേവലം ഗീവാ ഏവ ഹോതി, ന പാരാജികം. കാരാപേത്വാ ദാതബ്ബാതി ഏത്ഥ സചേ ആവുധഭണ്ഡം ഹോതി, തസ്സ ധാരാ ന കാരാപേതബ്ബാ, അഞ്ഞേന പന ആകാരേന സഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഉച്ചാരാദിഛഡ്ഡനകഥാ

൨൦. ഉച്ചാരാദിഛഡ്ഡനകഥായം അട്ഠമേ ഉച്ചാരാദിഛഡ്ഡനേ ‘‘ഉച്ചാരാദിഭാവോ, അനപലോകനം, വളഞ്ജനട്ഠാനം, തിരോകുട്ടപാകാരതാ, ഛഡ്ഡനം വാ ഛഡ്ഡാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി, നവമേ ഹരിതൂപരി ഛഡ്ഡനേ സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുനിയാ ച. ഇധ ഖേത്തപാലകാ ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാ ഏവാ’’തി ഏത്തകമേവ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൮൩൦) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൮൩൦) പന ‘‘അട്ഠമേ വളഞ്ജിയമാനതിരോകുട്ടാദിതാ, അനപലോകേത്വാ ഉച്ചാരാദീനം ഛഡ്ഡനാദീതി ദ്വേ അങ്ഗാനി. നവമേ ‘മത്ഥകച്ഛിന്നനാളികേരമ്പീ’തി വുത്തത്താ ഹരിതൂപരി ഛഡ്ഡനമേവ പടിക്ഖിത്തം. തേനാഹ ‘അനിക്ഖിത്തബീജേസൂ’തിആദി. യത്ഥ ച ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി, തത്ഥ ഹരിതേ വച്ചാദിം കാതുമ്പി വട്ടതി ഏവ. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീന’’ന്തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൮൩൨) പന ‘‘സാമികേ അപലോകേത്വാവ ഛഡ്ഡേതീതി കത്ഥചി പോത്ഥകേ നത്ഥി, കത്ഥചി അത്ഥി, അത്ഥിഭാവോവ സേയ്യോ കിരിയാകിരിയത്താ സിക്ഖാപദസ്സ. ഇധ ഖേത്തപാലകാ ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാ ഏവ. ‘സങ്ഘസ്സ ഖേത്തേ ആരാമേ ച തത്ഥ കചവരം ന ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി കതികാ ചേ നത്ഥി, ഭിക്ഖുസ്സ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ, ന ഭിക്ഖുനീനം. താസമ്പി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസന്തകേ വുത്തനയേന വട്ടതി, ന തത്ഥ ഭിക്ഖുസ്സ. ഏവം സന്തേപി സാരുപ്പവസേനേവ കാതബ്ബന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗേ പന സേഖിയവണ്ണനായം (പാചി. അട്ഠ. ൬൫൧) ‘‘അസഞ്ചിച്ചാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ സഹസാ ഉച്ചാരോ വാ പസ്സാവോ വാ നിക്ഖമതി, അസഞ്ചിച്ചകതോ നാമ, അനാപത്തി. ന ഹരിതേതി ഏത്ഥ യമ്പി ജീവരുക്ഖസ്സ മൂലം പഥവിയം ദിസ്സമാനം ഗച്ഛതി, സാഖാ വാ ഭൂമിലഗ്ഗാ ഗച്ഛതി, സബ്ബം ഹരിതസങ്ഖാതമേവ, ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ അപ്പഹരിതട്ഠാനേ പാതേതും വട്ടതി. അപ്പഹരിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ സഹസാ നിക്ഖമതി, ഗിലാനട്ഠാനേ ഠിതോ ഹോതി, വട്ടതി. അപ്പഹരിതേ കതോതി അപ്പഹരിതം അലഭന്തേന തിണണ്ഡുപകം വാ പലാലണ്ഡുപകം വാ ഠപേത്വാ കതോപി പച്ഛാ ഹരിതം ഓത്ഥരതി, വട്ടതിയേവ. ‘ഖേളേന ചേത്ഥ സിങ്ഘാണികാപി സങ്ഗഹിതാ’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ന ഉദകേതി ഏതം പരിഭോഗഉദകമേവ സന്ധായ വുത്തം. വച്ചകുടിസമഉദ്ദാദിഉദകേസു പന അപരിഭോഗേസു അനാപത്തി. ദേവേ വസ്സന്തേ സമന്തതോ ഉദകോഘോ ഹോതി, അനുദകട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ നിക്ഖമതി, വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം വുത്തം ഏതാദിസേ കാലേ അനുദകട്ഠാനം അലഭന്തേന കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തസ്സം വണ്ണനായം വിമതിവിനോദനിയഞ്ച (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൬൫൨) ‘‘ഖേളേന ചേത്ഥ സിങ്ഘാണികാപി സങ്ഗഹിതാതി ഏത്ഥ ഉദകഗണ്ഡുസകം കത്വാ ഉച്ഛുകചവരാദിഞ്ച മുഖേനേവ ഹരിതും ഉദകേസു ഛഡ്ഡേതും വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഇമസ്മിം ഠാനേ പണ്ഡിതേഹി വിചാരേതബ്ബം അത്ഥി – ‘‘വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകേസു പന അപരിഭോഗേസു അനാപത്തീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, ഏവം സന്തേ നദീജാതസ്സരാദീസു ആപത്തി വാ അനാപത്തി വാതി. തത്ഥ സമുദ്ദാദീതി ആദി-സദ്ദേന നദീജാതസ്സരാപി സങ്ഗഹിതാവ, തസ്മാ അനാപത്തീതി ചേ? ന ചേവം ദട്ഠബ്ബം. യദി ഹി സമുദ്ദാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നദീജാതസ്സരാപി സങ്ഗഹിതാ, ഏവം സതി ടീകാചരിയാ വദേയ്യും, ന പന വദന്തി, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകേസൂ’’തി ഏത്തകമേവ വദേയ്യ, തഥാ പന അവത്വാ ‘‘അപരിഭോഗേസൂ’’തി ഹേതുമന്തവിസേസനപദമ്പി ഗഹിതം. തേന ഞായതി ‘‘ആദിസദ്ദേന അപരിഭോഗാനി ചന്ദനികാദിഉദകാനി ഏവ ഗഹിതാനി, ന പരിഭോഗാനി നദീജാതസ്സരാദിഉദകാനീ’’തി. തേന ച വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകാനി അപരിഭോഗത്താ അനാപത്തികരാനി ഹോന്തി, നദീജാതസ്സരാദിഉദകാനി പന പരിഭോഗത്താ ആപത്തികരാനീതി. കഥം പന ‘‘അപരിഭോഗേസൂ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ ഹേതുമന്തപദഭാവോ ജാനിതബ്ബോതി? യുത്തിതോ ആഗമതോ ച. കഥം യുത്തിതോ? ‘‘വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകാനി പരിഭോഗാനിപി സന്തി, അപരിഭോഗാനിപീ’’തി അബ്യഭിചാരിയഭാവതോ. ബ്യഭിചാരേ ഹി സമ്ഭവേ ഏവ സതി വിസേസനം സാത്ഥകം സിയാ. കഥം ആഗമതോ? വുത്തഞ്ഹേതം ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന വിനയവിനിച്ഛയേ (വി. വി. ൧൯൫൪) ‘‘തേസം അപരിഭോഗത്താ’’തി. തസ്മാ ആദി-സദ്ദേന അപരിഭോഗാനിയേവ ഉദകാനി ഗഹിതാനി, ന പരിഭോഗാനി. വുത്തഞ്ഹേതം വിനയവിനിച്ഛയടീകായം ‘‘വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകേസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സബ്ബം അപരിഭോഗജലം സങ്ഗയ്ഹതി, തേനേവ തേസം അപരിഭോഗത്തമേവ കാരണമാഹാ’’തി, തസ്മാ മനുസ്സാനം പരിഭോഗേസു നദീജാതസ്സരതളാകപോക്ഖരണിയാദിഉദകേസു ഉച്ചാരപസ്സാവാദികരണം ന വട്ടതീതി ജാനിതബ്ബമേതം. ‘‘ദേവേ വസ്സന്തേ സമന്തതോ ഉദകോഘോ ഹോതി, അനുദകട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ നിക്ഖമതി, വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം വുത്തം ഏതാദിസേ കാലേ അനുദകട്ഠാനം അലഭന്തേന കാതും വട്ടതീതി വുത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ മഹന്തേസു നദീജാതസ്സരാദീസു നാവാദീഹി ഗതകാലേ താദിസേ കാരണേ സതി ‘‘തീരം ഉപനേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉപനേതും അസക്കുണേയ്യട്ഠാനേ ഉദകേപി കാതും വട്ടതി, അനാപത്തീ’’തി അട്ഠകഥാനുലോമതോ വിഞ്ഞായതി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

നഹാനേരുക്ഖാദിഘംസനകഥാ

൨൧. നഹാനേ രുക്ഖാദിഘംസനന്തി ഏത്ഥ അട്ഠപദാകാരേനാതി അട്ഠപദഫലകാകാരേന, ജൂതഫലകസദിസന്തി വുത്തം ഹോതി. മല്ലകമൂലകസണ്ഠാനേനാതി ഖേളമല്ലകമൂലസണ്ഠാനേന. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൪൩) പന ‘‘അട്ഠപദാകാരേനാതി ജൂതഫലകേ അട്ഠഗബ്ഭരാജിആകാരേന. മല്ലകമൂലസണ്ഠാനേനാതി ഖേളമല്ലകമൂലസണ്ഠാനേന. ഇദഞ്ച വട്ടാധാരകം സന്ധായ വുത്തം. കണ്ടകേ ഉട്ഠാപേത്വാ കതവട്ടകപാലസ്സേതം അധിവചനം. പുഥുപാണികന്തി മുട്ഠിം അകത്വാ വികസിതഹത്ഥതലേഹി പിട്ഠിപരികമ്മം വുച്ചതി. ഏതമേവ സന്ധായ ഹത്ഥപരികമ്മ’’ന്തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨൪൪) പന ‘‘പുഥുപാണിനാ കത്തബ്ബം കമ്മം പുഥുപാണികമ്മ’’ന്തി വുത്തം.

ഏവം പാളിഅനുസാരേനേവ നഹാനേ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നഹാനതിത്ഥേ നഹായന്താനം ഭിക്ഖൂനം നഹാനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം പനേത്ഥ നഹാനവത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പസ്സന്താനം അപ്പസാദാവഹനതോ, ഗിഹിപുരിസാനം കമ്മം വിയാതി ഗരഹിതബ്ബഭാവതോ ച വുത്തം ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ…പേ… ന ഓതരിതബ്ബ’’ന്തി. അഞ്ഞേസു സമ്മുഖീഭൂതേസു അനുദകസാടകേന നഹായിതും ദുക്കരത്താ ‘‘സബ്ബദിസാ പന ഓലോകേത്വാ വിവിത്തഭാവം ഞത്വാ’’തി വുത്തം. ഏവമ്പി ഖാണുഗുമ്ബലതാദീഹി പടിച്ഛന്നാപി ഹുത്വാ തിട്ഠേയ്യുന്തി ആഹ ‘‘ഖാണു…പേ… ഉക്കാസിത്വാ’’തി. ഉദ്ധംമുഖേന ചീവരാപനയനം ഹരായിതബ്ബം സിയാതി വുത്തം ‘‘അവകുജ്ജ…പേ… അപനേത്വാ’’തി. തതോ കായബന്ധനട്ഠപനവത്തമാഹ ‘‘കായബന്ധന’’ന്ത്യാദിനാ. തതോ ഉദകസാടികായ സതി തം നിവാസേത്വാ ഓതരിതബ്ബം സിയാ, തായ അസതിയാ കിം കാതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. തത്ഥ പുബ്ബേ ‘‘ഠിതകേനേവ ന ഓതരിതബ്ബ’’ന്തി അഹിരികാകാരസ്സ പടിസിദ്ധത്താ ഇധ ഹിരിമന്താകാരം ദസ്സേതി ഉദകന്തേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ നിവാസനം മോചേത്വാതി. ഉണ്ണട്ഠാനേ, സമട്ഠാനേ വാ പസാരിതേ സതി വാ തേന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛേയ്യാതി ആഹ ‘‘സചേ നിന്നട്ഠാന’’ന്തിആദി.

ഓതരന്തേന കിം കാതബ്ബന്തി പുച്ഛം സന്ധായ ‘‘ഓതരന്തേന സണിക’’ന്ത്യാദി. തത്ഥ പുബ്ബേ ‘‘വേഗേന ന ഓതരിതബ്ബ’’ന്തി പടിസിദ്ധാനുരൂപമാഹ ‘‘സണിക’’ന്തി. അതിഗമ്ഭീരം ഗച്ഛന്തോ ഉദകോഘതരങ്ഗവാതാദീഹി പഹരന്തോ ചലിതകായോ സിയാ, അതിഉത്താനേ നിസീദന്തോ അപ്പടിച്ഛന്നകായോ സിയാതി വുത്തം ‘‘നാഭിപ്പമാണമത്തം ഓതരിത്വാ’’തി. അത്തനോ ഹത്ഥവികാരാദീഹി വീചിം ഉട്ഠാപേന്തോ, സദ്ദഞ്ച കരോന്തോ ഉദ്ധടചപലഭാവോ സിയാതി വുത്തം ‘‘വീചിം അനുട്ഠപേന്തേന സദ്ദം അകരോന്തേന നിവത്തിത്വാ’’തി. നിവത്തിത്വാ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ആഗതദിസാഭിമുഖേന നിമുജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി, അഭിമുഖേന ഹുത്വാതി പാഠസേസോ. ഇദാനി തപ്ഫലം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്ത്യാദിമാഹ. തതോ ഉമ്മുജ്ജന്തേന കിം കാതബ്ബന്തി പുച്ഛായമാഹ ‘‘ഉമ്മുജ്ജന്തേനപീ’’തിആദി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ചീവരം പാരുപിത്വാവ ഠാതബ്ബം, കസ്മാതി ചേ? ന താവ കായതോ ഉദകം ഓതരതി, തസ്മാ ഥോകം കാലം ഉത്തരാസങ്ഗം ചീവരം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി അന്തേ ഗഹേത്വാ പുരതോ കത്വാ ഠാതബ്ബം. തതോ കായസ്സ സുക്ഖഭാവം ഞത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ യഥാരുചി ഗന്തബ്ബന്തി.

വലികാദികഥാ

൨൨. വലികാദികഥായം ‘‘മുത്തോലമ്ബകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന കുണ്ഡലാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പലമ്ബകസുത്തന്തി യഞ്ഞോപചിതാകാരേന ഓലമ്ബകസുത്ത’’ന്തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൪൫). വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൪൫) പന ‘‘മുത്തോലമ്ബകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന കുണ്ഡലാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പലമ്ബകസുത്തന്തി ബ്രാഹ്മണാനം യഞ്ഞോപചിതസുത്താദിആകാരം വുച്ചതി. വലയന്തി ഹത്ഥപാദവലയ’’ന്തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨൪൫) പന ‘‘കണ്ണതോ നിക്ഖന്തമുത്തോലമ്ബകാദീനം കുണ്ഡലാദീനന്തി ലിഖിതം. ‘കായൂര’ന്തി പാളിപാഠോ. ‘കേയൂരാദീനീ’തി ആചരിയേനുദ്ധട’’ന്തി വുത്തം.

ദീഘകേസകഥാ

൨൩. ദീഘകേസകഥായം സാരത്ഥദീപനിയം ന കിഞ്ചി വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൪൬) പന ‘‘ദ്വങ്ഗുലേതി ഉപയോഗബഹുവചനം, ദ്വങ്ഗുലപ്പമാണം അതിക്കാമേതും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ദുമാസസ്സ വാ ദ്വങ്ഗുലസ്സ വാ അതിക്കന്തഭാവം അജാനന്തസ്സപി കേസമസ്സുഗണനായ അചിത്തകാപത്തിയോ ഹോന്തീതി വദന്തി. കോച്ഛേനാതി ഉസീരഹീരാദീനി ബന്ധിത്വാ സമകം ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതകോച്ഛേന. ചിക്കലേനാതി സിലേസയുത്തതേലേന. ഉണ്ഹാഭിതത്തരജസിരാനമ്പീതി ഉണ്ഹാഭിതത്താനം രജോകിണ്ണസിരാനം. അദ്ദഹത്ഥേനാതി അല്ലഹത്ഥേനാ’’തി വുത്തം.

ഉപരി പന പാളിയം (ചൂളവ. ൨൭൫) ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ മസ്സും കപ്പാപേന്തി. മസ്സും വഡ്ഢാപേന്തി. ഗോലോമികം കാരാപേന്തി. ചതുരസ്സകം കാരാപേന്തി. പരിമുഖം കാരാപേന്തി. അഡ്ഢദുകം കാരാപേന്തി. ദാഠികം ഠപേന്തി. സമ്ബാധേ ലോമം സംഹരാപേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി ‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ന, ഭിക്ഖവേ, മസ്സു കപ്പാപേതബ്ബം. ന മസ്സു വഡ്ഢാപേതബ്ബം. ന ഗോലോമികം കാരാപേതബ്ബം. ന ചതുരസ്സകം കാരാപേതബ്ബം. ന പരിമുഖം കാരാപേതബ്ബം. ന അഡ്ഢദുകം കാരാപേതബ്ബം. ന ദാഠികാ ഠപേതബ്ബാ. ന സമ്ബാധേ ലോമം സംഹരാപേതബ്ബം, യോ സംഹരാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ആഗതം. അട്ഠകഥായമ്പി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൭൫) ‘‘മസ്സും കപ്പാപേന്തീതി കത്തരിയാ മസ്സും ഛേദാപേന്തി. മസ്സും വഡ്ഢാപേന്തീതി മസ്സും ദീഘം കാരേന്തി. ഗോലോമികന്തി ഹനുകമ്ഹി ദീഘം കത്വാ ഠപിതം ഏളകമസ്സു വുച്ചതി. ചതുരസ്സകന്തി ചതുകോണം. പരിമുഖന്തി ഉദരേ ലോമസംഹരണം. അഡ്ഢദുകന്തി ഉദരേ ലോമരാജിട്ഠപനം. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി മസ്സുകപ്പാപനാദീസു സബ്ബത്ഥ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം.

പുന പാളിയം (ചൂളവ. ൨൭൫) ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ സക്ഖരികായപി മധുസിത്ഥകേനപി നാസികാലോമം ഗാഹാപേന്തി, നാസികാ ദുക്ഖാ ഹോന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സണ്ഡാസന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ പലിതം ഗാഹാപേന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി ‘സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ന, ഭിക്ഖവേ, പലിതം ഗാഹാപേതബ്ബം, യോ ഗാഹാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ആഗതം. ‘‘സക്ഖരാദീഹി നാസികാലോമഗ്ഗാഹാപനേ ആപത്തി നത്ഥി, അനുരക്ഖണത്ഥം പന സണ്ഡാസോ അനുഞ്ഞാതോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പലിതം ഗാഹാപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഭമുകായ വാ നലാടേ വാ ദാഠികായ വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ബീഭച്ഛം ഠിതം, താദിസം ലോമം പലിതം വാ അപലിതം വാ ഗാഹാപേതും വട്ടതീ’’തി ച വുത്തം.

ആദാസാദികഥാ

൨൪. ആദാസാദികഥായം ആദാസോ നാമ മണ്ഡനപകതികാനം മനുസ്സാനം അത്തനോ മുഖച്ഛായാദസ്സനത്ഥം കംസലോഹാദീഹി കതോ ഭണ്ഡവിസേസോ. ഉദകപത്തോ നാമ ഉദകട്ഠപനകോ പാതിസരാവാദികോ ഭാജനവിസേസോ. കംസപത്താദീനീതി ആദാസഭാവേന അകതാനി പരിസുദ്ധഭാവേന ആലോകകരാനി വത്ഥൂനി. ആദി-സദ്ദേന സുവണ്ണരജതജാതിഫലികാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി, കഞ്ജിയാദീനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ദ്രവജാതികാനി തേലമധുഖീരാദീനി. ആബാധപച്ചയാതി അത്തനോ മുഖേ ഉപ്പന്നവണപച്ചയാ. തേനാഹ ‘‘സഞ്ഛവി നു ഖോ മേ വണോ’’തിആദി. ആയും സങ്ഖരോതീതി ആയുസങ്ഖാരോ. കോ സോ? അത്തഭാവോ, തം ആയുസങ്ഖാരം, തം ഓലോകേന്തോ കേനാകാരേന ഓലോകേയ്യാതി പുച്ഛായമാഹ ‘‘ജിണ്ണോ നു ഖോമ്ഹി നോതി ഏവ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – മമ അത്തഭാവോ ജിണ്ണോ നു ഖോ വാ, നോ ജിണ്ണോ നു ഖോ വാതി ഏവം ഇമിനാ മനസികാരേന കമ്മട്ഠാനസീസേന ഓലോകേതും വട്ടതി. ‘‘സോഭതി നു ഖോ മേ അത്തഭാവോ, നോ വാ’’തി ഏവം പവത്തേന അത്തസിനേഹവസേന ഓലോകേതും ന വട്ടതീതി.