൨൭. ഉപജ്ഝായാദിവത്തവിനിച്ഛയകഥാ

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണനാ

൧൮൩. ഏവം വസ്സൂപനായികവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി ഉപജ്ഝായവത്താദിവത്തകഥം കഥേതും ‘‘വത്തന്തി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്തേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വത്തം, സദ്ധിവിഹാരികാദീഹി ഉപജ്ഝായാദീസു പവത്തേതബ്ബം ആഭിസമാചാരികസീലം. തം കതിവിധന്തി ആഹ ‘‘വത്തം നാമേതം…പേ… ബഹുവിധ’’ന്തി. വച്ചകുടിവത്തന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ. തേന സദ്ധിവിഹാരികവത്തഅന്തേവാസികവത്തഅനുമോദനവത്താനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠകഥാസു ‘‘ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനീ’’തി. വത്തക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൫൬) ച പാളിയം ആഗതമേവ, തത്ഥ പന ആഗന്തുകവത്തതോ പട്ഠായ ആഗതം, ഇധ ഉപജ്ഝായവത്തതോ. ഇതോ അഞ്ഞാനിപി പഞ്ചസത്തതി സേഖിയവത്താനി ദ്വേഅസീതി മഹാവത്താനി ച വത്തമേവ. തേസു പന സേഖിയവത്താനി മഹാവിഭങ്ഗേ ആഗതാനി, മഹാവത്താനി കമ്മക്ഖന്ധകപാരിവാസികക്ഖന്ധകേസു (ചൂളവ. ൭൫ ആദയോ), തസ്മാ ഇധ ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനിയേവ ദസ്സിതാനി. തേസു ഉപജ്ഝായവത്തം പഠമം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഉപജ്ഝായവത്തം താവ ഏവം വേദിതബ്ബ’’ന്ത്യാദിമാഹ.

തത്ഥ കോ ഉപജ്ഝായോ, കേനട്ഠേന ഉപജ്ഝായോ, കഥം ഗഹിതോ ഉപജ്ഝായോ, കേന വത്തിതബ്ബം ഉപജ്ഝായവത്തം, കതമം തം വത്തന്തി? തത്ഥ കോ ഉപജ്ഝായോതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ദസവസ്സേന വാ അതിരേകദസവസ്സേന വാ ഉപസമ്പാദേതു’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൭൬) ബ്യത്തിബലസമ്പന്നോ ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ ദസവസ്സോ വാ അതിരേകദസവസ്സോ വാ ഭിക്ഖു ഉപജ്ഝായോ. കേനട്ഠേന ഉപജ്ഝായോതി വജ്ജാവജ്ജം ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപജ്ഝായോ, സദ്ധിവിഹാരികാനം ഖുദ്ദകം വജ്ജം വാ മഹന്തം വജ്ജം വാ ഭുസോ ചിന്തേതീതി അത്ഥോ. കഥം ഗഹിതോ ഹോതി ഉപജ്ഝായോതി സദ്ധിവിഹാരികേന ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ, ഭന്തേ, ഹോഹീ’’തി തിക്ഖത്തും വുത്തേ സചേ ഉപജ്ഝായോ ‘‘സാഹൂ’’തി വാ ‘‘ലഹൂ’’തി വാ ‘‘ഓപായിക’’ന്തി വാ ‘‘പതിരൂപ’’ന്തി വാ ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേഹീ’’തി വാ ഇമേസു പഞ്ചസു പദേസു യസ്സ കസ്സചി പദസ്സ വസേന കായേന വാ വാചായ വാ കായവാചാഹി വാ ‘‘ഗഹിതോ തയാ ഉപജ്ഝായോ’’തി ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണം വിഞ്ഞാപേതി, ഗഹിതോ ഹോതി ഉപജ്ഝായോ. തത്ഥ സാഹൂതി സാധു. ലഹൂതി അഗരു, സുഭരതാതി അത്ഥോ. ഓപായികന്തി ഉപായപടിസംയുത്തം, ഏവം പടിപജ്ജനം നിത്ഥരണുപായോതി അത്ഥോ. പതിരൂപന്തി സാമീചികമ്മമിദന്തി അത്ഥോ. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന കായവചീപയോഗേന സമ്പാദേഹീതി അത്ഥോ.

കേന വത്തിതബ്ബം ഉപജ്ഝായവത്തന്തി ഗഹിതഉപജ്ഝായേന സദ്ധിവിഹാരികേന വത്തിതബ്ബം. കതമം തം വത്തന്തി ഇദം ആഗതമേവ, തത്ഥ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാതി സചസ്സ പച്ചൂസകാലേ ചങ്കമനത്ഥായ വാ ധോതപാദപരിഹരണത്ഥായ വാ പടിമുക്കാ ഉപാഹനാ പാദഗതാ ഹോന്തി, താ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ അപനേത്വാ. താദിസമേവ മുഖധോവനോദകം ദാതബ്ബന്തി ഉതുമ്പി സരീരസഭാവേ ച ഏകാകാരേ താദിസമേവ ദാതബ്ബം.

സഗുണം കത്വാതി ഉത്തരാസങ്ഗം സങ്ഘാടിഞ്ചാതി ദ്വേ ചീവരാനി ഏകതോ കത്വാ താ ദ്വേപി സങ്ഘാടിയോ ദാതബ്ബാ. സബ്ബഞ്ഹി ചീവരം സങ്ഘടിതത്താ സങ്ഘാടീതി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘സങ്ഘാടിയോ ദാതബ്ബാ’’തി. പദവീതിഹാരേഹീതി ഏത്ഥ പദം വീതിഹരതി ഏത്ഥാതി പദവീതിഹാരോ, പദവീതിഹാരട്ഠാനം. ദുതവിലമ്ബിതം അകത്വാ സമഗമനേന ദ്വിന്നം പദാനം അന്തരേ മുട്ഠിരതനമത്തം. പദാനം വാ വീതിഹരണം അഭിമുഖം ഹരിത്വാ നിക്ഖേപോ പദവീതിഹാരോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സ അന്തരന്തരാ കഥാ ഓപാതേതബ്ബാതി അന്തരഘരേ വാ അഞ്ഞത്ര വാ ഭണമാനസ്സ അനിട്ഠിതേ തസ്സ വചനേ അഞ്ഞാ കഥാ ന സമുട്ഠാപേതബ്ബാ. ഇതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരതോ പട്ഠായ. തേന നാതിദൂരേതിആദീസു ന-കാരപടിസിദ്ധേസു ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തീതി ആപദാഉമ്മത്തഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടതാദീഹി വിനാ പണ്ണത്തിം അജാനിത്വാപി വദന്തസ്സ ഗിലാനസ്സ ച ദുക്കടമേവ. ആപദാസു ഹി അന്തരന്തരാ കഥാ വത്തും വട്ടതി, ഏവമഞ്ഞേസു ന-കാരപടിസിദ്ധേസു ഈദിസേസു, ഇതരേസു പന ഗിലാനോപി ന മുച്ചതി. സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തി വേദിതബ്ബാതി ‘‘ഈദിസേസു ഗിലാനോപി ന മുച്ചതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അഞ്ഞമ്പി ഹി യഥാവുത്തം ഉപജ്ഝായവത്തം അനാദരിയേന അകരോന്തസ്സ അഗിലാനസ്സ വത്തഭേദേ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടമേവ, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘അഗിലാനേന ഹി സദ്ധിവിഹാരികേന സട്ഠിവസ്സേനപി സബ്ബം ഉപജ്ഝായവത്തം കാതബ്ബം, അനാദരിയേന അകരോന്തസ്സ വത്തഭേദേ ദുക്കടം. ന-കാരപടിസംയുത്തേസു പന പദേസു ഗിലാനസ്സപി പടിക്ഖിത്തകിരിയം കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവാ’’തി. ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനോതി പദസോധമ്മ(പാചി. ൪൪ ആദയോ)-ദുട്ഠുല്ലാദിവസേന (പാരാ. ൨൮൩) ആപത്തിയാ ആസന്നവാചം ഭണമാനോ. ആപത്തിയാ ആസന്നവാചന്തി ച ആപത്തിജനകമേവ വചനം സന്ധായ വദതി. യായ ഹി വാചായ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സാ വാചാ ആപത്തിയാ ആസന്നാതി വുച്ചതി.

ചീവരേന പത്തം വേഠേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉത്തരാസങ്ഗസ്സ ഏകേന കണ്ണേന വേഠേത്വാ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഹേട്ഠാപീഠം വാ പരാമസിത്വാതി ഇദം പുബ്ബേ തത്ഥ ഠപിതപത്താദിനാ അസങ്ഘട്ടനത്ഥായ വുത്തം. ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാപി അഞ്ഞേസം അഭാവം ഞത്വാപി ഠപേതും വട്ടതി ഏവ. ചതുരങ്ഗുലം കണ്ണം ഉസ്സാരേത്വാതി കണ്ണം ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണം അതിരേകം കത്വാ ഏവം ചീവരം സങ്ഘരിതബ്ബം. ഓഭോഗേ കായബന്ധനം കാതബ്ബന്തി കായബന്ധനം സങ്ഘരിത്വാ ചീവരഭോഗേ പക്ഖിപിത്വാ ഠപേതബ്ബം. സചേ പിണ്ഡപാതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ യോ ഗാമേയേവ വാ അന്തരഘരേ വാ പടിക്കമനേ വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ആഗച്ഛതി, പിണ്ഡം വാ ന ലഭതി, തസ്സ പിണ്ഡപാതോ ന ഹോതി, ഗാമേ അഭുത്തസ്സ പന ലദ്ധഭിക്ഖസ്സ വാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സചേ പിണ്ഡപാതോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഗാമേതി ഗാമപരിയാപന്നേ താദിസേ കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ. അന്തരഘരേതി അന്തോഗേഹേ. പടിക്കമനേതി ആസനസാലായം. സചേപി തസ്സ ന ഹോതി, ഭുഞ്ജിതുകാമോ ച ഹോതി, ഉദകം ദത്വാ അത്തനാ ലദ്ധതോപി പിണ്ഡപാതോ ഉപനേതബ്ബോ. തിക്ഖത്തും പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ, ആദിമ്ഹി മജ്ഝേ അന്തേതി ഏവം തിക്ഖത്തും പുച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഉപകട്ഠോതി ആസന്നോ. ധോതവാലികായാതി ഉദകേന ഗതട്ഠാനേ നിരജായ പരിസുദ്ധവാലികായ.

നിദ്ധൂമേതി ജന്താഘരേ ജലമാനഅഗ്ഗിധൂമരഹിതേ. ജന്താഘരഞ്ഹി നാമ ഹിമപാതബഹുകേസു ദേസേസു തപ്പച്ചയരോഗപീളാദിനിവാരണത്ഥം സരീരസേദതാപനട്ഠാനം. തത്ഥ കിര അന്ധകാരപടിച്ഛന്നതായ ബഹൂപി ഏകതോ പവിസിത്വാ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗിതാപപരിഹാരായ മത്തികായ മുഖം ലിമ്പിത്വാ സരീരം യാവദത്ഥം സേദേത്വാ ചുണ്ണാദീഹി ഉബ്ബട്ടേത്വാ നഹായന്തി. തേനേവ പാളിയം (മഹാവ. ൬൬) ‘‘ചുണ്ണം സന്നേതബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം. സചേ ഉസ്സഹതീതി സചേ പഹോതി. വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘കേനചി ഗേലഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ ഹോതീ’’തി. അപടിഘംസന്തേനാതി ഭൂമിയം അപടിഘംസന്തേന. കവാടപീഠന്തി കവാടപീഠഞ്ച പിട്ഠസങ്ഘാതഞ്ച അച്ഛുപന്തേന. സന്താനകന്തി യം കിഞ്ചി കീടകുലാവകമക്കടകസുത്താദി. ഉല്ലോകാ പഠമം ഓഹാരേതബ്ബന്തി ഉല്ലോകതോ പഠമം ഉല്ലോകം ആദിം കത്വാ അവഹരിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഉല്ലോകന്തി ച ഉദ്ധം ഓലോകനട്ഠാനം, ഉപരിഭാഗന്തി അത്ഥോ. ആലോകസന്ധികണ്ണഭാഗാതി ആലോകസന്ധിഭാഗാ ച കണ്ണഭാഗാ ച, അബ്ഭന്തരബാഹിരവാതപാനകവാടകാനി ച ഗബ്ഭസ്സ ച ചത്താരോ കോണാ സമ്മജ്ജിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്ഥ നേതബ്ബോതി യത്ഥ വിഹാരതോ സാസനേ അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ കല്യാണമിത്താദിസമ്പത്തിയുത്തട്ഠാനേ നേതബ്ബോ. ന ച അച്ഛിന്നേ ഥേവേ പക്കമിതബ്ബന്തി രജിതചീവരതോ യാവ അപ്പമത്തകമ്പി രജനം ഗളതി, ന താവ പക്കമിതബ്ബം. ന ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ഏകച്ചസ്സ പത്തോ ദാതബ്ബോതിആദി സബ്ബം ഉപജ്ഝായസ്സ വിസഭാഗപുഗ്ഗലാനം വസേന കഥിതം. ഏത്ഥ ച വിസഭാഗപുഗ്ഗലാനന്തി ലജ്ജിനോ വാ അലജ്ജിനോ വാ ഉപജ്ഝായസ്സ അവഡ്ഢികാമേ സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന ഉപജ്ഝായോ അലജ്ജീ ഓവാദമ്പി ന ഗണ്ഹാതി, ലജ്ജിനോ ച ഏതസ്സ വിസഭാഗാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഉപജ്ഝായം വിഹായ ലജ്ജീഹേവ സദ്ധിം ആമിസാദിപരിഭോഗോ കാതബ്ബോ. ഉപജ്ഝായാദിഭാവോ ഹേത്ഥ നപ്പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. പരിവേണം ഗന്ത്വാതി ഉപജ്ഝായസ്സ പരിവേണം ഗന്ത്വാ. സുസാനന്തി ഇദം ഉപലക്ഖണം. ഉപചാരസീമതോ ബഹി ഗന്തുകാമേന അനാപുച്ഛാ ഗന്തും ന വട്ടതി. വുട്ഠാനമസ്സ ആഗമേതബ്ബന്തി ഗേലഞ്ഞതോ വുട്ഠാനം അസ്സ ആഗമേതബ്ബം.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൪. ആചരിയവത്തകഥായം കോ ആചരിയോ, കേനട്ഠേന ആചരിയോ, കതിവിധോ ആചരിയോ, കഥം ഗഹിതോ ആചരിയോ, കേന വത്തിതബ്ബം ആചരിയവത്തം, കതമം തം വത്തന്തി? തത്ഥ കോ ആചരിയോതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസവസ്സം നിസ്സായ വത്ഥും ദസവസ്സേന നിസ്സയം ദാതു’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൭൭) ബ്യത്തിബലസമ്പന്നോ ദസവസ്സോ വാ അതിരേകദസവസ്സോ വാ ഭിക്ഖു ആചരിയോ. കേനട്ഠേന ആചരിയോതി അന്തേവാസികേന ആഭുസോ ചരിതബ്ബോതി ആചരിയോ, ഉപട്ഠാതബ്ബോതി അത്ഥോ. കതിവിധോ ആചരിയോതി നിസ്സയാചരിയപബ്ബജ്ജാചരിയഉപസമ്പദാചരിയധമ്മാചരിയവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ നിസ്സയം ഗഹേത്വാ തം നിസ്സായ വത്ഥബ്ബോ നിസ്സയാചരിയോ. പബ്ബജിതകാലേ സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാപകോ പബ്ബജ്ജാചരിയോ. ഉപസമ്പദകാലേ കമ്മവാചാനുസ്സാവകോ ഉപസമ്പദാചരിയോ. ബുദ്ധവചനസിക്ഖാപകോ ധമ്മാചരിയോ നാമ. കഥം ഗഹിതോ ഹോതി ആചരിയോതി അന്തേവാസികേന ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആചരിയോ മേ, ഭന്തേ, ഹോഹി, ആയസ്മതോ നിസ്സായ വച്ഛാമീ’’തി തിക്ഖത്തും വുത്തേ ആചരിയോ ‘‘സാഹൂ’’തി വാ ‘‘ലഹൂ’’തി വാ ‘‘ഓപായിക’’ന്തി വാ ‘‘പതിരൂപ’’ന്തി വാ ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേഹീ’’തി വാ കായേന വിഞ്ഞാപേതി, വാചായ വിഞ്ഞാപേതി, കായവാചാഹി വിഞ്ഞാപേതി, ഗഹിതോ ഹോതി ആചരിയോ.

കേന വത്തിതബ്ബം ആചരിയവത്തന്തി അന്തേവാസികേന വത്തിതബ്ബം ആചരിയവത്തം. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പഞ്ച വസ്സാനി നിസ്സായ വത്ഥബ്ബം, അബ്യത്തേന യാവജീവം. ഏത്ഥ സചായം ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരം ആചരിയം ന ലഭതി, ഉപസമ്പദായ സട്ഠിവസ്സോ വാ സത്തതിവസ്സോ വാ ഹോതി, നവകതരസ്സപി ബ്യത്തസ്സ സന്തികേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആചരിയോ മേ, ആവുസോ, ഹോഹി, ആയസ്മതോ നിസ്സായ വച്ഛാമീ’’തി ഏവം തിക്ഖത്തും വത്വാ നിസ്സയോ ഗഹേതബ്ബോ. ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛന്തേനപി ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛാമി ആചരിയാ’’തി വത്തബ്ബം. ഏസ നയോ സബ്ബആപുച്ഛനേസു. കതമം തം വത്തന്തി ഏത്ഥ ഉപജ്ഝായവത്തതോ അഞ്ഞം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഇദമേവ ച…പേ… ആചരിയവത്തന്തി വുച്ചതീ’’തി. നനു ഉപജ്ഝാചരിയാ ഭിന്നപദത്ഥാ, അഥ കസ്മാ ഇദമേവ ‘‘ആചരിയവത്ത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ആചരിയസ്സ കത്തബ്ബത്താ’’തി. യഥാ ഏകോപി ഭിക്ഖു മാതുഭാതാഭൂതത്താ ‘‘മാതുലോ’’തി ച ധമ്മേ സിക്ഖാപകത്താ ‘‘ആചരിയോ’’തി ച വുച്ചതി, ഏവം ഏകമേവ വത്തം ഉപജ്ഝായസ്സ കത്തബ്ബത്താ ‘‘ഉപജ്ഝായവത്ത’’ന്തി ച ആചരിയസ്സ കത്തബ്ബത്താ ‘‘ആചരിയവത്ത’’ന്തി ച വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം സന്തേപി നാമേ ഭിന്നേ അത്ഥോ ഭിന്നോ സിയാതി ആഹ ‘‘നാമമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാന’’ന്തി. യഥാ ‘‘ഇന്ദോ സക്കോ’’തിആദീസു നാമമത്തമേവ ഭിന്നം, ന അത്ഥോ, ഏവമേത്ഥാപീതി ദട്ഠബ്ബോതി.

ഇദാനി തസ്മിം വത്തേ സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികാനം വസേന ലബ്ഭമാനം കഞ്ചി വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യാവ ചീവരരജന’’ന്ത്യാദിമാഹ. തതോ ഉപജ്ഝായാചരിയാനം വസേന വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഉപജ്ഝായേ’’ത്യാദിമാഹ. തേസു വത്തം സാദിയന്തേസു ആപത്തി, അസാദിയന്തേസു അനാപത്തി, തേസു അജാനന്തേസു, ഏകസ്സ ഭാരകരണേപി അനാപത്തീതി അയമേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ. ഇദാനി അന്തേവാസികവിസേസവസേന ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ

സദ്ധിവിഹാരികവത്തേ കോ സദ്ധിവിഹാരികോ, കേനട്ഠേന സദ്ധിവിഹാരികോ, കേന വത്തിതബ്ബം സദ്ധിവിഹാരികവത്തം, കതമം തം വത്തന്തി? തത്ഥ കോ സദ്ധിവിഹാരികോതി ഉപസമ്പന്നോ വാ ഹോതു സാമണേരോ വാ, യോ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാതി, സോ സദ്ധിവിഹാരികോ നാമ. കേനട്ഠേന സദ്ധിവിഹാരികോതി ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം വിഹാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധിവിഹാരികോതി അത്ഥേന. കേന വത്തിതബ്ബം സദ്ധിവിഹാരികവത്തന്തി ഉപജ്ഝായേന വത്തിതബ്ബം. തേന വുത്തം വത്തക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൭൮) ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഉപജ്ഝായാനം സദ്ധിവിഹാരികേസു വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമി, യഥാ ഉപജ്ഝായേഹി സദ്ധിവിഹാരികേസു വത്തിതബ്ബ’’ന്തി. കതമം തം വത്തന്തി ഇദാനി പകരണാഗതം. ഇമസ്മിം പന പകരണേ സങ്ഖേപരുചിത്താ, ആചരിയസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികവത്താനഞ്ച സമാനത്താ ദ്വേപി ഏകതോ വുത്താ, തഥാപി വത്തക്ഖന്ധകേ വിസും വിസും ആഗതത്താ വിസും വിസുംയേവ കഥയാമ.

സങ്ഗഹേതബ്ബോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ഉദ്ദേസാദീഹിസ്സ സങ്ഗഹോ ച അനുഗ്ഗഹോ ച കാതബ്ബോ. തത്ഥ ഉദ്ദേസോതി പാളിവചനം. പരിപുച്ഛാതി പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാ. ഓവാദോതി അനോതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘ഇദം കരോഹി, ഇദം മാ കരിത്ഥാ’’തി വചനം. അനുസാസനീതി ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം. അപിച ഓതിണ്ണേ വാ അനോതിണ്ണേ വാ പഠമം വചനം ഓവാദോ, പുനപ്പുനം വചനം അനുസാസനീതി ദട്ഠബ്ബം. സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തോ ഹോതീതി സചേ അതിരേകപത്തോ ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പരിക്ഖാരോതി അഞ്ഞോപി സമണപരിക്ഖാരോ. ഇധ ഉസ്സുക്കം നാമ ധമ്മിയേന നയേന ഉപ്പജ്ജമാനഉപായപരിയേസനം. ഇതോ പരം ദന്തകട്ഠദാനം ആദിം കത്വാ ആചമനകുമ്ഭിയാ ഉദകസിഞ്ചനപരിയോസാനം വത്തം ഗിലാനസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ കാതബ്ബം. അനഭിരതിവൂപകാസനാദി പന അഗിലാനസ്സപി കത്തബ്ബമേവ. ചീവരം രജന്തേനാതി ‘‘ഏവം രജേയ്യാസീ’’തി ഉപജ്ഝായതോ ഉപായം സുത്വാ രജന്തേന. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സങ്ഗഹേതബ്ബോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോതിആദീസു അനാദരിയം പടിച്ച ധമ്മാമിസേഹി അസങ്ഗണ്ഹന്താനം ആചരിയുപജ്ഝായാനം ദുക്കടം വത്തഭേദത്താ. തേനേവ പരിവാരേപി (പരി. ൩൨൨) ‘‘ന ദേന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അന്തേവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ

അന്തേവാസികവത്തേ കോ അന്തേവാസികോ, കേനട്ഠേന അന്തേവാസികോ, കതിവിധാ അന്തേവാസികാ, കേന വത്തിതബ്ബം അന്തേവാസികവത്തം, കതമം തം വത്തന്തി? തത്ഥ കോ അന്തേവാസികോതി ഉപസമ്പന്നോ വാ ഹോതു സാമണേരോ വാ, യോ ആചരിയസ്സ സന്തികേ നിസ്സയം ഗണ്ഹാതി, യോ വാ ആചരിയസ്സ ഓവാദം ഗഹേത്വാ പബ്ബജതി, യോ വാ തേനാനുസ്സാവിതോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പജ്ജതി, യോ വാ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം പരിയാപുണാതി, സോ സബ്ബോ അന്തേവാസികോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പഠമോ നിസ്സയന്തേവാസികോ നാമ, ദുതിയോ പബ്ബജ്ജന്തേവാസികോ നാമ, തതിയോ ഉപസമ്പദന്തേവാസികോ നാമ, ചതുത്ഥോ ധമ്മന്തേവാസികോ നാമ. അഞ്ഞത്ഥ പന സിപ്പന്തേവാസികോപി ആഗതോ, സോ ഇധ നാധിപ്പേതോ. കേനട്ഠേന അന്തേവാസികോതി അന്തേ വസതീതി അന്തേവാസികോ അലുത്തസമാസവസേന. കതിവിധാ അന്തേവാസികാതി യഥാവുത്തനയേന ചതുബ്ബിധാ അന്തേവാസികാ.

കേന വത്തിതബ്ബം അന്തേവാസികവത്തന്തി ചതുബ്ബിധേഹി ആചരിയേഹി അന്തേവാസികേസു വത്തിതബ്ബം. യഥാഹ വത്തക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൮൨) ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ആചരിയാനം അന്തേവാസികേസു വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമി, യഥാ ആചരിയേഹി അന്തേവാസികേസു വത്തിതബ്ബ’’ന്തി. കതമം തം വത്തന്തി യം ഭഗവതാ വത്തക്ഖന്ധകേ വുത്തം, ഇധ ച സങ്ഖേപേന ദസ്സിതം, തം വത്തന്തി. ഇധ പന അത്ഥോ സദ്ധിവിഹാരികവത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – ഏതേസു പബ്ബജ്ജന്തേവാസികോ ച ഉപസമ്പദന്തേവാസികോ ച ആചരിയസ്സ യാവജീവം ഭാരോ, നിസ്സയന്തേവാസികോ ച ധമ്മന്തേവാസികോ ച യാവ സമീപേ വസന്തി, താവദേവ, തസ്മാ ആചരിയേഹിപി തേസു സമ്മാ വത്തിതബ്ബം. ആചരിയന്തേവാസികേസു ഹി യോ യോ ന സമ്മാ വത്തതി, തസ്സ തസ്സ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ.

അന്തേവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഗന്തുകവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൫. ആഗന്തുകവത്തേ ആഗച്ഛതീതി ആഗന്തുകോ, തേന വത്തിതബ്ബന്തി ആഗന്തുകവത്തം. ‘‘ഇദാനി ആരാമം പവിസിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ ഉപചാരസീമാസമീപം ദസ്സേതി, തസ്മാ ഉപചാരസീമാസമീപം പത്വാ ഉപാഹനാഓമുഞ്ചനാദി സബ്ബം കാതബ്ബം. ഗഹേത്വാതി ഉപാഹനദണ്ഡകേന ഗഹേത്വാ. ഉപാഹനപുഞ്ഛനചോളകം പുച്ഛിത്വാ ഉപാഹനാ പുഞ്ഛിതബ്ബാതി ‘‘കതരസ്മിം ഠാനേ ഉപാഹനപുഞ്ഛനചോളക’’ന്തി ആവാസികേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിത്വാ. പത്ഥരിതബ്ബന്തി സുക്ഖാപനത്ഥായ ആതപേ പത്ഥരിതബ്ബം. സചേ നവകോ ഹോതി, അഭിവാദാപേതബ്ബോതി തസ്സ വസ്സേ പുച്ഛിതേ യദി ദഹരോ ഹോതി, സയമേവ വന്ദിസ്സതി, തദാ ഇമിനാ വന്ദാപിതോ ഹോതി. നില്ലോകേതബ്ബോതി ഓലോകേതബ്ബോ. ബഹി ഠിതേനാതി ബഹി നിക്ഖമന്തസ്സ അഹിനോ വാ അമനുസ്സസ്സ വാ മഗ്ഗം ഠത്വാ ഠിതേന നില്ലോകേതബ്ബോ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ആഗന്തുകവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൬. ആവാസികവത്തേ ആവസതീതി ആവാസികോ, തേന വത്തിതബ്ബന്തി ആവാസികവത്തം. തത്ഥ ആവാസികേന ഭിക്ഖുനാ ആഗന്തുകം ഭിക്ഖും വുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബന്തിആദി പാളിയം (ചൂളവ. ൩൫൯) ആഗതഞ്ച അട്ഠകഥായം ആഗതഞ്ച (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൯) ഗഹേതബ്ബം, ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ പാകടമേവ, ഉപാഹനപുഞ്ഛനം പന അത്തനോ രുചിവസേന കാതബ്ബം. തേനേവ ഹേത്ഥ ‘‘സചേ ഉസ്സഹതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഉപാഹനാ അപുഞ്ഛന്തസ്സപി അനാപത്തി. സേനാസനം പഞ്ഞപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘കത്ഥ മയ്ഹം സേനാസനം പാപുണാതീ’’തി പുച്ഛിതേന സേനാസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം, ‘‘ഏതം സേനാസനം തുമ്ഹാകം പാപുണാതീ’’തി ഏവം ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പപ്ഫോടേത്വാ പത്ഥരിതും പന വട്ടതിയേവ. ഏതേന മഞ്ചപീഠാദിം പപ്ഫോടേത്വാ പത്ഥരിത്വാ ഉപരി പച്ചത്ഥരണം ദത്വാ ദാനമ്പി സേനാസനപഞ്ഞാപനമേവാതി ദസ്സേതി. മഹാആവാസേപി അത്തനോ സന്തികം സമ്പത്തസ്സ ആഗന്തുകസ്സ വത്തം അകാതും ന ലബ്ഭതി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ആവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗമികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൭. ഗമികവത്തേ ഗന്തും ഭബ്ബോതി ഗമികോ, തേന വത്തിതബ്ബന്തി ഗമികവത്തം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ – ദാരുഭണ്ഡന്തി സേനാസനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൨൨) വുത്തം മഞ്ചപീഠാദി. മത്തികാഭണ്ഡമ്പി രജനഭാജനാദി സബ്ബം തത്ഥ വുത്തപ്പഭേദമേവ. തം സബ്ബം അഗ്ഗിസാലായം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ ഗുത്തട്ഠാനേ പടിസാമേത്വാ ഗന്തബ്ബം, അനോവസ്സകേ പബ്ഭാരേപി ഠപേതും വട്ടതി. സേനാസനം ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ യം പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം, യത്ഥ ഉപചികാ നാരോഹന്തി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സപി അനാപത്തി. ചതൂസു പാസാണേസൂതിആദി ഉപചികാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനേ പണ്ണസാലാദിസേനാസനേ കത്തബ്ബാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അപ്പേവ നാമ അങ്ഗാനിപി സേസേയ്യുന്തി അയം അജ്ഝോകാസേ ഠപിതമ്ഹി ആനിസംസോ. ഓവസ്സകഗേഹേ പന തിണേസു ച മത്തികാപിണ്ഡേസു ച ഉപരി പതന്തേസു മഞ്ചപീഠാനം അങ്ഗാനിപി വിനസ്സന്തി.

ഗമികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭത്തഗ്ഗവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൮. വത്തക്ഖന്ധകേ ഇമസ്മിം ഠാനേ അനുമോദനവത്തം ആഗതം, തതോ ഭത്തഗ്ഗവത്തം. സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൭൩-൩൭൪) ‘‘ഇമസ്മിം വത്തക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൫൬) ആഗതാനി ആഗന്തുകാവാസികഗമിയാനുമോദനഭത്തഗ്ഗപിണ്ഡചാരികാരഞ്ഞികസേനാസനജന്താഘരവച്ചകുടിഉപജ്ഝായാചരിയസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികവത്താനി ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി നാമാ’’തി അനുക്കമോ വുത്തോ, ഇധ പന വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണേ ഗമികവത്തതോ ഭത്തഗ്ഗവത്തം ആഗതം, അനുമോദനവത്തം പന വിസും അവത്വാ ഭത്തഗ്ഗവത്തേയേവ അന്തോഗധം കത്വാ പച്ഛാ വുത്തം ഭത്തഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഭത്തേ ഭുത്തേയേവ അനുമോദനാകരണതോ, പാളിയഞ്ച അഞ്ഞേസു വത്തേസു വിയ ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ അനുമോദനവത്തം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി വിസും വത്തഭാവേന അനാഗതത്താ ഭത്തഗ്ഗവത്തേയേവ അന്തോഗധന്തി ആചരിയസ്സ അധിപ്പായോ സിയാ. ഇമസ്സ ച വിനയാലങ്കാരപകരണസ്സ തസ്സാ വണ്ണനാഭൂതത്താ സംവണ്ണേതബ്ബക്കമേനേവ സംവണ്ണനം കഥയിസ്സാമ.

ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഭത്തം. അജതി ഗച്ഛതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി അഗ്ഗം. ‘‘ആദികോട്ഠാസകോടീസു, പുരതോഗ്ഗം വരേ തീസൂ’’തി അഭിധാനപ്പദീപികായം ആഗതേപി ‘‘രാജഗ്ഗന്തി രാജാരഹം, സലാകഗ്ഗന്തി സലാകഗ്ഗഹണട്ഠാന’’ന്തിആദീസു അഞ്ഞത്ഥേസുപി പവത്തനതോ ഭത്തസ്സ അഗ്ഗം ഭത്തഗ്ഗം, ഭത്തപരിവിസനട്ഠാനം, ഭത്തഗ്ഗേ വത്തിതബ്ബം വത്തം ഭത്തഗ്ഗവത്തന്തി വിഗ്ഗഹോ. തത്ഥ ആരാമേ കാലോ ആരോചിതോ ഹോതീതി ‘‘കാലോ ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി ആരോചിതോ ഹോതി. തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേനാതി ദ്വേ ജാണുമണ്ഡലാനി നാഭിമണ്ഡലഞ്ച പടിച്ഛാദേന്തേന. പരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാതി സമന്തതോ മണ്ഡലം നിവാസേത്വാ. ഉദ്ധം നാഭിമണ്ഡലം, അധോ ജാണുമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേന ജാണുമണ്ഡലസ്സ ഹേട്ഠാ ജങ്ഘട്ഠിതോ പട്ഠായ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം നിവാസനം ഓതാരേത്വാ നിവാസേതബ്ബം, തതോ പരം ഓതാരേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തം, യഥാനിസിന്നസ്സ ജാണുമണ്ഡലതോ ഹേട്ഠാ ചതുരങ്ഗുലമത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാതി തസ്സ നിവാസനസ്സ ഉപരി കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അകായബന്ധനേന ഗാമോ പവിസിതബ്ബോ, യോ പവിസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൭൮) വുത്തത്താ. സഗുണം കത്വാതി ഇദം ഉപജ്ഝായവത്തേ വുത്തമേവ. ‘‘ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചിത്വാതി പാസകേ ഗണ്ഠികം പവേസേത്വാ അന്തോഗാമോ വാ ഹോതു വിഹാരോ വാ, മനുസ്സാനം പരിവിസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തേന ചീവരം പാരുപിത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഗമനമേവ വട്ടതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥാസു വുത്തം. ഏത്ഥ ച മനുസ്സാനം പരിവിസനട്ഠാനന്തി യത്ഥ അന്തോവിഹാരേപി മനുസ്സാ സപുത്തദാരാ ആവസിത്വാ ഭിക്ഖൂ നേത്വാ ഭോജേന്തി.

സുപ്പടിച്ഛന്നേനാതി ന സസീസം പാരുതേന, അഥ ഖോ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചിത്വാ അനുവാതന്തേന ഗീവം പടിച്ഛാദേത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ സമം കത്വാ പടിസംഹരിത്വാ യാവ മണിബന്ധാ പടിച്ഛാദേന്തേന. സുസംവുതേനാതി ഹത്ഥം വാ പാദം വാ അകീളാപേന്തേന, സുവിനീതേനാതി അത്ഥോ. ഓക്ഖിത്തചക്ഖുനാതി ഹേട്ഠാഖിത്തചക്ഖുനാ. യോ അനാദരിയം പടിച്ച തഹം തഹം ഓലോകേന്തോ ഭിയ്യോ തം തം ദിസാഭാഗം പാസാദം കൂടാഗാരം വീഥിം ഓലോകേന്തോ ഗച്ഛതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഏകസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിപരിസ്സയാഭാവം ഓലോകേതും വട്ടതി. അപ്പസദ്ദേനാതി ഏത്ഥ കിത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതി? ദ്വാദസഹത്ഥേ ഗേഹേ ആദിമ്ഹി സങ്ഘത്ഥേരോ മജ്ഝേ ദുതിയത്ഥേരോ അന്തേ തതിയത്ഥേരോതി ഏവം നിസിന്നേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ദുതിയേന സദ്ധിം മന്തേതി, ദുതിയത്ഥേരോ തസ്സ സദ്ദഞ്ചേവ സുണാതി, കഥഞ്ച വവത്ഥപേതി, തതിയത്ഥേരോ പന സദ്ദമേവ സുണാതി, കഥം ന വവത്ഥപേതി, ഏത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതി. സചേ പന തതിയത്ഥേരോ കഥം വവത്ഥപേതി, മഹാസദ്ദോ നാമ ഹോതി.

ന ഉക്ഖിത്തകായാതി ന ഉക്ഖേപേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം, ഏകതോ വാ ഉഭതോ വാ ഉക്ഖിത്തചീവരോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അന്തോഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ ന ഏവം ഗന്തബ്ബം. നിസിന്നകാലേ പന ധമകരണം നീഹരന്തേനപി ചീവരം അനുക്ഖിപിത്വാവ നീഹരിതബ്ബം. ന ഉജ്ജഗ്ഘികായാതി ന മഹാഹസിതം ഹസന്തോ, വുത്തനയേനേവേത്ഥ കരണവചനം. ന കായപ്പചാലകന്തി കായം അചാലേത്വാ കായം പഗ്ഗഹേത്വാ നിച്ചലം കത്വാ ഉജുകേന കായേന സമേന ഇരിയാപഥേന. ന ബാഹുപ്പചാലകന്തി ബാഹും അചാലേത്വാ ബാഹും പഗ്ഗഹേത്വാ നിച്ചലം കത്വാ. ന സീസപ്പചാലകന്തി സീസം അചാലേത്വാ സീസം പഗ്ഗഹേത്വാ നിച്ചലം ഉജും ഠപേത്വാ. ന ഖമ്ഭകതോതി ഖമ്ഭകതോ നാമ കടിയം ഹത്ഥം ഠപേത്വാ കതഖമ്ഭോ. ന ഉക്കുടികായാതി ഏത്ഥ ഉക്കുടികാ വുച്ചതി പണ്ഹിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗപാദേഹി വാ അഗ്ഗപാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ പണ്ഹേഹിയേവ വാ ഭൂമിം ഫുസന്തസ്സ ഗമനം. കരണവചനം പനേത്ഥ വുത്തലക്ഖണമേവ. ന ഓഗുണ്ഠിതേനാതി സസീസം പാരുതേന. ന പല്ലത്ഥികായാതി ന ദുസ്സപല്ലത്ഥികായ. ഏത്ഥ ആയോഗപല്ലത്ഥികാപി ദുസ്സപല്ലത്ഥികാ ഏവ. ന ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജാതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അതിഅല്ലീയിത്വാ ന നിസീദിതബ്ബം. ന സങ്ഘാടിം ഓത്ഥരിത്വാതി ന സങ്ഘാടിം അത്ഥരിത്വാ നിസീദിതബ്ബം.

സക്കച്ചന്തി സതിം ഉപട്ഠാപേത്വാ. പത്തസഞ്ഞീതി പത്തേ സഞ്ഞം കത്വാ. സമസൂപകോ നാമ യത്ഥ ഭത്തസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണോ സൂപോ ഹോതി. സമതിത്ഥികന്തി സമപുണ്ണം സമഭരിതം. ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ ഥൂപീകതോ നാമ പത്തസ്സ അന്തോമുഖവട്ടിലേഖം അതിക്കമിത്വാ കതോ, പത്തേ പക്ഖിത്തോ ഭരിതോ പൂരിതോതി അത്ഥോ. ഏവം കതം അഗ്ഗഹേത്വാ അന്തോമുഖവട്ടിലേഖാസമപ്പമാണോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘യം കഞ്ചി യാഗും വാ ഭത്തം വാ ഫലാഫലം വാ ആമിസജാതികം സമതിത്ഥികമേവ ഗഹേതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ അധിട്ഠാനുപഗേന പത്തേന, ഇതരേന പന ഥൂപീകതമ്പി വട്ടതി. യാമകാലികസത്താഹകാലികയാവജീവികാനി പന അധിട്ഠാനുപഗപത്തേ ഥൂപീകതാനിപി വട്ടന്തി. യം പന ദ്വീസു പത്തേസു ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം പൂരേത്വാ വിഹാരം പേസേതും വട്ടതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. യം പത്തേ പക്ഖിപിയമാനം പൂവഉച്ഛുഖണ്ഡഫലാഫലാദി ഹേട്ഠാ ഓരോഹതി, തം ഥൂപീകതം നാമ ന ഹോതി. പൂവവടംസകം ഠപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദേന്തി, ഥൂപീകതമേവ ഹോതി. പുപ്ഫവടംസകതക്കോലകടുകഫലാദിവടംസകേ പന ഠപേത്വാ ദിന്നം ഥൂപീകതം ന ഹോതി. ഭത്തസ്സ ഉപരി ഥാലകം വാ പത്തം വാ ഠപേത്വാ പൂരേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഥൂപീകതം നാമ ന ഹോതി. കുരുന്ദിയമ്പി വുത്തം ‘‘ഥാലകേ വാ പത്തേ വാ പക്ഖിപിത്വാ തം പത്തമത്ഥകേ ഠപേത്വാ ദേന്തി, പാടേക്കഭാജനം വട്ടതി. ഇധ അനാപത്തിയം ഗിലാനോ ന ആഗതോ, തസ്മാ ഗിലാനസ്സപി ഥൂപീകതം ന വട്ടതി, സബ്ബത്ഥ പന പടിഗ്ഗഹേതുമേവ ന വട്ടതി, പടിഗ്ഗഹിതം പന ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി.

‘‘സക്കച്ച’’ന്തി ച ‘‘പത്തസഞ്ഞീ’’തി ച ഉഭയം വുത്തനയമേവ. സപദാനന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഓധിം അകത്വാ അനുപടിപാടിയാ. സമസൂപകേ വത്തബ്ബം വുത്തമേവ. ഥൂപകതോതി മത്ഥകതോ, വേമജ്ഝതോതി അത്ഥോ. ന സൂപം വാ ബ്യഞ്ജനം വാതിആദി പാകടമേവ. വിഞ്ഞത്തിയം വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീസിക്ഖാപദേപി ഗിലാനോ ന മുഞ്ചതി. നാതിമഹന്തോ കബളോതി മയൂരണ്ഡം അതിമഹന്തം, കുക്കുടണ്ഡം അതിഖുദ്ദകം, തേസം വേമജ്ഝപ്പമാണോ. പരിമണ്ഡലം ആലോപോതി നാതിദീഘോ ആലോപോ. അനാഹടേതി അനാഹരിതേ, മുഖദ്വാരം അസമ്പാപിതേതി അത്ഥോ. സബ്ബോ ഹത്ഥോതി ഏത്ഥ ഹത്ഥസദ്ദോ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദോ’’തിആദീസു വിയ സമുദായേ പവത്തവോഹാരസ്സ അവയവേ പവത്തനതോ. ഏകങ്ഗുലിമ്പി മുഖേ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതി. ന സകബളേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മം കഥേന്തോ ഹരീതകം വാ ലട്ഠിമധുകം വാ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതി, യത്തകേന വചനം പരിപുണ്ണം ഹോതി, തത്തകേ മുഖമ്ഹി സന്തേ കഥേതും വട്ടതി.

പിണ്ഡുക്ഖേപകന്തി പിണ്ഡം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ. കബളാവച്ഛേദകന്തി കബളം അവഛിന്ദിത്വാ അവഛിന്ദിത്വാ. അവഗണ്ഡകാരകന്തി മക്കടോ വിയ ഗണ്ഡേ കത്വാ കത്വാ. ഹത്ഥനിദ്ധുനകന്തി ഹത്ഥം നിദ്ധുനിത്വാ നിദ്ധുനിത്വാ. സിത്ഥാവകാരകന്തി സിത്ഥാനി അവകിരിത്വാ അവകിരിത്വാ. ജിവ്ഹാനിച്ഛാരകന്തി ജിവ്ഹം നിച്ഛാരേത്വാ നിച്ഛാരേത്വാ. ചപുചപുകാരകന്തി ‘‘ചപുചപൂ’’തി ഏവം സദ്ദം കത്വാ കത്വാ. സുരുസുരുകാരകന്തി ‘‘സുരുസുരൂ’’തി ഏവം സദ്ദം കത്വാ കത്വാ. ഹത്ഥനില്ലേഹകന്തി ഹത്ഥം നില്ലേഹിത്വാ നില്ലേഹിത്വാ. ഭുഞ്ജന്തേന ഹി അങ്ഗുലിമത്തമ്പി നില്ലേഹിതും ന വട്ടതി, ഘനയാഗുഫാണിതപായാസാദികേ പന അങ്ഗുലീഹി ഗഹേത്വാ അങ്ഗുലിയോ മുഖേ പവേസേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. പത്തനില്ലേഹകഓട്ഠനില്ലേഹകേസുപി ഏസേവ നയോ, തസ്മാ അങ്ഗുലിയാപി പത്തോ ന നില്ലേഹിതബ്ബോ, ഏകഓട്ഠോപി ജിവ്ഹായ ന നില്ലേഹിതബ്ബോ, ഓട്ഠമംസേഹി ഏവ പന ഗഹേത്വാ അന്തോ പവേസേതും വട്ടതി.

ന സാമിസേന ഹത്ഥേന പാനീയഥാലകോതി ഏതം പടികൂലവസേന പടിക്ഖിത്തം, തസ്മാ സങ്ഘികമ്പി പുഗ്ഗലികമ്പി ഗിഹിസന്തകമ്പി അത്തനോ സന്തകമ്പി സങ്ഖമ്പി സരാവമ്പി ആമിസമക്ഖിതം ന ഗഹേതബ്ബമേവ, ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം. സചേ പന ഹത്ഥസ്സ ഏകദേസോ ആമിസമക്ഖിതോ ന ഹോതി, തേന പദേസേന ഗഹേതും വട്ടതി. ന സസിത്ഥകം പത്തധോവനം അന്തരഘരേ ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഉദ്ധരിത്വാ വാതി സിത്ഥാനി ഏകതോ ഉദ്ധരിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ രാസിം കത്വാ ഉദകം ഛഡ്ഡേതി. ഭിന്ദിത്വാ വാ ഉദകഗതികാനി കത്വാ ഛഡ്ഡേതി, പടിഗ്ഗഹേന സമ്പടിച്ഛന്തോ നം പടിഗ്ഗഹേ ഛഡ്ഡേതി, ബഹി നീഹരിത്വാ വാ ഛഡ്ഡേതി, ഏവം ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തി. ന താവ ഥേരേന ഉദകന്തി ഇദം ഹത്ഥധോവനഉദകം സന്ധായ വുത്തം. അന്തരാ പിപാസിതേന, പന ഗലേ വിലഗ്ഗാമിസേന വാ പാനീയം പിവിത്വാ ന ധോവിതബ്ബാതി.

ഭത്തഗ്ഗവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുമോദനവത്തകഥാവണ്ണനാ

അനുമോദനവത്തേ അനു പുനപ്പുനം മോദിയതേ പമോദിയതേതി അനുമോദനാ. കാ സാ? ധമ്മകഥാ. അനുമോദനായ കത്തബ്ബം വത്തം അനുമോദനവത്തം. പഞ്ചമേ നിസിന്നേതി അനുമോദനത്ഥായ നിസിന്നേ. ഉപനിസിന്നകഥാ നാമ ബഹൂസു സന്നിപതിതേസു പരികഥാകഥനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുമോദനവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പിണ്ഡചാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൮൯. പിണ്ഡചാരികവത്തേ പിണ്ഡിതബ്ബോ സങ്ഘരിതബ്ബോതി പിണ്ഡോ, പിണ്ഡപാതോ. പിണ്ഡായ ചരണം സീലമസ്സാതി പിണ്ഡചാരീ, സോ ഏവ പിണ്ഡചാരികോ സകത്ഥേ കപച്ചയവസേന. പിണ്ഡചാരികേന വത്തിതബ്ബം വത്തം പിണ്ഡചാരികവത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – നിവേസനം നാമ ഇത്ഥികുമാരികാദീനം വസനട്ഠാനം. യസ്മാ പവിസനനിക്ഖമനദ്വാരം അസല്ലക്ഖേത്വാ സഹസാ പവിസന്തോ വിസഭാഗാരമ്മണം വാ പസ്സേയ്യ, പരിസ്സയോ വാ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ‘‘നിവേസനം…പേ… പവിസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അതിദൂരേ തിട്ഠന്തോ അപസ്സന്തോ വാ ഭവേയ്യ, ‘‘അഞ്ഞസ്സ ഗേഹേ തിട്ഠതീ’’തി വാ മഞ്ഞേയ്യ. അച്ചാസന്നേ തിട്ഠന്തോ അപസ്സിതബ്ബം വാ പസ്സേയ്യ, അസുണിതബ്ബം വാ സുണേയ്യ, തേന മനുസ്സാനം അഗാരവോ വാ അപ്പസാദോ വാ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ‘‘നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അതിചിരം തിട്ഠന്തോ അദാതുകാമാനം മനോപദോസോ ഭവേയ്യ, അഞ്ഞത്ഥ ഭിക്ഖാ ച പരിക്ഖയേയ്യ, അതിലഹുകം നിവത്തന്തോ ദാതുകാമാനം പുഞ്ഞഹാനി ച ഭവേയ്യ, ഭിക്ഖുനോ ച ഭിക്ഖായ അസമ്പജ്ജനം, തസ്മാ ‘‘നാതിചിരം ഠാതബ്ബം, നാതിലഹുകം നിവത്തിതബ്ബം, ഠിതേന സല്ലക്ഖേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സല്ലക്ഖണാകാരം ദസ്സേതി ‘‘സചേ കമ്മം വാ നിക്ഖിപതീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ കമ്മം വാ നിക്ഖിപതീതി കപ്പാസം വാ സുപ്പം വാ മുസലം വാ യഞ്ച ഗഹേത്വാ കമ്മം കരോന്തി, ഠിതാ വാ നിസിന്നാ വാ ഹോന്തി, തം നിക്ഖിപതി. പരാമസതീതി ഗണ്ഹാതി. ഠപേതി വാതി ‘‘തിട്ഠഥ ഭന്തേ’’തി വദന്തീ ഠപേതി നാമ. അവക്കാരപാതീതി അതിരേകപിണ്ഡപാതം അപനേത്വാ ഠപനത്ഥായ ഏകാ സമുഗ്ഗപാതി. ഏത്ഥ ച സമുഗ്ഗപാതി നാമ സമുഗ്ഗപുടസദിസാ പാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

പിണ്ഡചാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആരഞ്ഞികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൯൦. ആരഞ്ഞികവത്തേ ന രമന്തി ജനാ ഏത്ഥാതി അരഞ്ഞം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘രമണീയാനി അരഞ്ഞാനി, യത്ഥ ന രമതീ ജനോ;

വീതരാഗാ രമിസ്സന്തി, ന തേ കാമഗവേസിനോ’’തി. (ധ. പ. ൯൯);

അരഞ്ഞേ വസതീതി ആരഞ്ഞികോ, തേന വത്തിതബ്ബം വത്തം ആരഞ്ഞികവത്തം. തത്രായം വിസേസപദാനമത്ഥോ – കാലസ്സേവ ഉട്ഠായാതി അരഞ്ഞസേനാസനസ്സ ഗാമതോ ദൂരത്താ വുത്തം, തേനേവ കാരണേന ‘‘പത്തം ഗഹേത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഗച്ഛന്തോ പരിസ്സമോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. പത്തം ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ചീവരം ഖന്ധേ കരിത്വാ അരഞ്ഞമഗ്ഗോ ന ദുസ്സോധനോ ഹോതി, തസ്മാ കണ്ടകസരീസപാദിപരിസ്സയവിമോചനത്ഥം ഉപാഹനാ ആരോഹിത്വാ. അരഞ്ഞം നാമ യസ്മാ ചോരാദീനം വിചരട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ദ്വാരവാതപാനം ഥകേത്വാ വസനട്ഠാനതോ നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഇതോ പരാനി ഭത്തഗ്ഗവത്തപിണ്ഡചാരികവത്തേസു വുത്തസദിസാനേവ. ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ സചേ ബഹിഗാമേ ഉദകം നത്ഥി, അന്തോഗാമേയേവ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ, അഥ ബഹിഗാമേ അത്ഥി, ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പത്തം ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ചീവരം സങ്ഘരിത്വാ അംസേ കരിത്വാ ഉപാഹനാ ആരോഹിത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ഭാജനം അലഭന്തേനാതിആദി അരഞ്ഞസേനാസനസ്സ ദുല്ലഭദബ്ബസമ്ഭാരത്താ വുത്തം, അഗ്ഗി ഉപട്ഠാപേതബ്ബോതിആദി വാളമിഗസരീസപാദിബാഹിരപരിസ്സയകാലേ ച വാതപിത്താദിഅജ്ഝത്തപഅസ്സയകാലേ ച ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ബഹൂനം പന വസനട്ഠാനേ താദിസാനി സുലഭാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഗണവാസിനോ പന തേന വിനാപി വട്ടതീ’’തി. കത്തരദണ്ഡോ നാമ പരിസ്സയവിനോദനോ ഹോതി, തസ്മാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തേന അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘കത്തരദണ്ഡോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി. നക്ഖത്താനേവ നക്ഖത്തപദാനി. ചോരാദീസു ആഗന്ത്വാ ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, കേന നക്ഖത്തേന ചന്ദോ യുത്തോ’’തി പുച്ഛിതേസു ‘‘ന ജാനാമാ’’തി വുത്തേ കുജ്ഝന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നക്ഖത്തപദാനി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാനി സകലാനി വാ ഏകദേസാനി വാ’’തി, തഥാ ദിസാമൂള്ഹേസു ‘‘കതമായം, ഭന്തേ, ദിസാ’’തി പുച്ഛിതേസു, തസ്മാ ‘‘ദിസാകുസലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി.

ആരഞ്ഞികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേനാസനവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൯൧. സേനാസനവത്തേ സയന്തി ഏത്ഥാതി സേനം, സയനന്തി അത്ഥോ. ആവസന്തി ഏത്ഥാതി ആസനം. സേനഞ്ച ആസനഞ്ച സേനാസനം. സേനാസനേസു കത്തബ്ബം വത്തം സേനാസനവത്തം. ഇധ പന യം വത്തബ്ബം, തം ഉപജ്ഝായവത്തകഥായം (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൮൩ ) വുത്തമേവ. തത്ഥ പന ഉപജ്ഝായേന വുത്ഥവിഹാരോ വുത്തോ, ഇധ പന അത്തനാ വുത്ഥവിഹാരോതി അയമേവ വിസേസോ. ന വുഡ്ഢം അനാപുച്ഛാതി ഏത്ഥ തസ്സ ഓവരകേ തദുപചാരേ ച ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി വദന്തി. ഭോജനസാലാദീസുപി ഏവമേവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ഭോജനസാലാദീസുപി ഉദ്ദേസദാനാദി ആപുച്ഛിത്വാവ കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

സേനാസനവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജന്താഘരവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൯൨. ജന്താഘരവത്തേ ജായതീതി ജം, കിം തം? സരീരം. ജം തായതി രക്ഖതീതി ജന്താ, കാ സാ? തികിച്ഛാ. ഗയ്ഹതേതി ഘരം, കിം തം? നിവേസനം, ജന്തായ സരീരതികിച്ഛായ കതം ഘരം ജന്താഘരം, ജന്താഘരേ കത്തബ്ബം വത്തം ജന്താഘരവത്തം. തത്ഥ പരിഭണ്ഡന്തി ബഹിജഗതി. സേസം ഉപജ്ഝായവത്തേ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ജന്താഘരവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വച്ചകുടിവത്തകഥാവണ്ണനാ

൧൯൩. വച്ചകുടിവത്തേ വച്ചയതേ ഊഹദയതേതി വച്ചം, കരീസം. കുടീയതി ഛിന്ദീയതി ആതപോ ഏതായാതി കുടി, വച്ചത്ഥായ കതാ കുടി വച്ചകുടി, വച്ചകുടിയാ വത്തിതബ്ബം വത്തം വച്ചകുടിവത്തം, ഇധ ച വത്തക്ഖന്ധകേ ആചമനവത്തം പഠമം ആഗതം, പച്ഛാ വച്ചകുടിവത്തം. ഇമസ്മിം പന പകരണേ പഠമം വച്ചം കത്വാ പച്ഛാ ആചമതീതി അധിപ്പായേന വച്ചകുടിവത്തം പഠമം ആഗതം, തസ്മാ തദനുക്കമേന കഥയിസ്സാമ. ദന്തകട്ഠം ഖാദന്തേനാതി അയം വച്ചകുടിയാപി സബ്ബത്ഥേവ പടിക്ഖേപോ. നിബദ്ധഗമനത്ഥായാതി അത്തനാ നിബദ്ധഗമനത്ഥായ. പുഗ്ഗലികട്ഠാനം വാതി അത്തനോ വിഹാരം സന്ധായ വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വച്ചകുടിവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ഉപജ്ഝായവത്താദിവത്തവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

സത്തവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.