൨൮. ചതുപച്ചയഭാജനീയവിനിച്ഛയകഥാ

ചീവരഭാജനകഥാവണ്ണനാ

൧൯൪. ഏവം ഉപജ്ഝായാദിവത്തസങ്ഖാതാനി ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി കഥേത്വാ ഇദാനി ചതുന്നം പച്ചയാനം ഭാജനം കഥേന്തോ ‘‘ചതുപച്ചയഭാജന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചതൂതി സങ്ഖ്യാസബ്ബനാമപദം. പടിച്ച ഏതി സീതപടിഘാതാദികം ഫലം ഏതസ്മാതി പച്ചയോ, ചീവരാദി, പച്ചയോ ച പച്ചയോ ച പച്ചയാ, ചത്താരോ പച്ചയാ ചതുപച്ചയം, ഭാജീയതേ വിഭാജീയതേ ഭാജനം. ചതുപച്ചയസ്സ ഭാജനം ചതുപച്ചയഭാജനം. തേനാഹ ‘‘ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം ഭാജന’’ന്തി. തത്ഥ തസ്മിം ചതുപച്ചയഭാജനേ സമഭിനിവിട്ഠേ ചീവരഭാജനേ താവ പഠമം ചീവരപടിഗ്ഗാഹകോ…പേ… വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? സങ്ഘികചീവരസ്സ ദുക്കരഭാജനത്താതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ആഗതാഗതം ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, പടിഗ്ഗഹണമത്തമേവസ്സ ഭാരോതി ചീവരപടിഗ്ഗാഹകോ. ചീവരപടിഗ്ഗാഹകേന പടിഗ്ഗഹിതം ചീവരം നിദഹതി, നിദഹനമത്തമേവസ്സ ഭാരോതി ചീവരനിദഹകോ. ഭണ്ഡാഗാരേ നിയുത്തോ ഭണ്ഡാഗാരികോ. ചീവരാദികസ്സ ഭണ്ഡസ്സ ഠപനട്ഠാനഭൂതം അഗാരം ഭണ്ഡാഗാരം. ചീവരം ഭാജേതി ഭാഗം കരോതീതി ചീവരഭാജകോ. ചീവരസ്സ ഭാജനം വിഭാഗകരണം ചീവരഭാജനം, വിഭജനകിരിയാ.

തത്ഥ ‘‘ചീവരപടിഗ്ഗാഹകോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തോ, സോ കുതോ ലബ്ഭതേതി ആഹ ‘‘പഞ്ചഹങ്ഗേഹി…പേ… സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അനുജാനാമി…പേ… വചനതോ’’തി. ഛന്ദനം ഛന്ദോ, ഇച്ഛനം പിഹനന്തി അത്ഥോ. ഗമനം കരണം ഗതി, കിരിയാ. ഗാരേയ്ഹാ ഗതി അഗതി, ഛന്ദേന അഗതി ഛന്ദാഗതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കഥം ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥ പച്ഛാ ആഗതാനമ്പീ’’തിആദി. ഏവമിതരേസുപി. പഞ്ചമങ്ഗം പന സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്താഭാവം ദസ്സേതി. സുക്കപക്ഖേപി ഇതോ പടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ഇമായ കമ്മവാചായ വാ അപലോകനേന വാതി ഇദം ഇമസ്സ സമ്മുതികമ്മസ്സ ലഹുകകമ്മത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം പരിവാരട്ഠകഥായം (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨) ‘‘അവസേസാ തേരസ സമ്മുതിയോ സേനാസനഗ്ഗാഹമതകചീവരദാനാദിസമ്മുതിയോ ചാതി ഏതാനി ലഹുകകമ്മാനി അപലോകേത്വാപി കാതും വട്ടന്തീ’’തി. അന്തോവിഹാരേ സബ്ബസങ്ഘമജ്ഝേപി ഖണ്ഡസീമായമ്പി സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി ഏത്ഥ അന്തോവിഹാരേതി ബദ്ധസീമവിഹാരം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി അബദ്ധസീമവിഹാരേ അപലോകനാദിചതുബ്ബിധകമ്മം കാതും വട്ടതി ദുബ്ബിസോധനത്താ. ധുരവിഹാരട്ഠാനേതി വിഹാരദ്വാരസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ.

൧൯൭. ഭണ്ഡാഗാരസമ്മുതിയം വിഹാരമജ്ഝേയേവാതി അവിപ്പവാസസീമാസങ്ഖാതമഹാസീമാ വിഹാരസ്സ മജ്ഝേയേവ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഇമം പന ഭണ്ഡാഗാരം ഖണ്ഡസീമം ഗന്ത്വാ ഖണ്ഡസീമായം നിസിന്നേഹി സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി, വിഹാരമജ്ഝേയേവ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം വിഹാരം ഭണ്ഡാഗാരം സമ്മന്നേയ്യാ’’തിആദിനാ നയേന ‘‘കമ്മവാചായ വാ അപലോകനേന വാ സമ്മന്നിതബ്ബ’’ന്തി വചനം നിസ്സായ ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഉപചാരസീമായം കാതും വട്ടതീതി ഗഹേത്വാ കഥിനദാനകമ്മമ്പി അബദ്ധസീമാഭൂതേ വിഹാരേ ഉപചാരസീമായം കരോന്തി, ഏകച്ചേ ഞത്തികമ്മമ്പി തഥേവ ഗഹേത്വാ അബദ്ധസീമവിഹാരേ ഉപചാരസീമാമത്തേയേവ ഉപോസഥപവാരണം കരോന്തി, തദയുത്തം, കാരണം പനേത്ഥ കഥിനവിനിച്ഛയകഥായം (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൬) ആവി ഭവിസ്സതി.

൧൯൮. തുലാഭൂതോതി തുലാസദിസോ. ഇദന്തി സാമണേരാനം ഉപഡ്ഢപടിവീസദാനം. ഇമം കിര പാഠം അമനസികരോന്താ ഇദാനി കാലചീവരമ്പി സാമണേരാനം ഉപഡ്ഢപടിവീസം ദേന്തി. ഫാതികമ്മന്തി പഹോനകകമ്മം, യത്തകേന വിനയാഗതേന സമ്മുഞ്ജനീബന്ധനാദിഹത്ഥകമ്മേന വിഹാരസ്സ ഊനതാ ന ഹോതി, തത്തകം കത്വാതി അത്ഥോ. സബ്ബേസന്തി തത്രുപ്പാദവസ്സാവാസികം ഗണ്ഹന്താനം സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം സാമണേരാനഞ്ച. ഭണ്ഡാഗാരചീവരേപീതി അകാലചീവരം സന്ധായ വുത്തം. ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീതി മഹാസദ്ദം കരോന്തി. ഏതന്തി ഉക്കുട്ഠിയാ കതായ സമഭാഗദാനം. വിരജ്ഝിത്വാ കരോന്തീതി കത്തബ്ബകാലേസു അകത്വാ യഥാരുചിതക്ഖണേ കരോന്തി. സമപടിവീസോ ദാതബ്ബോതി കരിസ്സാമാതി യാചന്താനം പടിഞ്ഞാമത്തേനപി സമകോ കോട്ഠാസോ ദാതബ്ബോ.

അതിരേകഭാഗേനാതി ദസ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, സാടകാപി ദസേവ, തേസു ഏകോ ദ്വാദസ അഗ്ഘതി, സേസാ ദസഗ്ഘനകാ. സബ്ബേസു ദസഗ്ഘനകവസേന കുസേ പാതിതേ യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വാദസഗ്ഘനകോ കുസോ പാതിതോ, സോ ‘‘ഏത്തകേന മമ ചീവരം പഹോതീ’’തി തേന അതിരേകഭാഗേന ഗന്തുകാമോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ഏത്തകേന മമ ചീവരം പഹോതീതി ദ്വാദസഗ്ഘനകേന മമ ചീവരം പരിപുണ്ണം ഹോതി, ന തതോ ഊനേനാതി സബ്ബം ഗഹേതുകാമോതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖൂ ‘‘അതിരേകം ആവുസോ സങ്ഘസ്സ സന്തക’’ന്തി വദന്തി, തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘സങ്ഘികേ ച ഗണസന്തകേ ച അപ്പകം നാമ നത്ഥി, സബ്ബത്ഥ സംയമോ കാതബ്ബോ, ഗണ്ഹന്തേനപി കുക്കുച്ചായിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേതും ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അനുക്ഖേപേ ദിന്നേ’’തി ആഹ. തത്ഥ അനുക്ഖേപോ നാമ യം കിഞ്ചി അനുക്ഖിപിതബ്ബം അനുപ്പദാതബ്ബം കപ്പിയഭണ്ഡം, യത്തകം തസ്സ പടിവീസേ അധികം, തത്തകേ അഗ്ഘനകേ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡേ ദിന്നേതി അത്ഥോതി ഇമമത്ഥം സങ്ഖേപേന ദസ്സേതും ‘‘സചേ ദസ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തി’’ത്യാദി വുത്തം.

വികലകേ തോസേത്വാതി ഏത്ഥ ചീവരവികലകം പുഗ്ഗലവികലകന്തി ദ്വേ വികലകാ. തത്ഥ ചീവരവികലകം നാമ സബ്ബേസം പഞ്ച പഞ്ച വത്ഥാനി പത്താനി, സേസാനിപി അത്ഥി, ഏകേകം പന ന പാപുണാതി, ഛിന്ദിത്വാ ദാതബ്ബാനി. ഛിന്ദന്തേഹി ച അഡ്ഢമണ്ഡലാദീനം വാ ഉപാഹനഥവികാദീനം വാ പഹോനകാനി ഖണ്ഡാനി കത്വാ ദാതബ്ബാനി, ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥാരമ്പി അനുവാതപ്പഹോനകായാമം ഖണ്ഡം കത്വാ ദാതും വട്ടതി. അപരിഭോഗം പന ന കാതബ്ബന്തി ഏവമേത്ഥ ചീവരസ്സ അപ്പഹോനകഭാവോ ചീവരവികലകം. ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നേ പനേതം തോസിതം ഹോതി. അഥ കുസപാതോ കാതബ്ബോ, സചേപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കോട്ഠാസേ ഏകം വാ ദ്വേ വാ വത്ഥാനി നപ്പഹോന്തി, തത്ഥ അഞ്ഞം സാമണകം പരിക്ഖാരം ഠപേത്വാ യോ തേന തുസ്സതി, തസ്സ തം ഭാഗം ദത്വാ പച്ഛാ കുസപാതോ കാതബ്ബോ. ഇദമ്പി ചീവരവികലകന്തി അന്ധട്ഠകഥായം വുത്തം.

പുഗ്ഗലവികലകം നാമ ദസ ദസ ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ വഗ്ഗം കരോന്താനം ഏകോ വഗ്ഗോ ന പൂരതി, അട്ഠ വാ നവ വാ ഹോന്തി, തേസം അട്ഠ വാ നവ വാ കോട്ഠാസാ ‘‘തുമ്ഹേ ഇമേ ഗഹേത്വാ വിസും ഭാജേഥാ’’തി ദാതബ്ബാ. ഏവമയം പുഗ്ഗലാനം അപ്പഹോനകഭാവോ പുഗ്ഗലവികലകം നാമ. വിസും ദിന്നേ പന തം തോസിതം ഹോതി, ഏവം തോസേത്വാ കുസപാതോ കാതബ്ബോതി. അഥ വാ വികലകേ തോസേത്വാതി യോ ചീവരവിഭാഗോ ഊനകോ, തം അഞ്ഞേന പരിക്ഖാരേന സമം കത്വാ കുസപാതോ കാതബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സചേ സബ്ബേസം പഞ്ച പഞ്ച വത്ഥാനീ’’തിആദിനാ.

൧൯൯. ഇതോ പരം തേസു തേസു വത്ഥൂസു ആഗതവസേന അട്ഠകഥായം വുത്തേസു വിനിച്ഛയേസു സന്തേസുപി തേസം വിനിച്ഛയാനം അട്ഠമാതികാവിനിച്ഛയതോ അവിമുത്തത്താ അട്ഠമാതികാവിനിച്ഛയേസ്വേവ പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനി അട്ഠിമാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. യാ താ അട്ഠ മാതികാ ഭഗവതാ വുത്താ, താസം അട്ഠന്നം മാതികാനം വസേന വിനിച്ഛയോ ഇദാനി വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേന പരിച്ഛിന്നാതി ഇമിനാ അപരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ ധുവസന്നിപാതട്ഠാനാദിതോ പഠമലേഡ്ഡുപാതസ്സ അന്തോ ഉപചാരസീമാതി ദസ്സേതി. ഇദാനി ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസ്സ അന്തോപി ഉപചാരസീമായേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ധുവസന്നിപാതട്ഠാനമ്പി പരിയന്തഗതമേവ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഏവം സന്തേ തിയോജനേ ഠിതാ ലാഭം ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ ഇമേ ലാഭഗ്ഗഹണാദയോ ഉപചാരസീമാവസേനേവ ഹോതി, ന അവിപ്പവാസസീമാവസേനാതി ദസ്സേതി, തേന ച ഇമാനി ലാഭഗ്ഗഹണാദീനിയേവ ഉപചാരസീമായം കത്തബ്ബാനി, ന അപലോകനകമ്മാദീനി ചത്താരി കമ്മാനി, താനി പന അവിപ്പവാസസീമാദീസുയേവ കത്തബ്ബാനീതി പകാസേതി. തഥാ ഹി വുത്തം സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൩൭൯) ‘‘ഭിക്ഖുനീനം ആരാമപ്പവേസനസേനാസനപുച്ഛനാദി പരിവാസമാനത്താരോചനവസ്സച്ഛേദനിസ്സയസേനാസനഗ്ഗാഹാദി വിധാനന്തി ഇദം സബ്ബം ഇമിസ്സായേവ ഉപചാരസീമായ വസേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ലാഭത്ഥായ ഠപിതാ സീമാ ലാഭസീമാ. ലോകേ ഗാമസീമാദയോ വിയ ലാഭസീമാ നാമ വിസും പസിദ്ധാ നത്ഥി, കേനായം അനുഞ്ഞാതാതി ആഹ ‘‘നേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തിആദി. ഏതേന നായം സാസനവോഹാരസിദ്ധാ, ലോകവോഹാരസിദ്ധാ ഏവാതി ദസ്സേതി. ജനപദപരിച്ഛേദോതി ഇദം ലോകപസിദ്ധസീമാസദ്ദത്ഥവസേന വുത്തം, പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരമ്പി സബ്ബം ജനപദസീമാതി ഗഹേതബ്ബം. ജനപദോ ഏവ ജനപദസീമാ, ഏവം രട്ഠസീമാദീസുപി. തേനാഹ ‘‘ആണാപവത്തിട്ഠാന’’ന്തിആദി. പഥവീവേമജ്ഝഗതസ്സാതി യാവ ഉദകപരിയന്താ ഖണ്ഡസീമത്താ വുത്തം. ഉപചാരസീമാദീസു പന അബദ്ധസീമാസു ഹേട്ഠാപഥവിയം സബ്ബത്ഥ ഠിതാനം ന പാപുണാതി, കൂപാദിപവേസാരഹട്ഠാനേ ഠിതാനഞ്ഞേവ പാപുണാതീതി ഹേട്ഠാ സീമകഥായം വുത്തനയേനേവ തംതംസീമട്ഠഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ചക്കവാളസീമായ ദിന്നം പഥവീസന്ധാരകഉദകട്ഠാനേപി ഠിതാനം പാപുണാതി സബ്ബത്ഥ ചക്കവാളവോഹാരത്താതി. സമാനസംവാസഅവിപ്പവാസസീമാസു ദിന്നസ്സ ഇദം നാനത്തം – ‘‘അവിപ്പവാസസീമായ ദമ്മീ’’തി ദിന്നം ഗാമട്ഠാനം ന പാപുണാതി. കസ്മാ? ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വുത്തത്താ. ‘‘സമാനസംവാസകസീമായദമ്മീ’’തി ദിന്നം പന ഗാമേ ഠിതാനമ്പി പാപുണാതീതി.

൨൦൦-൧. ബുദ്ധാധിവുത്ഥോതി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ അധിവുത്ഥോ. ഏകസ്മിന്തി ഏകസ്മിം വിഹാരേ. പാകവത്തന്തി നിബദ്ധദാനം. വത്തതീതി പവത്തതി. തേഹി വത്തബ്ബന്തി യേസം സമ്മുഖേ ഏസ ദേതി, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വത്തബ്ബം.

൨൦൨. ദുതിയഭാഗേ പന ഥേരാസനം ആരുള്ഹേതി യാവ സങ്ഘനവകം ഏകവാരം സബ്ബേസം ഭാഗം ദത്വാ ചീവരേ അപരിക്ഖീണേ പുന സബ്ബേസം ദാതും ദുതിയഭാഗേ ഥേരസ്സ ദിന്നേതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി ‘‘തുയ്ഹേവ ഭിക്ഖു താനി ചീവരാനീ’’തി (മഹാവ. ൩൬൩) ഭഗവതാ വുത്തനയേന. പംസുകൂലികാനമ്പി വട്ടതീതി ‘‘തുയ്ഹം ദേമാ’’തി അവത്വാ, ‘ഭിക്ഖൂനം ദേമ, ഥേരാനം ദേമാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പംസുകൂലികാനമ്പി വട്ടതീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൩൭൯) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൭൯) പന പംസുകൂലികാനമ്പി വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘തുയ്ഹം ദേമാ’’തി അവുത്തത്താതി കാരണം വദന്തി. യദി ഏവം ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വുത്തേപി വട്ടേയ്യ, ‘‘ഭിക്ഖൂനം ദേമ, ഥേരാനം ദേമ, സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വചനതോ ഭേദോ ന ദിസ്സതി, വീമംസിതബ്ബമേത്ഥ കാരണന്തി. പാരുപിതും വട്ടതീതി പംസുകൂലികാനം വട്ടതി. സാമികേഹി വിചാരിതമേവാതി ഉപാഹനത്ഥവികാദീനമത്ഥായ വിചാരിതമേവ.

൨൦൩. ഉപഡ്ഢം ദാതബ്ബന്തി യം ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദിന്നം, തതോ ഉപഡ്ഢം ഭിക്ഖൂനം ഉപഡ്ഢം ഭിക്ഖുനീനം ദാതബ്ബം. സചേപി ഏകോ ഭിക്ഖു ഹോതി, ഏകാ വാ ഭിക്ഖുനീ, അന്തമസോ അനുപസമ്പന്നസ്സപി ഉപഡ്ഢമേവ ദാതബ്ബം. ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ദമ്മീ’’തി വുത്തേ പന ന മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ദാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ ഭിക്ഖുനിപക്ഖേ സങ്ഘസ്സ പച്ചേകം അപരാമട്ഠത്താ ഭിക്ഖുനീനം ഗണനായ ഭാഗോ ദാതബ്ബോതി ദായകസ്സ അധിപ്പായോതി സിജ്ഝതി, തഥാ ദാനഞ്ച ഭിക്ഖൂപി ഗണേത്വാ ദിന്നേ ഏവ യുജ്ജതി. ഇതരഥാ ഹി ‘‘കിത്തകം ഭിക്ഖൂനം ദാതബ്ബം, കിത്തകം ഭിക്ഖുനീന’’ന്തി ന വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’’തി വുത്തവചനമ്പി ‘‘ഭിക്ഖൂന’’ന്തി വുത്തവചനസദിസമേവാതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച ഗണേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘പുഗ്ഗലോ…പേ… ഭിക്ഖുസങ്ഘഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച തുയ്ഹഞ്ചാ’’തി വുത്തേ പന പുഗ്ഗലോ വിസും ന ലഭതീതി ഇദം അട്ഠകഥാപമാണേനേവ ഗഹേതബ്ബം, ന ഹേത്ഥ വിസേസകാരണം ഉപലബ്ഭതി. തഥാ ഹി ‘‘ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ച തുയ്ഹഞ്ച ദമ്മീ’’തി വുത്തേ സാമഞ്ഞവിസേസവചനേഹി സങ്ഗഹിതത്താ യഥാ പുഗ്ഗലോ വിസും ലഭതി, ഏവമിധാപി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച തുയ്ഹഞ്ചാ’’തി സാമഞ്ഞവിസേസവചനസബ്ഭാവതോ ഭവിതബ്ബമേവ വിസും പുഗ്ഗലപടിവീസേനാതി വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ അട്ഠകഥാവചനമേവേത്ഥ പമാണം. പാപുണനട്ഠാനതോ ഏകമേവ ലഭതീതി അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന പത്തട്ഠാനതോ ഏകമേവ കോട്ഠാസം ലഭതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘കസ്മാ? ഭിക്ഖുസങ്ഘഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ’’തി, ഭിക്ഖുസങ്ഘഗ്ഗഹണേനേവ പുഗ്ഗലസ്സപി ഗഹിതത്താതി അധിപ്പായോതി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൩൭൯) വുത്തം.

വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൭൯) പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസദ്ദേന ഭിക്ഖൂനഞ്ഞേവ ഗഹിതത്താ, പുഗ്ഗലസ്സ പന ‘‘തുയ്ഹഞ്ചാ’’തി വിസും ഗഹിതത്താ ച തത്ഥസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ ദട്ഠബ്ബാ, ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച തുയ്ഹഞ്ചാ’’തി വുത്തട്ഠാനസദിസത്താതി അധിപ്പായോ. പുഗ്ഗലപ്പധാനോ ഹേത്ഥ സങ്ഘ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി പന ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ’’തി പാഠം ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം തസ്സ വിസും ലാഭഗ്ഗഹണേ കാരണവചനത്താ. തഥാ ഹി ‘‘വിസും സങ്ഘഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ’’തി വിസും പുഗ്ഗലസ്സപി ഭാഗഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സ അഗ്ഗഹണം, ഏവം ഉപരി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച തുയ്ഹഞ്ചാ’’തിആദീസുപി വിസും സങ്ഘാദിസദ്ദേഹി പുഗ്ഗലസ്സ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യദി ഹി ഗഹണം സിയാ, സങ്ഘതോപി വിസുമ്പീതി ഭാഗദ്വയം ലഭേയ്യ ഉഭയത്ഥ ഗഹിതത്താതി വുത്തം. പൂജേതബ്ബന്തിആദി ഗിഹികമ്മം ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഹരാതി ഇദം പിണ്ഡപാതഹരണം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഹരാ’’തി വുത്തേപി ഹരിതബ്ബന്തി ഈദിസം ഗിഹിവേയ്യാവച്ചം ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

൨൦൪. അന്തോഹേമന്തേതി ഇമിനാ അനത്ഥതേ കഥിനേ വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ ദിന്നം പുരിമവസ്സംവുത്ഥാനഞ്ഞേവ പാപുണാതി, തതോ പരം ഹേമന്തേ ദിന്നം പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥാനമ്പി വുത്ഥവസ്സത്താ പാപുണാതി, ഹേമന്തതോ പന പരം പിട്ഠിസമയേ ‘‘വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നം അനന്തരേ വസ്സേ വാ തതോ പരേസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി തസ്മിം ഭിക്ഖുഭാവേ വുത്ഥവസ്സാനം സബ്ബേസം പാപുണാതി. യേ പന സബ്ബഥാ അവുത്ഥവസ്സാ, തേസം ന പാപുണാതീതി ദസ്സേതി. ലക്ഖണഞ്ഞൂ വദന്തീതി വിനയലക്ഖണഞ്ഞുനോ ആചരിയാ വദന്തി. ലക്ഖണഞ്ഞൂ വദന്തീതി ഇദം സന്നിട്ഠാനവചനം, അട്ഠകഥാസു അനാഗതത്താ പന ഏവം വുത്തം. ബഹിഉപചാരസീമായം…പേ… സബ്ബേസം പാപുണാതീതി യത്ഥ കത്ഥചി വുത്ഥവസ്സാനം സബ്ബേസം പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖ. അട്ഠ. അകാലചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സചേ പന ബഹിഉപചാരസീമായം ഠിതോ ‘വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’തി വദതി, യത്ഥ കത്ഥചി വുത്ഥവസ്സാനം സബ്ബേസം സമ്പത്താനം പാപുണാതീ’’തി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘വസ്സാവാസസ്സ അനനുരൂപേ പദേസേ ഠത്വാ വുത്തത്താ വസ്സംവുത്ഥാനഞ്ച അവുത്ഥാനഞ്ച സബ്ബേസം പാപുണാതീ’’തി വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി ‘‘വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ അവുത്ഥവസ്സാനം പാപുണാതി. സബ്ബേസമ്പീതി തസ്മിം ഭിക്ഖുഭാവേ വുത്ഥവസ്സാനം സബ്ബേസമ്പീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സാ’’തി വുത്തത്താ. സമ്മുഖീഭൂതാനം സബ്ബേസമ്പീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏവം വദതീതി വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സ ദമ്മീതി വദതി. അതീതവസ്സന്തി അനന്തരാതീതവസ്സം.

൨൦൫. ഇദാനി ‘‘ആദിസ്സ ദേതീ’’തി പദം വിഭജന്തോ ‘‘ആദിസ്സ ദേതീതി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാഗുയാ വാ…പേ… ഭേസജ്ജേ വാ ആദിസിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തോ ദായകോ ആദിസ്സ ദേതി നാമാതി യോജനാ. സേസം പാകടമേവ.

൨൦൬. ഇദാനി ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ ദേതീ’’തി പദം വിഭജന്തോ ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി ഏത്ഥാ’’തിആദി. സങ്ഘതോ ച ഗണതോ ച വിനിമുത്തസ്സ അത്തനോ കുലൂപകാദിപുഗ്ഗലസ്സ ദേന്തോ ദായകോ പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി നാമ. തം പന പുഗ്ഗലികദാനം പരമ്മുഖാ വാ ഹോതി സമ്മുഖാ വാ. തത്ഥ പരമ്മുഖാ ദേന്തോ ‘‘ഇദം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’’തി നാമം ഉദ്ധരിത്വാ ദേതി, സമ്മുഖാ ദേന്തോ ച ഭിക്ഖുനോ പാദമൂലേ ചീവരം ഠപേത്വാ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദമ്മീ’’തി വത്വാ ദേതി, തദുഭയഥാപി ദേന്തോ പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി നാമാതി അത്ഥോ. ന കേവലം ഏകസ്സേവ ദേന്തോ പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി നാമ, അഥ ഖോ അന്തേവാസികാദീഹി സദ്ധിം ദേന്തോപി പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി നാമാതി ദസ്സേതും ‘‘സചേ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ദേസം ഗഹേതും ആഗതോതി തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസം അഗ്ഗഹിതപുബ്ബസ്സപി ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ആഗതകാലതോ പട്ഠായ അന്തേവാസികഭാവൂപഗമനതോ വുത്തം. ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോതി പരിനിട്ഠിതഉദ്ദേസോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ. വത്തം കത്വാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനി ഗഹേത്വാ വിചരന്താനന്തി ഇദം ‘‘ഉദ്ദേസന്തേവാസികാന’’ന്തി ഇമസ്സേവ വിസേസനം. തേന ഉദ്ദേസകാലേ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ അഞ്ഞത്ഥ നിവസന്തേ അനിബദ്ധചാരികേ നിവത്തേതി.

ഏവം ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൭൯) ആഗതഅട്ഠമാതികാവസേന ചീവരവിഭജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്മിംയേവ ചീവരക്ഖന്ധകേ മജ്ഝേ ആഗതേസു വത്ഥൂസു ആഗതനയം നിവത്തേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സചേ കോചി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി പുച്ഛായ തസ്സേവ താനി ചീവരാനീതി വിസ്സജ്ജനാ, സേസാനി ഞാപകാദിവസേന വുത്താനി. പഞ്ച മാസേതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. വഡ്ഢിം പയോജേത്വാ ഠപിതഉപനിക്ഖേപതോതി വസ്സാവാസികത്ഥായ വേയ്യാവച്ചകരേഹി വഡ്ഢിം പയോജേത്വാ ഠപിതഉപനിക്ഖേപതോ. തത്രുപ്പാദതോതി നാളികേരാരാമാദിതത്രുപ്പാദതോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദം ഇധ വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സ ദേമാതി വാ വസ്സാവാസികം ദേമാതി വാ വത്വാ ദിന്നം തം അനത്ഥതകഥിനസ്സപി പഞ്ച മാസേ പാപുണാതീ’’തി വുത്തം, തം വസ്സാവാസികലാഭവസേന ഉപ്പന്നേ ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ഇധാതി അഭിലാപമത്തമേവേതം, ഇധ-സദ്ദം വിനാ ‘‘വസ്സംവുത്ഥസങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വുത്തേപി സോ ഏവ നയോ. അനത്ഥതകഥിനസ്സപി പഞ്ച മാസേ പാപുണാതീതി വസ്സാവാസികലാഭവസേന ഉപ്പന്നത്താ അനത്ഥതകഥിനസ്സപി വുത്ഥവസ്സസ്സ പഞ്ച മാസേ പാപുണാതി, തതോ പരം പന ഉപ്പന്നവസ്സാവാസികം പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘കിം അതീതവസ്സേ ഇദം വസ്സാവാസികം, ഉദാഹു അനാഗതവസ്സേ’’തി. തത്ഥ തതോ പരന്തി പഞ്ചമാസതോ പരം, ഗിമ്ഹാനസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ.

ഠിതികാ പന ന തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ അട്ഠിതായ ഠിതികായ പുന അഞ്ഞസ്മിം ചീവരേ ഉപ്പന്നേ സചേ ഏകോ ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതി, മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ദ്വീഹിപി ഗഹേതബ്ബം. ഠിതായ പന ഠിതികായ പുന അഞ്ഞസ്മിം ചീവരേ ഉപ്പന്നേ സചേ നവകതരോ ആഗച്ഛതി, ഠിതികാ ഹേട്ഠാ ഗച്ഛതി. സചേ വുഡ്ഢതരോ ആഗച്ഛതി, ഠിതികാ ഉദ്ധം ആരോഹതി. അഥ അഞ്ഞോ നത്ഥി, പുന അത്തനോ പാപേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ദുഗ്ഗഹിതാനീതി അഗ്ഗഹിതാനി, സങ്ഘികാനേവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘പാതിതേ കുസേ’’തി ഏകകോട്ഠാസേ കുസദണ്ഡകേ പാതിതമത്തേ സചേപി ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഹോതി, ഗഹിതമേവ നാമ ചീവരം. ‘‘നാകാമാ ഭാഗോ ദാതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാവചനം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൩), തത്ഥ ഗഹിതമേവ നാമാതി ‘‘ഇമസ്സ ഇദം പത്ത’’ന്തി കിഞ്ചാപി ന വിദിതം, തേ പന ഭാഗാ അത്ഥതോ തേസം പത്തായേവാതി അധിപ്പായോ.

സത്താഹവാരേന അരുണമേവ ഉട്ഠാപേതീതി ഇദം നാനാസീമവിഹാരേസു കത്തബ്ബനയേന ഏകസ്മിമ്പി വിഹാരേ ദ്വീസു സേനാസനേസു നിവുത്ഥഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അരുണുട്ഠാപനേനേവ തത്ഥ വുത്ഥോ ഹോതി, ന പന വസ്സച്ഛേദപരിഹാരായ. അന്തോഉപചാരസീമായ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി അരുണം ഉട്ഠാപേന്തോ അത്തനാ ഗഹിതസേനാസനം അപ്പവിട്ഠോപി വുത്ഥവസ്സോ ഏവ ഹോതി. ഗഹിതസേനാസനേ പന നിവുത്ഥോ നാമ ന ഹോതി, തത്ഥ അരുണുട്ഠാപനേ സതി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പുരിമസ്മിം ബഹുതരം നിവസതി നാമാ’’തി. ഏതേന ച ഇതരസ്മിം സത്താഹവാരേനപി അരുണുട്ഠാപനേ സതി ഏവ അപ്പതരം നിവസതി നാമ ഹോതി, നാസതീതി ദീപിതം ഹോതി. ഇദന്തി ഏകാധിപ്പായദാനം. നാനാലാഭേഹീതിആദീസു നാനാ വിസും വിസും ലാഭോ ഏതേസൂതി നാനാലാഭാ, ദ്വേ വിഹാരാ, തേഹി നാനാലാഭേഹി. നാനാ വിസും വിസും പാകാരാദീഹി പരിച്ഛിന്നോ ഉപചാരോ ഏതേസന്തി നാനൂപചാരാ, തേഹി നാനൂപചാരേഹി. ഏകസീമവിഹാരേഹീതി ഏകസീമായം ദ്വീഹി വിഹാരേഹീതി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൩൬൪) വുത്തം. നാനാലാഭേഹീതി വിസും വിസും നിബദ്ധവസ്സാവാസികലാഭേഹി. നാനൂപചാരേഹീതി നാനാപരിക്ഖേപനാനാദ്വാരേഹി. ഏകസീമവിഹാരേഹീതി ദ്വിന്നം വിഹാരാനം ഏകേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തത്താ ഏകായ ഉപചാരസീമായ അന്തോഗതേഹി ദ്വീഹി വിഹാരേഹീതി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൬൪). സേനാസനഗ്ഗാഹോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി പഠമം ഗഹിതോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. തത്ഥാതി യത്ഥ സേനാസനഗ്ഗാഹോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, തത്ഥ.

൨൦൭. ഭിക്ഖുസ്സ കാലകതേതി ഏത്ഥ കാലകത-സദ്ദോ ഭാവസാധനോതി ആഹ ‘‘കാലകിരിയായാ’’തി. പാളിയം ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ചീവരദാനേ സാമണേരാനം തിചീവരാധിട്ഠാനാഭാവാ ‘‘ചീവരഞ്ച പത്തഞ്ചാ’’തിആദി സബ്ബത്ഥ വുത്തം.

൨൦൮. സചേപി സഹസ്സം അഗ്ഘതി, ഗിലാനുപട്ഠാകാനഞ്ഞേവ ദാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞന്തി തിചീവരപത്തതോ അഞ്ഞം. അപ്പഗ്ഘന്തി അതിജിണ്ണാദിഭാവേന നിഹീനം. തതോതി അവസേസപരിക്ഖാരതോ. സബ്ബന്തി പത്തം ചീവരഞ്ച. തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഘസ്സേവാതി തസ്മിം തസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘസ്സേവ. ഭിക്ഖുനോ കാലകതട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘ഇധാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ വിച്ഛാവചനത്താ ച പരിക്ഖാരസ്സ ഠപിതട്ഠാനം വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. പാളിയം അവിസ്സജ്ജികം അവേഭങ്ഗികന്തി ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സേവ സന്തകം ഹുത്വാ കസ്സചി അവിസ്സജ്ജികം അവേഭങ്ഗികഞ്ച ഭവിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. ‘‘സന്തേ പതിരൂപേ ഗാഹകേ’’തി വുത്തത്താ ഗാഹകേ അസതി അദത്വാ ഭാജിതേപി സുഭാജിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ദക്ഖിണോദകം പമാണന്തി ഏത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൩൭൬) താവ ‘‘യത്ഥ പന ദക്ഖിണോദകം പമാണന്തി ഭിക്ഖൂ യസ്മിം രട്ഠേ ദക്ഖിണോദകപടിഗ്ഗഹണമത്തേനപി ദേയ്യധമ്മസ്സ സാമിനോ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൭൬) പന ‘‘ദക്ഖിണോദകം പമാണന്തി ഏത്തകാനി ചീവരാനി ദസ്സാമീതി പഠമം ഉദകം പാതേത്വാ പച്ഛാ ദേന്തി, തം യേഹി ഗഹിതം, തേ ഭാഗിനോവ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. പരസമുദ്ദേതി ജമ്ബുദീപേ. തമ്ബപണ്ണിദീപഞ്ഹി ഉപാദായേസ ഏവം വുത്തോ.

‘‘മതകചീവരം അധിട്ഠാതീ’’തി ഏത്ഥ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ തസ്സ കാലകിരിയം സുത്വാ അവിഹാരട്ഠാനേ ചേ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം അഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദം ചീവരം മയ്ഹം പാപുണാതീ’’തി അധിട്ഠാതി, സ്വാധിട്ഠിതം. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ ബഹുപരിക്ഖാരോ കാലകതോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും, ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, കാലകതേ സങ്ഘോ സാമീ പത്തചീവരേ. അപിച ഗിലാനുപട്ഠാകാ ബഹുപകാരാ, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരഞ്ച പത്തഞ്ച ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ദാതും. യം തത്ഥ ലഹുഭണ്ഡം ലഹുപരിക്ഖാരം, തം സമ്മുഖീഭൂതേന സങ്ഘേന ഭാജേതും. യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡം ഗരുപരിക്ഖാരം, തം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ അവിസ്സജ്ജികം അവേഭങ്ഗിക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൯) ഇമിനാ പാഠേന ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ ഭിക്ഖൂനം ആമിസദായജ്ജം വിചാരേസി.

തത്ഥ തിചീവരപത്തഅവസേസലഹുഭണ്ഡഗരുഭണ്ഡവസേന ആമിസദായജ്ജം തിവിധം ഹോതി. തേസു തിചീവരപത്തം ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സ ഭാഗോ ഹോതി, അവസേസലഹുഭണ്ഡം സമ്മുഖീഭൂതസങ്ഘസ്സ, പഞ്ചവീസതിവിധ ഗരുഭണ്ഡം ചാതുദ്ദിസസങ്ഘസ്സ. ഇമിനാ ഇതോ തിവിധഭണ്ഡതോ അഞ്ഞം ഭിക്ഖുഭണ്ഡം നാമ നത്ഥി, ഇമേഹി തിവിധേഹി പുഗ്ഗലേഹി അഞ്ഞോ ദായാദോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി പന വിനയധരാ ‘‘ഭിക്ഖൂനം അകപ്പിയഭണ്ഡം ഗിഹിഭൂതാ ഞാതകാ ലഭന്തീ’’തി വദന്തി, തം കസ്മാതി ചേ? ‘‘യേ തസ്സ ധനേ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ, തേസം ദാതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥായം ആഗതത്താതി. സച്ചം ആഗതോ, സോ പന പാഠോ വിസ്സാസഗ്ഗാഹവിസയേ ആഗതോ, ന ദായജ്ജഗഹണട്ഠാനേ. ‘‘ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ’’ഇച്ചേവ ആഗതോ, ന ‘‘ഞാതകാ അഞ്ഞാതകാ വാ’’തി, തസ്മാ ഞാതകാ വാ ഹോന്തു അഞ്ഞാതകാ വാ, യേ തം ഗിലാനം ഉപട്ഠഹന്തി, തേ ഗിലാനുപട്ഠാകഭാഗഭൂതസ്സ ധനസ്സ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാ, അന്തമസോ മാതുഗാമാപി. തേ സന്ധായ ‘‘തേസം ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ന പന യേ ഗിലാനം നുപട്ഠഹന്തി, തേ സന്ധായ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൯) ‘‘ഗിലാനുപട്ഠാകോ നാമ ഗിഹീ വാ ഹോതു പബ്ബജിതോ വാ, അന്തമസോ മാതുഗാമോപി, സബ്ബേ ഭാഗം ലഭന്തീ’’തി.

അഥ വാ യോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ജീവമാനകാലേയേവ സബ്ബം അത്തനോ പരിക്ഖാരം നിസ്സജ്ജിത്വാ കസ്സചി ഞാതകസ്സ വാ അഞ്ഞാതകസ്സ വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ അദാസി, കോചി ച ഞാതകോ വാ അഞ്ഞാതകോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ വിസ്സാസം അഗ്ഗഹേസി, താദിസേ സന്ധായ ‘‘യേ തസ്സ ധനസ്സ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ, തേസം ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ന പന അതാദിസേ ഞാതകേ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൯) ‘‘സചേ പന സോ ജീവമാനോയേവ സബ്ബം അത്തനോ പരിക്ഖാരം നിസ്സജ്ജിത്വാ കസ്സചി അദാസി, കോചി വാ വിസ്സാസം അഗ്ഗഹേസി, യസ്സ ദിന്നം, യേന ച ഗഹിതം, തസ്സേവ ഹോതി, തസ്സ രുചിയാ ഏവ ഗിലാനുപട്ഠാകാ ലഭന്തീ’’തി. ഏവം ഹോതു, കപ്പിയഭണ്ഡേ പന കഥന്തി? തമ്പി ‘‘ഗിഹിഞാതകാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി പാളിയം വാ അട്ഠകഥായം വാ ടീകാസു വാ നത്ഥി, തസ്മാ വിചാരേതബ്ബമേതം.

ചീവരഭാജനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പിണ്ഡപാതഭാജനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൯. ഇദാനി പിണ്ഡപാതഭാജനവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘പിണ്ഡപാതഭാജനേ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സേനാസനക്ഖന്ധകേ സേനാസനഭാജനേയേവ പഠമം ആഗതേപി ചതുപച്ചയഭാജനവിനിച്ഛയത്താ പച്ചയാനുക്കമേന പിണ്ഡപാതഭാജനം പഠമം ദസ്സേതി. പിണ്ഡപാതഭാജനേ പന സങ്ഘഭത്താദീസു അയം വിനിച്ഛയോതി സമ്ബന്ധോ. കഥം ഏതാനി സങ്ഘഭത്താദീനി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാനീതി ആഹ ‘‘അനുജാനാമി…പേ… അനുഞ്ഞാതേസൂ’’തി. സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ ആഭതം ഭത്തം സങ്ഘഭത്തം യഥാ ‘‘ആഗന്തുകസ്സ ആഭതം ഭത്തം ആഗന്തുകഭത്ത’’ന്തി. സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസ്സ ഉദ്ദിസിത്വാ ദാതബ്ബം ഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം. നിമന്തേത്വാ ദാതബ്ബം ഭത്തം നിമന്തനഭത്തം. സലാകം പാതേത്വാ ഗാഹേതബ്ബം ഭത്തം സലാകഭത്തം. പക്ഖേ പക്ഖദിവസേ ദാതബ്ബം ഭത്തം പക്ഖഭത്തം. ഉപോസഥേ ഉപോസഥദിവസേ ദാതബ്ബം ഭത്തം ഉപോസഥഭത്തം. പാടിപദേ ഉപോസഥദിവസതോ ദുതിയദിവസേ ദാതബ്ബം ഭത്തം പാടിപദഭത്തന്തി വിഗ്ഗഹോ. ഠിതികാ നാമ നത്ഥീതി സങ്ഘത്ഥേരതോ പട്ഠായ വസ്സഗ്ഗേന ഗാഹണം ഠിതികാ നാമ.

അത്തനോ വിഹാരദ്വാരേതി വിഹാരസ്സ ദ്വാരകോട്ഠകസമീപം സന്ധായ വുത്തം. ഭോജനസാലായാതി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനഭൂതായ ഭോജനസാലായം. വസ്സഗ്ഗേനാതി വസ്സകോട്ഠാസേന. ദിന്നം പനാതി വത്വാ യഥാ സോ ദായകോ വദതി, തം വിധിം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘതോ ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. അന്തരഘരേതി അന്തോഗേഹേ. അന്തോഉപചാരഗതാനന്തി ഏത്ഥ ഗാമദ്വാരവീഥിചതുക്കേസു ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരം ഉപചാരോ നാമ.

അന്തരഘരസ്സ ഉപചാരേ പന ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഘരൂപചാരോ ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഏകവളഞ്ജന്തി ഏകേന ദ്വാരേന വളഞ്ജിതബ്ബം. നാനാനിവേസനേസൂതി നാനാകുലസ്സ നാനൂപചാരേസു നിവേസനേസു. ലജ്ജീ പേസലോ അഗതിഗമനം വജ്ജേത്വാ മേധാവീ ച ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഉദ്ദിസതീതി ആഹ ‘‘പേസലോ ലജ്ജീ മേധാവീ ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി. നിസിന്നസ്സപി നിദ്ദായന്തസ്സപീതി അനാദരേ സാമിവചനം, വുഡ്ഢതരേ നിദ്ദായന്തേ നവകസ്സ ഗാഹിതം സുഗ്ഗാഹിതന്തി അത്ഥോ. തിചീവരപരിവാരം വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉദകമത്തലാഭീ വിയ അഞ്ഞോപി ഉദ്ദേസഭത്തം അലഭിത്വാ വത്ഥാദിഅനേകപ്പകാരകം ലഭതി ചേ, തസ്സേവ ത’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അത്തനോ രുചിവസേന യം കിഞ്ചി വത്വാ ആഹരിതും വിസ്സജ്ജിതത്താ വിസ്സട്ഠദൂതോ നാമ. യം ഇച്ഛതീതി ‘‘ഉദ്ദേസഭത്തം ദേഥാ’’തിആദീനി വദന്തോ യം ഇച്ഛതി. പുച്ഛാസഭാഗേനാതി പുച്ഛാസദിസേന.

‘‘ഏകാ കൂടട്ഠിതികാ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവ ഠിതികം വിഭാവേന്തോ ‘‘രഞ്ഞോ വാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞേഹി ഉദ്ദേസഭത്താദീഹി അമിസ്സേത്വാ വിസുംയേവ ഠിതികായ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘ഏകചാരികഭത്താനീ’’തി വുത്തം. ഥേയ്യായ ഹരന്തീതി പത്തഹാരകാ ഹരന്തി. ഗീവാ ഹോതീതി ആണാപകസ്സ ഗീവാ ഹോതി. സബ്ബം പത്തസ്സാമികസ്സ ഹോതീതി ചീവരാദികമ്പി സബ്ബം പത്തസ്സാമികസ്സേവ ഹോതി, ‘‘മയാ ഭത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന ചീവരാദി’’ന്തി വത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. മനുസ്സാനം വചനം കാതും വട്ടതീതി വുത്താ ഗച്ഛന്തീതി മനുസ്സാനം വചനം കാതും വട്ടതീതി തേന ഭിക്ഖുനാ വുത്താ ഗച്ഛന്തി. അകതഭാഗോ നാമാതി ആഗന്തുകഭാഗോ നാമ, അദിന്നപുബ്ബഭാഗോതി അത്ഥോ. സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭൂഞ്ജതൂതി വുത്തേതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമമേവ ‘സബ്ബസങ്ഘികഭത്തം ദേഥാ’തി വത്വാ പച്ഛാ ‘സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’തി അവുത്തേപി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കിം ആഹരീയതീതി അവത്വാതി ‘‘കതരഭത്തം തയാ ആഹരീയതീ’’തി ദായകം അപുച്ഛിത്വാ. പകതിഠിതികായാതി ഉദ്ദേസഭത്തഠിതികായ.

പിണ്ഡപാതഭാജനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ

൨൧൦. ‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ദേഥാ’’തിആദീനി അവത്വാ ‘‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ദേഥാ’’തി വത്വാ ദിന്നം സങ്ഘികം നിമന്തനം നാമ. പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതീതി ഭിക്ഖാപരിയായേന വുത്തത്താ വട്ടതി. പടിപാടിയാതി ലദ്ധപടിപാടിയാ. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി പദം അവത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭത്തന്തി അവദന്തേനാ’’തി. ആലോപസങ്ഖേപേനാതി ഏകേകപിണ്ഡവസേന. അയഞ്ച നയോ നിമന്തനേയേവ, ന ഉദ്ദേസഭത്തേ. തസ്സ ഹി ഏകസ്സ പഹോനകപ്പമാണംയേവ ഭാജേതബ്ബം, തസ്മാ ഉദ്ദേസഭത്തേ ആലോപട്ഠിതികാ നാമ നത്ഥി.

ആരുള്ഹായേവ മാതികം. സങ്ഘതോ അട്ഠ ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ യേ മാതികം ആരുള്ഹാ, തേ അട്ഠ ഭിക്ഖൂതി യോജേതബ്ബം. ഉദ്ദേസഭത്തനിമന്തനഭത്താദിസങ്ഘികഭത്തമാതികാസു നിമന്തനഭത്തമാതികായ ഠിതികാവസേന ആരുള്ഹേ ഭത്തുദ്ദേസകേന വാ സയം വാ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസാപേത്വാ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം, ന അത്തനാ രുചിതേ ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. മാതികം ആരോപേത്വാതി ‘‘സങ്ഘതോ ഗണ്ഹാമീ’’തിആദിനാ വുത്തമാതികാഭേദം ദായകസ്സ വിഞ്ഞാപേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഏകവാരന്തി യാവ തസ്മിം ആവാസേ വസന്തി ഭിക്ഖൂ, സബ്ബേ ലഭന്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഏകവാരന്തി ന ഏകദിവസം സന്ധായ വുത്തം, യത്തകാ പന ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ആവാസേ വസന്തി, തേ സബ്ബേ. ഏകസ്മിം ദിവസേ ഗഹിതഭിക്ഖൂ അഞ്ഞദാ അഗ്ഗഹേത്വാ യാവ ഏകവാരം സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ഭോജിതാ ഹോന്തീതി ജാനാതി ചേ, യേ ജാനന്തി, തേ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി. പടിബദ്ധകാലതോ പട്ഠായാതി തത്ഥേവ വാസസ്സ നിബദ്ധകാലതോ പട്ഠായ.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ

൨൧൧. ഉപനിബന്ധിത്വാതി ലിഖിത്വാ. ഗാമവസേനപീതി യേഭുയ്യേന സമലാഭഗാമവസേനപി. ബഹൂനി സലാകഭത്താനീതി തിംസം വാ ചത്താരീസം വാ ഭത്താനി. സചേ ഹോന്തീതി അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. സല്ലക്ഖേത്വാതി താനി ഭത്താനി പമാണവസേന സല്ലക്ഖേത്വാ. നിഗ്ഗഹേന ദത്വാതി ദൂരം ഗന്തും അനിച്ഛന്തസ്സ നിഗ്ഗഹേന സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ. പുന വിഹാരം ആഗന്ത്വാതി ഏത്ഥ വിഹാരം അനാഗന്ത്വാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ വിഹാരേ അത്തനോ പാപേത്വാ ഭുഞ്ജിതുമ്പി വട്ടതി. ഏകഗേഹവസേനാതി വീഥിയമ്പി ഏകപസ്സേ ഘരപാളിയാ വസേന. ഉദ്ദിസിത്വാപീതി ‘‘അസുകകുലേ സലാകഭത്താനി തുയ്ഹം പാപുണന്തീ’’തി വത്വാ.

൨൧൨. വാരഗാമേതി അതിദൂരത്താ വാരേന ഗന്തബ്ബഗാമേ. സട്ഠിതോ വാ പണ്ണാസതോ വാതി ദണ്ഡകമ്മത്ഥായ ഉദകഘടം സന്ധായ വുത്തം. വിഹാരവാരോതി സബ്ബഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖായ ഗതേസു വിഹാരരക്ഖണവാരോ. നേസന്തി വിഹാരവാരികാനം. ഫാതികമ്മമേവാതി വിഹാരരക്ഖണകിച്ചസ്സ പഹോനകപടിപാദനമേവ. ദൂരത്താ നിഗ്ഗഹേത്വാപി വാരേന ഗഹേതബ്ബോ ഗാമോ വാരഗാമോ. വിഹാരവാരേ നിയുത്താ വിഹാരവാരികാ, വാരേന വിഹാരരക്ഖണകാ. അഞ്ഞഥത്തന്തി പസാദഞ്ഞഥത്തം. ഫാതികമ്മമേവ ഭവന്തീതി വിഹാരരക്ഖണത്ഥായ സങ്ഘേന ദാതബ്ബാ അതിരേകലാഭാ ഹോന്തി. ഏകസ്സേവ പാപുണന്തീതി ദിവസേ ദിവസേ ഏകേകസ്സേവ പാപിതാനീതി അത്ഥോ. സങ്ഘനവകേന ലദ്ധകാലേതി ദിവസേ ദിവസേ ഏകേകസ്സ പാപിതാനി ദ്വേ തീണി ഏകചാരികഭത്താനി തേനേവ നിയാമേന അത്തനോ പാപുണനട്ഠാനേ സങ്ഘനവകേന ലദ്ധകാലേ.

യസ്സ കസ്സചി സമ്മുഖീഭൂതസ്സ പാപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന ചേ ഭിക്ഖൂ ബഹിസീമഗതാ ഹോന്തി, സമ്മുഖീഭൂതസ്സ യസ്സ കസ്സചി പാപേതബ്ബം സഭാഗത്താ ഏകേന ലദ്ധം സബ്ബേസം ഹോതി, തസ്മിമ്പി അസതി അത്തനോ പാപേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. രസസലാകന്തി ഉച്ഛുരസസലാകം. സലാകവസേന പന ഗാഹിതത്താ ന സാദിതബ്ബാതി ഇദം അസാരുപ്പവസേന വുത്തം, ന ധുതങ്ഗഭേദവസേന. ‘‘സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാ…പേ… വട്ടതിയേവാ’’തി ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬) വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയമ്പി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൨൫) – സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാപി വിഹാരേ പക്കഭത്തമ്പി വട്ടതിയേവാതി സാധാരണം കത്വാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬) വുത്തത്താ, ‘‘ഏവം ഗാഹിതേ സാദിതബ്ബം, ഏവം ന സാദിതബ്ബ’’ന്തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ ച ‘‘ഭേസജ്ജാദിസലാകായോ ചേത്ഥ കിഞ്ചാപി പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടന്തി, സലാകവസേന പന ഗാഹിതത്താ ന സാദിതബ്ബാ’’തി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ വീമംസിതബ്ബോ. യദി ഹി ഭേസജ്ജാദിസലാകാ സലാകവസേന ഗാഹിതാ ന സാദിതബ്ബാ സിയാ, ‘‘സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാ വട്ടതിയേവാ’’തി ന വദേയ്യ, ‘‘അതിരേകലാഭോ സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്ത’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൨൮) ച ‘‘അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപാമീ’’തി സലാകവസേന ഗാഹേതബ്ബം ഭത്തമേവ പടിക്ഖിത്തം, ന ഭേസജ്ജം. സങ്ഘഭത്താദീനി ഹി ചുദ്ദസ ഭത്താനിയേവ തേന ന സാദിതബ്ബാനീതി വുത്താനി. ഖന്ധകഭാണകാനം വാ മതേന ഇധ ഏവം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം. അഗ്ഗതോ ദാതബ്ബാ ഭിക്ഖാ അഗ്ഗഭിക്ഖാ. അഗ്ഗഭിക്ഖാമത്തന്തി ഏകകടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തം. ലദ്ധാ വാ അലദ്ധാ വാ സ്വേപി ഗണ്ഹേയ്യാസീതി ലദ്ധേപി അപ്പമത്തതായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യാവദത്ഥം ലഭതി…പേ… അലഭിത്വാ സ്വേ ഗണ്ഹേയ്യാസീതി വത്തബ്ബോ’’തി. അഗ്ഗഭിക്ഖമത്തന്തി ഹി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ ബഹുഭാവം നിവത്തേതി.

സലാകഭത്തം നാമ വിഹാരേയേവ ഉദ്ദിസീയതി വിഹാരമേവ സന്ധായ ദീയമാനത്താതി ആഹ ‘‘വിഹാരേ അപാപിതം പനാ’’തിആദി. തത്ര ആസനസാലായാതി തസ്മിം ഗാമേ ആസനസാലായ. വിഹാരം ആനേത്വാ ഗാഹേതബ്ബന്തി തഥാ വത്വാ തസ്മിം ദിവസേ ദിന്നഭത്തം വിഹാരമേവ ആനേത്വാ ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദിസാഭാഗേ. തം ഗഹേത്വാതി തം വാരഗാമസലാകം അത്തനാ ഗഹേത്വാ. തേനാതി യോ അത്തനോ പത്തവാരഗാമേ സലാകം ദിസാഗമികസ്സ അദാസി, തേന. അനതിക്കമന്തേയേവ തസ്മിം തസ്സ സലാകാ ഗാഹേതബ്ബാതി യസ്മാ ഉപചാരസീമട്ഠസ്സേവ സലാകാ പാപുണാതി, തസ്മാ തസ്മിം ദിസംഗമികേ ഉപചാരസീമം അനതിക്കന്തേയേവ തസ്സ ദിസംഗമികസ്സ പത്തസലാകാ അത്തനോ പാപേത്വാ ഗാഹേതബ്ബാ.

ദേവസികം പാപേതബ്ബാതി ഉപചാരസീമായം ഠിതസ്സ യസ്സ കസ്സചി വസ്സഗ്ഗേന പാപേതബ്ബാ. ഏവം ഏതേസു അനാഗതേസു ആസന്നവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, ഇതരഥാ സങ്ഘികം ഹോതി. അനാഗതദിവസേതി ഏത്ഥ കഥം തേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗതാനാഗതഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി ചേ? യസ്മാ തതോ തതോ ആഗതാ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ഗാമേ ആസനസാലായ സന്നിപതന്തി, തസ്മാ തേസം ആഗതാനാഗതഭാവോ സക്കാ വിഞ്ഞാതും. അമ്ഹാകം ഗോചരഗാമേതി സലാകഭത്തദായകാനം ഗാമേ. ഭുഞ്ജിതും ആഗച്ഛന്തീതി ‘‘മഹാഥേരോ ഏകകോവ വിഹാരേ ഓഹീനോ അവസ്സം സബ്ബസലാകാ അത്തനോ പാപേത്വാ ഠിതോ’’തി മഞ്ഞമാനാ ആഗച്ഛന്തി.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പക്ഖികഭത്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൧൩. അഭിലക്ഖിതേസു ചതൂസു പക്ഖദിവസേസു ദാതബ്ബം ഭത്തം പക്ഖികം. അഭിലക്ഖിതേസൂതി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസാരമത്തം, ലക്ഖണിയേസുഇച്ചേവത്ഥോ, ഉപോസഥസമാദാനധമ്മസ്സവനപൂജാസക്കാരാദികരണത്ഥം ലക്ഖിതബ്ബേസു സല്ലക്ഖേതബ്ബേസു ഉപലക്ഖേതബ്ബേസൂതി വുത്തം ഹോതി. സ്വേ പക്ഖോതി അജ്ജപക്ഖികം ന ഗാഹേതബ്ബന്തി അട്ഠമിയാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, സത്തമിയാ ഭുഞ്ജനത്ഥായ ന ഗാഹേതബ്ബം, ദായകേഹി നിയമിതദിവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. സ്വേ ലൂഖന്തി അജ്ജ ആവാഹമങ്ഗലാദികരണതോ അതിപണീതം ഭോജനം കരീയതി, സ്വേ തഥാ ന ഭവിസ്സതി, അജ്ജേവ ഭിക്ഖൂ ഭോജേസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൨൫) പന അഞ്ഞഥാ വുത്തം. പക്ഖികഭത്തതോ ഉപോസഥികഭത്തസ്സ ഭേദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദിയിത്വാ’’തിആദി. ഉപോസഥേ ദാതബ്ബം ഭത്തം ഉപോസഥികം.

പക്ഖികഭത്താദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഗന്തുകഭത്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൧൪. നിബന്ധാപിതന്തി ‘‘അസുകവിഹാരേ ആഗന്തുകാ ഭുഞ്ജന്തൂ’’തി നിയമിതം. ഗമികോ ആഗന്തുകഭത്തമ്പീതി ഗാമന്തരതോ ആഗന്ത്വാ അവൂപസന്തേന ഗമികചിത്തേന വസിത്വാ പുന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തം സന്ധായ വുത്തം, ആവാസികസ്സ പന ഗന്തുകാമസ്സ ഗമികഭത്തമേവ ലബ്ഭതി. ‘‘ലേസം ഓഡ്ഡേത്വാ’’തി വുത്തത്താ ലേസാഭാവേന യാവ ഗമനപരിബന്ധോ വിഗച്ഛതി, താവ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ഞാപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ധുരഭത്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൧൫. തണ്ഡുലാദീനി പേസേന്തി…പേ… വട്ടതീതി അഭിഹടഭിക്ഖത്താ വട്ടതി.

൨൧൬. തഥാ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി ഭിക്ഖാനാമേന പടിഗ്ഗഹിതത്താ. പത്തം പൂരേത്വാ ഥകേത്വാ ദിന്നന്തി ‘‘ഗുളകഭത്തം ദേമാ’’തി ദിന്നം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പിണ്ഡപാതഭാജനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗിലാനപച്ചയഭാജനകഥാവണ്ണനാ

൨൧൭. ഇതോ പരം പച്ചയാനുക്കമേന സേനാസനഭാജനകഥായ വത്തബ്ബായപി തസ്സാ മഹാവിസയത്താ, ഗിലാനപച്ചയഭാജനീയകഥായ പന അപ്പവിസയത്താ, പിണ്ഡപാതഭാജനീയകഥായ അനുലോമത്താ ച തദനന്തരം തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഗിലാനപച്ചയഭാജനീയം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ രാജരാജമഹാമത്താതി ഉപലക്ഖണമത്തമേവേതം. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലഗഹപതിമഹാസാലാദയോപി ഏവം കരോന്തിയേവ. ഘണ്ടിം പഹരിത്വാതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ച പാകടത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഉപചാരസീമം…പേ… ഭാജേതബ്ബന്തി ഇദം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നത്താ വുത്തം. കുമ്ഭം പന ആവജ്ജേത്വാതി കുമ്ഭം ദിസാമുഖം കത്വാ. സചേ ഥിനം സപ്പി ഹോതീതി കക്ഖളം സപ്പി ഹോതി. ഥോകം ഥോകമ്പി പാപേതും വട്ടതീതി ഏവം കതേ ഠിതികാപി തിട്ഠതി. സിങ്ഗിവേരമരിചാദിഭേസജ്ജമ്പി അവസേസപത്തഥാലകാദിസമണപരിക്ഖാരോപീതി ഇമിനാ ന കേവലം ഭേസജ്ജമേവ ഗിലാനപച്ചയോ ഹോതി, അഥ ഖോ അവസേസപരിക്ഖാരോപി ഗിലാനപച്ചയേ അന്തോഗധോയേവാതി ദസ്സേതി.

ഗിലാനപച്ചയഭാജനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാവണ്ണനാ

൨൧൮. സേനാസനഭാജനകഥായം സേനാസനഗ്ഗാഹേ വിനിച്ഛയോതി സേനാസനഭാജനമേവാഹ. തത്ഥ ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ ച വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ ചാതി കാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ ദുവിധോ ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥ ഉതുകാലേതി ഹേമന്തഗിമ്ഹാനഉതുകാലേ. വസ്സാവാസേതി വസ്സാനകാലേ. ഭിക്ഖും ഉട്ഠാപേത്വാ സേനാസനം ദാതബ്ബം, അകാലോ നാമ നത്ഥി ദായകേഹി ‘‘ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി ദിന്നസങ്ഘികസേനാസനത്താ. ഏകേകം പരിവേണന്തി ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഏകേകം പരിവേണം. തത്ഥാതി തസ്മിം ലദ്ധപരിവേണേ. ദീഘസാലാതി ചങ്കമനസാലാ. മണ്ഡലമാളോതി ഉപട്ഠാനസാലാ. അനുദഹതീതി പീളേതി. അദാതും ന ലഭതീതി ഇമിനാ സഞ്ചിച്ച അദേന്തസ്സ പടിബാഹനേ പവിസനതോ ദുക്കടന്തി ദീപേതി. ജമ്ബുദീപേ പനാതി അരിയദേസേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം. തേ കിര തഥാ പഞ്ഞാപേന്തി.

൨൧൯. ന ഗോചരഗാമോ ഘട്ടേതബ്ബോതി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ന തത്ഥ മനുസ്സാ വത്തബ്ബാ’’തിആദിനാ. വിതക്കം ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ നിവാരേത്വാ പച്ചയേ ദസ്സന്തീ’’തി ഏവരൂപം വിതക്കം അനുപ്പാദേത്വാ. തേസു ചേ ഏകോതി തേസു മനുസ്സേസു ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ. ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനന്തി പടിച്ഛാദനഭണ്ഡം, സരീരപടിച്ഛാദനം ചീവരന്തി അത്ഥോ. സുദ്ധചിത്തത്താവ അനവജ്ജന്തി ഇദം പുച്ഛിതക്ഖണേ കാരണാചിക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി അസുദ്ധചിത്തസ്സപി പുച്ഛിതപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ദോസാഭാവാ. ഏവം പന ഗതേ മം പുച്ഛിസ്സന്തീതി സഞ്ഞായ അഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനീതി ഖണ്ഡഫുല്ലാഭിസങ്ഖരണസമ്മജ്ജനാദീഹി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനി. മുണ്ഡവേദികായാതി ചേതിയസ്സ ഹമ്മിയവേദികായ ഘടാകാരസ്സ ഉപരി ചതുരസ്സവേദികായ. കത്ഥ പുച്ഛിതബ്ബന്തി പുച്ഛായ യതോ പകതിയാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ പുച്ഛിതബ്ബന്തി വിസ്സജ്ജനാ. കസ്മാ പുച്ഛിതബ്ബന്തിആദി യതോ പകതിയാ ലബ്ഭതി, തത്ഥാപി പുച്ഛനസ്സ കാരണസന്ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പടിക്കമ്മാതി വിഹാരതോ അപസക്കിത്വാ. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോജനദ്വിയോജനന്തരേ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഉപനിക്ഖേപന്തി ഖേത്തം വാ നാളികേരാദിആരാമം വാ കഹാപണാദീനി വാ ആരാമികാനം നിയ്യാതേത്വാ ‘‘ഇതോ ഉപ്പന്നാ വഡ്ഢി വസ്സാവാസികത്ഥായ ഹോതൂ’’തി ദിന്നം. വത്തം കത്വാതി തസ്മിം സേനാസനേ കത്തബ്ബവത്തം കത്വാ. ഇതി സദ്ധാദേയ്യേതി ഏവം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സദ്ധായ ദാതബ്ബേ വസ്സാവാസികലാഭവിസയേതി അത്ഥോ.

വത്ഥു പനാതി തത്രുപ്പാദേ ഉപ്പന്നരൂപിയം, തഞ്ച ‘‘തതോ ചതുപച്ചയം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദിന്നഖേത്താദിതോ ഉപ്പന്നത്താ കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേ ‘‘കപ്പിയഭണ്ഡം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദായകേഹി ദിന്നവത്ഥുസദിസം ഹോതീതി ആഹ ‘‘കപ്പിയകാരകാനഞ്ഹീ’’തിആദി. സങ്ഘസുട്ഠുതായാതി സങ്ഘസ്സ ഹിതായ. പുഗ്ഗലവസേനേവ കാതബ്ബന്തി പരതോ വക്ഖമാനനയേന ഭിക്ഖൂ ചീവരേന കിലമന്തി, ഏത്തകം നാമ തണ്ഡുലഭാഗം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം കാതും രുച്ചതീതിആദിനാ പുഗ്ഗലപരാമാസവസേനേവ കാതബ്ബം, ‘‘സങ്ഘോ ചീവരേന കിലമതീ’’തിആദിനാ പന സങ്ഘപരാമാസവസേന ന കാതബ്ബം. കപ്പിയഭണ്ഡവസേനാതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ചീവരതണ്ഡുലാദിവസേനേവ ചാ’’തി വുത്തം. ച-കാരോ ചേത്ഥ പനസദ്ദത്ഥേ വത്തതി, ന സമുച്ചയത്ഥേതി ദട്ഠബ്ബം. പുഗ്ഗലവസേനേവ കപ്പിയഭണ്ഡവസേന ച അപലോകനപ്പകാരം ദസ്സേതും ‘‘തം പന ഏവം കത്തബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം.

ചീവരപച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാതി സദ്ധാദേയ്യതത്രുപ്പാദവസേന തസ്മിം വസ്സാവാസേ ലബ്ഭമാനചീവരസങ്ഖാതം പച്ചയം ‘‘ഏത്തക’’ന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. സേനാസനസ്സാതി സേനാസനഗ്ഗാഹാപണസ്സ. വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. കസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദി, സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ അത്തനാവ അത്തനോ ഗഹണം അസാരുപ്പം, തസ്മാ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗാഹേസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. സമ്മതസേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ ആണത്തിയാ അഞ്ഞേന ഗഹിതോപി ഗാഹോ രുഹതിയേവാതി വേദിതബ്ബം. അട്ഠപി സോളസപി ജനേ സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി വിസും വിസും സമ്മന്നിതും വട്ടതി, ഉദാഹു ഏകതോതി? ഏകതോപി വട്ടതി. ഏകകമ്മവാചായ സബ്ബേപി ഏകതോ സമ്മന്നിതും വട്ടതി. നിഗ്ഗഹകമ്മമേവ ഹി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ ന കരോതി. സമ്മുതിദാനം പന ബഹൂനമ്പി ഏകതോ കാതും വട്ടതി. തേനേവ സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ഉബ്ബാഹികസമ്മുതിയം അട്ഠപി ജനാ ഏകതോ സമ്മതാതി. ആസനഘരന്തി പടിമാഘരം. മഗ്ഗോതി ഉപചാരസീമബ്ഭന്തരഗതേ ഗാമാഭിമുഖമഗ്ഗേ കതസാലാ വുച്ചതി, ഏവം പോക്ഖരണിരുക്ഖമൂലാദീസുപി. രുക്ഖമൂലാദയോ ഛന്നാ കവാടബദ്ധാവ സേനാസനം. ഇതോ പരാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

൨൨൦. മഹാലാഭപരിവേണകഥായം ലഭന്തീതി തത്ര വാസിനോ ഭിക്ഖൂ ലഭന്തി. വിജടേത്വാതി ഏകേകസ്സ പഹോനകപ്പമാണേന വിയോജേത്വാ. ആവാസേസൂതി സേനാസനേസു. പക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ പക്ഖിപനം നാമ തേസു വസന്താനം ഇതോ ഉപ്പന്നവസ്സാവാസികദാനം. പവിസിതബ്ബന്തി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി തസ്മിം മഹാലാഭേ പരിവേണേ വസിത്വാ ചേതിയേ വത്തം കത്വാവ ലാഭോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

൨൨൧. പച്ചയം വിസ്സജ്ജേതീതി ചീവരപച്ചയം നാധിവാസേതി. അയമ്പീതി തേന വിസ്സജ്ജിതപച്ചയോപി. പാദമൂലേ ഠപേത്വാ സാടകം ദേന്തീതി പച്ചയദായകാ ദേന്തി. ഏതേന ഗഹട്ഠേഹി പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നമ്പി പംസുകൂലികാനമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. അഥ വസ്സാവാസികം ദേമാതി വദന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘പംസുകൂലികാനം ന വട്ടതീ’’തി അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. വസ്സം വുത്ഥഭിക്ഖൂനന്തി പംസുകൂലികതോ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം. ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹേതബ്ബന്തി ‘‘ഇമസ്മിം രുക്ഖേ വാ മണ്ഡപേ വാ വസിത്വാ ചേതിയേ വത്തം കത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹേതബ്ബം.

പാടിപദഅരുണതോതിആദി വസ്സൂപനായികദിവസം സന്ധായ വുത്തം. അന്തരാമുത്തകം പന പാടിപദം അതിക്കമിത്വാപി ഗാഹേതും വട്ടതി. ‘‘കത്ഥ നു ഖോ വസിസ്സാമി, കത്ഥ വസന്തസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതി, കത്ഥ വാ പച്ചയേ ലഭിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നേന വിതക്കേന ചരതീതി വിതക്കചാരികോ. ഇദാനി യം ദായകാ പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥാനം വസ്സാവാസികം ദേതി, തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘പച്ഛിമവസ്സൂപനായികദിവസേ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ആഗന്തുകോ ചേ ഭിക്ഖൂതി ചീവരേ ഗാഹിതേ പച്ഛാ ആഗതോ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. പത്തട്ഠാനേതി വസ്സഗ്ഗേന ആഗന്തുകഭിക്ഖുനോ പത്തട്ഠാനേ. പഠമവസ്സൂപഗതാതി ആഗന്തുകസ്സ ആഗമനതോ പുരേതരമേവ പച്ഛിമികായ വസ്സൂപനായികായ വസ്സൂപഗതാ. ലദ്ധം ലദ്ധന്തി പുനപ്പുനം ദായകാനം സന്തികാ ആഗതാഗതസാടകം.

സാദിയന്താപി ഹി തേനേവ വസ്സാവാസികസ്സ സാമിനോതി ഛിന്നവസ്സത്താ വുത്തം. പഠമമേവ കതികായ കതത്താ ‘‘നേവ അദാതും ലഭന്തീ’’തി വുത്തം, ദാതബ്ബം വാരേന്താനം ഗീവാ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേസമേവ ദാതബ്ബന്തി വസ്സൂപഗതേസു അലദ്ധവസ്സാവാസികാനം ഏകച്ചാനമേവ ദാതബ്ബം. ഭതിനിവിട്ഠന്തി ഭതിം കത്വാ വിയ നിവിട്ഠം പരിയിട്ഠം. ഭതിനിവിട്ഠന്തി വാ പാനീയുപട്ഠാനാദിഭതിം കത്വാ ലദ്ധം. സങ്ഘികം പനാതിആദി കേസഞ്ചി വാദദസ്സനം. തത്ഥ സങ്ഘികം പന അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതന്തി തത്രുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതന്തി ‘‘ഛിന്നവസ്സാവാസികഞ്ച ഇദാനി ഉപ്പജ്ജനകവസ്സാവാസികഞ്ച ഇമേസം ദാതും രുച്ചതീ’’തി അനന്തരേ വുത്തനയേന അപലോകനം കത്വാ ഗാഹിതം സങ്ഘേന ദിന്നത്താ വിബ്ഭന്തോപി ലഭതേവ, പഗേവ ഛിന്നവസ്സോ. പച്ചയവസേന ഗാഹിതം പന തേമാസം വസിത്വാ ഗഹേതും അത്തനാ ദായകേഹി ച അനുമതത്താ ഭതിനിവിട്ഠമ്പി ഛിന്നവസ്സോപി വിബ്ഭന്തോപി ന ലഭതീതി കേചി ആചരിയാ വദന്തി. ഇദഞ്ച പച്ഛാ വുത്തത്താ പമാണം, തേനേവ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഏവം ദായകേഹി ദിന്നം വസ്സാവാസികം ഗഹിതഭിക്ഖുനോ വസ്സച്ഛേദം അകത്വാ വാസോവ ഹേട്ഠാ വിഹിതോ, ന പാനീയുപട്ഠാനാദിഭതികരണമത്തം. യദി ഹി തം ഭതിനിവിട്ഠമേവ സിയാ, ഭതികരണമേവ വിധാതബ്ബം, തസ്മാ വസ്സഗ്ഗേന ഗാഹിതം ഛിന്നവസ്സാദയോ ന ലഭന്തീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുത്ഥോ ഭിക്ഖു വിബ്ഭമതി, സങ്ഘസ്സേവ ത’’ന്തി (മഹാവ. ൩൭൪-൩൭൫) വചനതോ ‘‘വതട്ഠാനേ…പേ… സങ്ഘികം ഹോതീ’’തി വുത്തം. സങ്ഘികം ഹോതീതി ഏതേന വുത്ഥവസ്സാനമ്പി വസ്സാവാസികഭാഗോ സങ്ഘികതോ അമോചിതോ തേസം വിബ്ഭമേന സങ്ഘികോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. മനുസ്സേതി ദായകമനുസ്സേ. ലഭതീതി ‘‘മമ പത്തഭാവം ഏതസ്സ ദേഥാ’’തി ദായകേ സമ്പടിച്ഛാപേന്തേനേവ സങ്ഘികതോ വിയോജിതം ഹോതീതി വുത്തം. വരഭാഗം സാമണേരസ്സാതി തസ്സ പഠമഗാഹത്താ, ഥേരേന പുബ്ബേ പഠമഭാഗസ്സ ഗഹിതത്താ, ഇദാനി ഗയ്ഹമാനസ്സ ദുതിയഭാഗത്താ ച വുത്തം.

൨൨൨. ഇദാനി അന്തരാമുത്തസേനാസനഗ്ഗാഹം ദസ്സേതും ‘‘അയമപരോപീ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ അപരോപീതി പുബ്ബേ വുത്തസേനാസനഗ്ഗാഹദ്വയതോ അഞ്ഞോപീതി അത്ഥോ. നനു ച ‘‘അയം സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി ഉതുകാലേ ച വസ്സാവാസേ ചാ’’തി വുത്തോ, അഥ കസ്മാ ‘‘അയമപരോപീ’’ത്യാദി വുത്തോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ദിവസവസേന ഹീ’’തിആദി. അപരജ്ജുഗതായ ആസാള്ഹിയാതി പഠമവസ്സൂപനായികദിവസഭൂതം ആസാള്ഹിപുണ്ണമിയാ പാടിപദം സന്ധായ വുത്തം, മാസഗതായ ആസാള്ഹിയാതി ദുതിയവസ്സൂപനായികദിവസഭൂതസാവണപുണ്ണമിയാ പാടിപദം. അപരജ്ജുഗതായ പവാരണാതി അസ്സയുജപുണ്ണമിയാ പാടിപദം.

൨൨൩. ഉതുകാലേ പടിബാഹിതും ന ലഭതീതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേസു അഞ്ഞേ സമ്പത്തഭിക്ഖൂ പടിബാഹിതും ന ലഭതി. നവകമ്മന്തി നവകമ്മസമ്മുതി. അകതന്തി അപരിസങ്ഖതം. വിപ്പകതന്തി അനിട്ഠിതം. ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം ദത്വാതി ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം പുഗ്ഗലികം ദത്വാ. തിഭാഗന്തി തതിയഭാഗം. ഏവം വിസ്സജ്ജനമ്പി ഥാവരേന ഥാവരം പരിവത്തനട്ഠാനേയേവ പവിസതി, ന ഇതരഥാ സബ്ബസേനാസനവിസ്സജ്ജനതോ. സചേ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദാതുകാമോ ഹോതീതി സചേ സോ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡഠപനട്ഠാനം വാ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനം വാ ദാതും ന ഇച്ഛതി, അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികാദീനഞ്ഞേവ ദാതുകാമോ ഹോതി, താദിസസ്സ ‘‘തുയ്ഹം പുഗ്ഗലികമേവ കത്വാ ജഗ്ഗാഹീ’’തി ന സബ്ബം ദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥസ്സ കത്തബ്ബവിധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കമ്മ’’ന്തിആദി. ഏവഞ്ഹീതിആദിമ്ഹി ചയാനുരൂപം തതിയഭാഗേ വാ ഉപഡ്ഢഭാഗേ വാ ഗഹിതേ തം ഭാഗം ദാതും ലഭതീതി അത്ഥോ. യേനാതി തേസു ദ്വീസു തീസു ഭിക്ഖൂസു യേന. സോ സാമീതി തസ്സാ ഭൂമിയാ വിഹാരകരണേ സോവ സാമീ, തം പടിബാഹിത്വാ ഇതരേന ന കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൨൨൪. അകതട്ഠാനേതി സേനാസനതോ ബഹി ചയാദീനം അകതട്ഠാനേ. ചയം വാ പമുഖം വാതി സങ്ഘികസേനാസനം നിസ്സായ തതോ ബഹി ബന്ധിത്വാ ഏകം സേനാസനം വാ. ബഹികുട്ടേതി കുട്ടതോ ബഹി, അത്തനോ കതട്ഠാനേതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുപച്ചയസാധാരണകഥാവണ്ണനാ

൨൨൫. ചതുപച്ചയസാധാരണകഥായം സമ്മതേന അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകേനാതി ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ വാ അപലോകനകമ്മേന വാ സമ്മതേന അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസമ്മുതിലദ്ധേന. അവിഭത്തം സങ്ഘികഭണ്ഡന്തി പുച്ഛിതബ്ബകിച്ചം നത്ഥീതി ഏത്ഥ അവിഭത്തം സങ്ഘികഭണ്ഡന്തി കുക്കുച്ചുപ്പത്തിആകാരദസ്സനം, ഏവം കുക്കുച്ചം കത്വാ പുച്ഛിതബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, അപുച്ഛിത്വാവ ദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കസ്മാതി ചേ? ഏത്തകസ്സ സങ്ഘികഭണ്ഡസ്സ വിസ്സജ്ജനത്ഥായേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ കതസമ്മുതികമ്മത്താ. ഗുളപിണ്ഡേ…പേ… ദാതബ്ബോതി ഏത്ഥ ഗുളപിണ്ഡം താലപക്കപ്പമാണന്തി വേദിതബ്ബം. പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സപീതി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം. അഞ്ഞേന കാരണേന ബഹിസീമഗതസ്സപി ഏസേവ നയോ. ഓദനപടിവീസോതി സങ്ഘഭത്താദിസങ്ഘികഓദനപടിവീസോ. അന്തോഉപചാരസീമായം ഠിതസ്സാതി അനാദരേ സാമിവചനം, അന്തോഉപചാരസീമായം ഠിതസ്സേവ ഗാഹേതും വട്ടതി, ന ബഹിഉപചാരസീമം പത്തസ്സാതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൫) ‘‘ബഹിഉപചാരസീമായ ഠിതാനം ഗാഹേഥാതി വദന്തി, ന ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി. അന്തോഗാമട്ഠാനമ്പീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, അന്തോഗാമട്ഠാനമ്പി ബഹിഗാമട്ഠാനമ്പി ഗാഹേതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. സമ്ഭാവനത്ഥോ വാ, തേന അന്തോഗാമട്ഠാനമ്പി ഗാഹേതും വട്ടതി, പഗേവ ബഹിഗാമട്ഠാനന്തി.

ചതുപച്ചയസാധാരണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ചതുപച്ചയഭാജനീയവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

അട്ഠവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.

വിഹാരവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ചതുപച്ചയന്തോഗധത്താ വിഹാരസ്സ ചതുപച്ചയഭാജനകഥാനന്തരം വിഹാരവിനിച്ഛയകഥാ ആരഭീയതേ. തത്രിദം വുച്ചതി –

‘‘കോ വിഹാരോ കേനട്ഠേന;

വിഹാരോ സോ കതിവിധോ;

കേന സോ കസ്സ ദാതബ്ബോ;

കഥം കോ തസ്സ ഇസ്സരോ.

‘‘കേന സോ ഗാഹിതോ കസ്സ;

അനുട്ഠാപനിയാ കതി;

കതിഹങ്ഗേഹി യുത്തസ്സ;

ധുവവാസായ ദീയതേ’’തി.

തത്ഥ കോ വിഹാരോതി ചതൂസു പച്ചയേസു സേനാസനസങ്ഖാതോ ചതൂസു സേനാസനേസു വിഹാരസേനാസനസങ്ഖാതോ ഭിക്ഖൂനം നിവാസഭൂതോ പതിസ്സയവിസേസോ. കേനട്ഠേന വിഹാരോതി വിഹരന്തി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ, ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി വിഹാരേഹി അരിയാ ഏത്ഥ വിഹരന്തീത്യത്ഥോ. സോ കതിവിധോതി സങ്ഘികവിഹാരഗണസന്തകവിഹാരപുഗ്ഗലികവിഹാരവസേന തിബ്ബിധോ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ഭിക്ഖൂനം ദിന്നം വിഹാരം വാ പരിവേണം വാ ആവാസം വാ മഹന്തമ്പി ഖുദ്ദകമ്പി അഭിയുഞ്ജതോ അഭിയോഗോ ന രുഹതി, അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹിതുമ്പി ന സക്കോതി. കസ്മാ? സബ്ബേസം ധുരനിക്ഖേപാഭാവതോ. ന ഹേത്ഥ സബ്ബേ ചാതുദ്ദിസാ ഭിക്ഖൂ ധുരനിക്ഖേപം കരോന്തീതി. ദീഘഭാണകാദിഭേദസ്സ പന ഗണസ്സ, ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തകം അഭിയുഞ്ജിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ സക്കോതി തേ ധുരം നിക്ഖിപാപേതും, തസ്മാ തത്ഥ ആരാമേ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഇമിനാ ദായകസന്തകോ വിഹാരോ നാമ നത്ഥീതി ദീപേതി.

കേന സോ ദാതബ്ബോതി ഖത്തിയേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ യേന കേനചി സോ വിഹാരോ ദാതബ്ബോ. കസ്സ ദാതബ്ബോതി സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദാതബ്ബോ. കഥം ദാതബ്ബോതി യദി സങ്ഘസ്സ ദേതി, ‘‘ഇമം വിഹാരം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി, യദി ഗണസ്സ, ‘‘ഇമം വിഹാരം ആയസ്മന്താനം ദമ്മീ’’തി, യദി പുഗ്ഗലസ്സ, ‘‘ഇമം വിഹാരം ആയസ്മതോ ദമ്മീ’’തി ദാതബ്ബോ. കോ തസ്സ ഇസ്സരോതി യദി സങ്ഘസ്സ ദേതി, സങ്ഘോ തസ്സ വിഹാരസ്സ ഇസ്സരോ. യദി ഗണസ്സ ദേതി, ഗണോ തസ്സ ഇസ്സരോ. യദി പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി, പുഗ്ഗലോ തസ്സ ഇസ്സരോതി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ദീഘഭാണകാദികസ്സ പന ഗണസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തക’’ന്തി.

കേന സോ ഗാഹിതോതി സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന സോ വിഹാരോ ഗാഹിതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതും, യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഏവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ, പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ, യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സേനാസനഗ്ഗാഹാപകോ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൭).

കസ്സ സോ ഗാഹിതോതി ഭിക്ഖൂനം സോ വിഹാരോ ഗാഹിതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേതും, ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ സേയ്യാ ഗണേതും, സേയ്യാ ഗണേത്വാ സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൧൮). അനുട്ഠാപനിയാ കതീതി ചത്താരോ അനുട്ഠാപനീയാ വുഡ്ഢതരോ ഗിലാനോ ഭണ്ഡാഗാരികോ സങ്ഘതോ ലദ്ധസേനാസനോതി. വുത്തഞ്ഹേതം കങ്ഖാവിതരണിയം (കങഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വുഡ്ഢോ ഹി അത്തനോ വുഡ്ഢതായ അനുട്ഠാപനീയോ, ഗിലാനോ ഗിലാനതായ, സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരഗണവാചകാചരിയാനം വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സമ്മന്നിത്വാ ദേതി, തസ്മാ യസ്സ സങ്ഘേന ദിന്നോ, സോപി അനുട്ഠാപനീയോ’’തി.

കതിഹങ്ഗേഹി യുത്തസ്സ ധുവവാസായ ദീയതേതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി യുത്തസ്സ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരോ ദീയതേ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ബഹൂപകാരതായ ഗുണവിസിട്ഠതായ ചേതി. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ബഹൂപകാരതന്തി ഭണ്ഡാഗാരികതാദിബഹുഉപകാരഭാവം, ന കേവലം ഇദമേവാതി ആഹ ‘ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ചാ’തി. തേന ബഹൂപകാരത്തേപി ഗുണവിസിട്ഠത്താഭാവേ ഗുണവിസിട്ഠത്തേപി ബഹൂപകാരത്താഭാവേ ദാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതീ’’തി വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം (കങഖാ. അഭി. ടീ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വചനതോ. ഓമകപരിച്ഛേദേന ഏകേന അങ്ഗേന യുത്തസ്സപി. കതമേന ഏകേന അങ്ഗേന? ബഹൂപകാരതായ വാ ഗുണവിസിട്ഠതായ വാ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോതി ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ബഹൂപകാരതം, ധമ്മകഥികാദീനം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൧൯-൧൨൧) വചനതോ.

സേനാസനഗ്ഗാഹോ പന ദുവിധോ ഉതുകാലേ ച വസ്സാവാസേ ചാതി കാലവസേന. അഥ വാ തയോ സേനാസനഗ്ഗാഹാ പുരിമകോ പച്ഛിമകോ അന്തരാമുത്തകോതി. തേസം വിസേസോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. ‘‘ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ അന്തരാമുത്തകോ ച തങ്ഖണപടിസല്ലാനോ ചാതി ദുബ്ബിധോ. വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ പുരിമകോ ച പച്ഛിമകോ ചാതി ദുബ്ബിധോതി ചത്താരോ സേനാസനഗ്ഗാഹാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി, തം വചനം പാളിയമ്പി അട്ഠകഥായമ്പി ന ആഗതം. പാളിയം (ചൂളവ. ൩൧൮) പന ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനഗ്ഗാഹാ പുരിമകോ പച്ഛിമകോ അന്തരാമുത്തകോ’’ഇച്ചേവ ആഗതോ, അട്ഠകഥായമ്പി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮) ‘‘തീസു സേനാസനഗ്ഗാഹേസു പുരിമകോ ച പച്ഛിമകോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ഗാഹാ ഥാവരാ, അന്തരാമുത്തകേ അയം വിനിച്ഛയോ’’തി ആഗതോ.

ഇദാനി പന ഏകച്ചേ ആചരിയാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ സബ്ബേ വിഹാരാ സങ്ഘികാവ, പുഗ്ഗലികവിഹാരോ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ? വിഹാരദായകാനം വിഹാരദാനകാലേ കുലൂപകാ ‘ഇമം വിഹാരം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദേമാ’തി വചീഭേദം കാരാപേന്തി, തസ്മാ നവവിഹാരാപി സങ്ഘികാ ഏവ. ഏകച്ചേസു വിഹാരേസു ഏവം അവത്വാ ദേന്തേസുപി ‘തസ്മിം ജീവന്തേ പുഗ്ഗലികോ ഹോതി, മതേ സങ്ഘികോയേവാ’തി വുത്തത്താ പോരാണകവിഹാരാപി സങ്ഘികാവ ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. തത്രേവം വിചാരേതബ്ബോ – വചീഭേദം കാരാപേത്വാ ദിന്നവിഹാരേസുപി ദായകാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കരോന്താ നാമ അപ്പകാ, ‘‘ഇമം നാമ ഭിക്ഖും ഇമം നാമ ഥേരം വസാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുത്തദാരമിത്താമച്ചാദീഹി സമ്മന്തേത്വാ പതിട്ഠാപേന്തി, പതിട്ഠാനകാലേ അവദന്താപി ദാനകാലേ യേഭുയ്യേന വദന്തി. അഥ പന കുലൂപകാ ദാനകാലേ സിക്ഖാപേത്വാ വദാപേന്തി, ഏവം വദന്താപി ദായകാ അപ്പകാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദേന്തി, ബഹുതരാ അത്തനോ കുലൂപകമേവ ഉദ്ദിസ്സ ദേന്തി. ഏവം സന്തേ കുലൂപകാനം വചനം നവസു അധമ്മികദാനേസു ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം സങ്ഘസ്സ പരിണാമേതീ’’തി (പാരാ. ൬൬൦; പാചി. ൪൯൨) വുത്തം ഏകം അധമ്മികദാനം ആപജ്ജതി. ‘‘തസ്മിം ജീവന്തേ പുഗ്ഗലികോ, മതേ സങ്ഘികോ’’തി അയം പാഠോ മൂലപുഗ്ഗലികവിസയേ ന ആഗതോ, മൂലസങ്ഘികവിഹാരം ജഗ്ഗാപേതും പുഗ്ഗലികകാരാപനട്ഠാനേ ആഗതോ, തസ്മാ നവവിഹാരാപി പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നാ സന്തിയേവ. പോരാണകവിഹാരാപി മൂലേ പുഗ്ഗലികവസേന ദിന്നാ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം പുഗ്ഗലികവസേനേവ ദീയമാനാപി തസ്മിം ജീവന്തേയേവ വിസ്സാസവസേന ഗയ്ഹമാനാപി പുഗ്ഗലികാ ഹോന്തിയേവ, തസ്മാ സബ്ബസോ പുഗ്ഗലികവിഹാരസ്സ അഭാവവാദോ വിചാരേതബ്ബോവ.

അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ സങ്ഘികവിഹാരാ നാമ ന സന്തി, സബ്ബേ പുഗ്ഗലികാവ. കസ്മാ? നവവിഹാരാപി പതിട്ഠാപനകാലേ ദാനകാലേ ച കുലൂപകഭിക്ഖുംയേവ ഉദ്ദിസ്സ കതത്താ പുഗ്ഗലികാവ, പോരാണകവിഹാരാപി സിസ്സാനുസിസ്സേഹി വാ അഞ്ഞേഹി വാ പുഗ്ഗലേഹി ഏവ പരിഗ്ഗഹിതത്താ, ന കദാചി സങ്ഘേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ പുഗ്ഗലികാവ ഹോന്തി, ന സങ്ഘികാ’’തി വദന്തി. തത്രാപ്യേവം വിചാരേതബ്ബം – നവവിഹാരേപി പതിട്ഠാനകാലേപി ദാനകാലേപി ഏകച്ചേ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കരോന്തി, ഏകച്ചേ പുഗ്ഗലം. പുബ്ബേവ പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ കതേപി അത്ഥകാമാനം പണ്ഡിതാനം വചനം സുത്വാ പുഗ്ഗലികദാനതോ സങ്ഘികദാനമേവ മഹപ്ഫലതരന്തി സദ്ദഹിത്വാ സങ്ഘികേ കരോന്താപി ദായകാ സന്തി, പുഗ്ഗലികവസേന പടിഗ്ഗഹിതേ പോരാണകവിഹാരേപി കേചി ഭിക്ഖൂ മരണകാലേ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേന്തി. കേചി കസ്സചി അദത്വാ മരന്തി, തദാ സോ വിഹാരോ സങ്ഘികോ ഹോതി. സവത്ഥുകമഹാവിഹാരേ പന കരോന്താ രാജരാജമഹാമത്താദയോ ‘‘പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണം സാസനം യാവ തിട്ഠതി, താവ മമ വിഹാരേ വസിത്വാ സങ്ഘോ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി പണിധായ ചിരകാലം സങ്ഘസ്സ പച്ചയുപ്പാദകരം ഗാമഖേത്താദികം ‘‘അമ്ഹാകം വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി ദേന്തി, വിഹാരസ്സാതി ച വിഹാരേ വസനകസങ്ഘസ്സ ഉദ്ദിസ്സ ദേന്തി, ന കുലൂപകഭൂതസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ ഏവ, തസ്മാ യേഭുയ്യേന സങ്ഘികാ ദിസ്സന്തി, പാസാണേസു അക്ഖരം ലിഖിത്വാപി ഠപേന്തി, തസ്മാ സബ്ബസോ സങ്ഘികവിഹാരാഭാവവാദോപി വിചാരേതബ്ബോവ.

അപരേ പന ആചരിയാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ വിഹാരദായകസന്തകാവ, തസ്മാ ദായകായേവ വിചാരേതും ഇസ്സരാ, ന സങ്ഘോ, ന പുഗ്ഗലോ. വിഹാരദായകേ അസന്തേപി തസ്സ പുത്തധീതുനത്തപനത്താദയോ യാവ കുലപരമ്പരാ തസ്സ വിഹാരസ്സ ഇസ്സരാവ ഹോന്തി. കസ്മാതി ചേ? ‘യേന വിഹാരോ കാരിതോ, സോ വിഹാരസാമികോ’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) ആഗതത്താ ച ‘തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) ച വചനതോ വിഹാരസ്സാമിഭൂതോ ദായകോ വാ തസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോ വാ വിചാരേതും ഇസ്സരോ. ‘പച്ഛിന്നേ കുലവംസേ യോ തസ്സ ജനപദസ്സ സാമികോ, സോ അച്ഛിന്ദിത്വാ പുന ദേതി ചിത്തലപബ്ബതേ ഭിക്ഖുനാ നീഹടം ഉദകവാഹകം അളനാഗരാജമഹേസീ വിയ, ഏവമ്പി വട്ടതീ’തി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯) വചനതോ വിഹാരദായകസ്സ കുലവംസേ പച്ഛിന്നേപി തസ്സ ജനപദസ്സ ഇസ്സരോ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ യോ കോചി ഇസ്സരോ വാ വിഹാരം വിചാരേതും യഥാജ്ഝാസയം ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തമ്പി അഞ്ഞേ പണ്ഡിതാ നാനുജാനന്തി.

കഥം? ‘‘യേന വിഹാരോ കാരിതോ, സോ വിഹാരസാമികോ’’തി വചനം പുബ്ബവോഹാരവസേന വുത്തം, ന ഇദാനി ഇസ്സരവസേന യഥാ ജേതവനം, പത്തസ്സാമികോത്യാദി. യഥാ ഹി ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ വനം ഉയ്യാനം ജേതവനന്തി വിഗ്ഗഹേ കതേ യദിപി അനാഥപിണ്ഡികേന കിണിത്വാ വിഹാരപതിട്ഠാപനകാലതോ പട്ഠായ രാജകുമാരോ തസ്സ ഉയ്യാനസ്സ ഇസ്സരോ ന ഹോതി, തഥാപി അനാഥപിണ്ഡികേന കിണിതകാലതോ പുബ്ബേ ഇസ്സരഭൂതപുബ്ബത്താ പുബ്ബവോഹാരവസേന സബ്ബദാപി ജേതവനന്ത്വേവ വോഹരീയതി. യഥാ ച പത്തസ്സ സാമികോ പത്തസ്സാമികോതി വിഗ്ഗഹേ കതേ യദിപി ദായകേഹി കിണിത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ കമ്മാരോ പത്തസ്സ ഇസ്സരോ ന ഹോതി, തഥാപി ദായകേന കിണിതകാലതോ പുബ്ബേ ഇസ്സരഭൂതപുബ്ബത്താ പുബ്ബവോഹാരവസേന പത്തസ്സാമികോത്വേവ വോഹരീയതി, ഏവം യദിപി ഭിക്ഖുസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ദായകോ വിഹാരസ്സ ഇസ്സരോ ന ഹോതി വത്ഥുപരിച്ചാഗലക്ഖണത്താ ദാനസ്സ, തഥാപി ദാനകാലതോ പുബ്ബേ ഇസ്സരഭൂതപുബ്ബത്താ പുബ്ബവോഹാരവസേന വിഹാരസ്സാമികോത്വേവ വോഹരീയതി, ന മുഖ്യതോ ഇസ്സരഭാവതോതി വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ സങ്ഘാദയോ പടിഗ്ഗാഹകാ ഏവ വിചാരേതും ഇസ്സരാ, ന ദായകോ.

കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? സന്തേസുപി അനാഥപിണ്ഡികാദീസു വിഹാരദായകേസു ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതു’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൧൭) സങ്ഘേന സമ്മതം സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം അനുജാനിത്വാ, ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ…പേ… സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൧൮) സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സേവ വിചാരേതും ഇസ്സരഭാവസ്സ വചനതോ ച ‘‘ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘികം ഭൂമിം ഗഹേത്വാ സോധേത്വാ സങ്ഘികം സേനാസനം കരോന്തി, യേന സാ ഭൂമി പഠമം ഗഹിതാ, സോ സാമീ’’തി ച ‘‘ഉഭോപി പുഗ്ഗലികം കരോന്തി, സോയേവ സാമീ’’തി ച ‘‘യോ പന സങ്ഘികം വല്ലിമത്തമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ ആഹരിമേന ഉപകരണേന സങ്ഘികായ ഭൂമിയാ പുഗ്ഗലികവിഹാരം കാരേതി, ഉപഡ്ഢം സങ്ഘികം ഉപഡ്ഢം പുഗ്ഗലിക’’ന്തി ച സങ്ഘപുഗ്ഗലാനംയേവ സാമിഭാവസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ച വിഞ്ഞായതി.

‘‘തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാവചനമ്പി തേസം വിഹാരസ്സ ഇസ്സരഭാവദീപകം ന ഹോതി, അഥ ഖോ ഗമികോ ഭിക്ഖു ദിസം ഗന്തുകാമോ വിഹാരേ ആപുച്ഛിതബ്ബഭിക്ഖുസാമണേരആരാമികേസു അസന്തേസു തേ ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബഭാവമേവ ദീപേതി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം ‘‘ഇമം പന ദസവിധമ്പി സേയ്യം സങ്ഘികേ വിഹാരേ സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ പക്കമന്തേന ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമിതബ്ബം, ആപുച്ഛന്തേന ച ഭിക്ഖുമ്ഹി സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ…പേ… തസ്മിം അസതി ആരാമികോ, തസ്മിമ്പി അസതി യേന വിഹാരോ കാരിതോ, സോ വിഹാരസ്സാമികോ, തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ’’തി. ഏവം ആരാമികസ്സപി ആപുച്ഛിതബ്ബതോ ഓലോകനത്ഥായ വത്തസീസേനേവ ആപുച്ഛിതബ്ബോ, ന തേസം സങ്ഘികസേനാസനസ്സ ഇസ്സരഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘പച്ഛിന്നേ കുലവംസേ’’ത്യാദിവചനഞ്ച അകപ്പിയവസേന കതാനം അകപ്പിയവോഹാരേന പടിഗ്ഗഹിതാനം ഖേത്തവത്ഥുതളാകാദീനം അകപ്പിയത്താ ഭിക്ഖൂഹി പരിച്ചത്താനം കപ്പിയകരണത്ഥായ രാജാദീഹി ഗഹേത്വാ പുന തേസംയേവ ഭിക്ഖൂനം ദാനമേവ ദീപേതി, ന തേസം രാജാദീനം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അഞ്ഞേസം സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയാനം ദാനം. യദി ദദേയ്യും, അധമ്മികദാനഅധമ്മികപഅഗ്ഗഹഅധമ്മികപരിഭോഗാ സിയും. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരേ (പരി. അട്ഠ. ൩൨൯) ‘‘നവ അധമ്മികാനി ദാനാനി സങ്ഘസ്സ പരിണതം അഞ്ഞസങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ പരിണാമേതി, ചേതിയസ്സ പരിണതം അഞ്ഞചേതിയസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ പരിണാമേതി, പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം അഞ്ഞപുഗ്ഗലസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ പരിണാമേതീ’’തി. അട്ഠകഥായഞ്ച (പരി. അട്ഠ. ൩൨൯) ‘‘നവ അധമ്മികാനി ദാനാനീതി…പേ… ഏവം വുത്താനി. നവ പടിഗ്ഗഹപരിഭോഗാതി ഏതേസംയേവ ദാനാനം പടിഗ്ഗഹാ ച പരിഭോഗാ ചാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ യദി രാജാദയോ ഇസ്സരാതി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദേയ്യും, തമ്പി ദാനം അധമ്മികദാനം ഹോതി, തം ദാനം പടിഗ്ഗഹാ ച അധമ്മികപടിഗ്ഗഹാ ഹോന്തി, തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്താ ച അധമ്മികപരിഭോഗാ ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥാപി ഏവം വദേയ്യും ‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൨൯൫, ൩൧൫) ‘സങ്ഘസ്സാ’തി അയം സദ്ദോ ‘ദാന’ന്തി ഏത്ഥ സാമിസമ്ബന്ധോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ സമ്പദാനമേവ, ‘ദായകസ്സാ’തി പന സാമിസമ്ബന്ധോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ, തസ്മാ സാമിഭൂതോ ദായകോവ ഇസ്സരോ, ന സമ്പദാനഭൂതോ സങ്ഘോ’’തി. തേ ഏവം വത്തബ്ബാ – ‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സാ’’തി ഇദം ദാനസമയേ പവത്തവസേന വുത്തം, ന ദിന്നസമയേ പവത്തവസേന. ദാനകാലേ ഹി ദായകോ അത്തനോ വത്ഥുഭൂതം വിഹാരം സങ്ഘസ്സ പരിച്ചജിത്വാ ദേതി, തസ്മാ തസ്മിം സമയേ ദായകോ സാമീ ഹോതി, സങ്ഘോ സമ്പദാനം, ദിന്നകാലേ പന സങ്ഘോവ സാമീ ഹോതി വിഹാരസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ, ന ദായകോ പരിച്ചത്തത്താ, തസ്മാ സങ്ഘോ വിചാരേതും ഇസ്സരോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പരിച്ചത്തം തം, ഭിക്ഖവേ, ദായകേഹീ’’തി (ചൂളവ. ൨൭൩). ഇദം പന സദ്ദലക്ഖണഗരുകാ സദ്ദഹിസ്സന്തീതി വുത്തം, അത്ഥതോ പന ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം ദാനകാലേയേവ ദായകസന്തകഭാവോ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ പടിഗ്ഗാഹകസന്തകഭാവോ സബ്ബേസം പാകടോ, തസ്മാ ഇദമ്പി വചനം ദായകസന്തകഭാവസാധകം ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഹോതു, തഥാപി ‘‘സചേ ഭിക്ഖൂഹി പരിച്ചത്തഭാവം ഞത്വാ സാമികോ വാ തസ്സ പുത്തധീതരോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി വംസേ ഉപ്പന്നോ പുന കപ്പിയവോഹാരേന ദേതി, വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯) വുത്തത്താ വിഹാരസ്സാമികഭൂതദായകസ്സ വാ തസ്സ പുത്തധീതാദീനം വംസേ ഉപ്പന്നാനം വാ ദാതും ഇസ്സരഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി. ന സിദ്ധോ. കസ്മാതി ചേ? നനു വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖൂഹി പരിച്ചത്തഭാവം ഞത്വാ’’തി, തസ്മാ അകപ്പിയത്താ ഭിക്ഖൂഹി പരിച്ചത്തമേവ കപ്പിയകരണത്ഥായ ദായകാദീഹി പുന കപ്പിയവോഹാരേന ദേതി, വട്ടതി. യഥാ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ ഭിക്ഖൂഹി അപരിഭുത്തമേവ ഖാദനീയഭോജനീയം ഭിക്ഖുസന്തകംയേവ ആപത്തിമോചനത്ഥം ദായകാദയോ പടിഗ്ഗഹാപേതി, ന പരിഭുത്തം, യഥാ ച ബീജഗാമപരിയാപന്നംയേവ ഭിക്ഖുസന്തകം ബീജഗാമഭൂതഗാമഭാവതോ പരിമോചനത്ഥം കപ്പിയകാരകാദയോ കപ്പിയം കരോന്തി, ന അപരിയാപന്നം, ഏവം അകപ്പിയം ഭിക്ഖൂഹി പരിച്ചത്തംയേവ തളാകാദികം കപ്പിയകരണത്ഥം ദായകാദയോ പുന ദേന്തി, ന അപരിച്ചത്തം, തസ്മാ ഇദമ്പി വചനം കപ്പിയകരണത്തംയേവ സാധേതി, ന ഇസ്സരത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

തഥാപി ഏവം വദേയ്യും ‘‘ജാതിഭൂമിയം ജാതിഭൂമികാ ഉപാസകാ ആയസ്മന്തം ധമ്മികത്ഥേരം സത്തഹി ജാതിഭൂമികവിഹാരേഹി പബ്ബാജയിംസൂതി വചനതോ ദായകോ വിഹാരസ്സ ഇസ്സരോതി വിഞ്ഞായതി. ഇസ്സരത്തായേവ ഹി തേ ഥേരം പബ്ബാജേതും സക്കാ, നോ അനിസ്സരാ’’തി, ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബം. കസ്മാ? ‘‘ജാതിഭൂമികാ ഉപാസകാ’’ഇച്ചേവ ഹി വുത്തം, ന ‘‘വിഹാരദായകാ’’തി, തസ്മാ തസ്മിം ദേസേ വസന്താ ബഹവോ ഉപാസകാ ആയസ്മന്തം ധമ്മികത്ഥേരം അയുത്തചാരിത്താ സകലസത്തവിഹാരതോ പബ്ബാജയിംസു, ന അത്തനോ വിഹാരദായകഭാവേന ഇസ്സരത്താ, തസ്മാ ഇദമ്പി ഉദാഹരണം ന ഇസ്സരഭാവദീപകം, അഥ ഖോ അപരാധാനുരൂപകരണഭാവദീപകന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം യദാ ദായകോ വിഹാരം പതിട്ഠാപേത്വാ ദേതി, തസ്സ മുഞ്ചചേതനം പത്വാ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ സോ വാ തസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോ വാ ജനപദസ്സാമികരാജാദയോ വാ ഇസ്സരാ ഭവിതും വാ വിചാരേതും വാ ന ലഭന്തി, പടിഗ്ഗാഹകഭൂതോ സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ സോയേവ ഇസ്സരോ ഭവിതും വാ വിചാരേതും വാ ലഭതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ ദായകാദീനം ഇസ്സരോ ഭവിതും അലഭനഭാവോ കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘വത്ഥുപരിച്ചാഗലക്ഖണത്താ ദാനസ്സ, പഥവാദിവത്ഥുപരിച്ചാഗേന ച പുന ഗഹണസ്സ അയുത്തത്താ’’തി വിമതിവിനോദനിയം വചനതോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യം ദീയമാനം പതതി, തം സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും, പരിച്ചത്തം തം, ഭിക്ഖവേ, ദായകേഹീ’’തി (ചൂളവ. ൨൭൩) ഭഗവതാ വുത്തത്താ ച ‘‘പരിച്ചത്തം തം, ഭിക്ഖവേ, ദായകേഹീതി വചനേന പനേത്ഥ പരസന്തകാഭാവോ ദീപിതോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ച വിഞ്ഞായതി. സങ്ഘാദീനം ഇസ്സരോ ഭവിതും ലഭനഭാവോ കഥം ഞാതബ്ബോതി ചേ? സങ്ഘികോ നാമ വിഹാരോ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ ഹോതി പരിച്ചത്തോ, ‘‘പുഗ്ഗലികേ പുഗ്ഗലികസഞ്ഞീ അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലികേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ, അത്തനോ പുഗ്ഗലികേ അനാപത്തീ’’തി പാചിത്തിയപാളിയം (പാചി. ൧൧൭, ൧൨൭) ആഗമനതോ ച ‘‘അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലപാദകം ഗാമദാരകേഹി പംസ്വാഗാരകേസു കീളന്തേഹി കതമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) സമന്തപാസാദികായം വചനതോ ച ‘‘അഭിയോഗേപി ചേത്ഥ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ഭിക്ഖൂനം ദിന്നം വിഹാരം വാ പരിവേണം വാ ആവാസം വാ മഹന്തമ്പി ഖുദ്ദകമ്പി അഭിയുഞ്ജതോ അഭിയോഗോ ന രുഹതി, അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹിതുമ്പി ന സക്കോതി. കസ്മാ? സബ്ബേസം ധുരനിക്ഖേപാഭാവതോ. ന ഹേത്ഥ സബ്ബേ ചാതുദ്ദിസാ ഭിക്ഖൂ ധുരനിക്ഖേപം കരോന്തീതി. ദീഘഭാണകാദിഭേദസ്സ പന ഗണസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തകം അഭിയുഞ്ജിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ സക്കോതി തേ ധുരം നിക്ഖിപാപേതു’’ന്തി ദുതിയപാരാജികവണ്ണനായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൨) വചനതോ ച വിഞ്ഞായതി.

കഥം ദായകാദീനം വിചാരേതും അലഭനഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി ചേ? സന്തേസുപി വേളുവനവിഹാരാദിദായകേസു തേസം വിചാരണം അനനുജാനിത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതു’’ന്തി ഭിക്ഖുസ്സേവ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതിഅനുജാനതോ ച ഭണ്ഡനകാരകേസു കോസമ്ബകഭിക്ഖൂസു സാവത്ഥിം ആഗതേസു അനാഥപിണ്ഡികേന ച വിസാഖായ മഹാഉപാസികായ ച ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു പടിപജ്ജാമീ’’തി (മഹാവ. ൪൬൮) ഏവം ജേതവനവിഹാരദായകപുബ്ബാരാമവിഹാരദായകഭൂതേസു ആരോചിതേസുപി തേസം സേനാസനവിചാരണം അവത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, തേസു ഭിക്ഖൂസു സേനാസനേ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ആരോചിതേ ‘‘തേന ഹി, സാരിപുത്ത, വിവിത്തം സേനാസനം ദാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘സചേ പന, ഭന്തേ, വിവിത്തം ന ഹോതി, കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി വിവിത്തം കത്വാപി ദാതബ്ബം, ന ത്വേവാഹം, സാരിപുത്ത, കേനചി പരിയായേന വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പടിബാഹിതബ്ബന്തി വദാമി, യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൪൭൩) ഥേരസ്സേവ സേനാസനസ്സ വിചാരണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ച വിഞ്ഞായതി.

കഥം പന സങ്ഘാദീനം സേനാസനം വിചാരേതും ലഭനഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘ഏവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ – പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ, യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സേനാസനഗ്ഗാഹാപകോ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീതി (ചൂളവ. ൩൧൭).

ഏവം സങ്ഘേന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നാപേത്വാ പുന തേന സങ്ഘസമ്മതേന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന സേനാസനഗ്ഗാഹകവിധാനം അനുജാനിതും അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേതും, ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ സേയ്യാ ഗണേതും, സേയ്യാ ഗണേത്വാ സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തി വചനതോ സങ്ഘികസേനാസനസ്സ സങ്ഘേന വിചാരേതും ലഭനഭാവോ വിഞ്ഞായതി.

‘‘ദീഘഭാണകാദിഭേദസ്സ പന ഗണസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ ദിന്നവിഹാരാദിം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തേ ധുരനിക്ഖേപസമ്ഭവാ പാരാജിക’’ന്തി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൨) ആഗമനതോ ച ‘‘അത്തനോ പുഗ്ഗലികേ അനാപത്തീ’’തി പാളിയം (പാചി. ൧൧൭) ആഗമനതോ ച ‘‘യസ്മിം പന വിസ്സാസോ രുഹതി, തസ്സ സന്തകം അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീതി മഹാപച്ചരിആദീസു വുത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൨) വചനതോ ച ഗണസ്സ ദിന്നോ ഗണസന്തകവിഹാരോ ഗണേനേവ വിചാരീയതേ, നോ ദായകാദീഹി. പുഗ്ഗലസ്സ ദിന്നോ പുഗ്ഗലികവിഹാരോപി പടിഗ്ഗാഹകപുഗ്ഗലേനേവ വിചാരീയതേ, നോ ദായകാദീഹീതി വിഞ്ഞായതി. ഏവം വിനയപാളിയം അട്ഠകഥാടീകാസു ച വിഹാരസ്സ സങ്ഘികഗണസന്തകപുഗ്ഗലികവസേന തിവിധസ്സേവ വചനതോ ച തേസംയേവ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലാനം വിഹാരവിചാരണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ച ദായകസന്തകസ്സ വിഹാരസ്സ വിസും അവുത്തത്താ ച ദായകാനം വിഹാരവിചാരണസ്സ അനനുഞ്ഞാതത്താ ച സങ്ഘാദയോ ഏവ വിഹാരസ്സ ഇസ്സരാ ഹോന്തി, തേയേവ ച വിചാരേതും ലഭന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഹോതു, തേസു പടിഗ്ഗാഹകഭൂതേസു സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലേസു സോ വിഹാരോ കസ്സ സന്തകോ ഹോതി, കേന ച വിചാരേതബ്ബോതി? വുച്ചതേ – സങ്ഘികവിഹാരേ താവ ‘‘ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി ദിന്നത്താ പടിഗ്ഗാഹകേസു കാലകതേസുപി തദഞ്ഞോ ചാതുദ്ദിസസങ്ഘോ ച അനാഗതസങ്ഘോ ച ഇസ്സരോ, തസ്സ സന്തകോ, തേന വിചാരേതബ്ബോ. ഗണസന്തകേ പന തസ്മിം ഗണേ യാവ ഏകോപി അത്ഥി, താവ ഗണസന്തകോവ, തേന അവസിട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ വിചാരേതബ്ബോ. സബ്ബേസു കാലകതേസു യദി സകലഗണോ വാ തംഗണപരിയാപന്നഅവസിട്ഠപുഗ്ഗലോ വാ ജീവമാനകാലേയേവ യസ്സ കസ്സചി ദിന്നോ, യേന ച വിസ്സാസഗ്ഗാഹവസേന ഗഹിതോ, സോ ഇസ്സരോ. സചേപി സകലഗണോ ജീവമാനകാലേയേവ അഞ്ഞഗണസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദേതി, തേ അഞ്ഞഗണസങ്ഘപുഗ്ഗലാ ഇസ്സരാ ഹോന്തി. പുഗ്ഗലികവിഹാരേ പന സോ വിഹാരസ്സാമികോ അത്തനോ ജീവമാനകാലേയേവ സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദേതി, തേ ഇസ്സരാ ഹോന്തി. യോ വാ പന തസ്സ ജീവമാനസ്സേവ വിസ്സാസഗ്ഗാഹവസേന ഗണ്ഹാതി, സോവ ഇസ്സരോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? സങ്ഘികേ വിഹാരസ്സ ഗരുഭണ്ഡത്താ അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗികം ഹോതി, ന കസ്സചി ദാതബ്ബം. ഗണസന്തകപുഗ്ഗലികേസു പന തേസം സാമികത്താ ദാനവിസ്സാസഗ്ഗാഹാ രുഹന്തി, ‘‘തസ്മാ സോ ജീവമാനോയേവ സബ്ബം അത്തനോ പരിക്ഖാരം നിസ്സജ്ജിത്വാ കസ്സചി അദാസി, കോചി വാ വിസ്സാസം അഗ്ഗഹേസി. യസ്സ ദിന്നം, യേന ച ഗഹിതം, തസ്സേവ ഹോതീ’’തി ച ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഹോതി അവിഭത്തം, ഏകസ്മിം കാലകതേ ഇതരോ സാമീ, ബഹൂനമ്പി സന്തകേ ഏസേവ നയോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൯) ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ വിഞ്ഞായതി.

ഏവം പന വിസ്സജ്ജേത്വാ അദിന്നം ‘‘മമച്ചയേന അസുകസ്സ ഹോതൂ’’തി ദാനം അച്ചയദാനത്താ ന രുഹതി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൪൧൯) ‘‘സചേ ഹി പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു യോ കോചി കാലം കരോന്തോ ‘മമച്ചയേന മയ്ഹം പരിക്ഖാരോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഹോതു, ആചരിയസ്സ ഹോതു, സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ഹോതു, അന്തേവാസികസ്സ ഹോതു, മാതു ഹോതു, പിതു ഹോതു, അഞ്ഞസ്സ വാ കസ്സചി ഹോതൂ’തി വദതി, തേസം ന ഹോതി, സങ്ഘസ്സേവ ഹോതി. ന ഹി പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം അച്ചയദാനം രുഹതി, ഗിഹീനം പന രുഹതീ’’തി. ഏത്ഥ ച ഏകച്ചേ പന വിനയധരാ ‘‘ഗിഹീനന്തി പദം സമ്പദാനന്തി ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം സന്തകം അച്ചയദാനവസേന ഗിഹീനം ദദന്തേ രുഹതി, പഞ്ചന്നം പന സഹധമ്മികാനം ദേന്തോ ന രുഹതീ’’തി വദന്തി. ഏവം സന്തേ മാതാപിതൂനം ദദന്തോപി രുഹേയ്യ തേസം ഗിഹിഭൂതത്താ. ‘‘അഥ ച പന ‘മാതു ഹോതു, പിതു ഹോതു, അഞ്ഞസ്സ വാ കസ്സചി ഹോതൂ’തി വദതി, തേസം ന ഹോതീ’’തി വചനതോ ന രുഹതീതി വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ ‘‘ഗിഹീനം പനാ’’തി ഇദം ന സമ്പദാനവചനം, അഥ ഖോ സാമിവചനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ഗിഹീനം പന സന്തകം അച്ചയദാനം രുഹതീതി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘സചേ ഹി പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു യോ കോചി കാലം കരോന്തോ മമച്ചയേന മയ്ഹം പരിക്ഖാരോ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഹി പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം അച്ചയദാനം രുഹതി, ഗിഹീനം പന രുഹതീ’’തി വുത്തത്താ സാമ്യത്ഥേ ഛട്ഠീബഹുവചനം സമത്ഥിതം ഭവതി. യദി ഏവം ‘‘ഗിഹീന’’ന്തി പദസ്സ അസമ്പദാനത്തേ സതി കതമം സമ്പദാനം ഹോതീതി? ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തി പദം. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൪൧൯) ‘‘മാതു ഹോതു, പിതു ഹോതു, അഞ്ഞസ്സ വാ കസ്സചി ഹോതൂ’’തി. അയമത്ഥോ അജ്ജുകവത്ഥുനാ (പാരാ. ൧൫൮) ദീപേതബ്ബോ. ഏവം ജീവമാനകാലേയേവ ദത്വാ മതേസു വിനിച്ഛയോ അമ്ഹേഹി ഞാതോ, കസ്സചി അദത്വാ മതേസു വിനിച്ഛയോ കഥം ഞാതബ്ബോതി? തത്ഥാപി സങ്ഘികേ താവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സങ്ഘോവ ഇസ്സരോ, ഗണസന്തകേ പന ഏകച്ചേസു അവസേസാ ഇസ്സരാ, സബ്ബേസു മതേസു സങ്ഘോവ ഇസ്സരോ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൯) ‘‘സബ്ബേസു മതേസു സങ്ഘികം ഹോതീ’’തി. പുഗ്ഗലികേ പന വിഹാരസ്സ ഗരുഭണ്ഡത്താ അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗികം സങ്ഘികമേവ ഹോതി.

കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, കാലകതേ സങ്ഘോ സാമീ പത്തചീവരേ, അപിച ഗിലാനുപട്ഠാകാ ബഹൂപകാരാ, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേന തിചീവരഞ്ച പത്തഞ്ച ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ദാതും. യം തത്ഥ ലഹുഭണ്ഡം ലഹുപരിക്ഖാരം, തം സമ്മുഖീഭൂതേന സങ്ഘേന ഭാജേതും. യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡം ഗരുപരിക്ഖാരം, തം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൯) തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന വുത്തത്താ വിഞ്ഞായതി. ഏവമ്പി ‘‘ഗരുഭണ്ഡം ഗരുപരിക്ഖാരം’’ഇച്ചേവ ഭഗവതാ വുത്തം, ന ‘‘വിഹാര’’ന്തി, തസ്മാ കഥം വിഹാരസ്സ ഗരുഭണ്ഡഭാവോതി വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘വിഹാരോ വിഹാരവത്ഥു, ഇദം ദുതിയം അവേഭങ്ഗിക’’ന്തി പാളിയം,

‘‘ദ്വിസങ്ഗഹാനി ദ്വേ ഹോന്തി, തതിയം ചതുസങ്ഗഹം;

ചതുത്ഥം നവകോട്ഠാസം, പഞ്ചമം അട്ഠഭേദനം.

‘‘ഇതി പഞ്ചഹി രാസീഹി, പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ;

പഞ്ചവീസവിധം നാഥോ, ഗരുഭണ്ഡം പകാസയീ’’തി. (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) –

അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തത്താ വിഞ്ഞായതി.

ഇതി ദായകോ വിഹാരം കത്വാ കുലൂപകഭിക്ഖുസ്സ ദേതി, തസ്സ മുഞ്ചചേതനുപ്പത്തിതോ പുബ്ബകാലേ ദായകോ വിഹാരസ്സാമികോ ഹോതി, ദാതും വാ വിചാരേതും വാ ഇസ്സരോ, മുഞ്ചചേതനുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ പടിഗ്ഗാഹകഭിക്ഖു സാമികോ ഹോതി, പരിഭുഞ്ജിതും വാ അഞ്ഞേസം ദാതും വാ ഇസ്സരോ. സോ പുഗ്ഗലോ അത്തനോ ജീവമാനക്ഖണേയേവ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം നിസ്സജ്ജിത്വാ ദേതി, തദാ തേ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ സാമികാ ഹോന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വാ അഞ്ഞസ്സ വാ ദാതും ഇസ്സരാ. യദി പന കസ്സചി അദത്വാവ കാലം കരോതി, തദാ സങ്ഘോവ തസ്സ വിഹാരസ്സ സാമികോ ഹോതി, ന ദായകോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ, സങ്ഘാനുമതിയാ ഏവ പുഗ്ഗലോ പരിഭുഞ്ജിതും ലഭതി, ന അത്തനോ ഇസ്സരവതായാതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം മൂലതോയേവ സങ്ഘസ്സ ദിന്നത്താ സങ്ഘികഭൂതവിഹാരോ വാ മൂലേ ഗണപുഗ്ഗലാനം ദിന്നത്താ ഗണസന്തകപുഗ്ഗലികഭൂതോപി തേസം ഗണപുഗ്ഗലാനം അഞ്ഞസ്സ നിസ്സജ്ജനവസേന അദത്വാ കാലകതത്താ പച്ഛാ സങ്ഘികഭാവം പത്തവിഹാരോ വാ സങ്ഘേന വിചാരേതബ്ബോ ഹോതി. സങ്ഘേനപി ഭഗവതോ അനുമതിയാ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിത്വാ ഗാഹാപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം സേനാസനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൧൭) ‘‘അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി ‘കേന നു ഖോ സേനാസനം ഗാഹേതബ്ബ’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതു’ന്തി’’ആദി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ വസ്സകാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ, ഉതുകാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ, ധുവവാസവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതി തിവിധോ ഹോതി. തേസു വസ്സകാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ പുരിമവസ്സവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ, പച്ഛിമവസ്സവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതി ദുവിധോ. ഉതുകാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോപി അന്തരാമുത്തകവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ, തങ്ഖണപടിസല്ലാനവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതി ദുവിധോ’’തി ആചരിയാ വദന്തി, ഏതം പാളിയാ ച അട്ഠകഥായ ച അസമേന്തം വിയ ദിസ്സതി. പാളിയഞ്ഹി (ചൂളവ. ൩൧൮) ‘‘അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി ‘കതി നു ഖോ സേനാസനഗ്ഗാഹോ’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനഗ്ഗാഹാ പുരിമകോ പച്ഛിമകോ അന്തരാമുത്തകോ. അപരജ്ജുഗതായ ആസാള്ഹിയാ പുരിമകോ ഗാഹേതബ്ബോ, മാസഗതായ ആസാള്ഹിയാ പച്ഛിമകോ ഗാഹേതബ്ബോ, അപരജ്ജുഗതായ പവാരണായ ആയതിം വസ്സാവാസത്ഥായ അന്തരാമുത്തകോ ഗാഹേതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ സേനാസനഗ്ഗാഹാ’’തി ഏവം ആഗതോ, അട്ഠകഥായമ്പി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮) ‘‘തീസു സേനാസനഗ്ഗാഹേസു പുരിമകോ ച പച്ഛിമകോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ഗാഹാ ഥാവരാ. അന്തരാമുത്തകേ അയം വിനിച്ഛയോ…പേ… അയം താവ അന്തോവസ്സേ വസ്സൂപനായികാദിവസേന പാളിയം ആഗതസേനാസനഗ്ഗാഹകഥാ, അയം പന സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി ഉതുകാലേ ച വസ്സാവാസേ ചാ’’തി ഏവം ആഗതോ, തസ്മാ സങ്ഘേന സമ്മതസേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന വിചാരേതബ്ബാ.

സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ, വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹോതി ദുവിധോ. തത്ഥ ഉതുകാലോ നാമ ഹേമന്തഉതുഗിമ്ഹഉതുവസേന അട്ഠ മാസാ, തസ്മിം കാലേ ഭിക്ഖൂ അനിയതാവാസാ ഹോന്തി, തസ്മാ യേ യദാ ആഗച്ഛന്തി, തേസം തദാ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠാപേത്വാ സേനാസനം ദാതബ്ബം, അകാലോ നാമ നത്ഥി. അയം ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ. വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ പന ‘‘പുരിമകോ പച്ഛിമകോ അന്തരാമുത്തകോ’’തി പാളിയം ആഗതനയേന തിവിധോ ഹോതി. അന്തരാമുത്തകോപി ഹി ആയതിം വസ്സാവാസത്ഥായ ഗാഹിതത്താ വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹമേവ പവിസതി, ന ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അപരജ്ജുഗതായ പവാരണായ ആയതിം വസ്സാവാസത്ഥായ അന്തരാമുത്തകോ ഗാഹേതബ്ബോ’’തി. തങ്ഖണപടിസല്ലാനവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതി ച നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം വിസും ആഗതോ, ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോയേവ തദങ്ഗസേനാസനഗ്ഗാഹോതിപി തങ്ഖണപടിസല്ലാനവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതിപി വദന്തി, തസ്മാ ഉതുകാലവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോപി ‘‘അന്തരാമുത്തകവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ തങ്ഖണപടിസല്ലാനവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോതി ദുബ്ബിധോ’’തി ന വത്തബ്ബോ.

അഥാപി വദന്തി ‘‘യഥാവുത്തേസു പഞ്ചസു സേനാസനഗ്ഗാഹേസു ചത്താരോ സേനാസനഗ്ഗാഹാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതിലദ്ധേന ഭിക്ഖുനാ അന്തോഉപചാരസീമട്ഠേന ഹുത്വാ അന്തോസീമട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം യഥാവിനയം വിചാരേതബ്ബാ ഹോന്തി, തേ പന വിചാരണാ യാവജ്ജകാലാ ഥാവരാ ഹുത്വാ ന തിട്ഠന്തി, ധുവവാസവസേന വിചാരണമേവ യാവജ്ജകാലാ ഥാവരം ഹുത്വാ തിട്ഠതീ’’തി, തമ്പി തഥാ ന സക്കാ വത്തും. കസ്മാ? സേനാസനഗ്ഗാഹാപകഭേദേ ‘‘ധുവവാസവസേന സേനാസനഗ്ഗാഹോ’’തി പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച നത്ഥി. ധുവവാസവസേന വിചാരണഞ്ച സമ്മുതിലദ്ധേന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന വിചാരേതബ്ബം ന ഹോതി, അഥ ഖോ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന അപലോകനകമ്മവസേന ദുവങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദാനമേവ, തസ്മാ സമഗ്ഗോ സങ്ഘോ ബഹൂപകാരതാഗുണവിസിട്ഠതാസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും അപലോകനകമ്മവസേന സമ്മന്നിത്വാ തസ്സ ഫാസുകം ആവാസം ധുവവാസവസേന അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദേതി, തം യാവജ്ജകാലാ ഥാവരം ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി വത്തബ്ബം.

സമഗ്ഗോ സങ്ഘോവ ധുവവാസവസേന ദേതി, ന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകോതി അയമത്ഥോ കഥം ഞാതബ്ബോതി ചേ? ‘‘സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ ഗണവാചകആചരിയസ്സ വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സമ്മന്നിത്വാ ദേതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൦; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സങ്ഘോ പന ബഹുസ്സുതസ്സ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ബഹൂപകാരസ്സ ഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഫാസുകം ആവാസം അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദേതീ’’തി ച ‘‘സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരഗണവാചകാചരിയാനം വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സമ്മന്നിത്വാ ദേതീ’’തി ച ‘‘ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) ച ‘‘അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകം സങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബം കമ്മ’’ന്തി ച അട്ഠകഥാസു (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨) വചനതോ സാധുകം നിസ്സംസയേന ഞാതബ്ബോതി.

കഥം പന അപലോകനകമ്മേന ദാതബ്ബഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പി സങ്ഘകിച്ചം കരോന്താനം കപ്പിയകാരകാദീനം ഭത്തവേതനമ്പി അപലോകനകമ്മേന ദാതും വട്ടതീ’’തി പരിവാരട്ഠകഥായം (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) കമ്മവഗ്ഗേ ആഗതത്താ വിഞ്ഞായതി. കഥം പന ദുവങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോയേവ ദാതബ്ബഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘ബഹൂപകാരതന്തി ഭണ്ഡാഗാരികതാദിബഹുഉപകാരഭാവം. ന കേവലം ഇദമേവാതി ആഹ ‘ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ചാ’തിആദി. തേന ബഹൂപകാരത്തേപി ഗുണവിസിട്ഠത്താഭാവേ, ഗുണവിസിട്ഠത്തേപി ബഹൂപകാരത്താഭാവേ ദാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതീ’’തി വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ടീ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തത്താ വിഞ്ഞായതി.

കസ്മാ പന സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന വിചാരേതബ്ബോ സേനാസനഗ്ഗാഹോ യാവജ്ജകാലാ ന തിട്ഠതീതി? പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുല്ലഭത്താ, നാനാദേസവാസീനം നാനാചരിയകുലസമ്ഭവാനം ഭിക്ഖൂനം ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ ച ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി ന തിട്ഠതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതും, യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഗഹിതാഗഹിതഞ്ച ജാനേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൭). അട്ഠകഥായമ്പി (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൨) ‘‘ഏവരൂപേന ഹി സഭാഗപുഗ്ഗലേന ഏകവിഹാരേ വാ ഏകപരിവേണേ വാ വസന്തേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പന ധുവവാസത്ഥായ ദാനവിചാരോ യാവജ്ജകാലാ തിട്ഠതീതി? പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതാഭാവേപി സീമട്ഠകസ്സ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ കത്തബ്ബത്താ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകം സങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബം കമ്മ’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨).

ഉതുകാലേ സങ്ഘികസേനാസനേ വസന്തേന ആഗതോ ഭിക്ഖു ന പടിബാഹേതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര അനുട്ഠാപനീയാ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സാനം തേമാസം പടിബാഹിതും, ഉതുകാലം പന ന പടിബാഹിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൧൮). ‘‘അഞ്ഞത്ര അനുട്ഠാപനീയാ’’തി വുത്തം, കതമേ അനുട്ഠാപനീയാതി? ചത്താരോ അനുട്ഠാപനീയാ വുഡ്ഢതരോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഗിലാനോ, സങ്ഘതോ ലദ്ധസേനാസനോ ച. തത്ഥ വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു തസ്മിം വിഹാരേ അന്തോസീമട്ഠകഭിക്ഖൂസു അത്തനാ വുഡ്ഢതരസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവാ യഥാവുഡ്ഢം കേനചി അനുട്ഠാപനീയോ. ഭണ്ഡാഗാരികോ സങ്ഘേന സമ്മന്നിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരസ്സ ദിന്നതായ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡം രക്ഖന്തോ ഗോപേന്തോ വസതി, തസ്മാ സോ ഭണ്ഡാഗാരികോ കേനചി അനുട്ഠാപനീയോ. ഗിലാനോ ഗേലഞ്ഞാഭിഭൂതോ അത്തനോ ലദ്ധസേനാസനേ വസന്തോ കേനചി അനുട്ഠാപനീയോ. സങ്ഘതോ ലദ്ധസേനാസനോ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ദിന്നസേനാസനത്താ കേനചി അനുട്ഠാപനീയോ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൩) ‘‘ചത്താരോ ഹി ന വുട്ഠാപേതബ്ബാ വുഡ്ഢതരോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഗിലാനോ, സങ്ഘതോ ലദ്ധസേനാസനോതി. തത്ഥ വുഡ്ഢതരോ അത്തനോ വുഡ്ഢതായ നവകതരേന ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ സങ്ഘേന സമ്മന്നിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരസ്സ ദിന്നതായ, ഗിലാനോ അത്തനോ ഗിലാനതായ, സങ്ഘോ പന ബഹുസ്സുതസ്സ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ബഹൂപകാരസ്സ ഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഫാസുകം ആവാസം അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദേതി, തസ്മാ സോ ഉപകാരകതായ ച സങ്ഘതോ ലദ്ധതായ ച ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി. ഠപേത്വാ ഇമേ ചത്താരോ അവസേസാ വുട്ഠാപനീയാവ ഹോന്തി.

അപരസ്മിം ഭിക്ഖുമ്ഹി ആഗതേ വുട്ഠാപേത്വാ സേനാസനം ദാപേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮) ‘‘ഉതുകാലേ താവ കേചി ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ പുരേഭത്തം ആഗച്ഛന്തി, കേചി പച്ഛാഭത്തം പഠമയാമം വാ മജ്ഝിമയാമം വാ പച്ഛിമയാമം വാ, യേ യദാ ആഗച്ഛന്തി, തേസം തദാവ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠാപേത്വാ സേനാസനം ദാതബ്ബം, അകാലോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏതരഹി പന സദ്ധാ പസന്നാ മനുസ്സാ വിഹാരം കത്വാ അപ്പേകച്ചേ പണ്ഡിതാനം വചനം സുത്വാ ‘‘സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി ഞത്വാ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ആരബ്ഭ ‘‘ഇമം വിഹാരം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വത്വാ ദേന്തി, അപ്പേകച്ചേ അത്തനാ പസന്നം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ വിഹാരം കത്വാപി ദാനകാലേ തേന ഉയ്യോജിതാ ഹുത്വാ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ആരബ്ഭ വുത്തനയേന ദേന്തി, അപ്പേകച്ചേ കരണകാലേപി ദാനകാലേപി അത്തനോ കുലൂപകഭിക്ഖുമേവ ആരബ്ഭ പരിച്ചജന്തി, തഥാപി ദക്ഖിണോദകപാതനകാലേ തേന സിക്ഖാപിതാ യഥാവുത്തപാഠം വചീഭേദം കരോന്തി, ചിത്തേന പന കുലൂപകസ്സേവ ദേന്തി, ന സബ്ബസങ്ഘസാധാരണത്ഥം ഇച്ഛന്തി.

ഇമേസു തീസു ദാനേസു പഠമം പുബ്ബകാലേപി ദാനകാലേപി സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തത്താ സബ്ബസങ്ഘികം ഹോതി. ദുതിയം പുബ്ബകാലേ പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തമാനമ്പി ദാനകാലേ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തത്താ സങ്ഘികമേവ. തതിയം പന പുബ്ബകാലേപി ദാനകാലേപി കുലൂപകപുഗ്ഗലമേവ ഉദ്ദിസ്സ പവത്തതി, ന സങ്ഘം, കേവലം ഭിക്ഖുനാ വുത്താനുസാരേനേവ വചീഭേദം കരോന്തി. ഏവം സന്തേ ‘‘കിം അയം വിഹാരോ ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലികോ ഹോതി, വചീഭേദവസേന സങ്ഘികോ’’തി ചിന്തായം ഏകച്ചേ ഏവം വദേയ്യും –

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പസന്നേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം സുഖമന്വേതി, ഛായാവ അനപായിനീതി. (ധ. പ. ൨) –

വചനതോ ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലികോ ഹോതീ’’തി. അഞ്ഞേ ‘‘യഥാ ദായകാ വദന്തി, തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൫) വചനതോ വചീഭേദവസേന സങ്ഘികോ ഹോതീ’’തി.

തത്രായം വിചാരണാ – ഇദം ദാനം പുബ്ബേ പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം പച്ഛാ സങ്ഘസ്സ പരിണാമിതം, തസ്മാ ‘‘സങ്ഘികോ’’തി വുത്തേ നവസു അധമ്മികദാനേസു ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം സങ്ഘസ്സ പരിണാമേതീ’’തി (പാരാ. ൬൬൦) വുത്തം അട്ഠമം അധമ്മികദാനം ഹോതി, തസ്സ ദാനസ്സ പടിഗ്ഗഹാപി പരിഭോഗാപി അധമ്മികപടിഗ്ഗഹാ അധമ്മികപരിഭോഗാ ഹോന്തി. ‘‘പുഗ്ഗലികോ’’തി വുത്തേ തീസു ധമ്മികദാനേസു ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ ദിന്നം പുഗ്ഗലസ്സേവ ദേതീ’’തി വുത്തം തതിയധമ്മികദാനം ഹോതി, തസ്സ പടിഗ്ഗഹാപി പരിഭോഗാപി ധമ്മികപടിഗ്ഗഹാ ധമ്മികപരിഭോഗാ ഹോന്തി, തസ്മാ പുഗ്ഗലികപക്ഖം ഭജതി. അപ്പേകച്ചേ സുത്തന്തികാദിഗണേ പസീദിത്വാ വിഹാരം കാരേത്വാ ഗണസ്സ ദേന്തി ‘‘ഇമം വിഹാരം ആയസ്മന്താനം ദമ്മീ’’തി. അപ്പേകച്ചേ പുഗ്ഗലേ പസീദിത്വാ വിഹാരം കത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ ദേന്തി ‘‘ഇമം വിഹാരം ആയസ്മതോ ദമ്മീ’’തി. ഏതേ പന ഗണസന്തകപുഗ്ഗലികാ വിഹാരാ ദാനകാലതോ പട്ഠായ പടിഗ്ഗാഹകസന്തകാവ ഹോന്തി, ന ദായകസന്തകാ. തേസു ഗണസന്തകോ താവ ഏകച്ചേസു മതേസു അവസേസാനം സന്തകോ, തേസു ധരമാനേസുയേവ കസ്സചി ദേന്തി, തസ്സ സന്തകോ. കസ്സചി അദത്വാ സബ്ബേസു മതേസു സങ്ഘികോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൯) ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഹോതി അവിഭത്തം, ഏകസ്മിം കാലകതേ ഇതരോ സാമീ, ബഹൂനം സന്തകേപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേസു മതേസു സങ്ഘികംവ ഹോതീ’’തി.

പുഗ്ഗലികവിഹാരോപി യദി സോ പടിഗ്ഗാഹകപുഗ്ഗലോ അത്തനോ ജീവമാനകാലേയേവ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദേതി, കോചി വാ തസ്സ വിസ്സാസേന തം വിഹാരം അഗ്ഗഹേസി, തസ്സ സന്തകോ ഹോതി. കസ്സചി അദത്വാ കാലകതേ സങ്ഘികോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സോ ജീവമാനോയേവ സബ്ബം അത്തനോ പരിക്ഖാരം നിസ്സജ്ജിത്വാ കസ്സചി അദാസി, കോചി വാ വിസ്സാസം അഗ്ഗഹേസി. യസ്സ ദിന്നോ, യേന ച ഗഹിതോ, തസ്സേവ ഹോതീ’’തി. പാളിയഞ്ച (മഹാവ. ൩൬൯) ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, കാലകതേ സങ്ഘോ സാമീ പത്തചീവരേ, അപിച ഗിലാനുപട്ഠാകാ ബഹൂപകാരാ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേന തിചീവരഞ്ച പത്തഞ്ച ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ദാതും, യം തത്ഥ ലഹുഭണ്ഡം ലഹുപരിക്ഖാരം, തം സമ്മുഖീഭൂതേന സങ്ഘേന ഭാജേതും, യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡം ഗരുപരിക്ഖാരം, തം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൯) വുത്തം, തസ്മാ ഇമിനാ നയേന വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോ.

സങ്ഘികേ പന പാളിയം ആഗതാനം ‘‘പുരിമകോ പച്ഛിമകോ അന്തരാമുത്തകോ ചാ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൮) വുത്താനം തിണ്ണം സേനാസനഗ്ഗാഹാനഞ്ച അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮) ആഗതാനം ‘‘ഉതുകാലേ ച വസ്സാവാസേ ചാ’’തി വുത്താനം ദ്വിന്നം സേനാസനഗ്ഗാഹാനഞ്ച ഏതരഹി അസമ്പജ്ജനതോ അനുട്ഠാപനീയപാളിയം ആഗതസ്സ അത്തനോ സഭാവേന അനുട്ഠാപനീയസ്സ ധുവവാസത്ഥായ സങ്ഘേന ദിന്നതായ അനുട്ഠാപനീയസ്സ വസേനേവ വിനിച്ഛയോ ഹോതി. വുഡ്ഢതരഗിലാനാ ഹി അത്തനോ സഭാവേന അനുട്ഠാപനീയാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൩) ‘‘വുഡ്ഢതരോ അത്തനോ വുഡ്ഢതായ നവകതരേന ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ, ഗിലാനോ അത്തനോ ഗിലാനതായാ’’തി. ഭണ്ഡാഗാരികധമ്മകഥികാദയോ ധുവവാസത്ഥായ സങ്ഘേന ദിന്നതായ അനുട്ഠാപനീയാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ…പേ… ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സമ്മന്നിത്വാ ദേതി, തസ്മാ യസ്സ സങ്ഘേന ദിന്നോ, സോപി അനുട്ഠാപനീയോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൦; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ). സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഏതരഹി സങ്ഘികവിഹാരേസു സങ്ഘത്ഥേരേസു യഥാകമ്മങ്ഗതേസു തസ്മിം വിഹാരേ യോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരോ, സോപി ‘‘അയം വിഹാരോ മയാ വസിതബ്ബോ’’തി വദതി. യോ തത്ഥ ബ്യത്തോ പടിബലോ, സോപി തഥേവ വദതി. യേന സോ വിഹാരോ കാരിതോ, സോപി ‘‘മയാ പസീദിതപുഗ്ഗലോ ആരോപേതബ്ബോ’’തി വദതി. സങ്ഘോപി ‘‘മയമേവ ഇസ്സരാ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ഇച്ഛിതപുഗ്ഗലോ ആരോപേതബ്ബോ’’തി വദതി. ഏവംദ്വിധാ വാ തിധാ വാ ചതുധാ വാ ഭിന്നേസു മഹന്തം അധികരണം ഹോതി.

തേസു വുഡ്ഢതരോ ‘‘ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, കേനചി പരിയായേന വുഡ്ഢതരസ്സ ആസനം പടിബാഹിതബ്ബന്തി വദാമി, യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി പാളിപാഠഞ്ച (മഹാവ. ൪൭൩; ചൂളവ. ൩൧൬), ‘‘വുഡ്ഢതരോ അത്തനോ വുഡ്ഢതായ നവകതരേന ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാവചനഞ്ച (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൯ ആദയോ; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഗഹേത്വാ ‘‘അഹമേവ ഏത്ഥ വുഡ്ഢതരോ, മയാ വുഡ്ഢതരോ അഞ്ഞോ നത്ഥി, തസ്മാ അഹമേവ ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസിതുമനുച്ഛവികോ’’തി സഞ്ഞീ ഹോതി. ബ്യത്തോപി ‘‘ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പീ’’തി പരിവാരട്ഠകഥാവചനഞ്ച (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬), ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ദസവസ്സേന വാ അതിരേകദസവസ്സേന വാ ഉപസമ്പാദേതും, നിസ്സയം ദാതു’’ന്തിആദിപാളിവചനഞ്ച (മഹാവ. ൭൬, ൮൨) ഗഹേത്വാ ‘‘അഹമേവ ഏത്ഥ ബ്യത്തോ പടിബലോ, ന മയാ അഞ്ഞോ ബ്യത്തതരോ അത്ഥി, തസ്മാ അഹമേവ ഇമസ്സ വിഹാരസ്സ അനുച്ഛവികോ’’തി സഞ്ഞീ. വിഹാരകാരകോപി ‘‘യേന വിഹാരോ കാരിതോ, സോ വിഹാരസാമികോതി വിനയപാഠോ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) അത്ഥി, മയാ ച ബഹും ധനം ചജിത്വാ അയം വിഹാരോ കാരിതോ, തസ്മാ മയാ പസന്നപുഗ്ഗലോ ആരോപേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞോ’’തി സഞ്ഞീ. സങ്ഘോപി ‘‘സങ്ഘികോ നാമ വിഹാരോ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ ഹോതി പരിച്ചത്തോ’’തിആദിപാളിവചനഞ്ച (പാചി. ൧൧൬, ൧൨൧, ൧൨൬, ൧൩൧), അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലപാദകം ഗാമദാരകേഹി പംസ്വാഗാരകേസു കീളന്തേഹി കതമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീ’’തിആദിഅട്ഠകഥാവചനഞ്ച (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) ഗഹേത്വാ ‘‘അയം വിഹാരോ സങ്ഘികോ സങ്ഘസന്തകോ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി അഭിരുചിതപുഗ്ഗലോവ ആരോപേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞോ’’തി സഞ്ഞീ.

തത്ഥ വുഡ്ഢതരസ്സ വചനേപി ‘‘ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ’’ത്യാദിവചനം (ചൂളവ. ൩൧൬) തേസു തേസു ആസനസാലാദീസു അഗ്ഗാസനസ്സ വുഡ്ഢതരാരഹത്താ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നോപി ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരേ ആഗതേ വുട്ഠായ ആസനം ദാതബ്ബം സന്ധായ ഭഗവതാ വുത്തം, ന ധുവവാസം സന്ധായ. ‘‘വുഡ്ഢതരോ അത്തനോ വുഡ്ഢതായ’’ത്യാദിവചനഞ്ച (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൦; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) യഥാവുഡ്ഢം സേനാസനേ ദീയമാനേ വുഡ്ഢതരേ ആഗതേ നവകതരോ വുട്ഠാപേതബ്ബോ, വുട്ഠാപേത്വാ വുഡ്ഢതരസ്സ സേനാസനം ദാതബ്ബം, വുഡ്ഢതരോ പന നവകതരേന ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ. കസ്മാ? ‘‘അത്തനോ വുഡ്ഢതരതായാ’’തി ഉതുകാലേ യഥാവുഡ്ഢം സേനാസനദാനം സന്ധായ വുത്തം, ന ധുവവാസത്ഥായ ദാനം സന്ധായ, തസ്മാ ഇദമ്പി വചനം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം, ന സീഘം അനുജാനിതബ്ബം.

ബ്യത്തവചനേപി ‘‘ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ’’ത്യാദിവചനഞ്ച (പരി. അട്ഠ. ൪൪൫-൪൯൬) ന ബഹുസ്സുതമത്തേന സങ്ഘികവിഹാരസ്സ ഇസ്സരഭാവം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ സങ്ഘേന ഫാസുകം ആവാസം അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദിന്നേ സോ ഭിക്ഖു കേനചി തമ്ഹാ വിഹാരാ അനുട്ഠാപനീയോ ഹോതി, ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ’’ത്യാദിവചനഞ്ച (മഹാവ. ൮൨) നിസ്സയാചരിയാനം ലക്ഖണം പകാസേതും ഭഗവതാ വുത്തം, ന സങ്ഘികവിഹാരസ്സ ഇസ്സരത്തം, തസ്മാ ഇദമ്പി വചനം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം, ന സീഘം അനുജാനിതബ്ബം.

ദായകവചനം പന നാനുജാനിതബ്ബം പടിബാഹിതബ്ബം. കസ്മാ? ‘‘യേന വിഹാരോ കാരിതോ’’ത്യാദിപാഠസ്സ അമുഖ്യവോഹാരത്താ. യഥാ ഹി പുഥുജ്ജനകാലേ രൂപാദീസു സഞ്ജനസ്സ ഭൂതപുബ്ബത്താ ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ അരഹാപി ‘‘സത്തോ’’തി, ഏവം ദാനകാലതോ പുബ്ബേ തസ്സ വിഹാരസ്സ സാമിഭൂതപുബ്ബത്താ ദായകോ ‘‘വിഹാരസാമികോ’’തി വുച്ചതി, ന ഇസ്സരത്താ. ന ഹി സകലേ വിനയപിടകേ അട്ഠകഥാടീകാസു ച ‘‘വിസ്സജ്ജേത്വാ ദിന്നസ്സ വിഹാരസ്സ ദായകോ ഇസ്സരോ’’തി വാ ‘‘ദായകേന വിചാരേതബ്ബോ’’തി വാ ‘‘ദായകസന്തകവിഹാരോ’’തി വാ പാഠോ അത്ഥി, ‘‘സങ്ഘികോ, ഗണസന്തകോ, പുഗ്ഗലികോ’’ഇച്ചേവ അത്ഥി, തസ്മാ തസ്സ വചനം നാനുജാനിതബ്ബം.

സങ്ഘസ്സ വചനേപി ‘‘സങ്ഘികോ നാമ വിഹാരോ’’ത്യാദിവചനം (പാചി. ൧൧൬, ൧൨൧, ൧൨൬, ൧൩൧) സങ്ഘസന്തകഭാവം സങ്ഘേന വിചാരേതബ്ബഭാവം ദീപേതി, സങ്ഘോ പന വിചാരേന്തോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിത്വാ തേന യഥാവുഡ്ഢം വിചാരേതബ്ബോ വാ ഹോതി, സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ദുവങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപലോകനകമ്മേന ധുവവാസത്ഥായ ദാതബ്ബോ വാ. തേസു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുല്ലഭത്താ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതിയാ അഭാവേ സതി ദുവങ്ഗസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു പരിയേസിതബ്ബോ. ഏവം പന അപരിയേസിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികതാദിബഹഊപകാരതായുത്തസ്സ ബഹുസ്സുതതാദിഗുണവിസിട്ഠതാവിരഹസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആമിസഗരുകതാദിവസേന സങ്ഘേന വിഹാരോ ദാതബ്ബോ ന ഹോതി, തസ്മാ സങ്ഘവചനമ്പി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം, ന താവ അനുജാനിതബ്ബം.

അഥ തീണിപി വചനാനി സംസന്ദേതബ്ബാനി. തത്ഥ സങ്ഘസ്സ ഇസ്സരത്താ സങ്ഘോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘കോ പുഗ്ഗലോ തുമ്ഹേഹി അഭിരുചിതോ’’തി, പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏസോ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ അഭിരുചിതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏസോ പുഗ്ഗലോ അമ്ഹേ ചീവരാദിപച്ചയേഹി അനുഗ്ഗഹേതാ, അമ്ഹാകം ഞാതിസാലോഹിതോ, ഉപജ്ഝായോ, ആചരിയോ, സദ്ധിവിഹാരികോ, അന്തേവാസികോ, സമാനുപജ്ഝായകോ, സമാനാചരിയകോ, പിയസഹായോ, ലാഭീ, യസസ്സീ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി അഭിരുചിതോ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഏത്താവതാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരോ ദാതബ്ബോ’’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബോ. അഥ ‘‘ഏസോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബേഹി അമ്ഹേഹി വുഡ്ഢതരോ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം അരഹതി, ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരോ പന തസ്സ ദാതബ്ബോതി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ന വുത്തോ’’തി വത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബോ. അഥ ‘‘ധമ്മകഥികോ, വിനയധരോ, ഗണവാചകആചരിയോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏസോ ധുവവാസത്ഥായ ദിന്നവിഹാരസ്സ അനുച്ഛവികോ, ഏതസ്സ ദാതബ്ബോ’’തി അനുമോദിതബ്ബോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ ഗണവാചകആചരിയസ്സ വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സമ്മന്നിത്വാ ദേതീ’’തി വചനതോ വിഞ്ഞായതി (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൯; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ).

ഇധ പന സാധകപാഠേ ‘‘ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ’’തി വിജ്ജമാനേ കസ്മാ സാധ്യവചനേ ഭണ്ഡാഗാരികോ ന വുത്തോതി? ഏതരഹി ഭണ്ഡാഗാരസ്സ അഭാവാ. യദി കേസുചി വിഹാരേസു ഭണ്ഡാഗാരം സമ്മന്നേയ്യ, സോ ഭണ്ഡാഗാരവിഹാരേ നിസിന്നോ സങ്ഘസ്സ പത്തചീവരരക്ഖണാദികം ഉപകാരം കരേയ്യ, തസ്സ ബഹൂപകാരതം സല്ലക്ഖേന്തോ സങ്ഘോ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഫാസുകം ആവാസം ഏതരഹിപി ധുവവാസത്ഥായ ദദേയ്യ, സോ തസ്സ വിസും ധുവവാസവിഹാരോതി. ഏത്ഥ സാധകപാഠേ ‘‘ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ’’തിആദിസദ്ദേന ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോതി വുത്തഗുണവന്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അഥാപി ‘‘ഏസോ പുഗ്ഗലോ ബഹുസ്സുതോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരോ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകോ’’തി വദതി, ‘‘സാധു ഏസോപി ഫാസുകാവാസസ്സ അരഹോ, അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരോ ഏതസ്സപി ദാതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുമോദിതബ്ബോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘സങ്ഘോ പന ബഹുസ്സുതസ്സ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ബഹൂപകാരസ്സ ഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഫാസുകം ആവാസം അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദേതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൩) വചനതോ വിഞ്ഞായതി.

അഥാപി ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ ധമ്മകഥികോ വിനയധരോ ഗണവാചകാചരിയോ സങ്ഘസ്സ ബഹൂപകാരോ വിസിട്ഠഗുണയുത്തോ’’തി വദതി, ‘‘സാധു ഏതസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സമ്മന്നിത്വാവ ദാതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുമോദിതബ്ബോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ ഗണവാചകാചരിയസ്സ വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സമ്മന്നിത്വാ ദേതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൨൦; കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വചനതോ വിഞ്ഞായതി.

അഥാപി ‘‘ഏസോ പുഗ്ഗലോ ബഹുസ്സുതോ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകോ’’തി വദതി, ‘‘സാധു ഏതസ്സപി അനുട്ഠാപനീയം കത്വാ ദാതബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുമോദിതബ്ബോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പീ’’തി പരിവാരട്ഠകഥായം (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) വുത്തത്താ വിഞ്ഞായതി. തതോ ‘‘ഏവം ദുവങ്ഗസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അന്തോസീമട്ഠോ വാ ബഹിസീമട്ഠോ വാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അന്തോസീമട്ഠോ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു സുട്ഠു തസ്സ ദാതബ്ബോ’’തി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. ‘‘ബഹിസീമട്ഠോ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ദാതബ്ബോ’’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. കസ്മാതി ചേ? ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സീമേ ഠിതസ്സ സേനാസനം ഗാഹേതബ്ബം, യോ ഗാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൮) വചനതോതി.