൩൨. ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനവിനിച്ഛയകഥാ

പടിച്ഛന്നപരിവാസകഥാ

൨൩൬. ഏവം ചോദനാദിവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗരു അലഹുകം പടികരണം ഏതിസ്സാ ആപത്തിയാതി ഗരുകാ, ആപജ്ജിതബ്ബാതി ആപത്തി, ഗരുകാ ച സാ ആപത്തി ചാതി ഗരുകാപത്തി, വുട്ഠഹതേ വുട്ഠാനം, ഗരുകാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ഗരുകാപത്തി വുട്ഠാനം. കിം തം? സങ്ഘാദിസേസാപത്തിതോ പരിസുദ്ധഭാവോ. തേനാഹ ‘‘പരിവാസമാനത്താദീഹി വിനയകമ്മേഹി ഗരുകാപത്തിതോ വുട്ഠാന’’ന്തി. കിഞ്ചാപി ചതുബ്ബിധോ പരിവാസോ, അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ പന ഇധ നാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘തിവിധോ പരിവാസോ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം സമന്തപാസാദികായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫) ‘‘തത്ഥ ചതുബ്ബിധോ പരിവാസോ – അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോതി. തേസു ‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞോപി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, തസ്സ ചത്താരോ മാസേ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ’തി ഏവം മഹാഖന്ധകേ (മഹാവ. ൮൬) വുത്തോ തിത്ഥിയപരിവാസോ അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ നാമ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തമേവ. അയം പന ഇധ അനധിപ്പേതോ’’തി. ഇതോ പരം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി തസ്മാ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യട്ഠാനേയേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൨൩൭. ഏവം യോ യോ ആപന്നോ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാതി ഏതേന പാളിയം സബ്ബസാധാരണവസേന ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖൂ’’തി ച ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി ച ആഗതേപി കമ്മവാചാഭണനകാലേ തഥാ അഭണിത്വാ ‘‘അയം ബുദ്ധരക്ഖിതോ ഭിക്ഖൂ’’തി ച ‘‘ഇമസ്സ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി ച ഏവം സകസകനാമം ഉദ്ധരിത്വാവ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി.

മാളകസീമായമേവ വത്തം സമാദാതബ്ബം, ന തതോ ബഹി. കസ്മാ? ‘‘അഞ്ഞത്ഥ കമ്മവാചാ അഞ്ഞത്ഥ സമാദാന’’ന്തി വത്തബ്ബദോസപ്പസങ്ഗതോ. അസമാദിന്നവത്തസ്സ ആരോചനാസമ്ഭവതോ, മാളകസീമായ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം ഏകസ്സപി അനാരോചനേ സതി രത്തിച്ഛേദസമ്ഭവതോ ച. പരിവാസം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീതി ഇമേസു ദ്വീസു പദേസു ഏകേകേന വാ ഉഭോഹി പദേഹി വാ സമാദാതബ്ബം. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ഏകപദേനപി ചേത്ഥ നിക്ഖിത്തോ ഹോതി പരിവാസോ, ദ്വീഹി പന സുനിക്ഖിത്തോയേവ, സമാദാനേപി ഏസേവ നയോ’’തി വക്ഖമാനത്താ. സമാദിയിത്വാ തത്ഥേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേതബ്ബം, ന തത്ഥ അനാരോചേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തബ്ബം. കസ്മാ? വുട്ഠിതായ പരിസായ പുന സന്നിപാതേതും ദുക്കരത്താ, ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ അനാരോചേത്വാ അരുണുട്ഠാപനേ സതി രത്തിച്ഛേദകരത്താ.

ആരോചേന്തേന ഏവം ആരോചേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അഹം ഭന്തേ…പേ… സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി ഏത്തകമേവ വത്വാ യാചനേ വിയ ‘‘ദുതിയമ്പി തതിയമ്പീ’’തി അവുത്തത്താ അച്ചായികകരണേ സതി ഏകവാരം ആരോചിതേപി ഉപപന്നമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വേദിയാമഹം ഭന്തേ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂതി ഏത്ഥ ‘‘വേദിയാമീതി ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ സുഖം അനുഭവാമി, ന തപ്പച്ചയാ അഹം ദുക്ഖിതോതി അധിപ്പായോ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭) വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘സുഖം വേദേമി വേദന’’ന്തിആദീസു വിയ പി-സദ്ദോ അനുഭവനത്ഥോ ഹോതി. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൯൭) പന ‘‘വേദിയാമീതി ജാനേമി, ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ സുഖം അനുഭവാമി, ന തപ്പച്ചയാ അഹം ദുക്ഖിതോതി അധിപ്പായോതി ലിഖിത’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ പന ‘‘ദീപങ്കരോ ലോകവിദൂ’’തിആദീസു വിയ ഞാണത്ഥോ അനുഭവനത്ഥോ ച. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൯൭) പന ‘‘വേദിയാമഹന്തി ജാനാപേമഹം, ആരോചേമീതി അത്ഥോ, അനുഭവാമീതിപിസ്സ അത്ഥം വദന്തി. പുരിമം പന പസംസന്തി ആരോചനവചനത്താ’’തി. ഏത്ഥ തു –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഖാദന്തി ബ്രാഹ്മണ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നം വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. –

ആദീസു വിയ ആരോചനത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ആരോചേത്വാ…പേ… നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ദുക്കടപരിമോചനത്ഥം വുത്തം. കേചി പന ‘‘തദഹേവ പുന വത്തം സമാദിയിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതുകാമസ്സ രത്തിച്ഛേദപരിഹാരത്ഥമ്പീ’’തി വദന്തി. യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. യസ്സ ആരോചിതം, തസ്സ പുന ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, കേവലം നിക്ഖിപിതബ്ബമേവ. ‘‘സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തീ’’തി വുത്തത്താ വിസഭാഗാനം വസനട്ഠാനേ വത്തം അസമാദിയിത്വാ ബഹി ഏവ കാതുമ്പി വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതി ഇദം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായാദിസദ്ദസവനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം, മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മാതി ഇദം മഗ്ഗപടിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനം സവനൂപചാരാതിക്കമനത്ഥം, ഗുമ്ബേന വാതിആദി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥം. സോപി കേനചി കമ്മേന പുരേഅരുണേ ഏവ ഗച്ഛതീതി ഇമിനാ ആരോചനായ കതായ സബ്ബേസു ഭിക്ഖൂസു ബഹിവിഹാരം ഗതേസുപി ഊനേഗണേചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസദോസോ വാ ന ഹോതി ആരോചനത്ഥത്താ സഹവാസസ്സാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദി. അനിക്ഖിത്തവത്തേന അന്തോഉപചാരഗതാനം സബ്ബേസമ്പി ആരോചേതബ്ബാ. ‘‘അയം നിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പരിഹാരോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ നിക്ഖിത്തവത്തസ്സാതി വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരിവസന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ – വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരിവസന്തസ്സ ഉപചാരഗതാനം സബ്ബേസം ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ആരോചേതബ്ബം, അദിട്ഠഅസുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബം. ഇദം വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരിവസന്തസ്സ ലക്ഖണന്തി. ഥേരസ്സാതി മഹാപദുമത്ഥേരസ്സ.

൨൩൮. കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായാതി ഇമേസു പടിച്ഛന്നദിവസപ്പമാണേന പരിവസിതദിവസേസു ‘‘സിയും നു ഖോ തിവിധരത്തിച്ഛേദകാരണയുത്താനി കാനിചി ദിവസാനി, ഏവം സതി അപരിപുണ്ണപരിവാസദിവസത്താ ന മാനത്താരഹോ ഭവേയ്യ, അസതി ച മാനത്താരഹഭാവേ മാനത്തം ദിന്നമ്പി അദിന്നംയേവ ഭവേയ്യ, ഏവഞ്ച സതി ആപന്നാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ വിനയകുക്കുച്ചസ്സ വിനോദനത്ഥായ. ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ദിവസേഹി അധികതരാനി ദിവസാനി പരിവസിത്വാ നനു ചായം പരിവുത്ഥപരിവാസോ, തസ്മാനേന മാനത്തമേവ യാചിതബ്ബം, അഥ കസ്മാ വത്തം സമാദിയിത്വാ മാനത്തം യാചിതബ്ബന്തി ആഹാതി ചോദനം മനസി കരോന്തേന വുത്തം ‘‘അയഞ്ഹി വത്തേ സമാദിന്നേ’’തിആദി. ഹി യസ്മാ അയം ഭിക്ഖു വത്തേ സമാദിന്നേ ഏവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, ന അസമാദിന്നേ, ഇതി തസ്മാ വത്തം സമാദിയിത്വാ മാനത്തം യാചിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. നനു ച കമ്മവാചായം ‘‘സോ പരിവുത്ഥപരിവാസോ സങ്ഘം മാനത്തം യാചതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘സമാദിന്നവത്തോ’’തി, അഥ കസ്മാ ‘‘വത്തേ സമാദിന്നേ ഏവ മാനത്താരഹോ ഹോതീ’’തി വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘നിക്ഖിത്തവത്തേന പരിവുത്ഥത്താ’’തി. യസ്മാ അയം ഭിക്ഖു നിക്ഖിത്തവത്തേന ഹുത്വാ പരിവുത്ഥോ ഹോതി, നോ അനിക്ഖിത്തവത്തേന, തസ്മാ നിക്ഖിത്തവത്തേന ഹുത്വാ പരിവുത്ഥത്താ അയം ഭിക്ഖു വത്തേ സമാദിന്നേ ഏവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, നോ അസമാദിന്നേതി യോജനാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പന പുന സമാദാനകിച്ചം നത്ഥി. സോ ഹി പടിച്ഛന്നദിവസാതിക്കമേനേവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ മാനത്തം ദാതബ്ബമേവാ’’തി.

ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിന്തി ഊനേഗണേചരണദോസാ വിമുച്ചനത്ഥം. പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോതിആദി കിഞ്ചാപി പാളിയം നത്ഥി, അഥ ഖോ അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേന തഥാ ഏവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ച വുത്തം. ‘‘അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ, അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബന്തി ച വുത്തം. ‘നിക്ഖിപന്തേന ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം പയോജനം അത്ഥീ’തി ച വുത്തം, ന പന തം പയോജനം ദസ്സിത’’ന്തി വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൯൭) വുത്തം, വത്തഭേദദുക്കടാ മുച്ചനപയോജനം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൩൯. അബ്ഭാനം കാതും ന വട്ടതീതി കതമ്പി അകതമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘തേനാപി വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേത്വാ അബ്ഭാനം യാചിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അബ്ഭാനയാചനത്ഥം മാനത്തസ്സ സമാദിയനകാലേപി ആരോചേതബ്ബമേവ. പുബ്ബേ മാനത്തചാരിതകാലേ ആരോചിതമേവാതി അനാരോചേത്വാ അബ്ഭാനം ന യാചിതബ്ബന്തി വിഞ്ഞായതി. ഏവം മാനത്തയാചനകാലേപി പരിവാസം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൪൦. ചിണ്ണമാനത്തോ ഭിക്ഖു അബ്ഭേതബ്ബോതി ചിണ്ണമാനത്തസ്സ ച അബ്ഭാനാരഹസ്സ ച നിന്നാനാകരണത്താ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ‘‘അബ്ഭാനാരഹോ അബ്ഭേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതോപി അത്തനോ ലദ്ധിഗ്ഗഹണവസേന സഭാഗഭിക്ഖുമ്ഹി സതി തസ്സ അനാരോചാപേതും ന ലഭതി.

‘‘അനന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവാ’’തി പാഠോ. അവേരിഭാവേന സഭാഗോ അവേരിസഭാഗോ. ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ പന സന്തികേ ആവി കാതും ന വട്ടതീ’’തി പസങ്ഗതോ ഇധേവ പകാസിതം. ലഹുകേസു പടിക്ഖേപോ നത്ഥി. തത്ഥ ഞത്തിയാ ആവി കത്വാ ഉപോസഥം കാതും അനുഞ്ഞാതത്താ ലഹുകസഭാഗം ആവി കാതും വട്ടതീതി. സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം പന ഞത്തിയാ ആരോചനം ന വട്ടതീതി കിര. ‘‘തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സതീതി (മഹാവ. ൧൭൧) വുത്തത്താ ലഹുകസ്സേവായം സമനുഞ്ഞാതാ. ന ഹി സക്കാ സുദ്ധസ്സ ഏകസ്സ സന്തികേ സങ്ഘാദിസേസസ്സ പടികരണം കാതു’’ന്തി ലിഖിതം. ലഹുകേസുപി സഭാഗം ആവി കാതും ന വട്ടതീതി. തസ്മാ ഏവ ഹി ഞത്തിയാ ആവികരണം അനുഞ്ഞാതം, ഇതരഥാ തം നിരത്ഥകം സിയാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാരോചനസ്സ വട്ടതി, തതോ ന വട്ടതീതി ദീപനത്ഥമേവ ഞത്തിയാ ആവികരണമനുഞ്ഞാതം, തേനേവ ഇധ ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം, അയമത്ഥോ ‘‘ഏത്താവതാ തേ ദ്വേ നിരാപത്തികാ ഹോന്തി, തേസം സന്തികേ സേസേഹി സഭാഗാപത്തിയോ ദേസേതബ്ബാ’’തി വചനേന കങ്ഖാവിതരണിയമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) പകാസിതോവ. സങ്ഘാദിസേസം പന ഞത്തിയാ ആരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. തസ്സാ ഞത്തിയാ അയമത്ഥോ – യദാ സുദ്ധം ഭിക്ഖും പസ്സിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ അഞ്ഞമഞ്ഞാരോചനവസേന പടികരിസ്സതി, ഏവം പടികതേ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സാപത്തികേന പാതിമോക്ഖം സോതബ്ബം, യോ സുണേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൬) വുത്താപത്തിതോ മോക്ഖോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഗരുകം വാ ഹോതു ലഹുകം വാ, ഞത്തിയാ ആവി കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഉഭോസു നയേസു യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. ‘‘നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാതി തേന തേന വീതിക്കമേനാപന്നാപത്തി ആപത്തി. നാമന്തി തസ്സാ ആപത്തിയാ നാമ’’ന്തി ലിഖിതം. ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ആരോചനം വത്തഭേദദുക്കടപരിഹരണപ്പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘സതിയേവ അന്തരായേ അന്തരായികസഞ്ഞീ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാ ഹോതി. അന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ വാ അനന്തരായികസഞ്ഞായ വാ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവാ’’തിപി പാഠോ. അവേരീതി ഹിതകാമോ. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉട്ഠിതേ അരുണേ. സുദ്ധസ്സ സന്തികേതി സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം അനാപന്നസ്സ സന്തികേ. വത്ഥുന്തി അസുചിമോചനാദിവീതിക്കമം. സുക്കവിസ്സട്ഠീതി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ചാതി ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠീ’’തി ഇദം അസുചിമോചനലക്ഖണസ്സ വീതിക്കമസ്സ പകാസനതോ വത്ഥു ചേവ ഹോതി, സജാതിയസാധാരണവിജാതിയവിനിവത്തസഭാവായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏവ പകാസനതോ ഗോത്തഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥോ. ഗം തായതീതി ഹി ഗോത്തം. സങ്ഘാദിസേസോതി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാതി സങ്ഘാദിസേസോതി തേന തേന വീതിക്കമേന ആപന്നസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ നാമപകാസനതോ നാമഞ്ചേവ ഹോതി, ആപത്തിസഭാവതോ ആപത്തി ച.

സുദ്ധസ്സാതി സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം അനാപന്നസ്സ, തതോ വുട്ഠിതസ്സ വാ. അഞ്ഞസ്മിന്തി സുദ്ധന്തപരിവാസവസേന ആപത്തിവുട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്മിം ആപത്തിവുട്ഠാനേ. പടിച്ഛാദിയിത്ഥാതി പടിച്ഛന്നാ. കാ സാ? ആപത്തി. ദിവസാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വസനം പരിവാസോ. കോ സോ? വിനയകമ്മകരണം. പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസോ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ.

പടിച്ഛന്നപരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.

സുദ്ധന്തപരിവാസകഥാ

൨൪൨. സുജ്ഝനം സുദ്ധോ, കോ സോ? ആപത്തിവിഗമോ. അമതി ഓസാനഭാവം ഗച്ഛതീതി അന്തോ, സുദ്ധോ അന്തോ യസ്സ പരിവാസസ്സാതി സുദ്ധന്തോ, സുദ്ധന്തോ ച സോ പരിവാസോ ചാതി സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സുദ്ധകാലം പരിയന്തം കത്വാ അസുദ്ധകാലപ്പമാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതപരിവാസോ.

സുദ്ധന്തപരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഓധാനസമോധാനപരിവാസകഥാ

൨൪൩. സമോധീയതേ സമോധാനം, നാനാകാലികാ നാനാവത്ഥുകാ ആപത്തിയോ അഗ്ഘാദിവസേന സമോധാനം ഏകീകരണം, സമോധാനേത്വാ കതോ പരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോതി വിഗ്ഗഹോ. കമ്മവാചായം ‘‘പടികസ്സിതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു അന്തരാ സമ്ബഹുലാനം ആപത്തീനം അപ്പടിച്ഛന്നാനം മൂലായപടികസ്സനാ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി ഏത്ഥ ഗത്യത്ഥധാതുയാ കമ്മനി ച നയനത്ഥധാതുയാ കമ്മനി ച തദത്ഥസമ്പദാനേ ച വിഭത്തിപരിണാമേ ചാതി ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു ആയാദേസസ്സ വുത്തത്താ, പടിപുബ്ബകസധാതുയാ ച നയനത്ഥത്താ ‘‘മൂലായാ’’തി ഇദം ‘‘പടികസ്സിതോ’’തി ഏത്ഥ കമ്മം, തസ്മാ ‘‘പടികസ്സിതോ…പേ… മൂലായ’’ ഇതി ഏത്തകമേവ ഭവിതബ്ബം, ന ‘‘മൂലായപടികസ്സനാ’’തി ഏവം മഞ്ഞമാനാ സദ്ദവിദുനോ ‘‘പടികസ്സനാ’’തി ഇദം അധികന്തി വാ വദേയ്യും മക്ഖേയ്യും വാ, ന പനേതം വത്തബ്ബം. നവപാഠേസുയേവ അയം പാഠോ സദ്ദലക്ഖണയുത്തോ വാ അയുത്തോ വാതി ചിന്തേതബ്ബോ, ന പന പാളിയട്ഠകഥാദിതോ ആഗതേസു പോരാണപാഠേസു. തേസു പന കഥം യോജിയമാനോ അയം പാഠോ സദ്ദയുത്തിയാ ച അത്ഥയുത്തിയാ ച സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി യോജനാകാരോയേവ ചിന്തേതബ്ബോ. അയഞ്ച പാഠോ പോരാണപാളിപാഠോവ, തസ്മാ ‘‘മൂലായപടികസ്സനാ’’തി ഇദം കരണവസേന വിപരിണാമേത്വാ ‘‘മൂലായപടികസ്സനായ പടികസ്സിതോ’’തി യോജേതബ്ബം.

കഥം പനേതസ്സ പോരാണപാഠഭാവോ ജാനിതബ്ബോതി? പകരണേ ആഗതത്താ. വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൧൦൨) ‘‘പാളിയം പടികസ്സിതോ സങ്ഘേന ഉദായി ഭിക്ഖു അന്തരാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ…പേ… മൂലായപടികസ്സനാതി ഇദം കരണവസേന വിപരിണാമേത്വാ മൂലായപടികസ്സനായ പടികസ്സിതോതി യോജേതബ്ബ’’ന്തി. അഥ വാ ‘‘മൂലായ പടികസ്സനാ മൂലായപടികസ്സനാ’’തി അലുത്തസമാസവസേന ഉത്തരപദേന സമാസം കത്വാ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു അന്തരാ സമ്ബഹുലാനം ആപത്തീനം അപ്പടിച്ഛന്നാനം ഹേതു പടികസ്സിതോ. സാ മൂലായപടികസ്സനാ ഖമതി സങ്ഘസ്സാതി യോജേതബ്ബം. തഥാ ഹി വുത്തം തത്ഥേവ (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൧൦൨) ‘‘അഥ വാ മൂലായപടികസ്സനാ ഖമതി സങ്ഘസ്സാതി ഉത്തരപദേന സഹ പച്ചത്തവസേനേവ യോജേതുമ്പി വട്ടതീ’’തി.

തം ദേന്തേന പഠമം മൂലായ പടികസ്സിത്വാ പച്ഛാപരിവാസോ ദാതബ്ബോതി ഏത്ഥ തം ഓധാനസമോധാനപരിവാസം ദേന്തേന പഠമം തം ഭിക്ഖും മൂലായ പടികസ്സിത്വാ മൂലദിവസേ ആകഡ്ഢിത്വാ തസ്സ അന്തരാപത്തിയാ സമോധാനപരിവാസോ ദാതബ്ബോതി അത്ഥോ. യഥാ കിം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൧൦൨) ‘‘ഉദായിം ഭിക്ഖും അന്തരാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ…പേ… മൂലായ പടികസ്സിത്വാതി ഏത്ഥ അന്തരാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഹേതുഭൂതായ ഉദായിം ഭിക്ഖും മൂലായ പടികസ്സിത്വാ മൂലദിവസേ ആകഡ്ഢിത്വാ തസ്സാ അന്തരാപത്തിയാ സമോധാനപരിവാസം ദേതൂതി യോജനാ’’തി വുത്തം. മഹാസുമത്ഥേരവാദേ ആവികാരാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി തസ്സ അതേകിച്ഛഭാവം തേനേവ സങ്ഘസ്സ പാകടം കാരേത്വാ ലജ്ജീഗണതോ വിയോജനവസേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

ഓധാനസമോധാനപരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.

അഗ്ഘസമോധാനപരിവാസകഥാ

൨൪൪. അഗ്ഘേന അഗ്ഘവസേന അരഹവസേന സമോധാനം അഗ്ഘസമോധാനം, ആപന്നാസു സമ്ബഹുലാസു ആപത്തീസു യാ ആപത്തിയോ ചിരതരപ്പടിച്ഛന്നായോ, താസം അഗ്ഘേന സമോധായ താസം രത്തിപരിച്ഛേദവസേന അവസേസാനം ഊനതരപ്പടിച്ഛന്നാനം ആപത്തീനം പരിവാസോ ദീയതി, അയം വുച്ചതി അഗ്ഘസമോധാനോ . സതം ആപത്തിയോതി കായസംസഗ്ഗാദിവസേന ഏകദിവസേ ആപന്നാ സതം ആപത്തിയോ. ദസസതന്തി സഹസ്സആപത്തിയോ. രത്തിസതം ഛാദയിത്വാനാതി യോജേതബ്ബം. ‘‘അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ സഭാഗവത്ഥുകായോ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപന്നസ്സ ബഹുരത്തിം പടിച്ഛാദിതാപത്തിയം നിക്ഖിപിത്വാ ദാതബ്ബോ, ഇതരോ നാനാവത്ഥുകാനം വസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ’’തി വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൧൦൨) വുത്തം.

അഗ്ഘസമോധാനപരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൪൬. ലിങ്ഗപരിവത്തനകകഥായം യദി കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതു ഭവേയ്യ, കിം തേന പുന ഉപജ്ഝാ ഗഹേതബ്ബാ, പുന ഉപസമ്പദാ കാതബ്ബാ, കിം ഭിക്ഖൂപസമ്പദാതോ പട്ഠായ വസ്സഗണനാ കാതബ്ബാ, ഉദാഹു ഇതോ പട്ഠായാതി പുച്ഛായ സതി തം പരിഹരിതുമാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഏവം സന്തേ സാ ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖൂനം മജ്ഝേയേവ വസിതബ്ബം ഭവേയ്യാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അപ്പതിരൂപ’’ന്തിആദി. ഏവം സന്തേ ഭിക്ഖുഭൂതകാലേ ആപജ്ജിതാപത്തിയോ കഥം കാതബ്ബാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘യാ ദേസനാഗാമിനിയോ വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീഹി സാധാരണാതി സഞ്ചരിത്താദയോ. അസാധാരണാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദയോ. ഹോതു ഭഗവതോ അനുഞ്ഞാതവസേന ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ അസാധാരണാപത്തീഹി വുട്ഠിതഭാവോ, പുന പകതിലിങ്ഗേ ഉപ്പന്നേ പുന ആപത്തി സിയാതി ആസങ്കം പരിഹരിതും ‘‘പുന പകതിലിങ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. ഇദാനി തമത്ഥം പാളിയാ സാധേതും ‘‘വുത്തഞ്ചേത’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പഠമപാരാജികവണ്ണനായ ടീകാസു (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൬൯; വജിര. ടീ. പാരാജിക ൬൯) വുത്തനയേനേവ ദട്ഠബ്ബോ, ഇധ പന ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനകഥാഭൂതത്താ സായേവ കഥാ വുച്ചതേ.

൨൪൭. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീഹി സാധാരണായ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാതി സഞ്ചരിത്താദിആപത്തിയാ, ഹേത്വത്ഥേ ചേതം കരണവചനം. പരിവസന്തസ്സാതി അനാദരേ സാമിവചനം. പക്ഖമാനത്തമേവ ദാതബ്ബം, ന പുന പരിവാസോ ദാതബ്ബോ ഭിക്ഖുനിഭാവേ അപരിവാസാരഹത്താതി അധിപ്പായോ. മാനത്തം ചരന്തസ്സാതി അനാദരേയേവ സാമിവചനം, ഛാരത്തമാനത്തേ ആചിണ്ണേയേവ പരിവത്തതി, പുന പക്ഖമാനത്തമേവ ദാതബ്ബന്തി. തേന വക്ഖതി ‘‘സചേ ചിണ്ണമാനത്തസ്സാ’’തിആദി. അകുസലവിപാകേ പരിക്ഖീണേതി പുരിസിന്ദ്രിയസ്സ അന്തരധാനം സന്ധായ വുത്തം. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപതിട്ഠാനം പന കുസലവിപാകമേവ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘ഉഭയമ്പി അകുസലേന അന്തരധായതി, കുസലേന പടിലബ്ഭതീ’’തി. ഛാരത്തം മാനത്തമേവ ദാതബ്ബം, ന പരിവാസോ ദാതബ്ബോ, ന വാ പക്ഖമാനത്തം ദാതബ്ബം.

‘‘അയം പന വിസേസോ’’തി വത്വാ തം വിസേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. പരിവാസദാനം നത്ഥി, ഛാരത്തം മാനത്തമേവ ദാതബ്ബം. കസ്മാ? ഭിക്ഖുനികാലേ പടിച്ഛന്നത്താ. ഭിക്ഖുകാലേ ഛന്നായേവ ഹി ആപത്തി പരിവാസാരഹാ ഹോതി, നോ ഭിക്ഖുനികാലേതി അയമേതാസം വിസേസോ. പക്ഖമാനത്തം ചരന്തിയാതി അനാദരേ സാമിവചനം, പക്ഖമാനത്തേ ആചിണ്ണേയേവാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ചിണ്ണമാനത്തായാ’’തിആദി. ഛാരത്തം മാനത്തം ചരന്തസ്സാതിആദി വുത്തനയമേവ.

പരിവാസവിനിച്ഛയകഥാ

ഇദാനി സങ്ഘാദിസേസാപത്തി യസ്മാ സാവസേസഗരുകാപത്തി ഹോതി സതേകിച്ഛാ, തസ്മാ യഥാ നാമ രോഗാതുരോ പുഗ്ഗലോ കിഞ്ചി അത്തനോ ഹിതസുഖകാരണം കാതും ന സക്കോതി, തമേനം കാരുണികോ തികിച്ഛകോ കരുണാസഞ്ചോദിതോ തികിച്ഛം കത്വാ ഗേലഞ്ഞതോ വുട്ഠാപേത്വാ ഹിതസുഖം ജനേതി, ഏവം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ആണാവീതിക്കമന്തരായികഭാവതോ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം സോധേതും ന സക്കോതി, തമേനം മഹാകാരുണികോ ഭഗവാ മഹാകരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ അനേകേഹി നയേഹി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം കത്വാ സഗ്ഗമോക്ഖസുഖേ പതിട്ഠപേതി, ഭഗവതോ അധിപ്പായഞ്ഞുനോ അട്ഠകഥാചരിയാപി അനേകേഹി കാരണേഹി ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥം പകാസേത്വാ വിസുദ്ധകാമാനം നയം ദേന്തി, തഥാ ടീകാചരിയാദയോപി. ഏവം ദിന്നേ പന നയേ യോനിസോ മനസി കാതും സക്കോന്താ പണ്ഡിതാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തി, അസക്കോന്താ അഞ്ഞഥാ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ന യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തി, തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം അനുഗച്ഛന്താ സിസ്സാദയോപി തഥേവ കരോന്തി, തസ്മാ ഭഗവതോ വചനഞ്ച പുബ്ബേനാപരം സംസന്ദിത്വാ അട്ഠകഥാടീകാദിവചനഞ്ച സമ്മാ തുലയിത്വാ തഥതോ ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തേഹി ഗരുകാപത്തിതോ വുട്ഠഹനത്ഥം യോഗോ കരണീയോ.

തസ്മാ യദാ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തി വിനയധരസ്സ സന്തികം ‘‘ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനം കരിസ്സാമാ’’തി, തദാ വിനയധരേന ‘‘ത്വം കതരാപത്തിം ആപന്നോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. ‘‘സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘കതരസങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമം നാമാ’’തി വുത്തേ സുക്കവിസ്സട്ഠിയം മോചേതുകാമചേതനാ, ഉപക്കമോ, മുച്ചനന്തി തീണി അങ്ഗാനി. കായസംസഗ്ഗേ മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, കായസംസഗ്ഗരാഗോ, തേന രാഗേന വായാമോ, ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിസമാപജ്ജനന്തി പഞ്ച അങ്ഗാനി. ദുട്ഠുല്ലവാചായം മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗോ, തേന രാഗേന ഓഭാസനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി പഞ്ച അങ്ഗാനി. അത്തകാമേ മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗോ, തേന രാഗേന വണ്ണഭണനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി പഞ്ച അങ്ഗാനി. സഞ്ചരിത്തേ യേസു സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, തേസം മനുസ്സജാതികതാ, നാലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണാനീതി പഞ്ച അങ്ഗാനി. കുടികാരേ ഉല്ലിത്താദീനം അഞ്ഞതരതാ, ഹേട്ഠിമപമാണസമ്ഭവോ, അദേസിതവത്ഥുകതാ, പമാണാതിക്കന്തതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, വാസാഗാരതാ, ലേപഘടനാതി സത്ത പമാണയുത്താദീസു ഛധാ അങ്ഗാനി. വിഹാരകാരേ താനിയേവ ഛ അങ്ഗാനി. ദുട്ഠദോസേ യം ചോദേതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നോതി സങ്ഖ്യുപഗമനം, തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിതാ, യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തസ്സ ദിട്ഠാദിവസേന അമൂലകതാ, ചാവനാധിപ്പായേന സമ്മുഖാചോദനാ, തസ്സ തങ്ഖണവിജാനനന്തി പഞ്ച അങ്ഗാനി. അഞ്ഞഭാഗിയേ അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സ കഞ്ചിദേസം ലേസമത്തം ഉപാദിയനതാ, പുരിമാനി പഞ്ചാതി ഛ അങ്ഗാനി. സങ്ഘഭേദേ ഭേദായ പരക്കമനം, ധമ്മകമ്മേന സമനുഭാസനം, കമ്മവാചാപരിയോസാനം, അപ്പടിനിസ്സജ്ജനന്തി ചത്താരി അങ്ഗാനി. ഭേദാനുവത്തകേ അങ്ഗേസു യഥാ തത്ഥ പരക്കമനം, ഏവം ഇധ അനുവത്തനന്തി ചത്താരി അങ്ഗാനി. ദുബ്ബചേ അങ്ഗേസു യഥാ തത്ഥ പരക്കമനം, ഏവം ഇധ അവചനീയകരണതാതി ചത്താരി അങ്ഗാനി. കുലദൂസകേ അങ്ഗേസു യഥാ തത്ഥ പരക്കമനം, ഏവം ഇധ ഛന്ദാദീഹി പാപനന്തി ചത്താരി അങ്ഗാനി. ഇതി ഇമാനി അങ്ഗാനി സോധേത്വാ സചേ അങ്ഗപാരിപൂരീ ഹോതി, ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വത്തബ്ബോ. നോ ചേ, ‘‘നായം സങ്ഘാദിസേസോ, ഥുല്ലച്ചയാദീസു അഞ്ഞതരാപത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘നായം വുട്ഠാനഗാമിനീ, ദേസനാഗാമിനീ അയം ആപത്തി, തസ്മാ പതിരൂപസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ ദേസേഹീ’’തി വത്വാ ദേസാപേതബ്ബോ.

അഥ പന അനാപത്തിച്ഛായാ പഞ്ഞായതി, ‘‘അനാപത്തീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ. സചേ പന സങ്ഘാദിസേസച്ഛായാ പഞ്ഞായതി, ‘‘ത്വം ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ഛാദേസി, ന ഛാദേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ത്വം ന പരിവാസാരഹോ, മാനത്താരഹോവ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബോ. ‘‘ഛാദേമീ’’തി പന വുത്തേ ‘‘ദസസു ആകാരേസു അഞ്ഞതരകാരണേന ഛാദേസി, ഉദാഹു അഞ്ഞകാരണേനാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദസസു അഞ്ഞതരകാരണേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏവമ്പി മാനത്താരഹോ ഹോതി, ന പരിവാസാരഹോ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ ‘‘അഞ്ഞകാരണേനാ’’തി വദതി, ഏവം സന്തേപി ‘‘ത്വം ആപത്തിആപന്നഭാവം ജാനന്തോ പടിച്ഛാദേസി, ഉദാഹു അജാനന്തോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജാനന്തോ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ച ‘‘ആപത്തിആപന്നഭാവം സരന്തോ പടിച്ഛാദേസി, ഉദാഹു വിസരിത്വാ പടിച്ഛാദേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വിസരിത്വാ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ച ‘‘ആപത്തിആപന്നഭാവേ വേമതികോ ഹുത്വാ പടിച്ഛാദേസി, ഉദാഹു നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വേമതികോ ഹുത്വാ’’തി വുത്തേ ച ‘‘ന ത്വം പരിവാസാരഹോ, മാനത്താരഹോവ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബോ.

അഥ ‘‘ജാനന്തോ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ച ‘‘സരന്തോ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ച ‘‘നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വുത്തേ ച ‘‘ത്വം പരിവാസാരഹോ’’തി വത്തബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൪൪) ‘‘സോ ഏവം വദതി ‘യായം, ആവുസോ, ആപത്തി ജാനപടിച്ഛന്നാ, ധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, ധമ്മത്താ രുഹതി. യാ ച ഖ്വായം, ആവുസോ, ആപത്തി അജാനപ്പടിച്ഛന്നാ, അധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, അധമ്മത്താ ന രുഹതി. ഏകിസ്സാ, ആവുസോ, ആപത്തിയാ ഭിക്ഖു മാനത്താരഹോ’’’തി ച, ‘‘സോ ഏവം വദതി ‘യായം ആപത്തി സരമാനപടിച്ഛന്നാ, ധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, ധമ്മത്താ രുഹതി. യാ ച ഖ്വായം ആപത്തി അസരമാനപടിച്ഛന്നാ, അധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, അധമ്മത്താ ന രുഹതി. ഏകിസ്സാ, ആവുസോ, ആപത്തിയാ ഭിക്ഖു മാനത്താരഹോ’’’തി ച, ‘‘സോ ഏവം വദതി ‘യായം, ആവുസോ, ആപത്തി നിബ്ബേമതികപടിച്ഛന്നാ, ധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, ധമ്മത്താ രുഹതി. യാ ച ഖ്വായം, ആവുസോ, ആപത്തി വേമതികപടിച്ഛന്നാ, അധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, അധമ്മത്താ ന രുഹതി. ഏകിസ്സാ, ആവുസോ, ആപത്തിയാ ഭിക്ഖുമാനത്താരഹോ’’’തി ച.

ഏവം പരിവാസാരഹഭാവം പകാസേത്വാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു പരിവാസാരഹോ, തീസു പരിവാസേസു കതരപരിവാസാരഹോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ത്വം കതി ആപത്തിയോ ഛാദേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകം ആപത്തി’’ന്തി വാ ‘‘ദ്വേ തീണി തതുത്തരി വാ ആപത്തിയോ ഛാദേമീ’’തി വാ വുത്തേ ‘‘കതീഹം ത്വം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകാഹമേവാഹം പടിച്ഛാദേമീ’’തി വാ ‘‘ദ്വീഹം തീഹം തതുത്തരി വാ പടിച്ഛാദേമീ’’തി വാ വുത്തേ ‘‘യാവതീഹം പടിച്ഛാദേസി, താവതീഹം ത്വം പടിവസിസ്സസീ’’തി വത്തബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യാവതീഹം ജാനം പടിച്ഛാദേതി, താവതീഹം തേന ഭിക്ഖുനാ അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബ’’ന്തി. തതോ ‘‘അയം ഭിക്ഖു ആപത്തിപരിയന്തം ജാനാതി, തസ്മാ പടിച്ഛന്നപരിവാസാരഹോ’’തി (പാരാ. ൪൪൨) ഞത്വാ തദനുരൂപാ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച ആപത്തിപരിയന്തപുച്ഛനം കമ്മവാചാകരണത്ഥമേവ ഹോതി, രത്തിപരിയന്തപുച്ഛനം പന തദത്ഥഞ്ചേവ സുദ്ധന്തപരിവാസസ്സ അനനുരൂപഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചുളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ‘‘സോ ദുവിധോ ചൂളസുദ്ധന്തോ മഹാസുദ്ധന്തോതി, ദുവിധോപി ചേസ രത്തിപരിച്ഛേദം സകലം വാ ഏകച്ചം വാ അജാനന്തസ്സ ച അസരന്തസ്സ ച തത്ഥ വേമതികസ്സ ച ദാതബ്ബോ. ആപത്തിപരിയന്തം പന ‘അഹം ഏത്തകാ ആപത്തിയോ ആപന്നോ’തി ജാനാതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേത’’ന്തി. തതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസീദനട്ഠാനം ജാനിതബ്ബം. ദുവിധഞ്ഹി നിസീദനട്ഠാനം അനിക്ഖിത്തവത്തേന നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം, നിക്ഖിത്തവത്തേന നിസീദിതബ്ബട്ഠാനന്തി.

തത്ഥ അപ്പഭിക്ഖുകേ വിഹാരേ സഭാഗഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനേ ഉപചാരസീമാപരിച്ഛിന്നോ അന്തോവിഹാരോ അനിക്ഖിത്തവത്തേന നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ഹോതി. ഉപചാരസീമം അതിക്കമ്മ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബവതിപടിച്ഛന്നട്ഠാനം നിക്ഖിത്തവത്തേന നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ‘‘സചേ അപ്പഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ ഹോതി, സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ വിഹാരേയേവ രത്തിപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. അഥ ന സക്കാ സോധേതും, വുത്തനയേനേവ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ചൂസസമയേ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മാനത്തവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ ഉപചാരസീമം അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ’’തി. ‘‘മാനത്തവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവാ’’തി ച ‘‘സചേ അപ്പഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ ഹോതി, സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ അന്തോവിഹാരേയേവ രത്തിയോ ഗണേതബ്ബാ. അഥ ന സക്കാ സോധേതും, വുത്തനയേനേവ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ചൂസസമയേ ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൩൮) ഇദം വചനം സന്ധായ വുത്തം.

തത്ഥ അപ്പഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ ഹോതീതി ഇദം ബഹുഭിക്ഖുകേ വിഹാരേ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഗച്ഛന്തി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദകാരണാനി സോധേതും ദുക്കരത്താ വുത്തം. വക്ഖതി ഹി ‘‘അഥ ന സക്കാ സോധേതു’’ന്തി. സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തീതി ഇദം വിസഭാഗാനം വേരീഭിക്ഖൂനം സന്തികേ വത്തം ആരോചേന്തോ പകാസേതുകാമോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൩൬) ‘‘തസ്മാ അവേരിസഭാഗസ്സ സന്തികേ ആരോചേതബ്ബാ. യോ പന വിസഭാഗോ ഹോതി സുത്വാ പകാസേതുകാമോ, ഏവരൂപസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സപി സന്തികേ നാരോചേതബ്ബാ’’തി, തസ്മാ വിസഭാഗാനം വസനട്ഠാനേ വത്തം അസമാദിയിത്വാ ബഹിയേവ കാതുമ്പി വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. വിഹാരേയേവാതി അന്തോഉപചാരസീമായമേവ. വക്ഖതി ഹി ‘‘അഥ ന സക്കാ…പേ… ഉപചാരസീമം അതിക്കമിത്വാ’’തി. രത്തിപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി രത്തിഗണനാ കാതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി മാനത്തവണ്ണനായം ‘‘രത്തിയോ ഗണേതബ്ബാ’’തി. അഥ ന സക്കാ സോധേതുന്തി ബഹുഭിക്ഖുകത്താ വാ വിഹാരസ്സ വിസഭാഗാനം വസനട്ഠാനത്താ വാ രത്തിച്ഛേദവത്താഭേദകാരണാനിപി സോധേതും ന സക്കാ. വത്തം നിക്ഖിപിത്വാതി പരിവാസവത്തം നിക്ഖിപിത്വാ. പച്ചൂസസമയേതി പച്ഛിമയാമകാലേ അരുണോദയതോ പുരേതരമേവ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേന വത്തം സമാദിയിത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ’’തി. ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിന്തി വിപ്പവാസരത്തിച്ഛേദവിമുച്ചനത്ഥം വിനാ പകതത്തേന സഭിക്ഖുകആവാസഅഭിക്ഖുകഅനാവാസഗമനസങ്ഖാതവത്തഭേദവിമുച്ചനത്ഥഞ്ച വുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സഭിക്ഖുകാ ആവാസാ അഭിക്ഖുകോ അനാവാസോ ഗന്തബ്ബോ അഞ്ഞത്ര പകതത്തേന അഞ്ഞത്ര അന്തരായാ’’തി (ചൂളവ. ൭൬).

മാനത്തവണ്ണനായം വുത്തനയേനാതി ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ’’തി വുത്തനയേന. യദി ഏവം വിസമമിദം നയദസ്സനം, പരിക്ഖേപപരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേ ഏവ ഹി ഉപചാരസീമാ ഹോതി, കസ്മാ തത്ഥ ഉപചാരസീമതോ ദ്വേലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോ വുത്തോ, ഇധ പന ഉപചാരസീമാതിക്കമോ ഏവാതി? സച്ചം, തഥാപി വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായാദിസദ്ദസവനസബ്ഭാവതോ സുവിദൂരാതിക്കമോ വുത്തോ, ഇധ പന ഉപചാരസീമതോ അതിക്കമമത്തോപി അതിക്കമോയേവാതി കത്വാ വുത്തോ. ബുദ്ധമതഞ്ഞുനോ ഹി അട്ഠകഥാചരിയാ. തഥാ ഹി വുത്തം വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൯൭) ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോതിആദി കിഞ്ചാപി പാളിയം നത്ഥി, അഥ ഖോ അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേന തഥാ ഏവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ച വുത്ത’’ന്തി.

മാനത്തവണ്ണനായം ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിന്തി ഇദം പന ഊനേഗണേചരണരത്തിച്ഛേദവിമുച്ചനത്ഥം വുത്തം. ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതിആദി അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം സവനൂപചാരദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. തേനേവാഹ ടീകാചരിയോ ‘‘ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതി ഇദം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായാദിസദ്ദസവനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം, ‘മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മാതി ഇദം മഗ്ഗപടിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനം സവനൂപചാരവിജഹനത്ഥം, ഗുമ്ബേന വാതിആദി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥ’’ന്തി. തസ്മാ യഥാവുത്തം ദുവിധം ഠാനം പരിവസന്തമാനത്തചാരികഭിക്ഖൂഹി നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ഹോതി. തേസു ച യദി അന്തോവിഹാരേയേവ നിസീദിത്വാ പരിവസതി, ഉപചാരസീമഗതാനം സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം ഹോതി. അഥ ബഹിഉപചാരസീമായം, ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ആരോചേതബ്ബം. അദിട്ഠഅസുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബമേവ. വുത്തഞ്ഹി വജിരബുദ്ധിടീകായം ‘‘വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ഉപചാരസീമഗതാനം സബ്ബേസം ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ആരോചേതബ്ബം. അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബം. ഇദം വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ലക്ഖണന്തി വുത്ത’’ന്തി. ഇദഞ്ച വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ അന്തോവിഹാരേയേവ രത്തിപരിഗ്ഗഹസ്സ ച നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ഉപചാരസീമം അതിക്കമിത്വാ വത്തസമാദാനസ്സ ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ വുത്തം. ഉപചാരോ പന അന്തോസീമായ ഠിതാനം സകലഉപചാരസീമാ ഹോതി, ബഹിഉപചാരസീമായ ഠിതാനം ദ്വാദസഹത്ഥമത്തം. തേനേവ ഹി ഉദ്ദേസഭത്താദിസങ്ഘലാഭോ യദി അന്തോസീമായ ഉപ്പജ്ജതി, സീമട്ഠകസങ്ഘസ്സ ഹോതി. യദി ബഹിസീമായം, ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ പത്തഭിക്ഖൂനം, തസ്മാ ഉപചാരവസേനപി ഏസ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി വുത്തം വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൯൭) ‘‘അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബന്തി ച വുത്ത’’ന്തി.

ഏവം അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഹുത്വാ പരിവസന്താനം അന്തോവിഹാരേയേവ വസനസ്സ, നിക്ഖിത്തവത്താനം ഹുത്വാ പരിവസന്താനം വിഹാരതോ ബഹി ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ വസനസ്സ ച അട്ഠകഥാദീസു പകരണേസു ആഗതത്താ തഥാഗതനയോ പകരണാഗതനയോ ഹോതി. ഇദാനി പന ആചരിയാ അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ ച രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസേ പരിഹരിതും അതിദുക്കരത്താ, നിക്ഖിത്തവത്തസ്സ ച ദേവസികം പച്ചൂസസമയേ ബഹിസീമഗമനസ്സ ദുക്ഖത്താ, വാളസരീസപാദിപരിസയസ്സ ച ആസങ്കിതബ്ബഭാവതോ രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദപരിഹരണവസേന ലക്ഖണപാരിപൂരിമേവ മനസി കരോന്താ നിക്ഖിത്തവത്താപി സമാനാ അന്തോവിഹാരേയേവ പരിവാസവസനഞ്ച മാനത്തചരണഞ്ച കരോന്തി.

ഏകച്ചേ ആചരിയാ ബഹിഉപചാരസീമായം പതിരൂപട്ഠാനേ പകതത്താനം ഭിക്ഖൂനം വസനസാലം കാരാപേത്വാ പാരിവാസികഭിക്ഖൂനം നിപജ്ജനമഞ്ചം സബ്ബതോ ഛന്നപരിച്ഛിന്നം സദ്വാരബന്ധനം സുഗുത്തം കാരാപേത്വാ തം പദേസം വതിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ സായന്ഹസമയേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഉപട്ഠാകസാമണേരാദയോ നിവത്താപേത്വാ പുരിമയാമേ വാ മജ്ഝിമയാമേ വാ സമന്തതോ സദ്ദഛിജ്ജനകാലേ പകതത്തഭിക്ഖൂ സാലായം നിപജ്ജാപേത്വാ പാരിവാസികഭിക്ഖൂ വത്തം സമാദാപേത്വാ ആരോചാപേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ മഞ്ചകേസു നിപജ്ജാപേത്വാ പച്ഛിമയാമകാലേ ഉട്ഠാപേത്വാ അരുണേ ഉട്ഠിതേ ആരോചാപേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപാപേന്തി. ഏസ നയോ പകരണേസു അനാഗതത്താ ആചരിയാനം മതേന കതത്താ ആചരിയനയോ നാമ. ഏസ നയോപി യഥാരുതതോ പകരണേസു അനാഗതോപി പകരണാനുലോമവസേന രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസേ പരിഹരിത്വാ ലജ്ജിപേസലേഹി ബഹുസ്സുതേഹി സിക്ഖാകാമേഹി വിനയേ പകതഞ്ഞൂഹി വിചാരിതോ സമാനോ സുന്ദരോ പസത്ഥോവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അനുലോമനയോ’’തിപി വത്തും വട്ടതി.

നനു ച അനിക്ഖിത്തവത്താനംയേവ അന്തോവിഹാരേ വസനം അട്ഠകഥായം വുത്തം, അഥ കസ്മാ നിക്ഖിത്തവത്താപി സമാനാ വസന്തീതി? സച്ചം, തത്ഥ പന അപ്പഭിക്ഖുകത്താ സഭാഗഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനത്താ ച രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസേ ച പരിഹരിതും സക്കുണേയ്യഭാവതോ സകലരത്തിന്ദിവമ്പി വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ വസനം വുത്തം, ഇധ പന തഥാ അസക്കുണേയ്യഭാവതോ ദിവാ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ രത്തിയം സമാദിയന്തോ ആഗന്തുകാനം അനാഗമനകാലഭാവതോ, സദ്ദഛിജ്ജനകാലഭാവതോ ച രത്തിച്ഛേദാദിദോസേ പരിഹരിതും സക്കുണേയ്യത്താ തദനുലോമോയേവ ഹോതീതി മന്ത്വാ ആചരിയാ ഏവം കരോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഹോതു, ബഹിഉപചാരസീമായ വസന്താനം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദനമേവ അട്ഠകഥായം വുത്തം, ന പകതത്തസാലാകരണമഞ്ചകരണാദീനി, അഥ കസ്മാ ഏതാനി കരോന്തീതി? സച്ചം, തഥാപി പകതത്തസാലാകരണം പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം പകതത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വിപ്പവാസരത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസപരിഹരണത്ഥം, തം ‘‘തയോ ഖോ, ഉപാലി, പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ, വിപ്പവാസോ, അനാരോചനാ’’തി വുത്തപാഠം (ചൂളവ. ൮൩) അനുലോമേതി. മഞ്ചകരണം സഹവാസരത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസപരിഹരണത്ഥം, തം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകച്ഛന്നേ അനാവാസേ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വാ അനാവാസേ വാ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി വുത്തപാഠഞ്ച (ചൂളവ. ൮൧) യഥാവുത്തപാഠഞ്ച അനുലോമേതി. ആദി-സദ്ദേന സായന്ഹസമയേ ഗമനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തേസു അട്ഠകഥായം പച്ചൂസസമയേ ഗമനേ ഏവ വുത്തേപി സായന്ഹസമയേ ഗമനം രത്തിഗമനസ്സ ബഹുപരിസ്സയത്താ പരിസ്സയവിനോദനത്ഥം, തം ‘‘അന്തരായതോ പരിമുച്ചനത്ഥായ ഗന്തബ്ബമേവാ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥാപാഠം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) അനുലോമേതി. ഉപട്ഠാകസാമണേരാദീനം നിവത്താപനം അനുപസമ്പന്നേന സഹസേയ്യസങ്കാനിവത്തനത്ഥം, തം ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനുപസമ്പന്നേന സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം മാതികാപാഠം (പാചി. ൪൯) അനുലോമേതി. പുരിമയാമേ വാ മജ്ഝിമയാമേ വാ സമന്തതോ സദ്ദഛിജ്ജനകാലേ പകതത്തഭിക്ഖൂ സാലായം നിപജ്ജാപേത്വാ പാരിവാസികഭിക്ഖൂനം വത്തസമാദാപനം അഞ്ഞഭിക്ഖൂനം സദ്ദസവനവിവജ്ജനത്ഥം, തം അനാരോചനരത്തിച്ഛേദദോസപരിഹരണത്ഥം, തം യഥാവുത്തരത്തിച്ഛേദപാഠം അനുലോമേതി.

നനു ച അട്ഠകഥായം അന്തോഅരുണേയേവ വത്തസമാദാപനം വുത്തം, അഥ കസ്മാ ‘‘പുരിമയാമമജ്ഝിമയാമേസൂ’’തി വുത്തന്തി? നായം ദോസോ, ഹിയ്യോഅരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ ഹി യാവ അജ്ജഅരുണുഗ്ഗമനാ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ അജ്ജഅരുണസ്സ അന്തോ നാമ, അജ്ജഅരുണതോ പട്ഠായ പച്ഛാകാലോ അരുണസ്സ ബഹി നാമ, തസ്മാ പുരിമമജ്ഝിമയാമേസു കതവത്തസമാദാനമ്പി അരുണോദയതോ പുരേ കതത്താ അന്തോഅരുണേ കതംയേവ ഹോതി. വത്തം അസമാദിയിത്വാ നിപജ്ജനേ ച സതി നിദ്ദാവസേന അരുണുഗ്ഗമനകാലം അജാനിത്വാ വത്തസമാദാനം അതിക്കന്തം ഭവേയ്യ, തസ്മാ പുരേതരമേവ സമാദാനം കത്വാ നിപജ്ജനം ഞായാഗതം ഹോതി, ‘‘അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ’’തി വുത്തഅട്ഠകഥാപാഠഞ്ച (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) അനുലോമേതി.

ഏവം ഹോതു, ഏവം സന്തേപി കസ്മാ ‘‘ആരോചാപേത്വാ’’തി വുത്തം, നനു മാളകസീമായം സമാദിന്നകാലേയേവ വത്തമാരോചിതന്തി? സച്ചം ആരോചിതം, അയം പന ഭിക്ഖു ദിവാ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ നിസിന്നോ, ഇദാനി സമാദിന്നോ, തസ്മാ മാളകസീമായ ആരോചിതമ്പി പുന ആരോചേതബ്ബം ഹോതി. ഇദമ്പി ‘‘അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ’’തി പാഠം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) അനുലോമേതി. അഥ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ മഞ്ചകേസു നിപജ്ജാപേത്വാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മഞ്ചേസു നിപജ്ജമാനാപി പകതത്തസാലതോ നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനതോ ബഹി നിപജ്ജമാനാ സഹവാസരത്തിച്ഛേദദോസതോ മുത്തായേവാതി? ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി പാരിവാസികോ പകതത്തഭിക്ഖൂഹേവ ഏകച്ഛന്നേ നിപന്നോ സഹവാസരത്തിച്ഛേദപ്പത്തോ ഹോതി, അഥ ഖോ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ഹോതിയേവ. വുത്തഞ്ചേതം സമന്തപാസാദികായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൧) ‘‘സചേ ഹി ദ്വേ പാരിവാസികാ ഏകതോ വസേയ്യും, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അജ്ഝാചാരം ഞത്വാ അഗാരവാ വാ വിപ്പടിസാരിനോ വാ ഹുത്വാ പാപിട്ഠതരം വാ ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യും വിബ്ഭമേയ്യും വാ, തസ്മാ നേസം സഹസേയ്യാ സബ്ബപ്പകാരേന പടിക്ഖിത്താ’’തി. ‘‘പച്ഛിമയാമകാലേ ഉട്ഠാപേത്വാ അരുണേ ഉട്ഠിതേ ആരോചാപേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപാപേന്തീ’’തി ഏത്ഥ അരുണേ അനുട്ഠിതേയേവ വത്തനിക്ഖിപനേ കരിയമാനേ രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി, സാ രത്തി ഗണനൂപഗാ ന ഹോതി, തസ്മാ പഠമപരിച്ഛേദേ വുത്തം അരുണകഥാവിനിച്ഛയം ഓലോകേത്വാ അരുണുഗ്ഗമനഭാവോ സുട്ഠു ജാനിതബ്ബോ.

‘‘ആരോചാപേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപാപേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. കസ്മാ ആരോചാപേതി, നനു സമാദിന്നകാലേയേവ ആരോചിതന്തി? സച്ചം, തഥാപി പാരിവാസികവത്തസമാദാനകാലേ ആരോചിതേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചേ നിക്ഖിപനകാലേ ഗച്ഛന്തി, അഞ്ഞേ ആഗച്ഛന്തി, ഏവം പരിസസങ്കമനമ്പി സിയാ, തഥാ ച സതി അഭിനവാഗതാനം സബ്ഭാവാ ആരോചേതബ്ബം ഹോതി, അസതി പന അഭിനവാഗതഭിക്ഖുമ്ഹി ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി. ഏവം സന്തേപി ആരോചനേ ദോസാഭാവതോ പുന ആരോചനം ഞായാഗതം ഹോതി, മാനത്തചരണകാലേ പന സമാദാനേ ആരോചിതേപി നിക്ഖിപനേ അവസ്സം ആരോചേതബ്ബമേവ. കസ്മാ? ദിവസന്തരഭാവതോ. ‘‘ദേവസികം ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൦) ഹി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി സായം സമാദാനകാലേ ആരോചേസ്സതി, തസ്മാ നിക്ഖിപനേ ആരോചനകിച്ചം നത്ഥീതി ചേ? ന, സായം സമാദാനകാലേ ഏതേ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛിസ്സന്തിപി, ന ആഗച്ഛിസ്സന്തിപി, അനാഗതാനം കഥം ആരോചേതും ലഭിസ്സതി, അനാരോചനേ ച സതി രത്തിച്ഛേദോ സിയാ, തസ്മാ തസ്മിം ദിവസേ അരുണേ ഉട്ഠിതേ വത്തനിക്ഖിപനതോ പുരേയേവ ആരോചേതബ്ബന്തി നോ മതി, സുട്ഠുതരം ഉപധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവം പകരണാഗതനയേന വാ പകരണാനുലോമആചരിയനയേന വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആണം പതിട്ഠാപേന്തേന വിനയകോവിദേന ബഹുസ്സുതേന ലജ്ജീപേസലഭൂതേന വിനയധരേന വിസുദ്ധികാമാനം പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം സീലവിസുദ്ധത്ഥായ സുട്ഠു വിചാരേത്വാ പരിവാസവത്താമാനത്തചരണവത്താനി ആചിക്ഖിതബ്ബാനീതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ലജ്ജീഭിക്ഖൂനം പരിവാസാദികഥായ കുസലത്ഥം നാനാവാദനയോ വുച്ചതേ – കേചി ഭിക്ഖൂ ‘‘പകതത്തസാലം കുരുമാനേന തസ്സാ സാലായ മജ്ഝേ ഥമ്ഭം നിമിത്തം കത്വാ തതോ ദ്വാദസഹത്ഥമത്തം പദേസം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാ പഞ്ഞത്തേ പാരിവാസികാനം മഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഗീവാ തസ്സ പദേസസ്സ ഉപരി ഹോതി, തഥാ പഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഏവം കതേ സുകതം ഹോതീ’’തി വദന്തി കരോന്തി ച. ഏകച്ചേ ‘‘മഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ കടി തസ്സ പദേസസ്സ ഉപരി ഹോതി, യഥാ പഞ്ഞാപേതബ്ബോ, ഏവം കതേ സുകതം ഹോതീ’’തി വദന്തി കരോന്തി ച, തം വചനം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥാടീകാദീസു വിജ്ജതി, കേവലം തേസം പരികപ്പമേവ. അയം പന നേസം അധിപ്പായോ സിയാ – ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥം പന ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തവചനഞ്ച ‘‘അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി ഏവ, വത്തഭേദോ പന നത്ഥീ’’തി അട്ഠകഥാവചനഞ്ച (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) ‘‘അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തടീകാവചനഞ്ച (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭) ‘‘അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബം, ‘ഇദം വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ലക്ഖണ’ന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തവജിരബുദ്ധിടീകാവചനഞ്ച (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൯൭) ‘‘അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ, അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം വജിരബുദ്ധിടീകാവചനഞ്ച പസ്സിത്വാ അയോനിസോ അത്ഥം ഗഹേത്വാ സബ്ബത്ഥ ദ്വാദസഹത്ഥമേവ പമാണം, തതോ ഊനമ്പി അധികമ്പി ന വട്ടതി, തസ്മാ യഥാവുത്തനയേന മജ്ഝേ ഥമ്ഭതോ ദ്വാദസഹത്ഥമത്തേ പദേസേ നിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഗീവാ വാ കടി വാ ഹോതു, ഏവം സന്തേ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പദേസേ പാരിവാസികഭിക്ഖു ഹോതി, തതോ സഹവാസതോ വാ വിപ്പവാസതോ വാ രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദദോസാ ന ഹോന്തീതി.

തത്രേവം യുത്തായുത്തവിചാരണാ കാതബ്ബാ. യഥാവുത്തപാഠേസു പഠമപാഠസ്സ അയമധിപ്പായോ – പകതത്തഭിക്ഖുമ്ഹി ഛമായ നിസിന്നേ യദി പാരിവാസികഭിക്ഖു ആസനേ നിസീദിതുകാമോ, പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസിന്നട്ഠാനതോ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാവ നിസീദിതും വട്ടതി, ന ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേതി. ഏതേന ദ്വീസുപി ഛമായ നിസിന്നേസു ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേപി വട്ടതി, ദ്വാദസഹത്ഥപ്പദേസതോ ബഹി നിസീദന്തോ ആസനേപി നിസീദിതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന ഛമായ നിസിന്നേതി പകതത്തേ ഭൂമിയം നിസിന്നേ ഇതരേന അന്തമസോ തിണസന്ഥരേപി ഉച്ചതരേ വാലികതലേപി വാ ന നിസീദിതബ്ബം, ദ്വാദസഹത്ഥം പന ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൧). ഇതി പകതത്തേ ഛമായ നിസിന്നേ പാരിവാസികേന നിസീദിതബ്ബട്ഠാനദീപകോ അയം പാഠോ, ന മഞ്ചപഞ്ഞാപനട്ഠാനസയനട്ഠാനദീപകോ, തം പുബ്ബാപരപരിപുണ്ണം സകലം പാഠം അനോലോകേത്വാ ഏകദേസമത്തമേവ പസ്സിത്വാ പരികപ്പവസേന അയോനിസോ അധിപ്പായം ഗണ്ഹന്തി.

ദുതിയപാഠസ്സ പന അയമധിപ്പായോ – ബഹി ഉപചാരസീമായ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ വത്തം സമാദിയിത്വാ നിസിന്നേ ഭിക്ഖുസ്മിം തസ്സ നിസിന്നട്ഠാനതോ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഗച്ഛതി, തസ്സ പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി, വത്തഭേദോ പന നത്ഥി. കസ്മാ രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി? ഉപചാരം ഓക്കമിതത്താ. കസ്മാ ന വത്തഭേദോ? അജാനന്തത്താതി. ഏതേന ബഹിഉപചാരസീമായ ഉപചാരോ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണോ ഹോതി ആരോചനക്ഖേത്തഭൂതോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം, അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേന വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം ആഗച്ഛതി, സചേ ഏസ തം പസ്സതി, സദ്ദം വാസ്സ സുണാതി, ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദോ ച. അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി ഏവ, വത്തഭേദോ പന നത്ഥീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭). ഇതി അയമ്പി പാഠോ ആരോചനക്ഖേത്തദീപകോ ഹോതി, ന മഞ്ചപഞ്ഞാപനാദിദീപകോതി ദട്ഠബ്ബം.

തതിയപാഠസ്സ പന അയമധിപ്പായോ – കിം ബഹിഉപചാരസീമായ വത്തസമാദാനട്ഠാനം ആഗതഭിക്ഖൂനം ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനംയേവ ആരോചേതബ്ബന്തി പുച്ഛായ സതി അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബന്തി വിസ്സജ്ജേതബ്ബന്തി. ഏതേന അദിട്ഠഅസ്സുതാനം പന അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനംയേവ ആരോചേതബ്ബം, ന ബഹിദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം, ദിട്ഠസുതാനം പന അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനമ്പി ബഹിദ്വാദസഹത്ഥഗതാനമ്പി ആകാസാദിഗതാനമ്പി ആരോചേതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അയം പനേത്ഥ ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ – വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരിവസന്തസ്സ ഉപചാരഗതാനം സബ്ബേസം ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ആരോചേതബ്ബം, അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബം. ഇദം വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരിവസന്തസ്സ ലക്ഖണ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭). ഇതി അയമ്പി പാഠോ ആരോചേതബ്ബലക്ഖണദീപകോ ഹോതി, ന മഞ്ചപഞ്ഞാപനാദിദീപകോതി. ചതുത്ഥപാഠസ്സ അധിപ്പായോപി തതിയപാഠസ്സ അധിപ്പായസദിസോവ.

പഞ്ചമപാഠസ്സ പന അയമധിപ്പായോ – അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അട്ഠകഥാവചനേ നിക്ഖിത്തവത്താനം ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ നിസിന്നട്ഠാനതോ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബം. ആദി-സദ്ദേന വിപ്പവാസഅനാരോചനഊനേഗണേചരണാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ വസി, തസ്മാ നിക്ഖിത്തവത്താനം ബഹിഉപചാരസീമായ സമാദിന്നത്താ അത്തനോ നിസിന്നട്ഠാനതോ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്താനം അന്തോവിഹാരേ സമാദിന്നത്താ ഉപചാരസീമായ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസവിപ്പവാസഅനാരോചനഊനേഗണേചരണസങ്ഖാതാനി വത്തച്ഛേദകാരണാനി വേദിതബ്ബാനീതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) ‘‘അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാവ വസി, തേനസ്സ ഊനേഗണേചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതീ’’തി. ഇതി അയഞ്ച പാഠോ പകതത്തഭിക്ഖൂസു ഗതേസുപി വത്തം ആരോചേത്വാ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ വസിതത്താ ദോസാഭാവമേവ ദീപേതി, ന മഞ്ചപഞ്ഞാപനാദീനി. ഇതി ഇമേസം പാഠാനം അയോനിസോ അധിപ്പായം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബത്ഥ ദ്വാദസഹത്ഥമേവ പമാണ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ വിചാരിംസു, തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനാ സിസ്സാനുസിസ്സാദയോപി തഥേവ കരോന്തി, തദേതം അപ്പമാണം.

കഥം? യം തത്ഥ പകതത്തസാലായ മജ്ഝേ ഥമ്ഭം നിമിത്തം കത്വാ ദ്വാദസഹത്ഥം മിനിംസു, തദപ്പമാണം. ന ഹി ഥമ്ഭേന വാ സാലായ വാ സഹവാസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ വുത്തോ, അഥ ഖോ പകതത്തഭിക്ഖുനാവ. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൩) ‘‘തത്ഥ സഹവാസോതി യ്വായം പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേതിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഏകതോ വാസോ. വിപ്പവാസോതി ഏകകസ്സേവ വാസോ’’തി. യഞ്ഹി തതോ ദ്വാദസഹത്ഥമത്തട്ഠാനേ ഭിക്ഖുസ്സ ഗീവാട്ഠപനം വാ കടിട്ഠപനം വാ വദന്തി, തദപി അപ്പമാണം. ബഹിഉപചാരസീമായ ഹി പരിവസന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സകലസരീരം പകതത്തഭിക്ഖൂനം അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ ഠപേതബ്ബം ഹോതി, ന ഏകദേസമത്തം.

തേസം പന അയമധിപ്പായോ സിയാ – ദ്വാദസഹത്ഥപ്പദേസതോ സകലസരീരസ്സ അന്തോകരണേ സതി സഹവാസോ ഭവേയ്യ, ബഹികരണേ സതി വിപ്പവാസോ, തേന ഉപഡ്ഢം അന്തോ ഉപഡ്ഢം ബഹി ഹോതൂതി, തം മിച്ഛാഞാണവസേന ഹോതി. ന ഹി സഹവാസദോസോ ദ്വാദസഹത്ഥേന കഥിതോ, അഥ ഖോ ഏകച്ഛന്നേ സയനേന. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൮൧) ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകച്ഛന്നേ അനാവാസേ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വാ അനാവാസേ വാ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി. അട്ഠകഥായമ്പി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൧) വുത്തം ‘‘ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ’’തിആദീസു ആവാസോ നാമ വസനത്ഥായ കതസേനാസനം. അനാവാസോ നാമ ചേതിയഘരം ബോധിഘരം സമ്മുഞ്ജനിഅട്ടകോ ദാരുഅട്ടകോ പാനീയമാളോ വച്ചകുടി ദ്വാരകോട്ഠകോതി ഏവമാദി. തതിയപദേന തദുഭയമ്പി ഗഹിതം, ‘ഏതേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏകച്ഛന്നേ ഛദനതോ ഉദകപതനട്ഠാനപരിച്ഛിന്നേ ഓകാസേ ഉക്ഖിത്തകോ വസിതും ന ലഭതി, പാരിവാസികോ പന അന്തോആവാസേയേവ ന ലഭതീ’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘അവിസേസേന ഉദകപാതേന വാരിത’ന്തി വുത്തം. കുരുന്ദിയം ‘ഏതേസു ഏത്തകേസു പഞ്ചവണ്ണഛദനബദ്ധട്ഠാനേസു പാരിവാസികസ്സ ച ഉക്ഖിത്തകസ്സ ച പകതത്തേന സദ്ധിം ഉദകപാതേന വാരിത’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ നാനൂപചാരേപി ഏകച്ഛന്നേ ന വട്ടതി. സചേ പനേത്ഥ തദഹുപസമ്പന്നേപി പകതത്തേ പഠമം പവിസിത്വാ നിപന്നേ സട്ഠിവസ്സോപി പാരിവാസികോ പച്ഛാ പവിസിത്വാ ജാനന്തോ നിപജ്ജതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച, അജാനന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ, ന വത്തഭേദദുക്കടം. സചേ പന തസ്മിം പഠമം നിപന്നേ പച്ഛാ പകതത്തോ പവിസിത്വാ നിപജ്ജതി, പാരിവാസികോ ച ജാനാതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. നോ ചേ ജാനാതി, രത്തിച്ഛേദോവ, ന വത്തഭേദദുക്കടന്തി, തസ്മാ സാലായപി വിഹാരേപി ഛദനതോ ഉദകപതനട്ഠാനതോ മുത്തമത്തേയേവ സഹവാസദോസോ ന വിജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏകച്ചേ പന മജ്ഝിമത്ഥമ്ഭതോ ദ്വാദസഹത്ഥായാമേന ദണ്ഡകേന ചക്കം ഭമിത്വാ സമന്തതോ ബാഹിരേ ലേഖം കരോന്തി, ഏവം കതേ സാ ബാഹിരലേഖാ ആവട്ടതോ ദ്വാസത്തതിഹത്ഥമത്താ ഹോതി, തതോ തം പദേസം ദ്വാദസഹത്ഥേന ദണ്ഡകേന മിനിത്വാ ഭാജിയമാനം ഛഭാഗമേവ ഹോതി, തതോ തേസം ഛഭാഗാനം സീമായ ഏകേകസ്മിം മഞ്ചേ പഞ്ഞപിയമാനേ ഛളേവ മഞ്ചട്ഠാനാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ഏകസ്മിം വട്ടമണ്ഡലേ ഛ ഭിക്ഖൂയേവ അപുബ്ബം അചരിമം വസിതും ലഭന്തി, ന തതോ ഉദ്ധന്തി വദന്തി. കസ്മാ പന ഏവം കരോന്തീതി? പുബ്ബേ വുത്തനയേന ‘‘സബ്ബത്ഥ ദ്വാദസഹത്ഥമത്തമേവ പമാണ’’ന്തി ഗഹിതത്താ. ഏവം കിര നേസമധിപ്പായോ – പാരിവാസികോ പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ സയമാനോ സഹവാസോ സിയാ, ബാഹിരേ സയമാനോ വിപ്പവാസോ, തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സപീതി. ഏവം കരോന്താനം പന നേസം സകഅധിപ്പായോപി ന സിജ്ഝതി, കുതോ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ.

കഥം? പാരിവാസികോ ഭിക്ഖു പകതത്തഭിക്ഖൂനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ച ദ്വാദസഹത്ഥമത്തേ പദേസേ ഹോതൂതി നേസമധിപ്പായോ. അഥ പന മജ്ഝിമത്ഥമ്ഭം നിമിത്തം കത്വാ മിനിയമാനാ സമന്തതോ ബാഹിരലേഖാ ഥമ്ഭതോയേവ ദ്വാദസഹത്ഥമത്താ ഹോതി, ന പകതത്തഭിക്ഖൂഹി. തേ ഹി ഥമ്ഭതോ ബഹി ഏകരതനദ്വിതിരതനാദിട്ഠാനേ ഠിതാ, ബാഹിരതോപി ലേഖായേവ ഥമ്ഭതോ ദ്വാദസഹത്ഥമത്താ ഹോതി, ന തസ്സൂപരി നിപന്നഭിക്ഖു. സോ ഹി ദ്വിരതനമത്തേനപി തിരതനമത്തേനപി ലേഖായ അന്തോപി ഹോതി ബഹിപി. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സപി ഛഭാഗസീമായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദ്വാദസഹത്ഥമത്താ ഹോതി, ന തസ്സൂപരി പഞ്ഞത്തമഞ്ചോ വാ തത്ഥ നിപന്നഭിക്ഖു വാ. മഞ്ചോ ഹി ഏകരതനമത്തേന വാ ദ്വിരതനമത്തേന വാ സീമം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ, ഭിക്ഖൂപി സയമാനാ ന സീമായ ഉപരിയേവ സയന്തി, വിദത്ഥിമത്തേന വാ രതനമത്തേന വാ സീമം അതിക്കമിത്വാ വാ അപ്പത്വാ വാ സയന്തി, തസ്മാ തേ പാരിവാസികാ ഭിക്ഖൂ പകതത്തഭിക്ഖൂനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സപി ദ്വാദസഹത്ഥമത്തട്ഠായിനോ ന ഹോന്തി, തതോ ഊനാവ ഹോന്തി, തസ്മാ സകഅധിപ്പായോപി ന സിജ്ഝതി.

ഭഗവതോ പന അധിപ്പായോ – യദി അപ്പഭിക്ഖുകാദിഅങ്ഗസമ്പന്നത്താ വിഹാരസ്സ വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ അന്തോവിഹാരേയേവ പരിവസതി, ഏവം സതി പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വസിതബ്ബം. യദി താദിസആവാസേ വാ അനാവാസേ വാ ഛദനതോ ഉദകപതനട്ഠാനസ്സ അന്തോ സയേയ്യ, സഹവാസോ നാമ, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ യഥാവുത്ത-പാളിയാ ച അട്ഠകഥായ ച പകാസേതബ്ബോ. ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ ദ്വീഹി വത്ഥബ്ബം. യദി വസേയ്യ, വുഡ്ഢസ്സ രത്തിച്ഛേദോയേവ, നവകസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച ഹോതി. സമവസ്സാ ചേ, അജാനന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോയേവ, ജാനന്തസ്സ ഉഭയമ്പീതി അയമത്ഥോ ‘‘തയോ ഖോ, ഉപാലി, പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ’’തി ച ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികേന വുഡ്ഢതരേന സദ്ധിം ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൮൨) ച ‘‘വുഡ്ഢതരേനാതി ഏത്ഥ…പേ… സചേ ഹി ദ്വേ പാരിവാസികാ ഏകതോ വസേയ്യും, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അജ്ഝാചാരം ഞത്വാ അഗാരവാ വാ വിപ്പടിസാരിനോ വാ ഹുത്വാ പാപിട്ഠതരം വാ ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യും വിബ്ഭമേയ്യും വാ, തസ്മാ നേസം സഹസേയ്യാ സബ്ബപ്പകാരേന പടിക്ഖിത്താ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൧) ച ഇമേഹി പാളിഅട്ഠകഥാപാഠേഹി പകാസേതബ്ബോ. വിപ്പവാസേപി പാരിവാസികേന അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ ന വത്ഥബ്ബം, പകതത്തേന വിനാ അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ന ഗന്തബ്ബോ, ബഹിസീമായം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനതോ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണസ്സ ഉപചാരസ്സ അന്തോ നിസീദിതബ്ബന്തി ഭഗവതോ അധിപ്പായോ.

അയമത്ഥോ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സഭിക്ഖുകാ ആവാസാ അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ഗന്തബ്ബോ അഞ്ഞത്ര പകതത്തേന അഞ്ഞത്ര അന്തരായാ’’തിആദി (ചൂളവ. ൭൬) ച ‘‘തയോ ഖോ, ഉപാലി…പേ… അനാരോചനാ’’തി ച ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഉപാലി, മാനത്തചാരികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ, വിപ്പവാസോ, അനാരോചനാ, ഊനേഗണേചരണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൯൨) ച ‘‘വിപ്പവാസോതി ഏകകസ്സേവ വാസോ’’തി ച ‘‘അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാവ വസി, തേനസ്സ ഊനേഗണേചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതീ’’തി ച ‘‘അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ, അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ച ആഗതേഹി പാളിയട്ഠകഥാ-വജിരബുദ്ധിടീകാപാഠേഹി പകാസേതബ്ബോ, തസ്മാ വിഹാരേ പരിവസന്തസ്സ ഉപചാരസീമായ അബ്ഭന്തരേ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തസ്സ നത്ഥി വിപ്പവാസോ, ബഹിഉപചാരസീമായം പരിവസന്തസ്സ ഭിക്ഖൂനം നിസിന്നപരിയന്തതോ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ വസന്തസ്സ ച നത്ഥി വിപ്പവാസോതി, തഞ്ച പരിവാസകാലേ ‘‘ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധി’’ന്തി വചനതോ ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ, മാനത്തചരണകാലേ ‘‘ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധി’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) വചനതോ ച ചതുന്നം പഞ്ചന്നമ്പി ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസഭൂതേ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേപി വസിതും ലഭതി, നത്ഥി വിപ്പവാസോതി ദട്ഠബ്ബം.

വത്തം സമാദിയിത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ആരോചിതകാലതോ പന പട്ഠായ കേനചി കരണീയേന തേസു ഭിക്ഖൂസു ഗതേസുപി യഥാവുത്തഅട്ഠകഥാപാഠനയേന വിപ്പവാസോ ന ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൯൭) ‘‘സോപി കേനചി കമ്മേന പുരേഅരുണേ ഏവ ഗച്ഛതീതി ഇമിനാ ആരോചനായ കതായ സബ്ബേസുപി ഭിക്ഖൂസു ബഹിവിഹാരം ഗതേസു ഊനേഗണേചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസദോസോ വാ ന ഹോതി ആരോചിതത്താ സഹവാസസ്സാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘അയഞ്ചാ’തിആദീ’’തി. അപരേ പന ആചരിയാ ‘‘ബഹിസീമായ വത്തസമാദാനട്ഠാനേ വതിപരിക്ഖേപോപി പകതത്തഭിക്ഖൂഹേവ കാതബ്ബോ, ന കമ്മാരഹഭിക്ഖൂഹി. യഥാ ലോകേ ബന്ധനാഗാരാദി ദണ്ഡകാരകേഹി ഏവ കത്തബ്ബം, ന ദണ്ഡാരഹേഹി, ഏവമിധാപീ’’തി വദന്തി, തമ്പി അട്ഠകഥാദീസു ന ദിസ്സതി. ന ഹി വതിപരിക്ഖേപോ ദണ്ഡകമ്മത്ഥായ കാരിതോ, അഥ ഖോ ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥമേവ. തഥാ ഹി വുത്തം സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭) ‘‘ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേതി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥ’’ന്തി. തഥാ വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൯൭) ‘‘ഗുമ്ബേന വാതിആദി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥ’’ന്തി. ഇതോ പരം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ പരിവാസദാനഞ്ച മാനത്തദാനഞ്ച വേദിതബ്ബം. യത്ഥ പന സംസയിതബ്ബം അത്ഥി, തത്ഥ സംസയവിനോദനത്ഥായ കഥേതബ്ബം കഥയാമ.

ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവം വദന്തി – പാരിവാസികോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരോപി സമാനോ വത്തേ സമാദിന്നേ നവകട്ഠാനേ ഠിതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘യത്ഥ പന നിസീദാപേത്വാ പരിവിസന്തി, തത്ഥ സാമണേരാനം ജേട്ഠകേന, ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘനവകേന ഹുത്വാ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫) തസ്മാ ആരോചിതകാലാദീസു ‘‘അഹം ഭന്തേ’’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബം, ന ‘‘അഹം ആവുസോ’’തി. തത്രേവം വിചാരണാ കാതബ്ബാ – പാരിവാസികാദയോ ഭിക്ഖൂ സേയ്യാപരിയന്തആസനപരിയന്തഭാഗിതായ നവകട്ഠാനേ ഠിതാ, ന ഏകന്തേന നവകഭൂതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ച യഥാവുഡ്ഢം ഉപോസഥം പവാരണം വസ്സികസാടികം ഓണോജനം ഭത്ത’’ന്തി (ചൂളവ. ൭൫). അട്ഠകഥായഞ്ച (ചൂളവ. അട്ഠ. ൮൧) ‘‘പകതത്തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠാതബ്ബം, പകതത്തോ ഭിക്ഖു ആസനേന നിമന്തേതബ്ബോ’’തി ഏതിസ്സാ പാളിയാ സംവണ്ണനായ ‘‘വുട്ഠാതബ്ബം, നിമന്തേതബ്ബോതി തദഹുപസമ്പന്നമ്പി ദിസ്വാ വുട്ഠാതബ്ബമേവ, വുട്ഠായ ച ‘അഹം ഇമിനാ സുഖനിസിന്നോ വുട്ഠാപിതോ’തി പരമ്മുഖേന ന ഗന്തബ്ബം, ‘ഇദം ആചരിയ ആസനം, ഏത്ഥ നിസീദഥാ’തി ഏവം നിമന്തേതബ്ബോയേവാ’’തി ഏത്ഥേവ ‘‘ആചരിയാ’’തി ആലപനവിസേസോ വുത്തോ, ന അഞ്ഞത്ഥ. യദി വുഡ്ഢതരേനപി ‘‘ഭന്തേ’’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബോ സിയാ, ഇധാപി ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, ആസന’’ന്തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, ന പന വുത്തം, തസ്മാ ന തേസം തം വചനം സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. ഇമസ്മിം പന വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണേ (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൩൭) ‘‘ആരോചേന്തേന സചേ നവകതരോ ഹോതി, ‘ആവുസോ’തി വത്തബ്ബം. സചേ വുഡ്ഢതരോ, ‘ഭന്തേ’തി വത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ഇദഞ്ച ‘‘ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധി’’ന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ തം പടിഗ്ഗാഹകഭൂതം പകതത്തം ഭിക്ഖും സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ബഹവോ പന ഭിക്ഖൂ പാരിവാസികം ഭിക്ഖും സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദാപേത്വാ വത്തം യാചാപേത്വാ കമ്മവാചാപരിയോസാനേ സമാദാപേത്വാ ആരോചനമകാരേത്വാ സങ്ഘമജ്ഝതോ നിക്ഖമാപേത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിസീദാപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നേന ആരോചാപേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപാപേന്തി, ഏവം കരോന്താനഞ്ച നേസം അയമധിപ്പായോ – അയം ഭിക്ഖു വത്തേ അസമാദിന്നേ വുഡ്ഢട്ഠാനിയോപി ഹോതി, തസ്മാ യാചനകാലേ ച കമ്മവാചാസവനകാലേ ച വത്തസമാദാനകാലേ ച സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദനാരഹോ ഹോതി, വത്തേ പന സമാദിന്നേ നവകട്ഠാനിയോ, തസ്മാ ന സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദനാരഹോ, ആസനപരിയന്തഭാഗിതായ പരിസപരിയന്തേയേവ നിസീദനാരഹോതി, തദേതം ഏവം വിചാരേതബ്ബം – അയം ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദമാനോ ആസനം ഗഹേത്വാ യഥാവുഡ്ഢം നിസിന്നോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ കമ്മാരഹഭാവേന ആസനം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഉക്കുടികമേവ നിസിന്നോ ഹോതി, കമ്മാരഹോ ച നാമ സങ്ഘമജ്ഝേയേവ ഠപേതബ്ബോ ഹോതി, നോ ബഹി, തസ്മാ ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദനാരഹോ ന ഹോതീ’’തി ന സക്കാ വത്തും തസ്മിം കാലേ, നിക്ഖമാപിതേ ച വത്താരോചനവത്തനിക്ഖിപനാനം അനിട്ഠിതത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച സുട്ഠു നിസിന്നം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിതുമസക്കുണേയ്യത്താ, ചീവരകണ്ണപാദപിട്ഠിആദീഹി ബാധിതത്താ അഗാരവകിരിയാ വിയ ദിസ്സതി, ആരോചനകിരിയഞ്ച വത്തനിക്ഖിപനഞ്ച സങ്ഘമജ്ഝേയേവ കത്തബ്ബം പരിയന്തേ നിസീദിത്വാ കരോന്തോ അട്ഠകഥാവിരോധോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) ‘‘വത്തം സമാദിയിത്വാ തത്ഥേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേതബ്ബം…പേ… ആരോചേത്വാ സചേ നിക്ഖിപിതുകാമോ, വുത്തനയേനേവ സങ്ഘമജ്ഝേ നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി. കസ്മാ? സമാദാനട്ഠാനേയേവ ആരോചാപേത്വാ തത്ഥേവ നിക്ഖിപാപേത്വാ നിട്ഠിതസബ്ബകിച്ചമേവ നിക്ഖമാപേത്വാ അത്തനോ ആസനേ നിസീദാപേന്തോ ഞായാഗതോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി.

തഥാ സായം വത്താരോചനകാലേ ബഹൂസു പാരിവാസികേസു വുഡ്ഢതരം പഠമം സമാദാപേത്വാ ആരോചാപേത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബപച്ഛാ നവകതരം സമാദാപേന്തി ആരോചാപേന്തി, പാതോ നിക്ഖിപനകാലേ പന നവകതരം പഠമം ആരോചാപേത്വാ നിക്ഖിപാപേന്തി, തതോ അനുക്കമേന വുഡ്ഢതരം സബ്ബപച്ഛാ ആരോചാപേത്വാ നിക്ഖിപാപേന്തി. തേസം അയമധിപ്പായോ സിയാ – യദാ ദസ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ ദസ ഭിക്ഖൂ പാരിവാസികാ ഹോന്തി, തദാ വുഡ്ഢതരേന പഠമം സമാദിയിത്വാ ആരോചിതേ തസ്സ ആരോചനം അവസേസാ ഏകൂനവീസതി ഭിക്ഖൂ സുണന്തി, ദുതിയസ്സ അട്ഠാരസ, തതിയസ്സ സത്തരസാതി അനുക്കമേന ഹായിത്വാ സബ്ബനവകസ്സ ആരോചനം ദസ പകതത്താ സുണന്തി സേസാനം അപകതത്തഭാവതോ. തതോ നിക്ഖിപനകാലേ സബ്ബനവകോ പുബ്ബേ അത്തനാ ആരോചിതാനം ദസന്നം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപതി, തതോ പടിലോമേന ദുതിയോ ഏകാദസന്നം, തതിയോ ദ്വാദസന്നന്തി അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ സബ്ബജേട്ഠകോ അത്തനാ പുബ്ബേ ആരോചിതാനം ഏകൂനവീസതിഭിക്ഖൂനം ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപതി, ഏവം യഥാനുക്കമേന നിക്ഖിപനം ഹോതി. സബ്ബജേട്ഠകേ പന പഠമം നിക്ഖിത്തേ സതി പുബ്ബേ അത്തനാ ആരോചിതാനം നവന്നം ഭിക്ഖൂനം തദാ അപകതത്തഭാവതോ ആരോചിതാനം സന്തികേ നിക്ഖിപനം ന ഹോതി, തഥാ സേസാനം. തേസം പന ഏകച്ചാനം ഊനം ഹോതി, ഏകച്ചാനം അധികം, തസ്മാ യഥാവുത്തനയേന സബ്ബനവകതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി.

ഏവംവാദീനം പന തേസമായസ്മന്താനം വാദേ പകതത്തായേവ ഭിക്ഖൂ ആരോചേതബ്ബാ ഹോന്തി, നോ അപകതത്താ. പുബ്ബേ ആരോചിതാനംയേവ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം ഹോതി, നോ അനാരോചിതാനം. ഏവം പന പകതത്തായേവ ഭിക്ഖൂ ആരോചേതബ്ബാ ന ഹോന്തി, അഥ ഖോ അപകതത്താപി ‘‘സചേ ദ്വേ പാരിവാസികാ ഗതട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്തി, ഉഭോഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. പുബ്ബേ ആരോചിതാനമ്പി അനാരോചിതാനമ്പി സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബമേവ ‘‘സചേ സോ ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കന്തോ ഹോതി, യം അഞ്ഞം സബ്ബപഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) വുത്തത്താ, തസ്മാ തഥാ അകരോന്തേപി സബ്ബേസം ആരോചിതത്താ നത്ഥി ദോസോ. അപ്പേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ‘‘പകതത്തസ്സേവായം ആരോചനാ’’തി മഞ്ഞമാനാ സായം വുഡ്ഢപടിപാടിയാ വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേത്വാ അത്തനോ സയനം പവിസിത്വാ ദ്വാരജഗ്ഗനസയനസോധനാദീനി കരോന്താ അഞ്ഞേസം ആരോചിതം ന സുണന്തി. അപ്പേകച്ചേ പാതോ സയം ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞേസം ആരോചനം വാ നിക്ഖിപനം വാ അനാഗമേത്വാ ഭിക്ഖാചാരാദീനം അത്ഥായ ഗച്ഛന്തി, ഏവം കരോന്താനം തേസം ആരോചനം ഏകച്ചാനം അസുതഭാവസമ്ഭവതോ സാസങ്കോ ഹോതി പാരിവാസികാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാരോചനസ്സ പകരണേസു ആഗതത്താ. ന കേവലം സാരത്ഥദീപനിയംയേവ, അഥ ഖോ വജിരബുദ്ധിടീകായമ്പി (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൭൬) ‘‘സചേ ദ്വേ പാരിവാസികാ ഗതട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്തി, ഉഭോഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേതബ്ബം അവിസേസേന ‘ആഗന്തുകേന ആരോചേതബ്ബം, ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ’’തി വുത്തം.

തഥാ അപ്പേകച്ചേ പകതത്താ ഭിക്ഖൂ പാരിവാസികേസു ഭിക്ഖൂസു സായം വത്തസമാദാനത്ഥം പകതത്തസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സയനസമീപം ഗതേസു അത്തനോ സയനപഞ്ഞാപനപഅക്ഖാരഠപനഅഞ്ഞമഞ്ഞആലാപസല്ലാപകരണാദിവസേന ആളോലേന്താ പാരിവാസികാനം വത്താരോചനം ന സുണന്തി, ന മനസി കരോന്തി. അപ്പേകച്ചേ പാതോ വത്തനിക്ഖിപനകാലേ പാരിവാസികഭിക്ഖൂസു വത്താരോചനവത്തനിക്ഖിപനാനി കരോന്തേസുപി നിദ്ദാപസുതാ ഹുത്വാ ന സുണന്തി. ഏവം കരോന്താനമ്പി തേസം ഏകച്ചാനം അസ്സുതസമ്ഭവതോ വത്താരോചനം സാസങ്കം ഹോതീതി. ഹോതു സാസങ്കം, സുണന്താനം അസ്സുതസമ്ഭവേപി ആരോചകാനം സമ്മാആരോചനേന വത്തസ്സ പരിപുണ്ണത്താ കോ ദോസോതി ചേ? ആരോചകാനം സമ്മാ ആരോചിതത്താ വത്തേ പരിപുണ്ണേപി വത്തഭേദദുക്കടതോവ വിമുത്തോ സിയാ, ന രത്തിച്ഛേദതോ. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) ‘‘സചേ വായമന്തോപി സമ്പാപുണിതും വാ സാവേതും വാ ന സക്കോതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കട’’ന്തി.

അഥഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വത്തം സമാദിയിത്വാ രത്തിം നിപന്നാ നിദ്ദാഭാവേന മനുസ്സസദ്ദമ്പി സുണന്തി, ഭേരിആദിസദ്ദമ്പി സുണന്തി, സകടനാവാദിയാനസദ്ദമ്പി സുണന്തി, തേ തേന സദ്ദേന ആസങ്കന്തി ‘‘ഭിക്ഖൂനം നു ഖോ അയ’’ന്തി, തേ തേന കാരണേന രത്തിച്ഛേദം മഞ്ഞന്തി. കസ്മാ? ‘‘അയഞ്ച നേസം ഛത്തസദ്ദം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദം വാ ഖിപിതസദ്ദം വാ സുത്വാ ആഗന്തുകഭാവം ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. ഗതകാലേ ജാനന്തേനപി അനുബന്ധിത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കട’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) വുത്തത്താതി. തേ ഏവം സഞ്ഞാപേതബ്ബാ – മായസ്മന്തോ ഏവം മഞ്ഞിത്ഥ, നായം പാഠോ ബഹിസീമട്ഠവസേന വുത്തോ, അഥ ഖോ ഉപചാരസീമട്ഠവസേന വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥേവ ‘‘യേപി അന്തോവിഹാരം അപ്പവിസിത്വാ ഉപചാരസീമം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തീ’’തി. തത്ഥപി ആഗന്തുകഭാവസ്സ ജാനിതത്താ രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി, തസ്മാ ദൂരേസദ്ദസവനമത്തേന രത്തിച്ഛേദോ നത്ഥി, ‘‘അയം ഭിക്ഖൂനം സദ്ദോ, അയം ഭിക്ഖൂഹി വാദിതഭേരിഘണ്ടാദിസദ്ദോ, അയം ഭിക്ഖൂഹി പാജിതസകടനാവാദിസദ്ദോ’’തി നിസിന്നട്ഠാനതോ ജാനന്തോയേവ രത്തിച്ഛേദകരോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ആയസ്മാ കരവീകതിസ്സത്ഥേരോ ‘സമണോ അയ’ന്തി വവത്ഥാനമേവ പമാണ’’ന്തി.

ദിവാ ദൂരേ ഗച്ഛന്തം ജനകായം ദിസ്വാപി ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ നു ഖോ’’തി പരികപ്പേന്താ രത്തിച്ഛേദം മഞ്ഞന്തി, തമ്പി അകാരണം. കസ്മാ? ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനസ്സ അഭാവാ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘നദീആദീസു നാവായ ഗച്ഛന്തമ്പി പരതീരേ ഠിതമ്പി ആകാസേ ഗച്ഛന്തമ്പി പബ്ബതഥലഅരഞ്ഞാദീസു ദൂരേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സചേ ‘ഭിക്ഖൂ’തി വവത്ഥാനം അത്ഥി, നാവാദീഹി വാ ഗന്ത്വാ മഹാസദ്ദം കത്വാ വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ വാ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി. ഇതി ഭിക്ഖും ദിസ്വാപി ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനമേവ പമാണം. അഭിക്ഖും പന ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനേ സന്തേപി വാ അസന്തേപി വാ കിം വത്തബ്ബം അത്ഥി, ബഹവോ പന ഭിക്ഖൂ ഇദം രൂപദസ്സനം സദ്ദസവനഞ്ച ആസങ്കന്താ ‘‘പഭാതേ സതി തം ദ്വയം ഭവേയ്യ, തസ്മാ മനുസ്സാനം ഗമനകാലസദ്ദകരണകാലതോ പുബ്ബേയേവ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ അനുഗ്ഗതേയേവ അരുണേ വത്തം നിക്ഖിപന്തി, തദയുത്തം രത്തിച്ഛേദത്താതി.

അഥ പന വിനയധരേന ‘‘കിത്തകാ തേ ആപത്തിയോ, ഛാദേസി, കീവതീഹം പടിച്ഛാദേസീ’’തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ആപത്തിപരിയന്തം ന ജാനാമി, രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാമി, ആപത്തിപരിയന്തം നസ്സരാമി, രത്തിപരിയന്തം നസ്സരാമി, ആപത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ, രത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു സുദ്ധന്തപരിവാസാരഹോ’’തി ഞത്വാ തസ്സപി ദുവിധത്താ ചൂളസുദ്ധന്തമഹാസുദ്ധന്തവസേന ‘‘തേസു അയം ഭിക്ഖു ഇമസ്സ അരഹോ’’തി ഞാപനത്ഥം ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ അനുലോമക്കമേന വാ ആരോചിതദിവസതോ പട്ഠായ പടിലോമക്കമേന വാ ‘‘കിത്തകം കാലം ത്വം ആരോചനആവികരണാദിവസേന സുദ്ധോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ ഭന്തേ, ഏത്തകം കാലം അഹം സുദ്ധോമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഏകച്ചം രത്തിപരിയന്തം ജാനാതി, തസ്മാ ചൂളസുദ്ധന്താരഹോ’’തി ഞത്വാ തസ്സ സുദ്ധകാലം അപനേത്വാ അസുദ്ധകാലവസേന പരിയന്തം കത്വാ ചൂളസുദ്ധന്തപരിവാസോ ദാതബ്ബോ. അയം ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതി, അധോപി ഓരോഹതി. യോ പന അനുലോമവസേന വാ പടിലോമവസേന വാ പുച്ഛിയമാനോ ‘‘സകലമ്പി രത്തിപരിയന്തം അഹം ന ജാനാമി നസ്സരാമി, വേമതികോ ഹോമീ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു സകലമ്പി രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, തസ്മാ മഹാസുദ്ധന്താരഹോ’’തി ഞത്വാ തസ്സ ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ യാവ വത്തസമാദാനാ ഏത്തകം കാലം പരിയന്തം കത്വാ മഹാസുദ്ധന്തപരിവാസോ ദാതബ്ബോ. ഉദ്ധംആരോഹനഅധോഓരോഹനഭാവോ പനേസം അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) വുത്തോയേവ. ഇതോ പരമ്പി വിധാനം അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി പന ബഹവോ ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം ചൂളസുദ്ധന്താരഹോ, അയം മഹാസുദ്ധന്താരഹോ’’തി അവിചിനന്താ അന്തോകമ്മവാചായം ‘‘ആപത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, ആപത്തിപരിയന്തം നസ്സരതി, രത്തിപരിയന്തം നസ്സരതി, ആപത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ, രത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ’’തി അവിസേസവചനമേവ മനസി കരോന്താ ‘‘ഇമായ കമ്മവാചായ ദിന്നം സുദ്ധന്തപരിവാസം ഗഹേത്വാ പഞ്ചാഹമത്തം വാ ദസാഹമത്തം വാ പരിവസിത്വാ അപരിയന്തരത്തിപടിച്ഛാദിതാഹി അപരിയന്താഹി ആപത്തീഹി മോക്ഖോ ഹോതീ’’തി മഞ്ഞന്താ പഞ്ചാഹമത്തം വാ ദസാഹമത്തം വാ പരിവസിത്വാ മാനത്തം യാചന്തി, ഏവം കരോന്താ തേ ഭിക്ഖൂ സഹസ്സക്ഖത്തും പരിവസന്താപി ആപത്തിതോ ന മുച്ചേയ്യും. കസ്മാതി ചേ? പാളിയാ ച അട്ഠകഥായ ച വിരുജ്ഝനതോ. വുത്തഞ്ഹി പാളിയം (പാരാ. ൪൪൨) ‘‘യാവതീഹം ജാനം പടിച്ഛാദേതി, താവതീഹം തേന ഭിക്ഖുനാ അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബം. പരിവുത്ഥപരിവാസേന ഭിക്ഖുനാ ഉത്തരി ഛാരത്തം ഭിക്ഖുമാനത്തായ പടിപജ്ജിതബ്ബം. ചിണ്ണമാനത്തോ ഭിക്ഖു യത്ഥ സിയാ വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തത്ഥ സോ ഭിക്ഖു അബ്ഭേതബ്ബോ’’തി, തസ്മാ പടിച്ഛന്നദിവസമത്തം അപരിവസിത്വാ മാനത്താരഹോ നാമ ന ഹോതി, അമാനത്താരഹസ്സ മാനത്തദാനം ന രുഹതി, അചിണ്ണമാനത്തോ അബ്ഭാനാരഹോ ന ഹോതി, അനബ്ഭാനാരഹസ്സ അബ്ഭാനം ന രുഹതി, അനബ്ഭിതോ ഭിക്ഖു ആപത്തിമുത്തോ പകതത്തോ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ.

അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) പന ചൂളസുദ്ധന്തേ ‘‘തം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തേന യത്തകം കാലം അത്തനോ സുദ്ധിം ജാനാതി, തത്തകം അപനേത്വാ അവസേസം മാസം വാ ദ്വിമാസം വാ പരിവസിതബ്ബ’’ന്തി, മഹാസുദ്ധന്തേ ‘‘തം ഗഹേത്വാ ഗഹിതദിവസതോ യാവ ഉപസമ്പദദിവസോ, താവ രത്തിയോ ഗണേത്വാ പരിവസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ പടിച്ഛന്നരത്തിപ്പമാണം പരിവസന്തോയേവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, ന പഞ്ചാഹദസാഹരത്തിപ്പമാണമത്തം പരിവസന്തോതി അയം അട്ഠകഥാചരിയാനം അധിപ്പായോ. തേനേവ ച കാരണേന ദേസനാആരോചനാദീഹി സബ്ബകാലം ആപത്തിം സോധേത്വാ വസന്താനം ലജ്ജീപേസലാനം സിക്ഖാകാമാനം ഭിക്ഖൂനം സുദ്ധന്തപരിവാസം ദാതും അയുത്തരൂപോ, ദേസനാആരോചനാദീഹി ആപത്തിം അസോധേത്വാ പമാദവസേന ചിരകാലം വസന്താനം ജനപദവാസികാദീനം ദാതും യുത്തരൂപോതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥാപി അവസേസവിനിച്ഛയോ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അഥ പന വിനയധരേന ‘‘ത്വം, ആവുസോ, കതരആപത്തിം ആപന്നോ, കതി രത്തിയോ തേ ഛാദിതാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘാദിസേസം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പക്ഖമത്തം പടിച്ഛാദിതാ, തേനാഹം സങ്ഘം പക്ഖപരിവാസം യാചിത്വാ സങ്ഘേന ദിന്നേ പക്ഖപരിവാസേ പരിവസിത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോവ ഹുത്വാ അന്തരാ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പഞ്ചാഹമത്തം ഛാദിതാ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു സമോധാനപരിവാസാരഹോ, തീസു ച സമോധാനപരിവാസേസു ഓധാനസമോധാനാരഹോ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖു ത്വം മൂലായപടികസ്സനാരഹോ’’തി വത്വാ തം മൂലായ പടികസ്സിത്വാ പരിവുത്ഥദിവസേ അദിവസേ കത്വാ അന്തരാ പടിച്ഛന്നേ പഞ്ച ദിവസേ മൂലാപത്തിയാ പടിച്ഛന്നേസു ദിവസേസു സമോധാനേത്വാ ഓധാനസമോധാനോ ദാതബ്ബോ. ഇതോ പരാനി ഓധാനസമോധാനേ വത്തബ്ബവചനാനി പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

അഥ പന വിനയധരേന പുട്ഠോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം, സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ…പേ… സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ദസാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു അഗ്ഘസമോധാനാരഹോ’’തി ഞത്വാ താസം ആപത്തീനം യാ ആപത്തിയോ ചിരതരപ്പടിച്ഛന്നായോ, താസം അഗ്ഘേന സമോധാനപരിവാസോ ദാതബ്ബോ. തത്രേവം വദന്തി – ‘‘യാ ആപത്തിയോ ചിരതരപ്പടിച്ഛന്നായോ, താസം അഗ്ഘേന സമോധാനപരിവാസോ ദാതബ്ബോ’’തി വുത്തോ, ഏവം സന്തേ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നമാസപ്പടിച്ഛന്നാദീസു കഥന്തി? തേസുപി ‘‘യാ ആപത്തിയോ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നായോ, യാ ആപത്തിയോ മാസപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തി വത്തബ്ബോതി. യദി ഏവം പാളിവിരോധോ ആപജ്ജതി. പാളിയഞ്ഹി ദസാഹപ്പടിച്ഛന്നപരിയോസാനാ ഏവ ആപത്തി ദസ്സിതാ, ന പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നമാസപ്പടിച്ഛന്നാദയോതി? സച്ചം, പാളിയം തഥാദസ്സനം പന നയദസ്സനമത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ‘‘പഞ്ചദസ ദിവസാനി പടിച്ഛന്നായ ‘പക്ഖപ്പടിച്ഛന്ന’ന്തി വത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ…പേ… ഏവം യാവ സട്ഠിസംവച്ഛരം, അതിരേകസട്ഠിസംവച്ഛരപ്പടിച്ഛന്നന്തി വാ തതോ വാ ഭിയ്യോപി വത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരേനപി വുത്തം ‘‘അയം സമുച്ചയക്ഖന്ധകോ നാമ ബുദ്ധാനം ഠിതകാലസദിസോ, ആപത്തി നാമ പടിച്ഛന്നാ വാ ഹോതു അപ്പടിച്ഛന്നാ വാ സമകഊനതരഅതിരേകപ്പടിച്ഛന്നാ വാ, വിനയധരസ്സ കമ്മവാചം യോജേതും സമത്ഥഭാവോയേവേത്ഥ പമാണ’’ന്തി, തസ്മാ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നാദീനം കമ്മവാചാകരണേ കുക്കുച്ചം ന കാതബ്ബന്തി.

ഹോതു, ഏവമ്പി പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നം പരിയന്തം കത്വാ കതായ കമ്മവാചായ തതോ ഉദ്ധം ആപത്തി നത്ഥീതി കഥം ജാനേയ്യാതി? ഇദാനി സിക്ഖാകാമാ ഭിക്ഖൂ ദേവസികമ്പി ദേസനാരോചനാവികരണാനി കരോന്തി ഏകാഹികദ്വീഹികാദിവസേനപി, കിച്ചപസുതാ ഹുത്വാ തഥാ അസക്കോന്താപി ഉപോസഥദിവസം നാതിക്കമന്തി, ഗിലാനാദിവസേന തദതിക്കന്താപി അതിക്കന്തഭാവം ജാനന്തി, തസ്മാ തദതിക്കന്തഭാവേ സതി അതിരേകപക്ഖപ്പടിച്ഛന്നമാസപ്പടിച്ഛന്നാദിവസേന വഡ്ഢേത്വാ കമ്മവാചം കരേയ്യ, തദതിക്കന്തഭാവേ പന അസതി പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നപരിയന്താ ഹോതി, തസ്മാ പക്ഖപരിയന്തകമ്മവാചാകരണം ഞായാഗതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഹോതു, തഥാപി യദേതം ‘‘സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ…പേ… സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ഇമിനായേവ അനുക്കമേന മയാ പടിച്ഛാദിതാ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി കഥം ജാനേയ്യ, അജാനനേ ച സതി ‘‘യാ ച ഖ്വായം, ആവുസോ, ആപത്തി അജാനപ്പടിച്ഛന്നാ, അധമ്മികം തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം, അധമ്മത്താ ന രുഹതീ’’തി ഇദം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി. തത്ഥ ഹി ആപത്തിയാ ആപന്നഭാവം അജാനന്തോ ഹുത്വാ പടിച്ഛാദേതി, തസ്മാ ‘‘ആപത്തി ച ഹോതി ആപത്തിസഞ്ഞീ ചാ’’തി വുത്തആപത്തിസഞ്ഞിതാഭാവാ അപ്പടിച്ഛന്നമേവ ഹോതി, തസ്മാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസദാനം അധമ്മികം ഹോതി. ഇധ പന ‘‘ഏത്തകാ രത്തിയോ മയാ ഛാദിതാ’’തി ഛന്നകാലമേവ ന ജാനാതി, തദജാനഭാവേ സതിപി പരിവാസദാനം രുഹതി. തേനേവ ച കാരണേന സുദ്ധന്തപരിവാസേ (ചൂളവ. ൧൫൬-൧൫൭) ‘‘ആപത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, ആപത്തിപരിയന്തം നസ്സരതി, രത്തിപരിയന്തം നസ്സരതി, ആപത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ, രത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ’’തി രത്തിപരിയന്തസ്സ അജാനനഅസരണവേമതികഭാവേ സതിപി പരിവാസദാനം വുത്തം, തസ്മാ ഛാദിതകാലം തഥതോ അജാനന്തോപി ‘‘സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ…പേ… സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏത്ഥ അപ്പവിട്ഠസ്സ അഭാവാ സമ്പജ്ജതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥാപി ഏവം വദേയ്യും – ‘‘സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ…പേ… സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തി വുത്തേ തേസു ദിവസേസു ആപത്തിയോ അത്ഥി പടിച്ഛന്നായോപി, അത്ഥി അപ്പടിച്ഛന്നായോപി, അത്ഥി ചിരപ്പടിച്ഛന്നായോപി, അത്ഥി അചിരപ്പടിച്ഛന്നായോപി, അത്ഥി ഏകാപി, അത്ഥി സമ്ബഹുലാപി, സബ്ബാ താ ആപത്തിയോ ഏതേനേവ പദേന സങ്ഗഹിതാ സിയുന്തി? സങ്ഗഹിതാ ഏവ. ന ഹേത്ഥ സംസയോ കാതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ‘‘അഞ്ഞസ്മിം പന ആപത്തിവുട്ഠാനേ ഇദം ലക്ഖണം – യോ അപ്പടിച്ഛന്നം ആപത്തിം ‘പടിച്ഛന്നാ’തി വിനയകമ്മം കരോതി, തസ്സ ആപത്തി വുട്ഠാതി. യോ പടിച്ഛന്നം ‘അപ്പടിച്ഛന്നാ’തി വിനയകമ്മം കരോതി, തസ്സ ന വുട്ഠാതി. അചിരപ്പടിച്ഛന്നം ‘ചിരപ്പടിച്ഛന്നാ’തി കരോന്തസ്സപി വുട്ഠാതി, ചിരപ്പടിച്ഛന്നം ‘അചിരപ്പടിച്ഛന്നാ’തി കരോന്തസ്സ ന വുട്ഠാതി. ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ‘സമ്ബഹുലാ’തി കരോന്തസ്സപി വുട്ഠാതി ഏകം വിനാ സമ്ബഹുലാനം അഭാവതോ. സമ്ബഹുലാ പന ആപജ്ജിത്വാ ‘ഏകം ആപജ്ജി’ന്തി കരോന്തസ്സ ന വുട്ഠാതീ’’തി, തസ്മാ ഏതേഹി പദേഹി സബ്ബാസം പടിച്ഛന്നാപത്തീനം സങ്ഗഹിതത്താ താഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥ പന വിനയധരേന പുട്ഠോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകം സുക്കവിസ്സട്ഠിം, ഏകം കായസംസഗ്ഗം, ഏകം ദുട്ഠുല്ലവാചം, ഏകം അത്തകാമം, ഏകം സഞ്ചരിത്തം, ഏകം കുടികാരം, ഏകം വിഹാരകാരം, ഏകം ദുട്ഠദോസം, ഏകം അഞ്ഞഭാഗിയം, ഏകം സങ്ഘഭേദം, ഏകം ഭേദാനുവത്തകം, ഏകം ദുബ്ബചം, ഏകം കുലദൂസക’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അയം ഭിക്ഖു മിസ്സകസമോധാനപരിവാസാരഹോ’’തി ഞത്വാ അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ആഗതനയേന പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. ഏത്ഥാഹ – അഗ്ഘസമോധാനമിസ്സകസമോധാനാനം കോ വിസേസോ, കിം നാനാകരണന്തി? വുച്ചതേ – അഗ്ഘസമോധാനപരിവാസോ അചിരപ്പടിച്ഛന്നാ ആപത്തിയോ ചിരപ്പടിച്ഛന്നായം ആപത്തിയം സമോധാനേത്വാ തസ്സാ ചിരപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ അഗ്ഘവസേന ദീയതി, മിസ്സകസമോധാനപരിവാസോ നാനാവത്ഥുകാ ആപത്തിയോ സമോധാനേത്വാ താസം മിസ്സകവസേന ദീയതി, അയമേതേസം വിസേസോ. അഥ വാ അഗ്ഘസമോധാനോ സഭാഗവത്ഥൂനം ആപത്തീനം സമോധാനവസേന ഹോതി, ഇതരോ വിസഭാഗവത്ഥൂനന്തി ആചരിയാ. തേനേവാഹ ആചരിയവജിരബുദ്ധിത്ഥേരോ (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൧൦൨) ‘‘അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ സഭാഗവത്ഥുകായോ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപന്നസ്സ ബഹുരത്തിം പടിച്ഛാദിതാപത്തിയം നിക്ഖിപിത്വാ ദാതബ്ബോ, ഇതരോ നാനാവത്ഥുകാനം വസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ’’തി.

അഥ സിയാ ‘‘ഏവം ചിരപ്പടിച്ഛന്നായോ ച അചിരപ്പടിച്ഛന്നായോ ച നാനാവത്ഥുകായോ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തസ്സ കോ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ അഗ്ഘസമോധാനോ വാ മിസ്സകസമോധാനോ വാ, അഥ തദുഭയാ വാ’’തി. കിഞ്ചേത്ഥ – യദി അഗ്ഘസമോധാനം ദദേയ്യ, ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി ച അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി ച സഭാഗവത്ഥുകാഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠിതോ ഭവേയ്യ, ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി ച അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി ച നോ വിസഭാഗവത്ഥുകാഹി. യദി ച മിസ്സകസമോധാനം ദദേയ്യ, സമാനകാലപ്പടിച്ഛന്നാഹി വിസഭാഗവത്ഥൂഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠിതോ ഭവേയ്യ, നോ അസമാനകആലപ്പടിച്ഛന്നാഹി സഭാഗവത്ഥുകാഹി ച, അഥ തദുഭയമ്പി ദദേയ്യ, ‘‘ഏകസ്മിം കമ്മേ ദ്വേ പരിവാസാ ദാതബ്ബാ’’തി നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – ഇദഞ്ഹി സബ്ബമ്പി പരിവാസാദികം വിനയകമ്മം വത്ഥുവസേന വാ ഗോത്തവസേന വാ നാമവസേന വാ ആപത്തിവസേന വാ കാതും വട്ടതിയേവ.

തത്ഥ സുക്കവിസ്സട്ഠീതി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ച. സങ്ഘാദിസേസോതി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച. തത്ഥ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിം കായസംസഗ്ഗ’’ന്തിആദിവചനേനാപി ‘‘നാനാവത്ഥുകായോ’’തി വചനേനപി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ച ഗഹിതം ഹോതി, ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വചനേനപി ‘‘ആപത്തിയോ’’തി വചനേനപി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച ഗഹിതാ ഹോതി, തസ്മാ അഗ്ഘസമോധാനവസേന പരിവാസേ ദിന്നേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’’ന്തിആദിവചനേനേവ വത്ഥുസ്സ ച ഗോത്തസ്സ ച നാമസ്സ ച ആപത്തിയാ ച ഗഹിതത്താ ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി ച സഭാഗവത്ഥുകാഹി ച വിസഭാഗവത്ഥുകാഹി ച സബ്ബാഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാതീതി ദട്ഠബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘ഏത്ഥ ച ‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോ’തിപി ‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’ന്തിപി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തനയേന വത്ഥുവസേനപി ഗോത്തവസേനപി നാമവസേനപി ആപത്തിവസേനപി യോജേത്വാ കമ്മവാചം കാതും വട്ടതിയേവാതി അയം മിസ്സകസമോധാനോ’’തി, ഇമസ്മിഞ്ച വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണേ (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൫) തഥേവ വത്വാ ‘‘തസ്മാ ന ഇധ വിസും കമ്മവാചം യോജേത്വാ ദസ്സയിസ്സാമ, പുബ്ബേ സബ്ബാപത്തിസാധാരണം കത്വാ യോജേത്വാ ദസ്സിതായ ഏവ കമ്മവാചായ നാനാവത്ഥുകാഹിപി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനസമ്ഭവതോ സായേവേത്ഥ കമ്മവാചാ അല’’ന്തി.

യദി ഏവം ആചരിയവജിരബുദ്ധിത്ഥേരേന ദ്വിന്നം വിസേസോ ന വത്തബ്ബോ, അഥ കസ്മാ വുത്തോതി? തീസു സമോധാനപരിവാസേസു ഓധാനസമോധാനോ മൂലായപടികസ്സനായ ഓധൂനിതകാലേയേവ ദാതബ്ബോ, അഗ്ഘസമോധാനമിസ്സകസമോധാനപരിവാസാ പന വിസുംയേവ ദാതബ്ബാ. ‘‘ഏവം ദിന്നേ ഏതേസം കോ വിസേസോ’’തി ചിന്തായം വിസേസസമ്ഭവമത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. അട്ഠകഥായം പന പരിവാസാദികമ്മസ്സ ലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘വത്ഥുവസേന വാ’’തിആദിമാഹ, തസ്മാ ലക്ഖണവസേനേവ സഭാഗവത്ഥുകാഹിപി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം സമ്ഭവതി. തേനേവ ച കാരണേന സാരത്ഥദീപനിനാമികായം വിനയടീകായഞ്ച വിമതിവിനോദനിനാമികായം വിനയടീകായഞ്ച ന കോചി വിസേസോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

യദി ഏവം മിസ്സകസമോധാനകമ്മവാചായപി ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹി അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹിപി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം സമ്ഭവേയ്യ. തത്ഥപി ഹി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോ’’തിപി ‘‘ഏകാ സുക്കവിസ്സട്ഠി…പേ… ഏകാ കുലദൂസകാ’’തിപി വത്തബ്ബം. ഏവം സതി ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തിപി ‘‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ’’തിപി വത്ഥുഗോത്തനാമാപത്തീഹി കിത്തനസമ്ഭവതോ ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹിപി അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹിപി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം സമ്ഭവേയ്യാതി? ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം. വത്ഥാദികിത്തനഞ്ഹി സബ്ബാപത്തീനം ഗണ്ഹനത്ഥം ഹോതി. ഏവം ഗണ്ഹന്തേപി പടിച്ഛന്നകാലസ്സ അകഥിതത്താ ‘‘ഏത്തകം നാമ കാലം പരിവസിതബ്ബ’’ന്തി ന പഞ്ഞായതി, തസ്മിം അപഞ്ഞായമാനേ തേന പമാണേന പരിവാസോ ന ഹോതി, തസ്മിം അസതി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ മിസ്സകസമോധാനകമ്മവാചായ ചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹിപി അചിരപ്പടിച്ഛന്നാഹിപി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം ന സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം.

പരിവാസവിനിച്ഛയകഥാ നിട്ഠിതാ.

മാനത്തവിനിച്ഛയകഥാ

മാനത്തകഥായമ്പി മാനത്തം നാമ അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം പടിച്ഛന്നമാനത്തം പക്ഖമാനത്തം സമോധാനമാനത്തന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ തം ദിവസമേവ ആരോചേതി, ഏകരത്തിമത്തമ്പി ന പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ പരിവാസം അദത്വാവ ദിന്നം മാനത്തം അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ. യോ ആപജ്ജിത്വാ ദസഹി ആകാരേഹി വിനാ തം ദിവസം നാരോചേതി, ഏകരത്താദിവസേന പടിച്ഛാദേതി, തത്ഥ യഥാപടിച്ഛന്നദിവസം പരിവാസം ദത്വാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ ദിന്നം മാനത്തം പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ. ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛന്നായ വാ അപ്പടിച്ഛന്നായ വാ ഭിക്ഖുനിയാ പക്ഖമത്തമേവ ദിന്നം മാനത്തം പക്ഖമാനത്തം നാമ. ഭിക്ഖു പന പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവസിത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്തകാലേയേവ പുന ആപജ്ജിത്വാ ന പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ മൂലായ പടികസ്സിത്വാ പരിവുത്ഥദിവസേ അദിവസേ കത്വാ അപ്പടിച്ഛാദിതത്താ സമോധാനപരിവാസം അദത്വാ ദിന്നം മാനത്തം സമോധാനമാനത്തം നാമ. മാനത്താരഹകാലേപി മാനത്തചരണകാലേപി അബ്ഭാനാരഹകാലേപി ഏസേവ നയോ. തേസു തീണി മാനത്താനി അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ന വുത്താനി. പക്ഖമാനത്തം പച്ഛാ ആഗമിസ്സതി.

യാനി പന പരിവാസമാനത്താനി അനവട്ഠിതത്താ പുഥുജ്ജനസ്സ ഗിഹിആദിവസേന പരിവത്തനേ സതി പുന ദാതബ്ബാദാതബ്ബഭാവേ സങ്കിതബ്ബാനി, താനി ദസ്സേതും പാളിയം അനേകേഹി പകാരേഹി വിത്ഥാരതോ വുത്താനി. തേസു ഭിക്ഖൂനം സംസയവിനോദനത്ഥായ ഏകദേസം ദസ്സേതും ‘‘സചേ കോചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിബ്ഭമതീതി വിരൂപോ ഹുത്വാ ഭമതി, ഹീനായാവത്തതി ഗിഹീ ഹോതീതി അത്ഥോ. സാമണേരോ ഹോതീതി ഉപസമ്പന്നഭാവം ജഹിത്വാ സാമണേരഭാവം ഉപഗച്ഛതി. തത്ഥ പാരാജികപ്പത്തഭാവേന വാ ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഥാ’’തിആദിനാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേന വാ ഗിഹീ ഹോതി. തേസു പഠമേന പുന ഉപസമ്പദായ അഭബ്ബത്താ പുന പരിവാസോ ന രുഹതിയേവ, ദുതിയേന പന പുന ഉപസമ്പദായ ഭബ്ബത്താ ‘‘സോ ചേ പുന ഉപസമ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഇതരോ പന പാരാജികപ്പത്തഭാവേന സാമണേരോ ന ഹോതി. കസ്മാ? സരണഗമനാദീനം വിനസ്സനതോ. വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൦൮) ‘‘ഉപസമ്പന്നാനമ്പി പാരാജികസമആപത്തിയാ സരണഗമനാദിസാമണേരഭാവസ്സപി വിനസ്സനതോ സേനാസനഗ്ഗാഹോ ച പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, സങ്ഘലാഭമ്പി തേന ലഭന്തീതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി, ഗിഹീ പന ഹുത്വാ പുന സാമണേരഭാവമത്തം ലദ്ധബ്ബം ഹോതി. ‘‘സാമണേരോതി മം ധാരേഥാ’’തിആദിനാ പന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ കതേ സിയാ സാമണേരഭാവോ, തതോപി പുന ഉപസമ്പജ്ജിതുകാമതായ സതി സിയാ ഉപസമ്പന്നഭാവോ. ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഥാ’’തിആദിനാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം കത്വാ ഗിഹിഭാവം ഉപഗതേപി പുന സാമണേരപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ സാമണേരോ ഹോതി. തതോ പുന ഉപസമ്പജ്ജിതും ലദ്ധബ്ബത്താ ‘‘പുന ഉപസമ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തോ. തേസം ഭിക്ഖുഭാവേ പരിവാസേ അനിട്ഠിതേപി ഗിഹിസാമണേരഭാവം പത്തത്താ പരിവാസോ ന രുഹതി ഉപസമ്പന്നാനമേവ പരിവാസസ്സ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താതി അത്ഥോ.

ഏവം സന്തേ പുന ഉപസമ്പജ്ജന്തസ്സ കിം പരിവാസോ പുന ദാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സോ ചേ പുന ഉപസമ്പജ്ജതീ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – സോ വിബ്ഭന്തകോ സോ വാ സാമണേരോ പുന ഉപസമ്പന്നഭാവം ഉപഗച്ഛതി, പുരിമം പുബ്ബേ ഭിക്ഖുഭൂതകാലേ ദിന്നം പരിവാസദാനം ഏവ ഇദാനി പരിവാസദാനം ഹോതി. യോ പരിവാസോ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുഭൂതകാലേ ദിന്നോ, സോ പരിവാസോ സുദിന്നോ, ദുദിന്നോ ന ഹോതി. യോ യത്തകോ കാലോ പരിവുത്ഥോ, സോ തത്തകോ കാലോ സുപരിവുത്ഥോയേവ ഹോതി, ന ദുപരിവുത്ഥോ, തസ്മാ അവസേസോ കാലോ പരിവസിതബ്ബോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുബ്ബേ ഭിക്ഖുകാലേ പക്ഖപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം ഗഹേത്വാ ദസദിവസമത്തം പരിവസിത്വാ അനിട്ഠിതേയേവ പരിവാസേ വിബ്ഭമിത്വാ സാമണേരോ വാ ഹുത്വാ പുന ഉപസമ്പന്നേന അവസേസപഞ്ചദിവസേ പരിവസിത്വാ പരിവാസോ നിട്ഠാപേതബ്ബോതി. മാനത്താരഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഉമ്മത്തകാദീസുപി തസ്മിം കാലേ അജാനന്തത്താ ‘‘പരിവാസോ ന രുഹതീ’’തി വുത്തം. തിണ്ണമ്പി ഉക്ഖിത്തകാനം കമ്മനാനാസംവാസകത്താ തേഹി സഹസംവാസോയേവ നത്ഥീതി ഉക്ഖിത്തകാനം പരിവാസോ ന രുഹതീതി വുത്തം.

സചേ പുന ഓസാരീയതീതി ഉക്ഖേപനീയകമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന സമാനസംവാസകഭാവം പവേസീയതി. ‘‘സചേ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവതീ’’തിആദീസു അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി. യം പന വുത്തം ‘‘പക്ഖമാനത്തം പച്ഛാ ആഗമിസ്സതീ’’തി, തത്രേവം ജാനിതബ്ബം – പക്ഖമാനത്തന്തി ഭിക്ഖുനിയാ ദാതബ്ബമാനത്തം. തം പന പടിച്ഛന്നായപി അപ്പടിച്ഛന്നായപി ആപത്തിയാ അഡ്ഢമാസമത്തമേവ ദാതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. ൧൪൯; ചൂളവ. ൪൦൩; അ. നി. ൮.൫൧). തം പന ഭിക്ഖുനീഹി അത്തനോ സീമം സോധേത്വാ വിഹാരസീമായ വാ വിഹാരസീമം സോധേതും അസക്കോന്തീഹി ഖണ്ഡസീമായ വാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതുവഗ്ഗഗണം സന്നിപാതാപേത്വാ ദാതബ്ബം. സചേ ഏകാ ആപത്തി ഹോതി, ഏകിസ്സാ വസേന, സചേ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ഏകവത്ഥുകാ വാ നാനാവത്ഥുകാ വാ, താസം താസം വസേന വത്ഥുഗോത്തനാമആപത്തീസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം ആദായ യോജനാ കാതബ്ബാ.

തത്രിദം ഏകാപത്തിവസേന മുഖമത്തനിദസ്സനം – തായ ആപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖുനീനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘‘അഹം, അയ്യേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം ഗാമന്തരം, സാഹം, അയ്യ,ഏ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചാമീ’’തി. ഏവം തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ പടിബലായ സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ ‘‘സുണാതു മേ, അയ്യേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജി ഗാമന്തരം, സാ സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചതി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം ദദേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി. സുണാതു മേ, അയ്യേ, സങ്ഘോ…പേ… ദുതിയമ്പി. തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി. സുണാതു മേ, അയ്യേ, സങ്ഘോ…പേ… ഭാസേയ്യ. ദിന്നം സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

കമ്മവാചാപരിയോസാനേ വത്തം സമാദിയിത്വാ ഭിക്ഖുമാനത്തകഥായം വുത്തനയേനേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിത്തവത്തം വസിതുകാമായ തഥേവ സങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ വാ പക്കന്താസു ഭിക്ഖുനീസു ഏകഭിക്ഖുനിയാ വാ ദുതിയികായ വാ സന്തികേ വുത്തനയേനേവ നിക്ഖിപിതബ്ബം. അഞ്ഞിസ്സാ പന ആഗന്തുകായ സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം, നിക്ഖിത്തകാലതോ പട്ഠായ പകതത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി.

പുന സമാദിയിത്വാ അരുണം ഉട്ഠപേന്തിയാ പന ഭിക്ഖുനീനംയേവ സന്തികേ വസിതും ന ലബ്ഭതി. ‘‘ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബ’’ന്തി ഹി വുത്തം, തസ്മാ അസ്സാ ആചരിയുപജ്ഝായാഹി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സങ്ഗാഹകപക്ഖേ ഠിതോ ഏകോ മഹാഥേരോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ ഭിക്ഖു വത്തബ്ബോ ‘‘ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ വിനയകമ്മം കത്തബ്ബമത്ഥി, തത്ര നോ അയ്യാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പേസേഥാ’’തി. സങ്ഗഹം അകാതും ന ലബ്ഭതി, ‘‘പേസേസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബം. ചതൂഹി പകതത്തഭിക്ഖുനീഹി മാനത്തചാരിനിം ഭിക്ഖുനിം ഗഹേത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ നിക്ഖിപിത്വാ ഗാമൂപചാരതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബവതിആദീഹി പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം, വിഹാരൂപചാരതോപി ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ അതിക്കമിതബ്ബാ. ചതൂഹി പകതത്തഭിക്ഖൂഹിപി തത്ഥ ഗന്തബ്ബം, ഗന്ത്വാ പന ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ന ഏകട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം, പടിക്കമിത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. കുരുന്ദിമഹാപച്ചരീസു പന ‘‘ഭിക്ഖുനീഹി ബ്യത്തം ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉപാസികായോ ഭിക്ഖൂഹിപി ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉപാസകേ അത്തരക്ഖണത്ഥായ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. കുരുന്ദിയംയേവ ച ‘‘ഭിക്ഖുനുപസ്സയസ്സ ച വിഹാരസ്സ ച ഉപചാരം മുഞ്ചിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, ‘‘ഗാമസ്സാ’’തി ന വുത്തം.

ഏവം നിസിന്നേസു പന ഭിക്ഖുനീസു ച ഭിക്ഖൂസു ച തായ ഭിക്ഖുനിയാ ‘‘മാനത്തം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീ’’തി വത്തം സമാദിയിത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ താവ ഏവം ആരോചേതബ്ബം ‘‘അഹം, അയ്യേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം ഗാമന്തരം, സാഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചിം, തസ്സാ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം അദാസി, സാഹം മാനത്തം ചരാമി, വേദിയാമഹം അയ്യേ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി.

തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം ആരോചേതബ്ബം ‘‘അഹം, അയ്യാ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം…പേ… വേദിയാമഹം അയ്യാ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി. ഇധാപി യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതി. ആരോചേത്വാ ച ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സേവ സന്തികേ നിസീദിതബ്ബം, ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം ഗന്തും വട്ടതി. സചേ സാസങ്കാ ഹോതി, ഭിക്ഖുനിയോ തത്ഥേവ ഠാനം പച്ചാസീസന്തി, ഠാതബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ തം ഠാനം ഏതി, പസ്സന്തിയാ ആരോചേതബ്ബം. നോ ചേ ആരോചേതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ അജാനന്തിയാ ഏവ ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. സചേ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപജ്ഝായാദീനം വത്തകരണത്ഥം പഗേവ ഗന്തുകാമാ ഹോന്തി, രത്തിവിപ്പവാസഗണഓഹീയനഗാമന്തരാപത്തിരക്ഖണത്ഥം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം, തായ അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സാ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. ഏതേനുപായേന അഖണ്ഡാ പഞ്ചദസ രത്തിയോ മാനത്തം ചരിതബ്ബം.

അനിക്ഖിത്തവത്തായ പന പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ സമ്മാ വത്തിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – ‘‘ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ യത്തകാ പുരേഭത്തം വാ പച്ഛാഭത്തം വാ തം ഗാമം ഭിക്ഖൂ വാ ഭിക്ഖുനിയോ വാ ആഗച്ഛന്തി, സബ്ബേസം ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തിയാ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേപി രത്തിം കോചി ഭിക്ഖു തം ഗാമൂപചാരം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, അജാനനപച്ചയാ പന വത്തഭേദതോ മുച്ചതി. കുരുന്ദീആദീസു പന ‘‘അനിക്ഖിത്തവത്തഭിക്ഖൂനം വുത്തനയേനേവ കഥേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം പാരിവാസികവത്താദീനം ഉപചാരസീമായ പരിച്ഛിന്നത്താ യുത്തതരം ദിസ്സതി. ഉപോസഥേ ആരോചേതബ്ബം, പവാരണായ ആരോചേതബ്ബം, ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ദേവസികം ആരോചേതബ്ബം. സചേ ഭിക്ഖൂനം തസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖാചാരോ സമ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ ഗന്തബ്ബം. നോ ചേ സമ്പജ്ജതി, അഞ്ഞത്ര ചരിത്വാപി തത്ര ആഗന്ത്വാ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ഗന്തബ്ബം, ബഹിഗാമേ വാ സങ്കേതട്ഠാനം കാതബ്ബം ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ അമ്ഹേ പസ്സിസ്സതീ’’തി. തായ സങ്കേതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം, സങ്കേതട്ഠാനേ അദിസ്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. വിഹാരേ സബ്ബഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം. സചേ സബ്ബേസം സക്കാ ന ഹോതി ആരോചേതും, ബഹി ഉപചാരസീമായ ഠത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ പേസേതബ്ബാ, താഹി ആനീതാനം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം. സചേ വിഹാരോ ദൂരോ ഹോതി സാസങ്കോ, ഉപാസകേ ച ഉപാസികായോ ച ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ പന അയം ഏകാ വസതി, രത്തിവിപ്പവാസം ആപജ്ജതി, തസ്മാസ്സാ ഏകാ പകതത്താ ഭിക്ഖുനീ സമ്മന്നിത്വാ ദാതബ്ബാ ഏകച്ഛന്നേ വസനത്ഥായ.

ഏവം അഖണ്ഡം മാനത്തം ചരിത്വാ വീസതിഗണേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ വുത്തനയേനേവ അബ്ഭാനം കാതബ്ബം. ‘‘സചേ മാനത്തം ചരമാനാ അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജതി, മൂലായ പടികസ്സിത്വാ തസ്സാ ആപത്തിയാ മാനത്തം ദാതബ്ബ’’ന്തി കുരുന്ദിയം വുത്തം, ഇദം പക്ഖമാനത്തം നാമ. ഇദം പന പക്ഖമാനത്തം സമന്തപാസാദികായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) പാളിമുത്തവിനയവിനിച്ഛയഭാവേന ആഗതമ്പി ഇമസ്മിം വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണേ ആചരിയേന അനുദ്ധടം. അയം പനാചരിയസ്സ അധിപ്പായോ സിയാ – ഇദം പക്ഖമാനത്തം ഭിക്ഖുനിയോയേവ സന്ധായ ഭഗവതാ വിസും പഞ്ഞത്തം, ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണം, ഇമസ്മിഞ്ച കാലേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ നത്ഥി, തസ്മാ ഗന്ഥസ്സ ലഹുഭാവത്ഥം ഇദമ്പി അഞ്ഞമ്പി ഈദിസം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബന്തി. അമ്ഹേഹി പന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ അവിജ്ജമാനേപി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനീഹി സമാദാതബ്ബവത്തം ജാനിസ്സതി. ‘ദുബ്ബലജാതികാ ഹി ഭീരുകജാതികാ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവതോ ആണം പതിട്ഠാപേന്തിയോ ഏവരൂപം ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവം വത്തം സമാദയിംസു, കിമങ്ഗം പന മയ’ന്തി മനസി കരോന്താ ഭഗവതോ ആണം പതിട്ഠാപേന്താ പരിവാസാദിവത്തം സമാദിയിസ്സന്തീ’’തി മന്ത്വാ ആചരിയേന അനുദ്ധടമ്പി ഇമസ്മിം വിനയാലങ്കാരപ്പകരണേ ഉദ്ധടം, തസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സഞ്ജാതസദ്ധാപേമഗാരവാദിയുത്തേഹി സത്ഥുസാസനകരേഹി ഭിക്ഖൂഹി സമ്മാ സിക്ഖിതബ്ബം. ഇതോ പരാനി അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

മാനത്തവിനിച്ഛയകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൪൮. പാരിവാസികവത്തകഥായം നവകതരം പാരിവാസികന്തി അത്തനാ നവകതരം പാരിവാസികം. പാരിവാസികസ്സ ഹി അത്തനാ നവകതരം പാരിവാസികം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ മൂലായപടികസ്സനാരഹ മാനത്താരഹ മാനത്തചാരിക അബ്ഭാനാരഹാപി പകതത്തട്ഠാനേയേവ തിട്ഠന്തി. തേനാഹ ‘‘അന്തമസോ മൂലായപടികസ്സനാരഹാദീനമ്പീ’’തി. അന്തമസോ മൂലായപടികസ്സനാരഹാദീനമ്പീതി ആദി-സദ്ദേന മാനത്താരഹമാനത്തചാരികഅബ്ഭാനാരഹേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേ ഹി പാരിവാസികാനം, പാരിവാസികാ ച തേസം പകതത്തട്ഠാനേ ഏവ തിട്ഠന്തി. അധോതപാദട്ഠപനകന്തി യത്ഥ ഠത്വാ പാദേ ധോവന്തി, താദിസം ദാരുഫലകഖണ്ഡാദിം. പാദഘംസനന്തി സക്ഖരകഥലാദിം. പാദേ ഘംസന്തി ഏതേനാതി പാദഘംസനം, സക്ഖരകഥലാദി. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ പാദഘംസനിയോ സക്ഖരം കഥലം സമുദ്ദഫേണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൯). സദ്ധിവിഹാരികാനമ്പി സാദിയന്തസ്സാതി സദ്ധിവിഹാരികാനമ്പി അഭിവാദനാദിം സാദിയന്തസ്സ. വത്തം കരോന്തീതി ഏത്തകമത്തസ്സേവ വുത്തത്താ സദ്ധിവിഹാരികാദീഹിപി അഭിവാദനാദിം കാതും ന വട്ടതി. ‘‘മാ മം ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛഥാ’’തി വുത്തേ അനാപുച്ഛാപി ഗാമം പവിസിതും വട്ടതി.

യോ യോ വുഡ്ഢോതി പാരിവാസികേസു ഭിക്ഖൂസു യോ യോ വുഡ്ഢോ. നവകതരസ്സ സാദിതുന്തി പാരിവാസികനവകതരസ്സ അഭിവാദനാദിം സാദിതും. ‘‘പാരിസുദ്ധിഉപോസഥേ കരിയമാനേ’’തി ഇദം പവാരണദിവസേസു സങ്ഘേ പവാരേന്തേ അനുപഗതഛിന്നവസ്സാദീഹി കരിയമാനം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥമ്പി സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥേവാതി സങ്ഘനവകട്ഠാനേയേവ. അത്തനോ പാളിയാ പവാരേതബ്ബന്തി അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന പത്തപാളിയാ പവാരേതബ്ബം, ന പന സബ്ബേസു പവാരിതേസൂതി അത്ഥോ.

ഓണോജനം നാമ വിസ്സജ്ജനം, തം പന പാരിവാസികേന പാപിതസ്സ അത്തനാ സമ്പടിച്ഛിതസ്സേവ പുനദിവസാദിഅത്ഥായ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം. അസമ്പടിച്ഛിത്വാ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, ന ലഭതീതി വുത്തം. യദി പന ന ഗണ്ഹാതി ന വിസ്സജ്ജേതീതി യദി പുരിമദിവസേ അത്തനോ ന ഗണ്ഹാതി, ഗഹേത്വാ ച ന വിസ്സജ്ജേതി.

ചതുസ്സാലഭത്തന്തി ഭോജനസാലായ പടിപാടിയാ ദീയമാനം ഭത്തം. ഹത്ഥപാസേ ഠിതേനാതി ദായകസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേന, പടിഗ്ഗഹണരുഹനട്ഠാനേതി അധിപ്പായോ. മഹാപേളഭത്തേപീതി മഹന്തേസു ഭത്തപച്ഛിആദിഭാജനേസു ഠപേത്വാ ദീയമാനഭത്തേസുപി. ഇതോ പരമ്പി പാരിവാസികവത്തം പാളിയം (ചൂളവ. ൭൫) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പന അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി, തസ്മാ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യട്ഠാനേയേവ കഥയിസ്സാമ.

‘‘ന സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി ഏത്ഥ ദുബ്ബിധം സാമണേരം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ന ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതബ്ബാ’’തി ഏത്ഥ ലദ്ധസമ്മുതികേന ആണത്തോപി ഗരുധമ്മേഹി അഞ്ഞേഹി വാ ഓവദിതും ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘പടിബലസ്സ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഭാരോ കാതബ്ബോ’’തി. ആഗതാ ഭിക്ഖുനിയോ വത്തബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സവചനീയന്തി സദോസം. ജേട്ഠകട്ഠാനം ന കാതബ്ബന്തി പധാനട്ഠാനം ന കാതബ്ബം. കിം തന്തി ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേനാ’’തിആദി.

രജേഹി ഹതാ ഉപഹതാ ഭൂമി ഏതിസ്സാതി രജോഹതഭൂമി, രജോകിണ്ണഭൂമീതി അത്ഥോ. പച്ചയന്തി വസ്സാവാസികലാഭം സന്ധായ വുത്തം. ഏകപസ്സേ ഠത്വാതി പാളിം വിഹായ ഭിക്ഖൂനം പച്ഛതോ ഠത്വാ. സേനാസനം ന ലഭതീതി സേയ്യപരിയന്തഭാഗിതായ വസ്സഗ്ഗേന ഗണ്ഹിതും ന ലഭതി. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. ‘‘ആഗന്തുകേന ആരോചേതബ്ബം, ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തത്താ സചേ ദ്വേ പാരിവാസികാ ഗതട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്തി, ഉഭോഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേതബ്ബം. യഥാ ബഹി ദിസ്വാ ആരോചിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിഹാരം ആഗതേന പുന ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, ഏവം അഞ്ഞവിഹാരം ഗതേനപി തത്ഥ പുബ്ബേ ആരോചിതസ്സ പുന ആരോചനകിച്ചം നത്ഥീതി വദന്തി. അവിസേസേനാതി പാരിവാസികസ്സ ച ഉക്ഖിത്തകസ്സ ച അവിസേസേന.

ഓബദ്ധന്തി പലിബുദ്ധം. സഹവാസോതി വുത്തപ്പകാരേ ഛന്നേ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം സയനമേവ അധിപ്പേതം, ന സേസഇരിയാപഥകപ്പനം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പാപിട്ഠതരാതി പാരാജികാപത്തീതി ഉക്കംസവസേന വുത്തം. സഞ്ചരിത്താദിപണ്ണത്തിവജ്ജതോ പന സുക്കവിസ്സട്ഠാദികാ ലോകവജ്ജാവ. തത്ഥപി സങ്ഘഭേദാദികാ പാപിട്ഠതരാ ഏവ. കമ്മന്തി പാരിവാസികകമ്മവാചാതി ഏതേന ‘‘കമ്മഭൂതാ വാചാ കമ്മവാചാ’’തി കമ്മവാചാസദ്ദസ്സ അത്ഥോപി സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. സവചനീയന്തി ഏത്ഥ സ-സദ്ദോ ‘‘സന്തി’’അത്ഥം വദതി, അത്തനോ വചനേന അത്തനോ പവത്തനകമ്മന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘മാ പക്കമാഹീ’’തി വാ ‘‘ഏഹി വിനയധരാനം സമ്മുഖീഭാവ’’ന്തി വാ ഏവം അത്തനോ ആണായ പവത്തനകകമ്മം ന കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി കേനചി സവചനീയേ കതേ അനാദരേന അതിക്കമിതും ന വട്ടതി, ബുദ്ധസ്സ സങ്ഘസ്സ ആണാ അതിക്കന്താ നാമ ഹോതി. രജോഹതഭൂമീതി പണ്ണസാലാവിസേസനം. പച്ചയന്തി വസ്സാവാസികചീവരം. സേനാസനം ന ലഭതീതി വസ്സഗ്ഗേന ന ലഭതി. അപണ്ണകപടിപദാതി അവിരദ്ധപടിപദാ. സചേ വായമന്തോപീതി ഏത്ഥ അവിസയഭാവം ഞത്വാ അവായമന്തോപി സങ്ഗയ്ഹതി. അവിസേസേനാതി പാരിവാസികുക്ഖിത്തകാനം സാമഞ്ഞേന. പഞ്ചവണ്ണഛദനബന്ധനട്ഠാനേസൂതി പഞ്ചപ്പകാരഛദനേഹി ഛന്നട്ഠാനേസു. ഓബദ്ധന്തി ഉട്ഠാനാദിബ്യാപാരപടിബദ്ധം, പീളിതന്തി അത്ഥോ. മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന തട്ടികാചമ്മഖണ്ഡാദീസു ദീഘാസനേസുപി നിസീദിതും ന വട്ടതീതി ദീപിതം ഹോതി. ന വത്തഭേദദുക്കടന്തി വുഡ്ഢതരസ്സ ജാനന്തസ്സപി വത്തഭേദേ ദുക്കടം നത്ഥീതി ദസ്സേതി. വത്തം നിക്ഖിപാപേത്വാതി ഇദമ്പി പരിവാസാദിമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന സേസകമ്മാനി.

‘‘സേനാസനം ന ലഭതി സേയ്യപരിയന്തഭാഗിതായ. ഉദ്ദേസാദീനി ദാതുമ്പി ന ലഭതീതി വദന്തി. ‘തദഹുപസമ്പന്നേപി പകതത്തേ’തി വചനതോ അനുപസമ്പന്നേഹി വസിതും വട്ടതി. സമവസ്സാതി ഏതേന അപച്ഛാ അപുരിമം നിപജ്ജനേ ദ്വിന്നമ്പി വത്തഭേദാപത്തിഭാവം ദീപേതി. അത്തനോ അത്തനോ നവകതരന്തി പാരിവാസികാദിനവകതരം. പഠമം സങ്ഘമജ്ഝേ പരിവാസം ഗഹേത്വാ നിക്ഖിത്തവത്തേന പുന ഏകസ്സപി സന്തികേ സമാദിയിതും നിക്ഖിപിതുഞ്ച വട്ടതി, മാനത്തേ പന നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ഊനേഗണേചരണദോസത്താ ന ഗഹേതുന്തി ഏകേ. പഠമം ആദിന്നവത്തം ഏകസ്സ സന്തികേ യഥാ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി, തഥാ സമാദിയിതുമ്പി വട്ടതീതി പോരാണഗണ്ഠിപദേ’’തി വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൭൬) വുത്തന്തി.

ഇദം ഏത്ഥ യം വത്തം ‘‘ചതുനവുതിപാരിവാസികവത്ത’’ന്തി പാരിവാസികക്ഖന്ധകപാളിയം (ചൂളവ. ൭൫) ആഗതം, സമന്തപാസാദികായമ്പി ഏത്തകായ പാളിയാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫-൮൪) വണ്ണനം വത്വാ ‘‘പാരിവാസികവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ’’തി ആഹ. ഇമസ്മിം വിനയസങ്ഗഹപകരണേ (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൮) പന ‘‘ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി ഇമസ്സാനന്തരം ‘‘പാരിവാസികചതുത്ഥോ ചേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീനി അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സാദിതബ്ബ’’ന്തിആദീനി പഠമം പഞ്ഞത്തപദാനി ഗഹേത്വാ തേസം പദാനം സംവണ്ണനം കത്വാ ‘‘ഇദം പാരിവാസികവത്ത’’ന്തി അഞ്ഞഥാ അനുക്കമോ വുത്തോ, സോ പാളിയാ ച അട്ഠകഥായ ച ന സമേതി. ആചരിയസ്സ പന അയമധിപ്പായോ സിയാ – ‘‘പാരിവാസികചതുത്ഥോ ചേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീനി പാരിവാസികഭിക്ഖൂനം സമാദിയിതബ്ബാനി ന ഹോന്തി, അഥ ഖോ കമ്മകാരകാനം ഭിക്ഖൂനം കത്തബ്ബാകത്തബ്ബകമ്മദസ്സനമേതം, തസ്മാ പാരിവാസികവത്തേ ന പവേസേതബ്ബം. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സാദിതബ്ബ’’ന്തിആദീനി പന പാരിവാസികഭിക്ഖൂനം സമ്മാവത്തിതബ്ബവത്താനിയേവ ഹോന്തി, തസ്മാ ഇമാനിയേവ പാരിവാസികവത്തേ പവേസേതബ്ബാനീതി. അമ്ഹേഹി പന പാളിഅട്ഠകഥാടീകാസു ആഗതാനുക്കമേന പഠമം പഞ്ഞത്തവത്താനം അത്ഥം പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ പഞ്ഞത്തപദാനം അത്ഥോ പച്ഛാ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ഗരുകാപത്തിവുട്ഠാനവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

ദ്വത്തിംസതിമോ പരിച്ഛേദോ.