൨൪. സീമാവിനിച്ഛയകഥാ

൧൫൬. ഏവം നിസ്സയവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി സീമാവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘സീമാതി ഏത്ഥ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ സീമാതി സിനീയതേ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന കമ്മവാചായ ബന്ധീയതേതി സീമാ. സി ബന്ധനേതി ധാതു, മ-പച്ചയോ, കിയാദിഗണോയം. വിഭാഗവന്താനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘സീമാ നാമേസാ…പേ… ഹോതീ’’തി. തത്ഥ ബദ്ധസീമം താവ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഏകാദസ’’ത്യാദിമാഹ.

വീസതിവഗ്ഗകരണീയപരമത്താ സങ്ഘകമ്മസ്സ ഹേട്ഠിമന്തതോ യത്ഥ കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും സക്കോന്തി, തത്തകേ പദേസേ സീമം ബന്ധിതും വട്ടതി, ന തതോ ഓരന്തി ആഹ ‘‘അതിഖുദ്ദകാ നാമ യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തീ’’തി. പുരത്ഥിമായ ദിസായാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, തസ്സം പന ദിസായം നിമിത്തേ അസതി യത്ഥ അത്ഥി, തതോ പട്ഠായ പഠമം ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, ദക്ഖിണായ ദിസായാ’’തിആദിനാ സമന്താ വിജ്ജമാനട്ഠാനേസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ പുന ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായാ’’തി പഠമകിത്തിതം പടികിത്തേതും വട്ടതി തീഹി നിമിത്തേഹി സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനായപി സീമായ സമ്മന്നിതബ്ബതോ. തിക്ഖത്തും സീമമണ്ഡലം സമ്ബന്ധന്തേനാതി വിനയധരേന സയം ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠത്വാ കേവലം നിമിത്തകിത്തനവചനേനേവ സീമമണ്ഡലം സമന്താ നിമിത്തേന നിമിത്തം ബന്ധന്തേനാതി അത്ഥോ. തംതംനിമിത്തട്ഠാനം അഗന്ത്വാപി ഹി കിത്തേതും വട്ടതി. തിയോജനപരമായപി സീമായ സമന്തതോ തിക്ഖത്തും അനുപരിഗമനസ്സ ഏകദിവസേന ദുക്കരത്താ വിനയധരേന സയം അദിട്ഠമ്പി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂഹി യഥാവവത്ഥിതം നിമിത്തം ‘‘പാസാണോ ഭന്തേ’’തിആദിനാ കേനചി വുത്താനുസാരേന സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ കിത്തേതുമ്പി വട്ടതി ഏവ.

സംസട്ഠവിടപാതി ഇമിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആസന്നതം ദീപേതി. ബദ്ധാ ഹോതീതി പച്ഛിമദിസാഭാഗേ സീമം സന്ധായ വുത്തം. ഏകരതനമത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യതരാ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പച്ഛിമകോടിയാ ഹത്ഥമത്താ സീമന്തരികാ ഠപേതബ്ബാ’’തി. ഏകങ്ഗുലിമത്താപി സീമന്തരികാ വട്ടതിയേവ. തത്തകേനപി ഹി സീമാ അസമ്ഭിന്നാവ ഹോതി. ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്തം ഹോതീതി നിമിത്തസ്സ സീമതോ ബാഹിരത്താ സീമസമ്ഭേദോ ന ഹോതീതി വുത്തം. സീമസങ്കരം കരോതീതി വഡ്ഢിത്വാ സീമപ്പദേസം പവിട്ഠേ ദ്വിന്നം സീമാനം ഗതട്ഠാനസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്തം, ന, പന തത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം. ന ഹി സീമാ തത്തകേന അസീമാ ഹോതി, ദ്വേ പന സീമാ പച്ഛാ വഡ്ഢിതരുക്ഖേന അജ്ഝോത്ഥടത്താ ഏകാബദ്ധാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏകത്ഥ ഠത്വാ കമ്മം കരോന്തേഹി ഇതരം സോധേത്വാ കാതബ്ബം. തസ്സാ പദേസന്തി യത്ഥ ഠത്വാ ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും സക്കാ ഹോതി, താദിസം പദേസം, യത്ഥ പന ഠിതേഹി കമ്മം കാതും ന സക്കാ ഹോതി, താദിസം പദേസം അന്തോകരിത്വാ ബന്ധന്താ സീമായ സീമം സംഭിന്ദന്തി നാമ. ന കമ്മവാചം വഗ്ഗം കരോന്തീതി കമ്മവാചം ന ഭിന്ദന്തി, കമ്മം ന കോപേന്തീതി അധിപ്പായോ.

൧൫൮. സുദ്ധപംസുപബ്ബതോതി ന കേനചി കതോ സയംജാതോവ വുത്തോ. തഥാ സേസാപി. ഇതരോപീതി സുദ്ധപംസുപബ്ബതാദികോ പബ്ബതോപി. ഹത്ഥിപ്പമാണോതി ഏത്ഥ ഭൂമിതോ ഉഗ്ഗതപദേസേന ഹത്ഥിപ്പമാണം ഗഹേതബ്ബം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) പന വജിരബുദ്ധിടീകായഞ്ച (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) ‘‘ഹത്ഥിപ്പമാണോ നാമ പബ്ബതോ ഹേട്ഠിമകോടിയാ അഡ്ഢട്ഠമരതനുബ്ബേധോ’’തി വുത്തം. ചതൂഹി വാ തീഹി വാതി സീമഭൂമിയം ചതൂസു, തീസു വാ ദിസാസു ഠിതേഹി, ഏകിസ്സാ ഏവ പന ദിസായ ഠിതേഹി തതോ ബഹൂഹിപി സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി, ദ്വീഹി പന ദ്വീസു ദിസാസു ഠിതേഹിപി ന വട്ടതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകേന ന വട്ടതി, തസ്മാ. തം ബഹിദ്ധാ കത്വാതി കിത്തിതനിമിത്തസ്സ അസീമത്താ അന്തോസീമായ കരണം അയുത്തന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി.

ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണതാ സണ്ഠാനതോ ഗഹേതബ്ബാ, ന തുലഗണനാവസേന, ഭാരതോ പലപരിമാണഞ്ച മഗധതുലായ ഗഹേതബ്ബം, സാ ച ലോകിയതുലായ ദ്വിഗുണാതി വദന്തി. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) പന ‘‘ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണതാ തുലതായ ഗഹേതബ്ബാ, ന തുലഗണനായാ’’തി വുത്തം. അതിമഹന്തോപീതി ഭൂമിതോ ഹത്ഥിപ്പമാണം അനുഗന്ത്വാ ഹേട്ഠാഭൂമിയം ഓതിണ്ണഘനതോ അനേകയോജനപ്പമാണോപി. സചേ ഹി തതോ ഹത്ഥിപ്പമാണം കൂടം ഉഗ്ഗച്ഛതി, പബ്ബതസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) – സചേ ഏകാബദ്ധോ ഹോതി, ന കാതബ്ബോതി ഏത്ഥ ചതൂസു ദിസാസു ചതുന്നം പബ്ബതകൂടാനം ഹേട്ഠാ പിട്ഠിപാസാണസദിസേ പാസാണേ ഠിതത്താ ഏകാബദ്ധഭാവേ സതിപി പഥവിതോ ഉദ്ധം തേസം സമ്ബന്ധേ അസതി ഹേട്ഠാ പഥവീഗതസമ്ബന്ധമത്തേ അബ്ബോഹാരികം കത്വാ കിത്തേതും വട്ടതി. തേനേവ ‘‘പിട്ഠിപാസാണോ അതിമഹന്തോപി പാസാണസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. പഥവിതോ ഹേട്ഠാ തസ്സ മഹന്തഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ പബ്ബതമേവ ഹോതീതി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ചിനിത്വാ കതപംസുപുഞ്ജേ തിണഗുമ്ബരുക്ഖാ ചേ ജായന്തി, പബ്ബതോ ഹോതീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ, നേവാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോതി വുത്തം. പാസാണോതി സുധാമയപാസാണോപി വട്ടതീതി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം ഇട്ഠകായ പടിക്ഖിത്തത്താ. സോപീതി ഖാണുകോ വിയ ഉട്ഠിതപാസാണോപി. ചതുപഞ്ചരുക്ഖനിമിത്തമത്തമ്പീതി ഏകച്ചേസു നിമിത്തസദ്ദോ നത്ഥീതി വുത്തം.

അന്തോസാരാനന്തി തസ്മിം ഖണേ തരുണതായ സാരേ അവിജ്ജമാനേപി പരിണാമേന ഭവിസ്സമാനസാരേപി സന്ധായ വുത്തം. താദിസാനഞ്ഹി സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണപരിണാഹാനം ചതുപഞ്ചമത്താനമ്പി വനം വട്ടതി. അന്തോസാരമിസ്സകാനന്തി അന്തോസാരേഹി രുക്ഖേഹി സമ്മിസ്സാനം. ഏതേന തചസാരരുക്ഖമിസ്സകാനമ്പി വനം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തമ്പീതി സാരരുക്ഖേ സന്ധായ വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) പന ‘‘ഏത്ഥ തയോ ചേ സാരരുക്ഖാ ഹോന്തി, ദ്വേ അസാരാ, സാരരുക്ഖാനം ബഹുത്തം ഇച്ഛിതബ്ബം. സുസാനമ്പി ഇധ വനമേവാതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി സയംജാതത്താതി വുത്തം. കേചി പന ‘ചതൂസു ദ്വേ അന്തോസാരാ ചേ, വട്ടതി, അന്തോസാരാ അധികാ, സമാ വാ, വട്ടതി, തസ്മാ ബഹൂസുപി ദ്വേ ചേ അന്തോസാരാ അത്ഥി, വട്ടതീ’തി വദന്തീ’’തി വുത്തം. വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തീതി രുക്ഖഘടായ അന്തരേ രുക്ഖേ അച്ഛിന്ദിത്വാ വതിആദീഹി വിഹാരപരിച്ഛേദം കത്വാവ അന്തോരുക്ഖന്തരേസു ഏവ പരിവേണപണ്ണസാലാദീനം കരണവസേന യഥാ അന്തോവിഹാരമ്പി വനമേവ ഹോതി, ഏവം വിഹാരം കരോന്തീതി അത്ഥോ. യദി ഹി സബ്ബം രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ വിഹാരം കരേയ്യും, വിഹാരസ്സ അവനത്താ തം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതവനം ഏകത്ഥ കിത്തേതബ്ബം സിയാ, ഇധ പന അന്തോപി വനത്താ ‘‘വനം ന കിത്തേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സചേ ഹി തം കിത്തേന്തി, ‘‘നിമിത്തസ്സ ഉപരി വിഹാരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ അനന്തരേ വുത്തദോസോ ആപജ്ജതി. ഏകദേസന്തി വനേകദേസം, രുക്ഖവിരഹിതട്ഠാനേ കതവിഹാരസ്സ ഏകപസ്സേ ഠിതവനസ്സ ഏകദേസന്തി അത്ഥോ.

സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോതി വംസദണ്ഡപ്പമാണോ. ‘‘ലേഖനിദണ്ഡപ്പമാണോ’’തി കേചി. മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന അവേഭങ്ഗിയവിനിച്ഛയേ ‘‘യോ കോചി അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോപി വേളു…പേ… ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി വുത്തത്താ തനുതരോ വേളുദണ്ഡോതി ച സൂചിദണ്ഡോതി ച ഗഹേതബ്ബം. വംസനളകസരാവാദീസൂതി വേളുപബ്ബേ വാ നളപബ്ബേ വാ കപല്ലകാദിമത്തികഭാജനേസു വാതി അത്ഥോ. തങ്ഖണമ്പീതി തരുണപോതകേ അമിലായിത്വാ വിരുഹനജാതികേ സന്ധായ വുത്തം. യേ പന പരിണതാ സമൂലം ഉദ്ധരിത്വാ രോപിതാപി ഛിന്നസാഖാ വിയ മിലായിത്വാ ചിരേന നവമൂലങ്കുരുപ്പത്തിയാ ജീവന്തി, മിയന്തിയേവ വാ, താദിസേ കിത്തേതും ന വട്ടതി. ഏതന്തി നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) പന ‘‘സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോതി സീഹളദീപേ ലേഖനിദണ്ഡപ്പമാണോതി വദന്തി, സോ ച കനിട്ഠങ്ഗുലിപരിമാണോതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

മജ്ഝേതി സീമായ മഹാദിസാനം അന്തോ. കോണന്തി സീമായ ചതൂസു കോണേസു ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം സമ്ബന്ധട്ഠാനം. പരഭാഗേ കിത്തേതും വട്ടതീതി തേസം ചതുന്നം കോണാനം ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതേസു അട്ഠസു മഗ്ഗേസു ഏകിസ്സാ ദിസായ ഏകം, അഞ്ഞിസ്സാ ദിസായ ചാപരന്തി ഏവം ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതൂസു ദിസാസു കിത്തേതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം പന കിത്തിതമത്തേന കഥം ഏകാബദ്ധതാ വിഗച്ഛതീതി വിഞ്ഞായതി. പരതോ ഗതട്ഠാനേപി ഏതേ ഏവ തേ ചത്താരോ മഗ്ഗാ. ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചതൂസു ദിസാസു ഗച്ഛന്തീ’’തി ഹി വുത്തം, തസ്മാ ഏത്ഥ കാരണം വിചിനിതബ്ബന്തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) വുത്തം. വിചിനന്തോ പന ഏവം കാരണം പഞ്ഞായതി – പുബ്ബവാക്യേപി ‘‘വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ’’തി, പരവാക്യേപി ‘‘വിഹാരമജ്ഝേന നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഗതമഗ്ഗോപീ’’തി വിഹാരമേവ സന്ധായ വുത്തോ, തസ്മാ ഇധാപി ‘‘കോണം നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഗതം പനാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ഏതേ മഗ്ഗാ വിഹാരസ്സ കോണമേവ നിബ്ബിജ്ഝിംസു, ന അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സിംസു, തസ്മാ ഏകാബദ്ധഭാവാഭാവാ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ചതൂസു ഠാനേസു കിത്തേതും വട്ടതീതി. സാരത്ഥദീപനിയം പന ‘‘പരഭാഗേ കിത്തേതും വട്ടതീതി ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതേസു അട്ഠസു മഗ്ഗേസു ഏകിസ്സാ ദിസായ ഏകം, അപരായ ഏകന്തി ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു കിത്തേതും വട്ടതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) പന ‘‘പരഭാഗേതി ഏത്ഥ ഏതേഹി ബദ്ധട്ഠാനതോ ഗതത്താ വട്ടതി, തഥാ ദീഘമഗ്ഗേപി ഗഹിതട്ഠാനതോ ഗതട്ഠാനസ്സ അഞ്ഞത്താതി വദന്തീ’’തി വുത്തം. തമ്പി ഏകാബദ്ധനിമിത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം.

ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാതി ഇദഞ്ച പാളിയം ഭിക്ഖുനീനം നദീപാരഗമനേ നദീലക്ഖണസ്സ ആഗതത്താ വുത്തം, ഭിക്ഖൂനം അന്തരവാസകതേമനമത്തമ്പി വട്ടതിയേവ. സാരത്ഥദീപനിയമ്പി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഏവ ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ ഭിക്ഖുനീവസേന നദീലക്ഖണസ്സ പാളിയം ആഗതത്താ തേനേവ നയേന ദസ്സനത്ഥം കതം. സീമം ബന്ധന്താനം നിമിത്തം ഹോതീതി അയം വുത്തലക്ഖണാ നദീ സമുദ്ദം വാ പവിസതു തളാകം വാ, പഭവതോ പട്ഠായ നിമിത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) പന ‘‘അന്തരവാസകോ തേമിയതീതി വുത്തത്താ തത്തകപ്പമാണഉദകേയേവ കാതും വട്ടതീതി കേചി. ‘തേമിയതീ’തി ഇമിനാ ഹേട്ഠിമകോടിയാ നദീലക്ഖണം വുത്തം, ഏവരൂപായ നദിയാ യസ്മിം ഠാനേ ചത്താരോ മാസേ അപ്പം വാ ബഹും വാ ഉദകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ പവത്തതി, തസ്മിം ഠാനേ അപ്പോദകേപി ഠത്വാ കാതും വട്ടതീതി ഏകേ’’തി വുത്തം.

നദീചതുക്കേപി ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പരതോ ഗതട്ഠാനേപി കിത്തേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ച ‘‘അസമ്മിസ്സാ നദിയോ പന ചതസ്സോപി കിത്തേതും വട്ടതീ’’തി അസമ്മിസ്സഗ്ഗഹണം കതം. അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ആവരണം പവത്തതിയേവാതി ആവരണം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സന്ദതിയേവ. അപവത്തമാനാതി അസന്ദമാനുദകാ. ആവരണഞ്ഹി പത്വാ നദിയാ യത്തകേ പദേസേ ഉദകം അസന്ദമാനം സന്തിട്ഠതി, തത്ഥ നദീനിമിത്തം കാതും ന വട്ടതി, ഉപരി സന്ദമാനട്ഠാനേയേവ വട്ടതി. അസന്ദമാനട്ഠാനേ പന ഉദകനിമിത്തം കാതും വട്ടതി. ഠിതമേവ ഹി ഉദകം ഉദകനിമിത്തേ വട്ടതി, ന സന്ദമാനം. തേനേവാഹ ‘‘പവത്തനട്ഠാനേ നദീനിമിത്തം, അപവത്തനട്ഠാനേ ഉദകനിമിത്തം കാതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘പവത്തനട്ഠാനേ നദീനിമിത്തന്തി വുത്തത്താ സേതുതോ പരതോ തത്തകം ഉദകം യദി പവത്തതി, നദീ ഏവാതി വദന്തി. ജാതസ്സരാദീസു ഠിതോദകം ജാതസ്സരാദിപദേസേന അന്തരികമ്പി നിമിത്തം കാതും വട്ടതി നദീപാരസീമായ നിമിത്തം വിയ. സചേ സോ പദേസോ കാലന്തരേന ഗാമഖേത്തഭാവം പാപുണാതി, തത്ഥ അഞ്ഞം സീമം സമ്മന്നിതും വട്ടതീ’’തി വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) വുത്തം. മൂലേതി ആദികാലേ. നദിം ഭിന്ദിത്വാതി യഥാ ഉദകം അനിച്ഛന്തേഹി കസ്സകേഹി മഹോഘേ നിവട്ടേതും ന സക്കാ, ഏവം കൂലം ഭിന്ദിത്വാ. നദിം ഭിന്ദിത്വാതി വാ മാതികാമുഖദ്വാരേന നദീകൂലം ഭിന്ദിത്വാ.

ഉക്ഖേപിമന്തി ദീഘരജ്ജുനാ കൂടേഹി ഉസ്സിഞ്ചനീയം. ഉക്ഖേപിമന്തി വാ കൂപതോ വിയ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഉക്ഖേപിമന്തി വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹേതബ്ബകം.

അസമ്മിസ്സേഹീതി സബ്ബദിസാസു ഠിതപബ്ബതേഹി ഏവ വാ പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരേഹി വാ നിമിത്തന്തരാബ്യവഹിതേഹി. സമ്മിസ്സേഹീതി ഏകത്ഥ പബ്ബതോ, അഞ്ഞത്ഥ പാസാണോതി ഏവം ഠിതേഹി അട്ഠഹി. നിമിത്താനം സതേനാപീതി ഇമിനാ ഏകിസ്സായേവ ദിസായ ബഹൂനിപി നിമിത്താനി ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം, പബ്ബതോ, ഭന്തേ. പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം, പാസാണോ, ഭന്തേ’’തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) കിത്തേതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാതി തികോണാ. സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാതി വാ തികോണരച്ഛാസണ്ഠാനാ. ചതുരസ്സാതി സമചതുരസ്സാ. മുദിങ്ഗസണ്ഠാനാ പന ആയതചതുരസ്സാ, ഏകകോടിയം സങ്കോചിതാ, തദഞ്ഞായ വിത്ഥിണ്ണാ വാ ഹോതി. മുദിങ്ഗസണ്ഠാനാതി വാ മുദിങ്ഗഭേരീ വിയ മജ്ഝേ വിത്ഥതാ ഉഭോസു കോടീസു സങ്കോചിതാ ഹോതി.

൧൫൯. ഏവം ബദ്ധസീമായ നിമിത്തസമ്പത്തിയുത്തതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരിസസമ്പത്തിയുത്തതം ദസ്സേതും ‘‘പരിസസമ്പത്തിയുത്താ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാതി സബ്ബഹേട്ഠിമേന ഗണനപരിച്ഛേദേന, അപ്പതരോ ചേ ഗണോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഇമസ്സ പന സീമാസമ്മുതികമ്മസ്സ ചതുവഗ്ഗകരണീയത്താ ‘‘ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി വുത്തം. സന്നിപതിതാതി സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ സന്നിപതിതാ. ഇമിനാ ‘‘ചതുവഗ്ഗകരണീയേ കമ്മേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ, തേ ആഗതാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം പഠമസമ്പത്തിലക്ഖണം ദസ്സേതി. യാവതികാ തസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേതി യസ്മിം പദേസേ സീമം ബന്ധിതുകാമാ, തസ്മിം ഏകസ്സ ഗാമഭോജകസ്സ ആയുപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ ഗാമക്ഖേത്തേ ഠിതാ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. ബദ്ധസീമം വാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേ വാ അനോക്കമിത്വാതി ഏതേന ഏതാ ബദ്ധസീമാദയോ ഗാമസീമതോ സീമന്തരഭൂതാ, ന താസു ഠിതാ ഗാമസീമായ കമ്മം കരോന്താനം വഗ്ഗം കരോന്തി, തസ്മാ ന തേസം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. തേ സബ്ബേ ഹത്ഥപാസേ വാ കത്വാതി വഗ്ഗകമ്മപരിഹരണത്ഥം സന്നിപതിതും സമത്ഥേ തേ ഗാമക്ഖേത്തട്ഠേ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസേ കത്വാതി അത്ഥോ. ഛന്ദം വാ ആഹരിത്വാതി സന്നിപതിതും അസമത്ഥാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ. തസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ യദിപി സഹസ്സഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, തേസു ചത്താരോയേവ കമ്മപ്പത്താ, അവസേസാ ഛന്ദാരഹാ, തസ്മാ അനാഗതാനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോതി അത്ഥോ, ഇമിനാ ‘‘ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹടോ ഹോതീ’’തി വുത്തം ദുതിയസമ്പത്തിലക്ഖണമാഹ. ‘‘സമ്മുഖീഭൂതാ ന പടിക്കോസന്തീ’’തി വുത്തം തതിയസമ്പത്തിലക്ഖണം പന ഇമേസം സാമത്ഥിയേന വുത്തം ഹോതി.

൧൬൦. ഏവം ബദ്ധസീമായ പരിസസമ്പത്തിയുത്തതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കമ്മവാചാസമ്പത്തിയുത്തതം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മവാചാസമ്പത്തിയുത്താ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദീനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ ഉപസമ്പദകമ്മവാചാവണ്ണനായം വുത്തോവ. ഏവം വുത്തായാതി ഏവം ഇമിനാ അനുക്കമേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൩൮-൧൩൯) ഭഗവതാ വുത്തായ. പരിസുദ്ധായാതി ഞത്തിദോസഅനഉസ്സാവനദോസേഹി പരിസമന്തതോ സുദ്ധായ. ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായാതി ഏകായ ഞത്തിയാ ഏകായ അനുസ്സാവനായ കരിയമാനത്താ ഞത്തി ഏവ ദുതിയാ ഇമിസ്സാ കമ്മവാചായാതി ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാ, തായ. നിമിത്താനം അന്തോ സീമാ ഹോതി, നിമിത്താനി സീമതോ ബഹി ഹോന്തി നിമിത്താനി ബഹി കത്വാ ഹേട്ഠാ പഥവീസന്ധാരഉദകം പരിയന്തം കത്വാ സീമായ ഗതത്താ.

൧൬൧. ഏവം സമാനസംവാസകസീമാസമ്മുതിയാ കമ്മവാചാസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അധിട്ഠിതതേചീവരികാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സുഖപരിഭോഗത്ഥം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതികമ്മവാചാസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം ബദ്ധായ ച’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ തിചീവരേന അവിപ്പവാസം സമ്മന്നേയ്യാതി യഥാ അധിട്ഠിതതേചീവരികോ ഭിക്ഖു അന്തോസീമായം തിചീവരേന വിപ്പവസന്തോപി അവിപ്പവാസോയേവ ഹോതി, ദുതിയകഥിനസിക്ഖാപദേന (പാരാ. ൪൭൧ ആദയോ) ആപത്തി ന ഹോതി, ഏവം തം സമാനസംവാസകസീമം തിചീവരേന അവിപ്പവാസം സമ്മന്നേയ്യാതി അത്ഥോ. ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാതി യദി തിസ്സാ സമാനസംവാസകസീമായ അന്തോ ഗാമോ അത്ഥി, തം ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ തതോ വിനിമുത്തം തം സമാനസംവാസകസീമം തിചീവരേന അവിപ്പവാസം സമ്മന്നേയ്യാതി അത്ഥോ.

സീമസങ്ഖ്യംയേവ ഗച്ഛതീതി അവിപ്പവാസസീമസങ്ഖ്യംയേവ ഗച്ഛതി. ഏകമ്പി കുലം പവിട്ഠം വാതി അഭിനവകതഗേഹേസു സബ്ബപഠമം ഏകമ്പി കുലം പവിട്ഠം അത്ഥി. അഗതം വാതി പോരാണകഗാമേ അഞ്ഞേസു കുലേസു ഗേഹാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതേസുപി ഏകമ്പി കുലം അഗതം അത്ഥീതി അത്ഥോ.

൧൬൨. ഏവം സങ്ഖേപേന സീമാസമ്മുതിം ദസ്സേത്വാ പുന വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, അയം പന വിത്ഥാരോ’’തിആദിമാഹ. സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ആയതിം ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ നേസം വിഹാരാനം പരിച്ഛേദതോ ബഹി സീമന്തരികപ്പഹോനകം ഉപചാരം ഠപേത്വാ. ബദ്ധാ സീമായേസു വിഹാരേസു, തേ ബദ്ധസീമാ. പാടിയേക്കന്തി പച്ചേകം. ബദ്ധസീമാസദിസാനീതി യഥാ ബദ്ധസീമാസു ഠിതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഛന്ദാദിം അനപേക്ഖിത്വാ പച്ചേകം കമ്മം കാതും ലഭന്തി, ഏവം ഗാമസീമാസു ഠിതാപീതി ദസ്സേതി. അന്തോനിമിത്തഗതേഹി പനാതി ഏകസ്സ ഗാമസ്സ ഉപഡ്ഢം അന്തോകത്തുകാമതായ സതി സബ്ബേസം ആഗമനേ പയോജനം നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. ആഗന്തബ്ബന്തി ച സാമീചിവസേന വുത്തം, നായം നിയമോ ‘‘ആഗന്തബ്ബമേവാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ആഗമനമ്പി അനാഗമനമ്പി വട്ടതീ’’തി. അബദ്ധായ ഹി സീമായ നാനാഗാമക്ഖേത്താനം നാനാസീമസഭാവത്താ തേസം അനാഗമനേപി വഗ്ഗകമ്മം ന ഹോതി, തസ്മാ അനാഗമനമ്പി വട്ടതി. ബദ്ധായ പന സീമായ ഏകസീമഭാവതോ പുന അഞ്ഞസ്മിം കമ്മേ കരിയമാനേ അന്തോസീമഗതേഹി ആഗന്തബ്ബമേവാതി ആഹ ‘‘അവിപ്പവാസസീമാ…പേ… ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി. നിമിത്തകിത്തനകാലേ അസോധിതായപി സീമായ നേവത്ഥി ദോസോ നിമിത്തകിത്തനസ്സ അപലോകനാദീസു അഞ്ഞതരാഭാവതോ.

ഭേരിസഞ്ഞം വാതി സമ്മന്നനപരിയോസാനം കരോമാതി വത്വാതി ലിഖിതം. തേന താദിസേ കാലേ തം കപ്പതീതി സിദ്ധം ഹോതി. ഭേരിസഞ്ഞം വാ സങ്ഖസഞ്ഞം വാതി പന തേസം സദ്ദം സുത്വാ ഇദാനി സങ്ഘോ സീമം ബന്ധതീതി ഞത്വാ ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം തം ഗാമക്ഖേത്തം അപ്പവേസനത്ഥം, ആരാമികാദീനഞ്ച തേസം നിവാരണത്ഥം കമ്മവാചാരദ്ധകാലേയേവ സഞ്ഞാ കരീയതി, ഏവം സതി തം കരണം സപ്പയോജനം ഹോതി. തേനേവ ‘‘ഭേരിസങ്ഖസദ്ദം കത്വാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭേരിസങ്ഖസഞ്ഞം കത്വാ’’തി സഞ്ഞാഗ്ഗഹണം കതം. ‘‘സഞ്ഞം കത്വാ’’തി ച പുബ്ബകാലകിരിയം വത്വാ ‘‘കമ്മവാചായ സീമാ ബന്ധിതബ്ബാ’’തി അപരകാലകിരിയം വദതി, പരിയോസാനകാലേ പന സബ്ബതൂരിയാതാലികസങ്ഘുട്ഠം കത്വാ ദേവമനുസ്സാനം അനുമോദനം കാരേതബ്ബം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧൬൩. ഭണ്ഡുകമ്മാപുച്ഛനം സന്ധായ പബ്ബജ്ജാഗ്ഗഹണം. സുഖകരണത്ഥന്തി സബ്ബേസം സന്നിപാതനപരിസ്സമം പഹായ അപ്പതരേഹി സുഖകരണത്ഥം. ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാതീതി വീസതിവഗ്ഗകരണീയപരമത്താ സങ്ഘകമ്മസ്സ കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാതി. ഇദഞ്ച നിസിന്നാനം വസേന വുത്തം. ഹേട്ഠിമന്തതോ ഹി യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും സക്കോന്തി, തത്തകേ പദേസേ സീമം ബന്ധിതും വട്ടതി. ഇദഞ്ച കമ്മാരഹേന സഹ അബ്ഭാനകാരകാനമ്പി പഹോനകത്ഥം വുത്തം. നിമിത്തുപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാതി ഇദം യഥാരുചിതട്ഠാനേ രുക്ഖനിമിത്താദീനം ദുല്ലഭതായ വഡ്ഢിത്വാ ഉഭിന്നം ബദ്ധസീമാനം സങ്കരകരണതോ ച പാസാണനിമിത്തസ്സ ച തദഭാവതോ യത്ഥ കത്ഥചി ആനേത്വാ ഠപേതും സുകരതായ ച വുത്തം. തഥാ സീമന്തരികപാസാണാ ഠപേതബ്ബാതി ഏത്ഥാപി. ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാപീതി യഥാ ഖണ്ഡസീമപരിച്ഛേദതോ ബഹി നിമിത്തപാസാണം ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഠാനം സമന്താ നിഗച്ഛതി, അവസേസം ഠാനം അന്തോഖണ്ഡസീമായം ഹോതിയേവ, ഏവം തേസു ഠപിതേസു ചതുരങ്ഗുലമത്താ സീമന്തരികാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സീമന്തരികപാസാണാതി സീമന്തരികായ ഠപിതനിമിത്തപാസാണാ. തേ പന കിത്തേന്തേന ദക്ഖിണതോ അനുപരിയായന്തേനേവ കിത്തേതബ്ബാ. കഥം? ഖണ്ഡസീമതോ ഹി പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥിമാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ, തഥാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ദക്ഖിണായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ, തഥാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പച്ഛിമാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പച്ഛിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ, തഥാ ദക്ഖിണായ ദിസായ ഉത്തരാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ഉത്തരായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ പുന പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥിമാഭിമുഖേന ഠത്വാ പുരിമകിത്തിതം വുത്തനയേന പുന കിത്തേതബ്ബം. ഏവം ബഹൂനമ്പി ഖണ്ഡസീമാനം സീമന്തരികപാസാണാ പച്ചേകം കിത്തേതബ്ബാ. തതോതി പച്ഛാ. അവസേസനിമിത്താനീതി മഹാസീമായ ബാഹിരന്തരേസു അവസേസനിമിത്താനി. ന സക്ഖിസ്സന്തീതി അവിപ്പവാസസീമായ ബദ്ധഭാവം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘സമാനസംവാസകസീമമേവ സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി വായമന്താ ന സക്ഖിസ്സന്തി. ബദ്ധായ ഹി അവിപ്പവാസസീമായ തം സമൂഹനിത്വാ ‘‘സമാനസംവാസകസീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി കതായപി കമ്മവാചായ അസമൂഹതാവ ഹോതി സീമാ. പഠമഞ്ഹി അവിപ്പവാസം സമൂഹനിത്വാ പച്ഛാ സീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ. ഖണ്ഡസീമതോ പട്ഠായ ബന്ധനം ആചിണ്ണം, ആചിണ്ണകരണേനേവ ച സമ്മോഹോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഖണ്ഡസീമതോവ പട്ഠായ ബന്ധിതബ്ബാ’’തി. ഉഭിന്നമ്പി ന കോപേന്തീതി ഉഭിന്നമ്പി കമ്മം ന കോപേന്തി. ഏവം ബദ്ധാസു പന…പേ… സീമന്തരികാ ഹി ഗാമക്ഖേത്തം ഭജതീതി ന ആവാസവസേന സാമഗ്ഗിപരിച്ഛേദോ, കിന്തു സീമാവസേനേവാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

കുടിഗേഹേതി ഭൂമിയം കതതിണകുടിയം. ഉദുക്ഖലന്തി ഉദുക്ഖലാവാടസദിസഖുദ്ദകാവാടം. നിമിത്തം ന കാതബ്ബന്തി രാജി വാ ഉദുക്ഖലം വാ നിമിത്തം ന കാതബ്ബം. ഇദഞ്ച യഥാവുത്തേസു അട്ഠസു നിമിത്തേസു അനാഗതത്തേന ന വട്ടതീതി സിദ്ധമ്പി ‘‘അവിനസ്സകസഞ്ഞാണമിദ’’ന്തി സഞ്ഞായ കോചി മോഹേന നിമിത്തം കരേയ്യാതി ദൂരതോ വിപത്തിപരിഹാരത്ഥം വുത്തം. നിമിത്തുപഗപാസാണേ ഠപേത്വാതി സഞ്ചാരിമനിമിത്തസ്സ കമ്പനതായ വുത്തം. ഏവം ഉപരി ‘‘ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ’’തിആദീസുപി സിദ്ധമേവത്ഥം പുനപ്പുനം കഥനേ കാരണം വേദിതബ്ബം. സീമാവിപത്തി ഹി ഉപസമ്പദാദിസബ്ബകമ്മവിപത്തിമൂലന്തി തസ്സ ദ്വാരം സബ്ബഥാപി പിദഹനവസേന വത്തബ്ബം. സബ്ബം വത്വാവ ഇധ ആചരിയാ വിനിച്ഛയം കഥേസുന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഭിത്തിന്തി ഇട്ഠകദാരുമത്തികാമയം. സിലാമയായ പന ഭിത്തിയാ നിമിത്തുപഗം ഏകം പാസാണം തംതംദിസായ കിത്തേതും വട്ടതി. അനേകസിലാഹി ചിനിതം സകലം ഭിത്തിം കിത്തേതും ന വട്ടതി ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏകവചനേന വത്തബ്ബതോ. അന്തോകുട്ടമേവാതി ഏത്ഥ അന്തോകുട്ടേപി നിമിത്താനം ഠിതോകാസതോ അന്തോ ഏവ സീമാതി ഗഹേതബ്ബം. പമുഖേ നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാതി ഗബ്ഭാഭിമുഖേപി ബഹിപമുഖേ ഗബ്ഭവിത്ഥാരപ്പമാണേ ഠാനേ പാസാണേ ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ഗബ്ഭപമുഖാനം അന്തരേ ഠിതകുട്ടമ്പി ഉപാദായ അന്തോ ച ബഹി ച ചതുരസ്സസണ്ഠാനാവ സീമാ ഹോതി. ബഹീതി സകലസ്സ കുടിലേണസ്സ സമന്തതോ ബഹി.

അന്തോ ച ബഹി ച സീമാ ഹോതീതി മജ്ഝേ ഠിതഭിത്തിയാ സഹ ചതുരസ്സസീമാ ഹോതി. ഉപരിപാസാദേയേവ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ഗബ്ഭസ്സ ച പമുഖസ്സ ച അന്തരാ ഠിതഭിത്തിയാ ഏകത്താ തത്ഥ ച ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസാഭാവേന ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി, ഉപരിഭിത്തി പന സീമട്ഠാവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഹേട്ഠാ ന ഓതരതീതി ഭിത്തിതോ ഓരം നിമിത്താനി ഠപേത്വാ കിത്തിതത്താ ഹേട്ഠാ ആകാസപ്പദേസം ന ഓതരതി, ഉപരി കതേ പാസാദേതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠിമതലേ കുട്ടോതി ഹേട്ഠിമതലേ ചതൂസു ദിസാസു ഠിതകുട്ടോ. സചേ ഹി ദ്വീസു, തീസു ഏവ വാ ദിസാസു കുട്ടോ തിട്ഠേയ്യ, ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. ഹേട്ഠാപി ഓതരതീതി സചേ ഹേട്ഠാ അന്തോഭിത്തിയം ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസോ ഹോതി, ഓതരതി. ഓതരമാനാ ച ന ഉപരിസീമപ്പമാണേന ഓതരതി, സമന്താ ഭിത്തിപ്പമാണേന ഓതരതി. ചതുന്നം പന ഭിത്തീനം ബാഹിരന്തപരിച്ഛേദേന ഹേട്ഠാഭൂമിഭാഗേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ ഓതരതി, ന പന ഭിത്തീനം ബഹി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനം. പാസാദഭിത്തിതോതി ഉപരിമതലേ ഭിത്തിതോ. ഓതരണാനോതരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി സചേ ഹേട്ഠാ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസോ ഹോതി, ഓതരതി, നോ ചേ, ന ഓതരതീതി അധിപ്പായോതി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) പന ‘‘ഉപരിസീമപ്പമാണസ്സ അന്തോഗധാനം ഹേട്ഠിമതലേ ചതൂസു ദിസാസു കുട്ടാനം തുലാരുക്ഖേഹി ഏകസമ്ബന്ധതം, തദന്തോ പച്ഛിമസീമപ്പമാണതാദിഞ്ച സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. കിഞ്ചാപേത്ഥ നിയ്യൂഹകാദയോ നിമിത്താനം ഠിതോകാസതായ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ സീമാ ന ഹോന്തി, ബദ്ധായ പന സീമായ സീമട്ഠാവ ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാ.

പരിയന്തഥമ്ഭാനന്തി നിമിത്തഗതപാസാണത്ഥമ്ഭേ സന്ധായ വുത്തം. ഉപരിമതലേന സമ്ബദ്ധോ ഹോതീതി ഇദം കുട്ടാനം അന്തരാ സീമട്ഠാനം ഥമ്ഭാനം അഭാവതോ വുത്തം. യദി ഹി ഭവേയ്യും, കുട്ടേ ഉപരിമതലേന അസമ്ബന്ധേപി സീമട്ഠഥമ്ഭാനം ഉപരി ഠിതോ പാസാദോ സീമട്ഠോവ ഹോതി. സചേ പന ബഹൂനം ഥമ്ഭപന്തീനം ഉപരി കതപാസാദസ്സ ഹേട്ഠാപഥവിയം സബ്ബബാഹിരായ ഥമ്ഭപന്തിയാ അന്തോ നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാ സീമാ ബദ്ധാ ഹോതി, ഏത്ഥ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി ‘‘യം താവ സീമട്ഠഥമ്ഭേഹേവ ധാരിയമാനാനം തുലാനം ഉപരിമതലം, സബ്ബം തം സീമട്ഠമേവ, ഏത്ഥ വിവാദോ നത്ഥി, യം പന സീമട്ഠഥമ്ഭപന്തിയാ, അസീമട്ഠായ ബാഹിരഥമ്ഭപന്തിയാ ച സമധുരം ധാരയമാനാനം തുലാനം ഉപരിമതലം, തത്ഥ ഉപഡ്ഢം സീമാ’’തി കേചി വദന്തി. ‘‘സകലമ്പി ഗാമസീമാ’’തി അപരേ. ‘‘ബദ്ധസീമാ ഏവാ’’തി അഞ്ഞേ. തസ്മാ കമ്മം കരോന്തേഹി ഗരൂഹി നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠത്വാ സബ്ബം തം ആസങ്കട്ഠാനം സോധേത്വാവ കമ്മം കാതബ്ബം, സന്നിട്ഠാനകാരണം വാ ഗവേസിത്വാ തദനുഗുണം കാതബ്ബം.

താലമൂലകപബ്ബതേതി താലക്ഖന്ധമൂലസദിസേ ഹേട്ഠാ ഥൂലോ ഹുത്വാ കമേന കിസോ ഹുത്വാ ഉഗ്ഗതോ ഹിന്താലമൂലസദിസോ നാമ ഹോതി. വിതാനസണ്ഠാനോതി അഹിച്ഛത്തകസണ്ഠാനോ. പണവസണ്ഠാനോതി മജ്ഝേ തനുകോ, ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വിത്ഥിണ്ണോ. ഹേട്ഠാ വാ മജ്ഝേ വാതി മുദിങ്ഗസണ്ഠാനസ്സ ഹേട്ഠാ, പണവസണ്ഠാനസ്സ മജ്ഝേ. സപ്പഫണസദിസോ പബ്ബതോതി സപ്പഫണോ വിയ ഖുജ്ജോ, മൂലട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ അവനതസീസോ. ആകാസപബ്ഭാരന്തി ഭിത്തിയാ അപരിക്ഖിത്തപബ്ഭാരം. സീമപ്പമാണോതി അന്തോ ആകാസേന സദ്ധിം പച്ഛിമസീമപ്പമാണോ. സോ ച പാസാണോ സീമട്ഠോതി ഇമിനാ ഈദിസേഹി സുസിരപാസാണലേണകുട്ടാദീഹി പരിച്ഛിന്നേ ഭൂമിഭാഗേ ഏവ സീമാ പതിട്ഠാതി, ന അപരിച്ഛിന്നേ. തേ പന സീമട്ഠത്താ സീമാ ഹോന്തി, ന സരൂപേന സീമട്ഠമഞ്ചാദി വിയാതി ദസ്സേതി. സചേ പന സോ സുസിരപാസാണോ ഭൂമിം അനാഹച്ച ആകാസഗതോ ഓലമ്ബതി, സീമാ ന ഓതരതി. സുസിരപാസാണോ പന സയം സീമാപടിബദ്ധത്താ സീമാ ഹോതി, കഥം പന പച്ഛിമപ്പമാണരഹിതേഹി ഏതേഹി സുസിരപാസാണാദീഹി സീമാ ന ഓതരതീതി ഇദം സദ്ധാതബ്ബന്തി? അട്ഠകഥാപമാണതോ.

അപിചേത്ഥ സുസിരപാസാണഭിത്തിഅനുസാരേന മൂസികാദീനം വിയ സീമായ ഹേട്ഠിമതലേ ഓതരണകിച്ചം നത്ഥി, ഹേട്ഠാ പന പച്ഛിമസീമപ്പമാണേ ആകാസേ ദ്വങ്ഗുലമത്തബഹലേഹി പാസാണഭിത്തിആദീഹിപി ഉപരിമതലം ആഹച്ച ഠിതേഹി സബ്ബസോ, യേഭുയ്യേന വാ പരിച്ഛിന്നേ സതി ഉപരി ബജ്ഝമാനാ സീമാ തേഹി പാസാണാദീഹി അന്തരിതായ തപ്പരിച്ഛിന്നായ ഹേട്ഠാഭൂമിയാപി ഉപരിമതലേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ പതിട്ഠാതി, നദീപാരസീമാ വിയ നദീഅന്തരിതേസു ഉഭോസു തീരേസു ലേണാദീസു അപനീതേസുപി ഹേട്ഠാ ഓതിണ്ണസീമാ യാവ സാസനന്തരധാനാ ന വിഗച്ഛതി, പഠമം പന ഉപരി സീമായ ബദ്ധായ പച്ഛാ ലേണാദികതേസുപി ഹേട്ഠാഭൂമിയം സീമാ ഓതരതി ഏവ, കേചി തം ന ഇച്ഛന്തി, ഏവം ഉഭയത്ഥ പതിട്ഠിതാ ച സാ സീമാ ഏകാവ ഹോതി ഗോത്താദിജാതി വിയ ബ്യത്തിഭേദേസൂതി ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബാ ഏവ ഹി ബദ്ധസീമാ അബദ്ധസീമാ ച അത്തനോ അത്തനോ പകതിനിസ്സയകേ ഗാമാരഞ്ഞാദികേ ഖേത്തേ യഥാപരിച്ഛേദം സബ്ബത്ഥ സാകല്യേന ഏകസ്മിം ഖണേ ബ്യാപിനീ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനമ്പി തേ തേ നിസ്സയഭൂതേ പരമത്ഥധമ്മേ, തം തം കിരിയാവിസേസമ്പി വാ ഉപാദായ ലോകിയേഹി സാസനികേഹി ച യഥാരഹം ഏകത്തേന പഞ്ഞത്തത്താ സനിസ്സയേകരൂപാ ഏവ. തഥാ ഹി ഏകോ ഗാമോ അരഞ്ഞം നദീ ജാതസ്സരോ സമുദ്ദോതി ഏവം ലോകേ, ‘‘സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന, അഗാമകേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തിആദിനാ സാസനേ ച ഏകവോഹാരോ ദിസ്സതി, ന പരമത്ഥതോ. ഏകസ്സ അനേകധമ്മേസു ബ്യാപനമത്ഥി കസിണേകദേസാദിവികപ്പാസമാനതായ ഏകത്തഹാനിതോതി അയം നോ മതി.

അസ്സ ഹേട്ഠാതി സപ്പഫണപബ്ബതസ്സ ഹേട്ഠാ ആകാസപബ്ഭാരേ. ലേണസ്സാതി ലേണം ചേ കതം, തസ്സ ലേണസ്സാതി അത്ഥോ. തമേവ പുന ലേണം പഞ്ചഹി പകാരേഹി വികപ്പേത്വാ ഓതരണാനോതരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘സചേ പന ഹേട്ഠാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഹേട്ഠാ’’തി ഇമസ്സ ‘‘ലേണം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഹേട്ഠാ ലേണഞ്ച ഏകസ്മിം പദേസേതി ആഹ ‘‘അന്തോ’’തി, പബ്ബതസ്സ അന്തോ, പബ്ബതമൂലേതി അത്ഥോ. തമേവ അന്തോസദ്ദം സീമാപരിച്ഛേദേന വിസേസേതും ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പാരതോ’’തി വുത്തം. പബ്ബതപാദം പന അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഓരതോ’’തി വത്തബ്ബേപി സീമാനിസ്സയം പബ്ബതഗ്ഗം സന്ധായ ‘‘പാരതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘ബഹി ലേണ’’ന്തി ഏത്ഥ ബഹിസദ്ദം വിസേസേന്തോ ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരതോ’’തി ആഹ. ബഹിസീമാ ന ഓതരതീതി ഏത്ഥ ബഹീതി പബ്ബതപാദേ ലേണം സന്ധായ വുത്തം. ലേണസ്സ ച ബഹിഭൂതേ ഉപരിസീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ സീമാ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. അന്തോ സീമാതി ലേണസ്സ ച പബ്ബതപാദസ്സ ച അന്തോ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. ‘‘ബഹി സീമാ ന ഓതരതി, അന്തോ സീമാ ന ഓതരതീ’’തി ചേത്ഥ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ലേണാഭാവേന സീമായ സബ്ബഥാ അനോതരണമേവ ദസ്സിതന്തി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ഹി അനോതരന്തീ ഉപരി ഏവ ഹോതീതി അയം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) ആഗതോ വിനിച്ഛയോ.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) പന ‘‘അന്തോലേണം ഹോതീതി പബ്ബതസ്സ അന്തോലേണം ഹോതീ’’തി ഏത്തകമേവ ആഗതോ. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) ന ‘‘അന്തോലേണന്തി പബ്ബതസ്സ അന്തോലേണം. ദ്വാരം പന സന്ധായ ‘പാരതോ ഓരതോ’തി വുത്തം, സബ്ബഥാപി സീമതോ ബഹിലേണേന ഓതരതീതി അധിപ്പായോ’’തി ആഗതോ. അയം പന അന്തോലേണബഹിലേണവിനിച്ഛയോ ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോതി ആചരിയാ വദന്തി, തഥാപി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) ആഗതം നയം നിസ്സായ സുട്ഠു വിനിച്ഛിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. ബഹി പതിതം അസീമാതിആദിനാ ഉപരിപാസാദാദീസു അഥിരനിസ്സയേസു ഠിതാ സീമാപി തേസം വിനാസേന വിനസ്സതീതി ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പോക്ഖരണിം ഖണന്തി, സീമായേവാതി ഏത്ഥ സചേ ഹേട്ഠാ ഉമങ്ഗനദീ സീമപ്പമാണതോ അനൂനാ പഠമമേവ പവത്താ ഹോതി, സീമാ ച പച്ഛാ ബദ്ധാ നദിതോ ഉപരി ഏവ ഹോതി, നദിം ആഹച്ച പോക്ഖരണിയാ ച ഖതായ സീമാ വിനസ്സതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠാപഥവീതലേതി അനന്തരാ ഭൂമിവിവരേ.

സീമമാളകേതി ഖണ്ഡസീമങ്ഗണേ. വടരുക്ഖോതി ഇദം പാരോഹോപത്ഥമ്ഭേന അതിദൂരമ്പി ഗന്തും സമത്ഥസാഖാസമങ്ഗിതായ വുത്തം. സബ്ബരുക്ഖലതാദീനമ്പി സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി ഏവ. തേനേവ നാവാരജ്ജുസേതുസമ്ബന്ധോപി പടിക്ഖിത്തോ. തതോതി തതോ സാഖതോ. മഹാസീമായ പഥവീതലന്തി ഏത്ഥ ആസന്നതരമ്പി ഗാമസീമം അഗ്ഗഹേത്വാ ബദ്ധസീമായ ഏവ ഗഹിതത്താ ഗാമസീമബദ്ധസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയനിസ്സിതഭാവേന പവത്തിതോതി ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി താസമ്പി സമ്ബന്ധദോസോ ഭവേയ്യ, കഥം ഗാമസീമായ ബദ്ധസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ ഭവേയ്യ? യസ്സാ ഹി സീമായ യായ സീമായ സദ്ധിം സമ്ബന്ധേ ദോസോ ഭവേയ്യ, സാ തത്ഥ ബന്ധിതുമേവ ന വട്ടതി ബദ്ധസീമഉദകുക്ഖേപസീമാസു ബദ്ധസീമാ വിയ, അത്തനോ അനിസ്സയഭൂതഗാമസീമാദീസു ഉദകുക്ഖേപസീമാ വിയ ച, തേനേവ ‘‘സചേ പന രുക്ഖസ്സ സാഖാ വാതതോ നിക്ഖന്തപാരോഹോ വാ ബഹിനദീതീരേ വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ’’തിആദിനാ ഉദകുക്ഖേപസീമായ അത്തനോ അനിസ്സയഭൂതഗാമസീമാദീഹി ഏവ സമ്ബന്ധദോസോ ദസ്സിതോ, ന നദീസീമായ, ഏവമിധാപീതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ചത്ഥോ ഉപരി പാകടോ ഭവിസ്സതി. ആഹച്ചാതി ഫുസിത്വാ.

മഹാസീമം വാ സോധേത്വാതി മഹാസീമഗതാനം സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസാനയനഛന്ദാഹരണാദിവസേന സകലം മഹാസീമം സോധേത്വാ. ഏതേന സബ്ബവിപത്തിയോ മോചേത്വാ പുബ്ബേ സുട്ഠു ബദ്ധാനമ്പി ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം പച്ഛാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഈദിസോ പാളിമുത്തകോ സമ്ബന്ധദോസോ അത്ഥീതി ദസ്സേതി, സോ ച ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സീമായ സീമാ സമ്ഭിന്ദിതബ്ബാ’’തിആദിനാ ബദ്ധസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സീമം സമ്മന്നന്തേന സീമന്തരികം ഠപേത്വാ സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൪൮) ഉഭിന്നം ബദ്ധസീമാനം അന്തരാ സീമന്തരികം ഠപേത്വാ ബന്ധിതും അനുജാനനേന സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണേ വിയ താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുസിത്വാ തിട്ഠനവസേന ബന്ധനമ്പി ന വട്ടതീതി സിദ്ധത്താ ബദ്ധാനമ്പി താസം പച്ഛാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഏകരുക്ഖാദീഹി ഫുസിത്വാ ഠാനമ്പി ന വട്ടതീതി ഭഗവതോ അധിപ്പായഞ്ഞൂഹി സങ്ഗീതികാരകേഹി നിദ്ധാരിതോ ബന്ധനകാലേ പടിക്ഖിത്തസ്സ സമ്ബന്ധദോസസ്സ അനുലോമേന അകപ്പിയാനുലോമത്താ. അയം പന സമ്ബന്ധദോസോ പുബ്ബേ സുട്ഠു ബദ്ധാനം പച്ഛാ സഞ്ജാതത്താ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ വിയ അസീമത്തം കാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ അപനീതമത്തേ താ സീമാ പാകതികാ ഹോന്തി. യഥാ ചായം പച്ഛാ ന വട്ടതി, ഏവം ബജ്ഝമാനക്ഖണേപി താസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി താ ബന്ധിതും ന വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന മഹാസീമം വാ സോധേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘മഹാസീമഗതാ ഭിക്ഖൂ യഥാ തം സാഖം വാ പാരോഹം വാ കായകായപടിബദ്ധേഹി ന ഫുസന്തി, ഏവം സോധനമേവ ഇധാധിപ്പേതം, ന സകലസീമാസോധന’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝനതോ. തഥാ ഹി ‘‘മഹാസീമായ പഥവീതലം വാ തത്ഥജാതകരുക്ഖാദീനി വാ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി ഏവം സാഖാപാരോഹാനം മഹാസീമം ഫുസിത്വാ ഠാനമേവ സമ്ബന്ധദോസേ കാരണത്തേന വുത്തം, ന പന തത്ഥ ഠിതഭിക്ഖൂഹി സാഖാദീനം ഫുസനം. യദി ഹി ഭിക്ഖൂനം സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠാനമേവ കാരണം സിയാ, ‘‘തസ്സ സാഖം വാ തതോ നിഗ്ഗതപാരോഹം വാ മഹാസീമായ പവിട്ഠം തത്രട്ഠോ കോചി ഭിക്ഖു ഫുസിത്വാ തിട്ഠതീ’’തി ഭിക്ഖുഫുസനമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. യഞ്ഹി തത്ഥ മഹാസീമാസോധനേ കാരണം, തദേവ തസ്മിം വാക്യേ പധാനതോ ദസ്സേതബ്ബം. ന ഹി ആഹച്ചട്ഠിതമേവ സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു സോധേതബ്ബോ ആകാസട്ഠസാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതഭിക്ഖുസ്സപി സോധേതബ്ബതോ, കിം നിരത്ഥകേന ആഹച്ചട്ഠാനവചനേന, ആകാസട്ഠസാഖാസു ച ഭിക്ഖുഫുസനമേവ കാരണത്തേന വുത്തം, സോധനഞ്ച തസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ ഹത്ഥപാസാനയനാദിവസേന സോധനം വുത്തം. ഇധ പന ‘‘മഹാസീമം സോധേത്വാ’’തി സകലസീമാസാധാരണവചനേന സോധനം വുത്തം, അപി ച സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതഭിക്ഖുമത്തസോധനേ അഭിമതേ ‘‘മഹാസീമായ പഥവീതല’’ന്തി വിസേസസീമോപാദാനം നിരത്ഥകം സിയാ യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ ആകാസേപി ഠത്വാ സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതസ്സ സോധേതബ്ബതോ.

ഛിന്ദിത്വാ ബഹിട്ഠകാ കാതബ്ബാതി തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവവിയോജനവചനതോ ച വിസഭാഗസീമാനം ഫുസനേനേവ സകലസീമാസോധനഹേതുകോ അട്ഠകഥാസിദ്ധോയം ഏകോ സമ്ബന്ധദോസോ അത്ഥേവാതി ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവ ഉദകുക്ഖേപസീമാകഥായമ്പി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) ‘‘വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ’’തി ച ‘‘നദീതീരേ പന ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ബദ്ധനാവായ വാ ന വട്ടതീ’’തി ച ‘‘സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ, കമ്മം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ച ഏവം വിസഭാഗാസു ഗാമസീമാസു സാഖാദീനം ഫുസനമേവ സങ്കരദോസകാരണത്തേന വുത്തം, ന ഭിക്ഖുഫുസനം. തഥാ ഹി ‘‘അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി നദിയം നാവാബന്ധനം അനുഞ്ഞാതം ഉദകുക്ഖേപനിസ്സയത്തേന നദീസീമായ സഭാഗത്താ. യദി ഹി ഭിക്ഖൂനം ഫുസനമേവ പടിച്ച സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധദോസോ വുത്തോ സിയാ, നദിയമ്പി ബന്ധനം പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭവേയ്യ. തത്ഥാപി ഹി ഭിക്ഖുഫുസനം കമ്മകോപകാരണം ഹോതി, തസ്മാ സഭാഗസീമാസു പവിസിത്വാ ഭൂമിആദിം ഫുസിത്വാ, അഫുസിത്വാ വാ സാഖാദിമ്ഹി ഠിതേ തം സാഖാദിം ഫുസന്തോവ ഭിക്ഖു സോധേതബ്ബോ. വിസഭാഗസീമാസു പന സാഖാദിമ്ഹി ഫുസിത്വാ ഠിതേ തം സാഖാദിം അഫുസന്താപി സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സോധേതബ്ബാ, അഫുസിത്വാ ഠിതേ പന തം സാഖാദിം ഫുസന്താവ ഭിക്ഖൂ സോധേതബ്ബാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

യം പനേത്ഥ കേചി ‘‘ബദ്ധസീമാനം ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിയ ബദ്ധസീമഗാമസീമാനമ്പി തദഞ്ഞാസമ്പി സബ്ബാസം സമാനസംവാസകസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി തദുഭയമ്പി ഏകസീമം വിയ സോധേത്വാ ഏകത്ഥേവ കമ്മം കാതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കതം കമ്മം വിപജ്ജതി, നത്ഥേത്ഥ സഭാഗവിസഭാഗഭേദോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം സഭാഗസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധദോസാഭാവസ്സ വിസഭാഗസീമാനമേവ തബ്ഭാവസ്സ സുത്തസുത്താനുലോമാദിവിനയനയേഹി സിദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൮) ഗാമസീമായമേവ ബദ്ധസീമം സമ്മന്നിതും അനുഞ്ഞാതത്താ താസം നിസ്സയനിസ്സിതഭാവേന സഭാഗതാ, സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണദോസാഭാവോ ച സുത്തതോവ സിദ്ധോ. ബന്ധനകാലേ പന അനുഞ്ഞാതസ്സ സമ്ബന്ധസ്സ അനുലോമതോ പച്ഛാ സഞ്ജാതരുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി താസം വട്ടതി ഏവ. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ…പേ… കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൫) വുത്തത്താ ഏവം താവ ഗാമബദ്ധസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗതാ, സമ്ഭേദാദിദോസാഭാവോ ച സുത്തസുത്താനുലോമതോ സിദ്ധോ, ഇമിനാ ഏവ നയേന അരഞ്ഞസീമസത്തബ്ഭന്തരസീമാനം നദീആദിസീമഉദകുക്ഖേപസീമാനഞ്ച സുത്തസുത്താനുലോമതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗതാ, സമ്ഭേദാദിദോസാഭാവോ ച സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ.

ബദ്ധസീമായ പന അഞ്ഞായ ബദ്ധസീമായ നദീആദിസീമാസു ച ബന്ധിതും പടിക്ഖേപസിദ്ധിതോ ചേവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാനം നദീആദീസു ഏവ കാതും നിയമനസുത്തസാമത്ഥിയേന ബദ്ധസീമഗാമസീമാസു കരണപടിക്ഖേപസിദ്ധോ ച താസം അഞ്ഞമഞ്ഞസഭാഗതാ ഉപ്പത്തിക്ഖണേ പച്ഛാ ച രുക്ഖാദീഹി സമ്ഭേദാദിദോസസമ്ഭവോ ച വുത്തനയേന സുത്തസുത്താനുലോമതോവ സിജ്ഝന്തി. തേനേവ അട്ഠകഥായം വിസഭാഗസീമാനമേവ വടരുക്ഖാദിവചനേഹി സമ്ബന്ധദോസം ദസ്സേത്വാ സഭാഗാനം ബദ്ധസീമഗാമസീമാദീനം സമ്ബന്ധദോസോ ന ദസ്സിതോ. ന കേവലഞ്ച ന ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ താസം സഭാഗസീമാനം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി ദോസാഭാവോപി പാളിഅട്ഠകഥാസു ഞാപിതോ ഏവ. തഥാ ഹി പാളിയം (മഹാവ. ൧൩൮) ‘‘പബ്ബതനിമിത്തം പാസാണനിമിത്തം വനനിമിത്തം രുക്ഖനിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ വഡ്ഢനകനിമിത്താനി അനുഞ്ഞാതാനി, തേന നേസം രുക്ഖാദിനിമിത്താനം വഡ്ഢനേ ബദ്ധസീമഗാമസീമാനം സങ്കരദോസാഭാവോ ഞാപിതോവ ഹോതി, ദ്വിന്നം പന ബദ്ധസീമാനം ഈദിസോ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഏകരുക്ഖോപി ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്തം ഹോതി, സോ പന വഡ്ഢന്തോ സീമസങ്കരം കരോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബോ’’തി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിയോജനപരമം സീമം ബന്ധിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൪൦) വചനതോപി ചായം ഞാപിതോ. തിയോജനപരമായ ഹി സീമായ സമന്താ പരിയന്തേസു രുക്ഖലതാഗുമ്ബാദീഹി ബദ്ധഗാമസീമാനം നിയമേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധസ്സ സമ്ഭവതോ ‘‘ഈദിസം സമ്ബന്ധം വിനാസേത്വാവ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ’’തി അട്ഠകഥായമ്പി ന വുത്തം.

യദി ചേത്ഥ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേന കമ്മവിപത്തി ഭവേയ്യ, അവസ്സമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. വിപത്തിപരിഹാരത്ഥഞ്ഹി ആചരിയാ നിരാസങ്കട്ഠാനേസുപി ‘‘ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ’’തിആദിനാ സിദ്ധമേവത്ഥം പുനപ്പുനം അവോചും, ഇധ പന ‘‘വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തി, വനം ന കിത്തേതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ രുക്ഖലതാദീഹി നിരന്തരേ വനമജ്ഝേപി സീമാബന്ധനമവോചും. തഥാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി കതപാസാദാദീസു ഹേട്ഠാ ഥമ്ഭാദീഹി ഏകാബദ്ധേസു ഉപരിമതലാദീസു സീമാബന്ധനം ബഹുധാ വുത്തം, തസ്മാ ബദ്ധസീമഗാമസീമാനം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ തേഹി മുഖതോവ വിഹിതോ, അപിച ഗാമസീമാനമ്പി പാടേക്കം ബദ്ധസീമാസദിസതായ ഏകായ ഗാമസീമായ കമ്മം കരോന്തേഹി ദബ്ബതിണമത്തേനപി സമ്ബന്ധാ ഗാമന്തരപരമ്പരാ അരഞ്ഞനദീസമുദ്ദാ ച സോധേതബ്ബാതി സകലം ദീപം സോധേത്വാവ കാതബ്ബം സിയാ. ഏവം പന അസോധേത്വാ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലതോ പഭുതി കതാനം ഉപസമ്പദാദികമ്മാനം സീമാസമ്മുതീനഞ്ച വിപജ്ജനതോ സബ്ബേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം അനുപസമ്പന്നസങ്കാപസങ്ഗോ ച ദുന്നിവാരോ ഹോതി, ന ചേതം യുത്തം, തസ്മാ വുത്തനയേന വിസഭാഗസീമാനമേവ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധദോസോ, ന ബദ്ധസീമഗാമസീമാദീനം സഭാഗസീമാനന്തി ഗഹേതബ്ബം.

മഹാസീമാസോധനസ്സ ദുക്കരതായ ഖണ്ഡസീമായമേവ യേഭുയ്യേന സങ്ഘകമ്മകരണന്തി ആഹ ‘‘സീമമാളകേ’’തിആദി. മഹാസങ്ഘസന്നിപാതേസു പന ഖണ്ഡസീമായ അപ്പഹോനകതായ മഹാസീമായ കമ്മേ കരിയമാനേപി അയം നയോ ഗഹേതബ്ബോവ. ഉക്ഖിപാപേത്വാതി ഇമിനാ കായപടിബദ്ധേന സീമം ഫുസന്തോപി സീമട്ഠോവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. പുരിമനയേപീതി ഖണ്ഡസീമതോ മഹാസീമം പവിട്ഠസാഖാനയേപി. സീമട്ഠരുക്ഖസാഖായ നിസിന്നോ സീമട്ഠോവ ഹോതീതി ആഹ ‘ഹത്ഥപാസമേവ ആനേതബ്ബോ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘രുക്ഖസാഖാദീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാസു ഏതാസു ഖണ്ഡസീമായ തയോ ഭിക്ഖൂ, മഹാസീമായ ദ്വേതി ഏവം ദ്വീസു സീമാസു സീമന്തരികം അഫുസിത്വാ, ഹത്ഥപാസഞ്ച അവിജഹിത്വാ ഠിതേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖൂഹി ഉപസമ്പദാദി കമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘നാനാസീമായം ഠിതചതുത്ഥോ കമ്മം കരേയ്യ, അകമ്മം ന ച കരണീയ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൩൮൯). തേനേവേത്ഥാപി മഹാസീമം സോധേത്വാ മാളകസീമായമേവ കമ്മകരണം വിഹിതം. അഞ്ഞഥാ ഭിന്നസീമട്ഠതായ തത്രട്ഠസ്സ ഗണപൂരകത്താഭാവാ കമ്മകോപോവ ഹോതീതി.

യദി ഏവം കഥം ഛന്ദപാരിസുദ്ധിആഹരണവസേന മഹാസീമാസോധനന്തി? തമ്പി വിനയഞ്ഞൂ ന ഇച്ഛന്തി, ഹത്ഥപാസാനയനബഹിസീമകരണവസേന പനേത്ഥ സോധനം ഇച്ഛന്തി, ദിന്നസ്സപി ഛന്ദസ്സ അനാഗമനേന മഹാസീമട്ഠോ കമ്മം കോപേതീതി. യദി ചസ്സ ഛന്ദാദി നാഗച്ഛതി, കഥം സോ കമ്മം കോപേസ്സതീതി? ദ്വിന്നം വിസഭാഗസീമാനം സമ്ബന്ധദോസതോ, സോ ച സമ്ബന്ധദോസോ അട്ഠകഥാവചനപ്പമാണതോ. ന ഹി വിനയേ സബ്ബത്ഥ യുത്തി സക്കാ ഞാതും ബുദ്ധഗോചരത്താതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘സചേ ദ്വേപി സീമായോ പൂരേത്വാ നിരന്തരം ഠിതേസു ഭിക്ഖൂസു കമ്മം കരോന്തേസു ഏകായ ഏവ സീമായ ഗണോ ച ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ ച അനുസ്സാവകോ ച ഏകതോ തിട്ഠതി, കമ്മം സുകതമേവ ഹോതി. സചേ പന കമ്മാരഹോ വാ അനുസ്സാവകോ വാ സീമന്തരട്ഠോ ഹോതി, കമ്മം വിപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തഞ്ച ബദ്ധസീമഗാമസീമാദിസഭാഗസീമാസു ഏവ യുജ്ജതി. യാസു അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേസുപി ദോസോ നത്ഥി, യാസു പന അത്ഥി, ന താസു, വിസഭാഗസീമാസു രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി ഏകത്ഥ ഠിതോ ഇതരട്ഠാനം കമ്മം കോപേതി ഏവ അട്ഠകഥായ സാമഞ്ഞതോ സോധനസ്സ വുത്തത്താതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) ‘‘ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതീതി ഖണ്ഡസീമായ അന്തോ ഠിതത്താ രുക്ഖസ്സ തത്ഥ ഠിതോ ഹത്ഥപാസമേവ ആനേതബ്ബോതി ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) പന ‘‘ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതി, കസ്മാ? അന്തോ ഠിതത്താ. രുക്ഖസ്സ ഹി ഹേട്ഠാ പഥവീഗതം മൂലം ഖണ്ഡസീമായേവ ഹോതി. അബ്ബോഹാരികം വാതി അപരേ. ‘മജ്ഝേ പന ഛിന്നേ മഹാസീമായ ഠിതം മൂലം മഹാസീമമേവ ഭജതി, ഖണ്ഡസീമായ ഠിതം ഖണ്ഡസീമമേവ ഭജതി തദായത്തപഥവീആദീഹി അനുഗ്ഗഹിതത്താ’തി ച വുത്തം. ‘സീമായ പച്ഛാ ഉട്ഠിതരുക്ഖേ നിസീദിത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതി പച്ഛാ സീമായം കതഗേഹേ വിയാ’തി വത്വാ ‘ബന്ധനകാലേ ഠിതേ രുക്ഖേ നിസീദിത്വാ കാതും ന വട്ടതി ഉപരിസീമായ അഗമനതോ’തി കാരണം വദന്തി. ഏവം സതി ബന്ധനകാലേ പുന ആരോഹണം നാമ നത്ഥി, ബന്ധിതകാലേ ഏവ ആരോഹതീതി ആപജ്ജതി പച്ഛാ ഉട്ഠിതരുക്ഖോ പന തപ്പടിബദ്ധത്താ സീമാസങ്ഖമേവ ഗതോ. ഏവം പുബ്ബേ ഉട്ഠിതരുക്ഖോപീതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി വചനതോ തിണാദിപി സങ്ഗഹിതം, മഹാഥേരാപി തിണം സോധേത്വാവ കരോന്തീ’’തി വുത്തം.

ന ഓതരതീതി പണവസണ്ഠാനപബ്ബതാദീസു ഹേട്ഠാ പമാണരഹിതം ഠാനം ന ഓതരതി. കിഞ്ചാപി പനേത്ഥ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ ഉദ്ധമ്പി പമാണരഹിതപബ്ബതാദി നാരോഹതി, തഥാപി തം പച്ഛാ സീമട്ഠതായ സീമാ ഹോതി. ഹേട്ഠാ പണവസണ്ഠാനാദി പന ഉപരി ബദ്ധായപി സീമായ സീമസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി, തസ്സേവ വസേന ‘‘ന ഓതരതീ’’തി വുത്തം, ഇതരഥാ ഓരോഹണാരോഹണാനം സാധാരണവസേന ‘‘ന ഓതരതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബതോ. ജാതം യം കിഞ്ചീതി നിട്ഠിതസീമായ ഉപരി ജാതം വിജ്ജമാനം പുബ്ബേ ഠിതം പച്ഛാ സഞ്ജാതം പവിട്ഠഞ്ച യം കിഞ്ചി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകം സബ്ബമ്പീതി അത്ഥോ. അന്തോസീമായ ഹി ഹത്ഥിക്ഖന്ധാദിസവിഞ്ഞാണകേസു നിസിന്നോപി ഭിക്ഖു സീമട്ഠോവ ഹോതി. ബദ്ധായ സീമായാതി ഇദഞ്ച പകരണവസേന ഉപലക്ഖണതോ വുത്തം. അബദ്ധസീമാസുപി സബ്ബാസു ഠിതം തം സീമാസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. ഏകസമ്ബന്ധേന ഗതന്തി രുക്ഖലതാദിതത്രജാതമേവസന്ധായ വുത്തം. താദിസഞ്ഹി ‘‘ഇതോ ഗത’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി.

യം പന ‘‘ഇതോ ഗത’’ന്തി വാ ‘‘തതോ ആഗത’’ന്തി വാ വത്തും അസക്കുണേയ്യം ഉഭോസു ബദ്ധസീമഗാമസീമാസു ഉദകുക്ഖേപനദീആദീസു ച തിരിയം പതിതരജ്ജുദണ്ഡാദി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി? ഏത്ഥ പന ‘‘ബദ്ധസീമായ പതിട്ഠിതഭാഗോ ബദ്ധസീമാ, ഗാമസീമായ പതിട്ഠിതഭാഗോ ഗാമസീമാ തദുഭയസീമട്ഠപബ്ബതാദി വിയ, ബദ്ധസീമതോ ഉട്ഠിതവടരുക്ഖസ്സ പാരോഹേ, ഗാമസീമായ ഗാമസീമതോ ഉട്ഠിതവടരുക്ഖസ്സ പാരോഹേ ച ബദ്ധസീമായ പതിട്ഠിതേപി ഏസേവ നയോ. മൂലേ പതിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ഹി ‘ഇതോ ഗതം, തതോ ആഗത’ന്തി വത്തും അസക്കുണേയ്യതോ സോ ഭാഗോ യഥാപവിട്ഠസീമട്ഠസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. തേസം രുക്ഖപാരോഹാനം അന്തരാ പന ആകാസട്ഠസാഖാ ഭൂമിയം സീമാപരിച്ഛേദപ്പമാണേന തദുഭയസീമാ ഹോതീ’’തി കേചി വദന്തി. യസ്മാ പനസ്സാ സാഖായ പാരോഹോ പവിട്ഠസീമായ പഥവിയം മൂലേഹി പതിട്ഠഹിത്വാപി യാവ സാഖം വിനാ ഠാതും ന സക്കോതി, താവ മൂലസീമട്ഠതം ന വിജഹതി. യദാ പന സണ്ഠാതും സക്കോതി, തദാപി പാരോഹമത്തമേവ പവിട്ഠസീമതം സമുപേതി, തസ്മാ സബ്ബോപി ആകാസട്ഠസാഖാഭാഗോ പുരിമസീമട്ഠതം ന വിജഹതി തതോ ആഗതഭാഗസ്സ അവിജഹിതത്താതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഉദകുക്ഖേപനദീആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ച വിസഭാഗസീമായ ഏവ പവിട്ഠേ സകലസീമാസോധനം, സഭാഗായ പവിട്ഠേ ഫുസിത്വാ ഠിതമത്തഭിക്ഖുസോധനഞ്ച സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ.

൧൬൪. ഏത്ഥ ച നദീപാരസീമാകഥായ പാരയതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. നദിയാ ഉഭോസു തീരേസു പതിട്ഠഹമാനാ സീമാ നദീഅജ്ഝോത്ഥരാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നദിം അജ്ഝോത്ഥരമാന’’ന്തി. അന്തോനദിയഞ്ഹി സീമാ ന ഓതരതി. നദീലക്ഖണേ പന അസതി ഓതരതി. സാ ച തദാ നദീപാരസീമാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘നദിയാ ലക്ഖണം നദീനിമിത്തേ വുത്തനയമേവാ’’തി. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. അവസ്സം ലബ്ഭനേയ്യാ പന ധുവനാവാവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ന നാവായാതി ഇമിനാ നാവം വിനാപി സീമാ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ ഏവ ഹോതി, ആപത്തിപരിഹാരത്ഥാ നാവാതി ദസ്സേതി.

രുക്ഖസങ്ഘാടമയോതി അനേകരുക്ഖേ ഏകതോ ഘടേത്വാ കതസേതു. രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ കതോതി പാഠസേസോ. ‘‘സബ്ബനിമിത്താനം അന്തോ ഠിതഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസേ കത്വാതി ഇദം ഉഭിന്നം തീരാനം ഏകഗാമഖേത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം. പബ്ബതസണ്ഠാനാതി ഏകതോ ഉഗ്ഗതദീപസിഖരത്താ സമന്തപാസാദികായം വുത്തം.

൧൬൫. സീമാസമൂഹനകഥായം സോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ. ദ്വേപീതി ദ്വേ സമാനസംവാസഅവിപ്പവാസസീമായോ. അവിപ്പവാസസീമാതി മഹാസീമം സന്ധായ വദതി. തത്ഥേവ യേഭുയ്യേന അവിപ്പവാസാതി. അവിപ്പവാസം അജാനന്താപീതി ഇദം മഹാസീമായ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനത്തം, തസ്സാ ബാഹിരപരിച്ഛേദഞ്ച അജാനന്താനം വസേന വുത്തം. ഏവം അജാനന്തേഹിപി അന്തോസീമായ ഠത്വാ കമ്മവാചായ കതായ സാ സീമാ സമൂഹതാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. നിരാസങ്കട്ഠാനേതി ഖണ്ഡസീമാരഹിതട്ഠാനേ. ഇദഞ്ച മഹാസീമായ വിജ്ജമാനായപി കമ്മകരണസുഖത്ഥം ഖണ്ഡസീമാ ഇച്ഛിതാതി തം ചേതിയങ്ഗണാദിബഹുസന്നിപാതട്ഠാനേ ന ബന്ധതീതി വുത്തം. തത്ഥാപി സാ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ ഏവ മഹാസീമാ വിയ. പടിബന്ധിതും പന ന സക്ഖിസ്സന്തേവാതി ഇദം ഖണ്ഡസീമായ അസമൂഹതത്താ, തസ്സാ അവിജ്ജമാനത്തസ്സ അജാനനതോ ച മഹാസീമാബന്ധനം സന്ധായ വുത്തം. ഖണ്ഡസീമാ പന നിരാസങ്കട്ഠാനേ ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തേവ. സീമാസമ്ഭേദം കത്വാതി ഖണ്ഡസീമായ വിജ്ജമാനപക്ഖേ സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരണസമ്ഭേദം കത്വാ അവിജ്ജമാനപക്ഖേപി സമ്ഭേദസങ്കായ അനിവത്തനേന സമ്ഭേദസങ്കം കത്വാ. അവിഹാരം കരേയ്യുന്തി സങ്ഘകമ്മാനാരഹം കരേയ്യും. പുബ്ബേ ഹി ചേതിയങ്ഗണാദിനിരാസങ്കട്ഠാനേ കമ്മം കാതും സക്കാ, ഇദാനി തമ്പി വിനാസിതന്തി അധിപ്പായോ. ന സമൂഹനിതബ്ബാതി ഖണ്ഡസീമം അജാനന്തേഹി ന സമൂഹനിതബ്ബാ. ഉഭോപി ന ജാനന്തീതി ഉഭിന്നം പദേസനിയമം വാ താസം ദ്വിന്നമ്പി വാ അഞ്ഞതരായ വാ വിജ്ജമാനതം വാ അവിജ്ജമാനതം വാ ന ജാനന്തി, സബ്ബത്ഥ സങ്കാ ഏവ ഹോതി. നേവ സമൂഹനിതും, ന ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തീതി ഇദം നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠത്വാ സമൂഹനിതും സക്കോന്താപി മഹാസീമം പടിബന്ധിതും ന സക്ഖിസ്സന്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ന ച സക്കാ…പേ… കമ്മവാചാ കാതുന്തി ഇദം സീമാബന്ധനകമ്മവാചം സന്ധായ വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ ബന്ധിതും ന സക്കാ, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

കേചി പന ‘‘ഈദിസേസുപി വിഹാരേസു ഛപഞ്ചമത്തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ വിഹാരകോടിതോ പട്ഠായ വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതേ സബ്ബത്ഥ മഞ്ചപ്പമാണേ ഓകാസേ നിരന്തരം ഠത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമം, തതോ സമാനസംവാസകസീമഞ്ച സമൂഹനനവസേന സീമായ സമുഗ്ഘാതേ കതേ തസ്മിം വിഹാരേ ഖണ്ഡസീമായ, മഹാസീമായ വാ ഠിതവിജ്ജമാനത്തേ സതി അവസ്സം ഏകസ്മിം മഞ്ചട്ഠാനേ താസം മജ്ഝഗതാ തേ ഭിക്ഖൂ താ സമൂഹനേയ്യും, തതോ ഗാമസീമാ ഏവ അവസിസ്സേയ്യ. ന ഹേത്ഥ സീമായ, തപ്പരിച്ഛേദസ്സ വാ ജാനനം അങ്ഗം. സീമായ പന അന്തോഠാനം ‘സമൂഹനിസ്സാമാ’തി കമ്മവാചാകരണഞ്ചേത്ഥ അങ്ഗം. അട്ഠകഥായം ‘ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’തി ഏവം മഹാസീമായ പരിച്ഛേദസ്സ അജാനനേപി സമൂഹനനസ്സ വുത്തത്താ ഗാമസീമായ ഏവ ച അവസിട്ഠായ തത്ഥ യഥാരുചി ദുവിധമ്പി സീമം ബന്ധിതുഞ്ചേവ ഉപസമ്പദാദികമ്മം കാതുഞ്ച വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ആഗതോ വിനിച്ഛയോ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൪) പന ‘‘അവിപ്പവാസസീമാ ന സമൂഹന്തബ്ബാതി മഹാസീമം സന്ധായ വദതി. നിരാസങ്കട്ഠാനേസു ഠത്വാതി ചേതിയങ്ഗണാദീനം ഖണ്ഡസീമായ അനോകാസത്താ വുത്തം. ഖണ്ഡസീമഞ്ഹി ബന്ധന്താ താദിസം ഠാനം പഹായ അഞ്ഞസ്മിം വിവിത്തേ ഓകാസേ ബന്ധന്തി. അപ്പേവ നാമ സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തീതി അവിപ്പവാസസീമംയേവ സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തി, ന ഖണ്ഡസീമം. പടിബന്ധിതും പന ന സക്ഖിസ്സന്തേവാതി ഖണ്ഡസീമായം അഞ്ഞാതത്താ ന സക്ഖിസ്സന്തി. ന സമൂഹനിതബ്ബാതി ഖണ്ഡസീമം അജാനന്തേഹി ന സമൂഹനിതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

൧൬൬. ഏവം ബദ്ധസീമാവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി അബദ്ധസീമാവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘അബദ്ധസീമാ പനാ’’തി ആഹ. സാ കതിവിധാതി ആഹ ‘‘ഗാമസീമാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉദകുക്ഖേപസീമാതി തിവിധാ’’തി. പാളിയം (മഹാവ. ൧൪൭) ‘‘അസമ്മതായ, ഭിക്ഖവേ, സീമായാ’’തിആദിനാ ഗാമസീമാ ഏവ ബദ്ധസീമായ ഖേത്തം അരഞ്ഞനദീആദയോ വിയ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപാദീനം, സാ ച ഗാമസീമാ ബദ്ധസീമായ രഹിതട്ഠാനേ സയമേവ സമാനസംവാസാ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘യാ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമസീമാ’’തി ഏത്ഥ ഗാമപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ഖേത്തവത്ഥുഅരഞ്ഞപബ്ബതാദികം സബ്ബം ഗാമക്ഖേത്തം സന്ധായ ‘‘ഗാമസ്സാ’’തി വുത്തം, ന അന്തരഘരമേവ, തസ്മാ തസ്സ സകലസ്സ ഗാമക്ഖേത്തസ്സ സമ്ബന്ധനീയാ ഗാമസീമാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യോ ഹി സോ അന്തരഘരഖേത്താദീസു അനേകേസു ഭൂമിഭാഗേസു ‘‘ഗാമോ’’തി ഏകത്തേന ലോകജനേഹി പഞ്ഞത്തോ ഗാമവോഹാരോ, സോവ ഇധ ‘‘ഗാമസീമാ’’തിപി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ഗാമോ ഏവ ഹി ഗാമസീമാ. ഇമിനാവ നയേന ഉപരി അരഞ്ഞം നദീ സമുദ്ദോ ജാതസ്സരോതി, ഏവം തേസു തേസു ഭൂമിപ്പദേസേസു ഏകത്തേന ലോകജനപഞ്ഞത്താനമേവ അരഞ്ഞാദീനം അരഞ്ഞസീമാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ലോകേ പന ഗാമസീമാദിവോഹാരോ ഗാമാദീനം മരിയാദായമേവ വത്തും വട്ടതി, ന ഗാമക്ഖേത്താദീസു സബ്ബത്ഥ. സാസനേ പന തേ ഗാമാദയോ ഇതരനിവത്തിഅത്ഥേന സയമേവ അത്തനോ മരിയാദാതി കത്വാ ഗാമോ ഏവ ഗാമസീമാ, അരഞ്ഞമേവ അരഞ്ഞസീമാ, സമുദ്ദോ ഏവ സമുദ്ദസീമാതി സീമാവോഹാരേന വുത്താതി വേദിതബ്ബോ. പാളിയം നിഗമസ്സ വാതി ഇദം ഗാമസീമപ്പഭേദം ഉപലക്ഖണവസേന ദസ്സേതും വുത്തം. തേനാഹ ‘‘നഗരമ്പി ഗഹിതമേവാ’’തി.

ബലിം ലഭന്തീതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. ‘‘അയം ഗാമോ ഏത്തകോ കരീസഭാഗോ’’തിആദിനാ പന രാജപണ്ണേസു ആരോപിതേസു ഭൂമിഭാഗേസു യസ്മിം യസ്മിം തളാകമാതികാസുസാനപബ്ബതാദികേ പദേസേ ബലിം ന ഗണ്ഹന്തി, സോപി ഗാമസീമാ ഏവ. രാജാദീഹി പരിച്ഛിന്നഭൂമിഭാഗോ ഹി സബ്ബോവ ഠപേത്വാ നദീലോണിജാതസ്സരേ ഗാമസീമാതി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതീ’’തി. സചേ പന തത്ഥ രാജാ കഞ്ചി പദേസം ഗാമന്തരേന യോജേതി, സോ പവിട്ഠഗാമസീമതം ഏവ ഭജതി. നദീജാതസ്സരേ വിനാസേത്വാ തളാകാദിഭാവം വാ പൂരേത്വാ ഖേത്താദിഭാവം വാ പാപിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

യേ പന ഗാമാ രാജചോരാദിഭയപീളിതേഹി മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതാ ചിരമ്പി നിമ്മനുസ്സാ തിട്ഠന്തി, സമന്താ പന ഗാമാ സന്തി, തേപി പാടേക്കം ഗാമസീമാവ. തേസു ഹി രാജാനോ സമന്തഗാമവാസീഹി കസാപേത്വാ വാ യേഹി കേഹിചി കസിതട്ഠാനം ലിഖിത്വാ വാ ബലിം ഗണ്ഹന്തി, അഞ്ഞേന വാ ഗാമേന ഏകീഭാവം ഉപനേന്തി, യേ പന ഗാമാ രാജൂഹിപി പരിച്ചത്താ ഗാമഖേത്താനന്തരികാ മഹാഅരഞ്ഞേന ഏകീഭൂതാ, തേ അഗാമകാരഞ്ഞസീമതം പാപുണന്തി, പുരിമാ ഗാമസീമാ വിനസ്സതി, രാജാനോ പന ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാദിപദേസേ മഹന്തം ഗാമം കത്വാ അനേകസഹസ്സാനി കുലാനി വാസാപേത്വാ തത്ഥ വാസീനം ഭോഗഗാമാതി സമന്താ ഭൂതഗാമേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തി, പുരാണനാമം പന പരിച്ഛേദഞ്ച ന വിനാസേന്തി, തേപി പച്ചേകം ഗാമസീമാ ഏവ, ഏത്താവതാ പുരിമഗാമസീമതം ന വിജഹന്തി. സാ ച ഇതരാ ചാതിആദി ‘‘സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി പാളിപദസ്സ (മഹാവ. ൧൪൩) അധിപ്പായവിവരണം. തത്ഥ ഹി സാ ച രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തേത്വാ സമുപ്പന്നാ അഭിനവാ, ഇതരാ ച അപരിവത്താ പകതിഗാമസീമാ യഥാ ബദ്ധസീമായ സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവമേതാപി സബ്ബകമ്മാരഹതാസദിസേന ബദ്ധസീമാസദിസാ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി അധിപ്പായോ. സാമഞ്ഞതോ ‘‘ബദ്ധസീമാസദിസാ’’തി വുത്തേ തിചീവരാവിപ്പവാസസീമം ബദ്ധസീമം ഏവ മഞ്ഞന്തീതി തംസദിസതാനിവത്തനമുഖേന ഉപരിസത്തബ്ഭന്തരസീമായ തംസദിസതാപി അത്ഥീതി ദസ്സനനയസ്സ ഇധേവ പസങ്ഗം ദസ്സേതും ‘‘കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം.

വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേതി യത്ഥ ‘‘അസുകഗാമസ്സ ഇദം ഖേത്ത’’ന്തി ഗാമവോഹാരോ നത്ഥി, യത്ഥ ച നേവ കസന്തി ന വപന്തി, താദിസേ അരഞ്ഞേ. മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥാ നിമ്മനുസ്സാവാസാ സമുദ്ദന്തരദീപകാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യം യഞ്ഹി അഗാമക്ഖേത്തഭൂതം നദീസമുദ്ദജാതസ്സരവിരഹിതപദേസം, തം സബ്ബം അരഞ്ഞസീമാതി വേദിതബ്ബം. സാ ച സത്തബ്ഭന്തരസീമം വിനാ സയമേവ സമാനസംവാസാ ബദ്ധസീമാസദിസാ, നദീആദിസീമാസു വിയ സബ്ബമേത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാനം താവ അട്ഠകഥായം ‘‘അത്തനോ സഭാവേനേവ ബദ്ധസീമാസദിസാ’’തിആദിനാ വുത്തത്താ സീമതാ സിദ്ധാ. അരഞ്ഞസ്സ പന സീമതാ കഥന്തി? സത്തബ്ഭന്തരസീമാനുജാനനസുത്താദിസാമത്ഥിയതോ. യഥാ ഹി ഗാമസീമായ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം ബഹൂ ബദ്ധസീമായോ അനുഞ്ഞാതാ, താസഞ്ച ദ്വിന്നം അന്തരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ഭേദത്ഥം സീമന്തരികാ അനുഞ്ഞാതാ, ഏവമിധ അരഞ്ഞേപി സത്തബ്ഭന്തരസീമാ. താസഞ്ച ദ്വിന്നം അന്തരാപി സീമന്തരികായ പാളിഅട്ഠകഥാസു വിധാനസാമത്ഥിയതോ അരഞ്ഞസ്സപി സഭാവേനേവ നദീആദീനം വിയ സീമഭാവോ തത്ഥ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥമേവ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ അനുഞ്ഞാതത്താവ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ സീമായമേവ ഹി ഠിതാ സീമട്ഠാനം വഗ്ഗകമ്മം കരോന്തി, ന അസീമായം ആകാസേ ഠിതാ വിയ ആകാസട്ഠാനം. ഏവമേവ ഹി സാമത്ഥിയം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪൭) പടിക്ഖിത്തബദ്ധസീമാനമ്പി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാനം അത്തനോ സഭാവേനേവ സീമഭാവോ അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബോ.

അഥസ്സ ഠിതോകാസതോതി തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഠിതോകാസതോ. സചേപി ഹി ഭിക്ഖുസഹസ്സം തിട്ഠതി, തസ്സ ഠിതോകാസസ്സ ബാഹിരന്തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ ഉപ്പന്നായ തായ സഹ സയമേവ ഉപ്പന്നാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ സമാനസംവാസകാതി അധിപ്പായോ. യത്ഥ പന ഖുദ്ദകേ അരഞ്ഞേ മഹന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണതായ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന സത്തബ്ഭന്തരസീമാപേക്ഖാ നത്ഥി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി. കേവലാരഞ്ഞസീമായമേവ, തത്ഥ സങ്ഘേന കമ്മം കാതബ്ബം. നദീആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വക്ഖതി ഹി ‘‘സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ യാവ മുഖദ്വാരാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമായ കമ്മം നത്ഥീ’’തിആദി (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൬൭), ഇമിനാ ഏവ ച വചനേന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ‘‘സമന്താ അബ്ഭന്തരം മിനിത്വാ പരിച്ഛേദകരണേനേവ സീമാ സഞ്ജായതി, ന സയമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദകരണപ്പകാരേന സീമാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, അബദ്ധസീമാവ ന സിയാ ഭിക്ഖൂനം കിരിയാപകാരസിദ്ധിതോ. അപിച വഡ്ഢകിഹത്ഥാനം പകതിഹത്ഥാനഞ്ച ലോകേ അനേകവിധത്താ, വിനയേ ‘‘ഈദിസം ഹത്ഥപമാണ’’ന്തി അവുത്തത്താ ച ‘‘യേന കേനചി മിനിതേ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതേന നു ഖോ ഹത്ഥേന മിനിതം, ന നു ഖോ’’തി സീമായ വിപത്തിസങ്കാ ഭവേയ്യ, മിനന്തേഹി ച അനുമത്തമ്പി ഊനമധികമകത്വാ മിനിതും അസക്കുണേയ്യതായ വിപത്തി ഏവ സിയാ, പരിസവസേന ചായം വഡ്ഢമാനാ തേസം മിനനേന വഡ്ഢതി, ഹായതി വാ. സങ്ഘേ ച കമ്മം കത്വാ ഗതേ അയം ഭിക്ഖൂനം പയോഗേന സമുപ്പന്നാ സീമാ തേസം പയോഗേന വിഗച്ഛതി ന വിഗച്ഛതി ച, കഥം ബദ്ധസീമാ വിയ യാവ സാസനന്തരധാനാ ന തിട്ഠേയ്യ, ഠിതിയാ ച പുരാണവിഹാരേസു വിയ സകലേപി വിസും അരഞ്ഞേ കതസീമാ സമ്ഭേദസങ്കാ ന ഭവേയ്യ, തസ്മാ സീമാപേക്ഖായ ഏവ സമുപ്പജ്ജതി, തബ്ബിഗമേന വിഗച്ഛതീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉദകുക്ഖേപസീമായമ്പി നദീആദീസുപി.

തത്ഥാപി ഹി മജ്ഝിമപുരിസോ ന പഞ്ഞായതി, തഥാ സബ്ബഥാമേന ഖിപനം, ഉഭയത്ഥപി ച യസ്സം ദിസായം സത്തബ്ഭന്തരസ്സ, ഉദകുക്ഖേപസ്സ വാ ഓകാസോ നപ്പഹോതി, തത്ഥ കഥം മിനനം, ഖിപനം വാ ഭവേയ്യ, ഗാമക്ഖേത്താദീസു പവിസനതോ അഖേത്തേ സീമാ പവിട്ഠാ കിന്നാമ സീമാ ന വിപജ്ജേയ്യ. അപേക്ഖായ സീമുപ്പത്തിയം പന യതോ പഹോതി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പരിപുണ്ണാ ജായന്തി. യതോ പന നപ്പഹോതി, തത്ഥ അത്തനോ ഖേത്തപ്പമാണേനേവ ജായന്തി, ന ബഹി. യം പനേത്ഥ അബ്ഭന്തരമിനനപ്പമാണസ്സ വാലുകാദിഖിപനകമ്മസ്സ ച ദസ്സനം, തം സയംജാതസീമാനം ഠിതട്ഠാനസ്സ പരിച്ഛേദനത്ഥം കതം ഗാമൂപചാരഘരൂപചാരജാനനത്ഥം ലേഡ്ഡുസുപ്പാദിഖിപനവിധാനദസ്സനം വിയ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സീമം വാ സമ്മന്നതി, ഉദകുക്ഖേപം വാ പരിച്ഛിന്ദതീ’’തി വുത്തം. ഏവം കതേപി തസ്സ പരിച്ഛേദസ്സ യാഥാവതോ ഞാതും അസക്കുണേയ്യത്തേന പുഥുലതോ ഞത്വാ അന്തോ തിട്ഠന്തേഹി നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠാതബ്ബം, അഞ്ഞം ബഹി കരോന്തേഹി അതിദൂരേ നിരാസങ്കട്ഠാനേ പേസേതബ്ബം.

അപരേ പന ‘‘സീമാപേക്ഖായ കിച്ചം നത്ഥി, മഗ്ഗഗമനനഹാനാദിഅത്ഥേഹി ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി അരഞ്ഞേ വാ നദീആദീസു വാ പവിട്ഠേ തം പരിക്ഖിപിത്വാ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പഭാ വിയ പദീപസ്സ സമുപ്പജ്ജതി. ഗാമക്ഖേത്താദീസു തസ്മിം ഓതിണ്ണമത്തേ വിഗച്ഛതി. തേനേവേത്ഥ ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസും കമ്മം കരോന്താനം സീമാദ്വയസ്സ അന്തരാ സീമന്തരികം അഞ്ഞം സത്തബ്ഭന്തരം ഉദകുക്ഖേപഞ്ച ഠപേതും അനുഞ്ഞാതം. സീമാപരിയന്തേ ഹി കേനചി കമ്മേന പേസിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമന്താ സഞ്ജാതാ സീമാ ഇതരേസം സീമായ ഫുസിത്വാ സീമാസമ്ഭേദം കരേയ്യ, സോ മാ ഹോതൂതി വാ, ഇതരഥാ ഹത്ഥചതുരങ്ഗുലമത്തായപേത്ഥ സീമന്തരികായ അനുജാനിതബ്ബതോ. അപിച സീമന്തരികായ ഠിതസ്സ ഉഭയത്ഥ കമ്മകോപവചനതോപി ചേതം സിജ്ഝതി തമ്പി പരിക്ഖിപിത്വാ സയമേവ സഞ്ജാതായ സീമായ ഉഭിന്നമ്പി സീമാനം, ഏകായ ഏവ വാ സങ്കരതോ. ഇതരഥാ തസ്സ കമ്മകോപവചനം ന യുജ്ജേയ്യ. വുത്തഞ്ഹി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതീ’തി. കിഞ്ച അഗാമകാരഞ്ഞേ ഠിതസ്സ കമ്മകരണിച്ഛാവിരഹിതസ്സപി ഭിക്ഖുനോ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛിന്നേ അബ്ഭോകാസേ ചീവരവിപ്പവാസോ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ, സോ ച പരിച്ഛേദോ സീമാ, ഏവം അപേക്ഖം വിനാ സമുപ്പന്നാ. തേനേവേത്ഥ ‘അയം സീമാ ചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരമ്പി ലഭതീ’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) വുത്തം, തസ്മാ കമ്മകരണിച്ഛം വിനാപി വുത്തനയേന സമുപ്പത്തി ഗഹേതബ്ബാ’’തി വദന്തി. തം ന യുത്തം പദീപപഭാ വിയ സബ്ബപുഗ്ഗലാനമ്പി പച്ചേകം സീമാസമ്ഭവേന സങ്ഘേ, ഗണേ വാ കമ്മം കരോന്തേ തത്ഥ ഠിതാനം ഭിക്ഖൂനം സമന്താ പച്ചേകം സമുപ്പന്നാനം അനേകസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരദോസപ്പസങ്ഗതോ. പരിസവസേന ചസ്സാ വഡ്ഢി ഹാനി ച സമ്ഭവതി, പച്ഛാ ആഗതാനം അഭിനവസീമന്തരുപ്പത്തി ഏവ, ഗതാനം സമന്താ ഠിതസീമാവിനാസോ ച ഭവേയ്യ.

പാളിയം (മഹാവ. ൧൪൭) പന ‘‘സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ’’തിആദിനാ ഏകാ ഏവ സത്തബ്ഭന്തരാ ഉദകുക്ഖേപാ ച അനുഞ്ഞാതാ, ന ചേസാ സീമാ സഭാവേന, കാരണസാമത്ഥിയേന വാ പഭാ വിയ പദീപസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, കിന്തു ഭഗവതോ അനുജാനനേനേവ. ഭഗവാ ച ഇമാ അനുജാനന്തോ ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരേന കമ്മകരണസുഖത്ഥമേവ അനുഞ്ഞാസീതി കഥം നഹാനാദികിച്ചേന പവിട്ഠാനമ്പി സമന്താ താസം സീമാനം സമുപ്പത്തി പയോജനാഭാവാ, പയോജനേ ച ഏകം ഏവ പയോജനന്തി കഥം പച്ചേകം ഭിക്ഖുഗണനായ അനേകസീമാസമുപ്പത്തി. ‘‘ഏകസീമായ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഠിതാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ഹി വുത്തം. യം പന ദ്വിന്നം സീമാനം അന്തരാ തത്തകപരിച്ഛേദേനേവ സീമന്തരികാഠപനവചനം, തത്ഥ ഠിതാനം കമ്മകോപവചനഞ്ച, തമ്പി ഇമാസം സീമാനം പരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബോധതായ സീമായ സമ്ഭേദസങ്കം കമ്മകോപസങ്കഞ്ച ദൂരതോ പരിഹരിതും വുത്തം.

യോ ച ചീവരവിപ്പവാസത്ഥം ഭഗവതാ അബ്ഭോകാസേ ദസ്സിതോ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദോ, സോ സീമാ ഏവ ന ഹോതി, ഖേത്തതളാകാദിപരിച്ഛേദോ വിയ അയമേത്ഥ ഏകോ പരിച്ഛേദോവ. തത്ഥ ച ബഹൂസു ഭിക്ഖൂസു ഏകതോ ഠിതേസു തേസം വിസും വിസും അത്തനോ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഏവ ചീവരം ഠപേതബ്ബം, ന പരിസപരിയന്തതോ. പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ ഹി അബ്ഭന്തരേ ഗയ്ഹമാനേ സത്തബ്ഭന്തരപരിയോസാനേ ഠപിതചീവരം മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സത്തബ്ഭന്തരതോ ബഹി ഹോതീതി തം അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാ. സീമാ പന പരിസപരിയന്തതോവ ഗഹേതബ്ബാ. ചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരോപേത്ഥ അജ്ഝോകാസപരിച്ഛേദസ്സ വിജ്ജമാനത്താ വുത്തോ, ന പന യാവ സീമാപരിച്ഛേദം ലബ്ഭമാനത്താ മഹാസീമായ അവിപ്പവാസസീമാവോഹാരോ വിയ. മഹാസീമായമ്പി ഹി ഗാമഗാമൂപചാരേസു ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ഇധാപി മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സീമാപരിയന്തേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, തസ്മാ യഥാവുത്തസീമാപേക്ഖാവസേനേവ താസം സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാനം ഉപ്പത്തി, തബ്ബിഗമേന വിനാസോ ച ഗഹേതബ്ബോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞോ വാ പകാരോ ഇതോ യുത്തതരോ ഗവേസിതബ്ബോ.

ഇധ പന ‘‘അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’’തി ഏവം പാളിയം (മഹാവ. ൧൪൭), ‘‘വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’’തി അട്ഠകഥായഞ്ച (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) രുക്ഖാദിനിരന്തരേപി അരഞ്ഞേ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ വിഹിതത്താ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതായ അരഞ്ഞസീമായ സഹ ഏതിസ്സാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ ദോസാഭാവോ, പഗേവ അഗാമകേ രുക്ഖേതി നിസ്സിതേപി പദേസേ ചീവരവിപ്പവാസസ്സ രുക്ഖപരിഹാരം വിനാവ അജ്ഝോകാസപരിഹാരോ ച അനുമതോതി സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബം.

ഉപചാരത്ഥായാതി സീമന്തരികത്ഥായ. സത്തബ്ഭന്തരതോ അധികം വട്ടതി, ഊനകം പന ന വട്ടതി ഏവ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനത്താ. തസ്മാ സങ്ഘം വിനാ ഏകേനപി ഭിക്ഖുനാ ബഹി തിട്ഠന്തേന അഞ്ഞം സത്തബ്ഭന്തരം അതിക്കമിത്വാ ദൂരേ ഏവ ഠാതബ്ബം. ഇതരഥാ കമ്മകോപസങ്കരതോ. ഉദകുക്ഖേപേപി ഏസേവ നയോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി (വി. സങ്ഗ.അട്ഠ. ൧൬൭). ഇദഞ്ചേത്ഥ സീമന്തരികാവിധാനം ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം സീമന്തരികാനുജാനനസുത്താനുലോമതോ സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഹി ഭഗവതാ നിദാനവസേന ഏകഗാമനിസ്സിതാനം ഏകസഭാഗാനഞ്ച ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദഅജ്ഝോത്ഥരണദോസപരിഹാരായ സീമന്തരികാ അനുഞ്ഞാതാ, തഥാപി തദനുലോമതോ ഏകം അരഞ്ഞസീമം നദീആദിസീമഞ്ച നിസ്സിതാനം ഏകസഭാഗാനം ദ്വിന്നം സത്തബ്ഭന്തരസീമാനമ്പി ഉദകുക്ഖേപസീമാനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം, സീമന്തരികം വിനാ അബ്യവധാനേന ഠാനഞ്ച ഭഗവതാ അനഭിമതമേവാതി ഞത്വാ അട്ഠകഥാചരിയാ ഇധാപി സീമന്തരികാവിധാനമകംസു. വിസഭാഗസീമാനമ്പി ഹി ഏകസീമാനിസ്സിതത്തം ഏകസഭാഗത്തഞ്ചാതി ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗമേ സതി ഏവ സീമന്തരികം വിനാ ഠാനം സമ്ഭേദായ ഹോതി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം. സീമന്തരികവിധാനസാമത്ഥിയേനേവ ചേതാസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി ബദ്ധസീമാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വട്ടതീതി അയമ്പി നയതോ ദസ്സിതോവാതി ഗഹേതബ്ബം.

൧൬൭. സഭാവേനേവാതി ഇമിനാ ഗാമസീമാ വിയ അബദ്ധസീമാതി ദസ്സേതി. സബ്ബമേത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതീതി സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി ദസ്സേതി. യേന കേനചീതി അന്തമസോ സൂകരാദിനാ സത്തേന. മഹോഘേന പന ഉണ്ണതട്ഠാനതോ നിന്നട്ഠാനേ പതന്തേന ഖതോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ ലക്ഖണയുത്തോ ‘‘ജാതസ്സരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. ഏത്ഥപി ഖുദ്ദകേ ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥി. സമുദ്ദേ പന സബ്ബത്ഥ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബം സോധേതും ദുക്കരത്താ. പുന തത്ഥാതി ലോകവോഹാരസിദ്ധീസു ഏവ താസു നദീആദീസു തീസു അബദ്ധസീമാസു പുന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സാസനവോഹാരസിദ്ധായ അബദ്ധസീമായ പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോതി അധിപ്പായോ. പാളിയം (മഹാവ. ൧൪൭) ‘‘യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാ’’തിആദീസു ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപീയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ, ഉദകസ്സ പതനോകാസോ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപാ, അയഞ്ഹേത്ഥ പദസമ്ബന്ധവസേന അത്ഥോ – പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ സമന്താ യാവ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉദകുക്ഖേപോ ഉദകസ്സ പതനട്ഠാനം, താവ യം തം പരിച്ഛിന്നട്ഠാനം, അയം തത്ഥ നദീആദീസു അപരാ സമാനസംവാസാ ഉദകുക്ഖേപസീമാതി.

തസ്സ അന്തോതി തസ്സ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്നസ്സ ഠാനസ്സ അന്തോ. ന കേവലഞ്ച തസ്സേവ അന്തോ, തതോ ബഹിപി, ‘‘ഏകസ്സ ഉദകുക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഠാതും ന വട്ടതീ’’തി വചനം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനതോ കമ്മകോപസങ്കാ ഹോതീതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതി, ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൭) ‘‘തസ്സ അന്തോഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ പരിച്ഛേദതോ ബഹി യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതോ കമ്മം ന കോപേതീ’’തി വത്വാ മാതികാട്ഠകഥാവചനമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദി ബഹു പപഞ്ചിതം, തം ന സുന്ദരം ഇധ അട്ഠകഥാവചനേന മാതികാട്ഠകഥാവചനസ്സ നയതോ സംസന്ദനതോ സങ്ഘടനതോ. തഥാ ഹി ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപപഅച്ഛേദാനമന്തരാ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലമത്തമ്പി സീമന്തരികം അഠപേത്വാ ‘‘അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികായ ഠപേതബ്ബോ, ‘‘തതോ അധികം വട്ടതി ഏവ, ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി ഏവം ഇധേവ വുത്തേന ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന സീമന്തരികോപചാരേ ഉദകുക്ഖേപതോ ഊനകേ ഠപിതേ സീമായ സീമാസമ്ഭേദതോ കമ്മകോപോപി വുത്തോ ഏവ. യദഗ്ഗേന ച ഏവം വുത്തോ, തദഗ്ഗേന ച തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുനോ പവേസേപി സതി തസ്സ സീമട്ഠഭാവതോ കമ്മകോപോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി. അട്ഠകഥായം ‘‘ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി കഥനഞ്ചേതം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനന്തേനപി സീമാസമ്ഭേദസങ്കാപരിഹാരത്ഥം വുത്തം. സത്തബ്ഭന്തരസീമാനമന്തരാ തത്തകപരിച്ഛേദേനേവ സീമന്തരികവിധാനവചനതോപി ഏതാസം ദുബ്ബിജാനപരിച്ഛേദതാ, തത്ഥ ച ഠിതാനം കമ്മകോപസങ്കാ സിജ്ഝതി. കമ്മകോപസങ്കട്ഠാനമ്പി ആചരിയാ ദൂരതോ പരിഹാരത്ഥം ‘‘കമ്മകോപട്ഠാന’’ന്തി വത്വാവ ഠപേസുന്തി ഗഹേതബ്ബം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൭) പന – അപരിച്ഛിന്നായാതി ബദ്ധസീമാവസേന അകതപരിച്ഛേദായ. യേന കേനചി ഖണിത്വാ അകതോതി അന്തമസോ തിരച്ഛാനേനപി ഖണിത്വാ അകതോ. തസ്സ അന്തോഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ പരിച്ഛേദതോ ബഹി യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതോ കമ്മം ന കോപേതീതി ദീപേതി. യം പന വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതി, ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി. തത്ഥ അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതീതി ഇദം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം ഉപലബ്ഭതി, യദി ചേതം ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസും ഉപോസഥാദികമ്മകരണാധികാരേ വുത്തത്താ ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി അഞ്ഞം ഉദകുക്ഖേപം അനതിക്കമിത്വാ ഉപോസഥാദികരണത്ഥം ഠിതോ സങ്ഘോ സീമാസമ്ഭേദസമ്ഭവതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം സിയാ, ഏവമ്പി യുജ്ജേയ്യ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം (കങ്ഖാ. ടീ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദന്തി ദുതിയം ഉദകുക്ഖേപം അനതിക്കന്തോപി കോപേതി. കസ്മാ? അത്തനോ ഉദകുക്ഖേപസീമായ പരേസം ഉദകുക്ഖേപസീമായ അജ്ഝോത്ഥടത്താ സീമാസമ്ഭേദോ ഹോതി, തസ്മാ കോപേതീ’’തി. ‘‘ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി ച ഇമിനാവ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം സബ്ബാസുപി അട്ഠകഥാസു സീമാസമ്ഭേദസ്സ അനിച്ഛിതത്താ. തേനേവ ഹി ‘‘അത്തനോ ച അഞ്ഞേസഞ്ച ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞേ പനേത്ഥ അഞ്ഞഥാപി പപഞ്ചേന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതീതി ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ നിസീദതി. ഉദകുക്ഖേപസീമായ കമ്മം നത്ഥീതി യസ്മാ സബ്ബോപി നദീപദേസോ ഭിക്ഖൂഹി അജ്ഝോത്ഥടോ, തസ്മാ സമന്തതോ നദിയാ അഭാവാ ഉദകുക്ഖേപപ്പയോജനം നത്ഥി. ഉദകുക്ഖേപപ്പമാണാ സീമന്തരികാ സുവിഞ്ഞേയ്യതരാ ഹോതി, സീമാസമ്ഭേദസങ്കാ ച ന സിയാതി സാമീചിദസ്സനത്ഥം ‘‘അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’’തി വുത്തം. യത്തകേന പന സീമാസമ്ഭേദോ ന ഹോതി, തത്തകം ഠപേതും വട്ടതിയേവ. തേനേവാഹു പോരാണാ ‘‘യത്തകേന സീമാസമ്ഭേദോ ന ഹോതി, തത്തകമ്പി ഠപേതും വട്ടതീ’’തി. ഊനകം പന ന വട്ടതീതി ഇദമ്പി ഉദകുക്ഖേപസീമായ പരിസവസേന വഡ്ഢനതോ സീമാസമ്ഭേദസങ്കാ സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥമേവ വുത്തന്തി വുത്തം.

വജിരബുദ്ധിടീകായമ്പി (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൪൭) – യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി പന ഏതിസ്സാ നദിയാ ചതുവഗ്ഗാദീനം സങ്ഘാനം വിസും ചതുവഗ്ഗകരണീയാദികമ്മകരണകാലേ സീമാപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം തിചീവരേന വിപ്പവാസാവിപ്പവാസപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥമ്പി സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദദസ്സനം വിയാതി ആചരിയാ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാഭാവേപി അന്തോനദിയം കമ്മം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ നാവാഗതോ ചേ, നാവായം വുത്തനയേന, സത്ഥഗതോ ചേ, സത്ഥേ വുത്തനയേന. സോ ചേ അതിരേകചാതുമാസനിവുത്ഥോ ചേ, ഗാമേ വുത്തനയേന തിചീവരാവിപ്പവാസോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥാപി അയം വിസേസോ – സചേ സത്ഥോ ഉദകുക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഹോതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാ പമാണന്തി ഏകേ. സത്ഥോവ പമാണന്തി ആചരിയാ. സചേ പനേത്ഥ ബഹൂ ഭിക്ഖൂതിആദിമ്ഹി കേചി അധിട്ഠാനുപോസഥം, കേചി ഗണുപോസഥം, കേചി സങ്ഘുപോസഥന്തി വത്തുകാമതായ ‘‘ബഹൂ സങ്ഘാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തം. ഊനകം പന ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ സീമാസമ്ഭേദസമ്ഭവതോതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ഠപേന്തേ ഹി ഊനകം ന ഠപേതബ്ബം, ‘‘അട്ഠപേതുമ്പി വട്ടതി ഏവാ’’തി വുത്തന്തി വുത്തം.

തന്തി സീമം. സീഘമേവ അതിക്കമതീതി ഇമിനാ തം അനതിക്കമിത്വാ അന്തോ ഏവ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏതദത്ഥമേവ ഹി വാലികാദീഹി സീമാപരിച്ഛിന്ദനം, ഇതരഥാ ബഹി പരിവത്താ നു ഖോ, നോ വാതി കമ്മകോപസങ്കാ ഭവേയ്യാതി. അഞ്ഞിസ്സാ അനുസ്സാവനാതി കേവലായ നദീസീമായ അനുസ്സാവനാ. അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ വാതി ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ബഹി ഠിതേ രുക്ഖേ വാ. ബഹിനദീതീരമേവ ഹി വിസഭാഗസീമത്താ അബന്ധിതബ്ബട്ഠാനം, ന അന്തോനദീ നിസ്സയത്തേന സഭാഗത്താ. തേനേവ ‘‘ബഹിനദീതീരേ വിഹാരസീമായ വാ’’തിആദിനാ തീരമേവ അബന്ധിതബ്ബട്ഠാനത്തേന ദസ്സിതം, ന പന നദീ. ജാതരുക്ഖേപി ഠിതേഹീതി ഇദം അന്തോഉദകുക്ഖേപട്ഠം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി ബഹിഉദകുക്ഖേപേ ഭിക്ഖൂനം ഠാതും വട്ടതി.

രുക്ഖസ്സാതി തസ്സേവ അന്തോഉദകുക്ഖേപട്ഠസ്സ രുക്ഖസ്സ. സീമം വാ സോധേത്വാതി യഥാവുത്തം വിഹാരേ ബദ്ധസീമം ഗാമസീമഞ്ച തത്ഥ ഠിതഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസാനയനബഹിസീമകരണവസേനേവ സോധേത്വാ. യഥാ ച ഉദകുക്ഖേപസീമായം കമ്മം കരോന്തേഹി, ഏവം ബദ്ധസീമായം വാ ഗാമസീമായം വാ കമ്മം കരോന്തേഹിപി ഉദകുക്ഖേപസീമട്ഠേ സോധേത്വാവ കാതബ്ബം. ഏതേനേവ സത്തബ്ഭന്തരഅരഞ്ഞസീമാഹിപി സദ്ധിം ഉദകുക്ഖേപസീമായ, ഇമായ ച സദ്ധിം താസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധദോസോപി നയതോ ദസ്സിതോവ ഹോതി. ഇമിനാവ നയേന സത്തബ്ഭന്തരസീമായ ബദ്ധസീമഗാമസീമാഹിപി സദ്ധിം, ഏതാസഞ്ച സത്തബ്ഭന്തരസീമായ സദ്ധിം സമ്ബന്ധദോസോ ഞാതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പനേതം സബ്ബം വുത്തനയതോവ സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞാസന്നാനമേവേത്ഥ ദസ്സിതം.

തത്രിദം സുത്താനുലോമതോ നയഗ്ഗഹണമുഖം – യഥാ ഹി ബദ്ധസീമായം സമ്മതാ ബദ്ധസീമാ വിപത്തിസീമാ ഹോതീതി താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി, ഏവം നദീആദീസു സമ്മതാപി ബദ്ധസീമാ വിപത്തിസീമാവ ഹോതീതി താഹിപി സദ്ധിം തസ്സാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി സിജ്ഝതി. ഇമിനാ നയേന സത്തബ്ഭന്തരസീമായ ഗാമനദീആദീഹി സദ്ധിം, ഉദകുക്ഖേപസീമായ ച അരഞ്ഞാദീഹി സദ്ധിം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധസ്സനവട്ടനകഭാവോ ഞാതബ്ബോ, ഏവമേതാ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ ബദ്ധസീമസത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേവ അത്തനോ നിസ്സയവിരഹിതാഹി ഇതരീതരാസം നിസ്സയസീമാഹി ച രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി സമ്ഭേദദോസമാപജ്ജതീതി സുത്താനുലോമനയോ ഞാതബ്ബോവ.

അത്തനോ അത്തനോ പന നിസ്സയഭൂതഗാമാദീഹി സദ്ധിം ബദ്ധസീമാദീനം തിസ്സന്നം ഉപ്പത്തികാലേ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതസ്സ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണസ്സ അനുലോമനതോ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി അനുഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം ഉദകുക്ഖേപബദ്ധസീമാദീനം അന്തരാ കസ്മാ സീമന്തരികാ ന വിഹിതാതി? നിസ്സയഭേദസഭാവഭേദേഹി സയമേവ ഭിന്നത്താ. ഏകനിസ്സയഏകസഭാവാനമേവ ഹി സീമന്തരികായ വിനാസം കരോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഏതേനേവ നദീനിമിത്തം കത്വാ ബദ്ധായ സീമായ സങ്ഘേ കമ്മം കരോന്തേ നദിയമ്പി യാവ ഗാമക്ഖേത്തം ആഹച്ച ഠിതായ ഉദകുക്ഖേപസീമായ അഞ്ഞേസം കമ്മം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധം ഹോതി. യാ പനേതാ ലോകവോഹാരസിദ്ധാ ഗാമാരഞ്ഞനദീസമുദ്ദജാതസ്സരസീമാ പഞ്ച, താ അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി സമ്ഭേദദോസം നാപജ്ജതി തഥാ ലോകവോഹാരാഭാവതോ. ന ഹി ഗാമാദയോ ഗാമന്തരാദീഹി നദീആദീഹി ച രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധമത്തേന സമ്ഭിന്നാതി ലോകേ വോഹരന്തി. ലോകവോഹാരസിദ്ധാനഞ്ച ലോകവോഹാരതോവ സമ്ഭേദോ വാ അസമ്ഭേദോ വാ ഗഹേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞഥാ. തേനേവ അട്ഠകഥായം താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം കത്ഥചിപി സമ്ഭേദനയോ ന ദസ്സിതോ, സാസനവോഹാരസിദ്ധോ ഏവ ദസ്സിതോതി.

ഏത്ഥ പന ബദ്ധസീമായ താവ ‘‘ഹേട്ഠാ പഥവീസന്ധാരകം ഉദകം പരിയന്തം കത്വാ സീമാ ഗതാ ഹോതീ’’തിആദിനാ അധോഭാഗപരിച്ഛേദോ അട്ഠകഥായം സബ്ബഥാ ദസ്സിതോ, ഗാമസീമാദീനം പന ന ദസ്സിതോ. കഥമയം ജാനിതബ്ബോതി? കേചി താവേത്ഥ ‘‘ഗാമസീമാദയോപി ബദ്ധസീമാ വിയ പഥവീസന്ധാരകം ഉദകം ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി വദന്തി.

കേചി പന തം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നദീസമുദ്ദജാതസ്സരസീമാ, താവ തന്നിസ്സിതഉദകുക്ഖേപസീമാ ച പഥവിയാ ഉപരിതലേ ഹേട്ഠാ ച ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥരണപ്പദേസേ ഏവ തിട്ഠന്തി, ന തതോ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അജ്ഝോത്ഥരണാഭാവാ. സചേ പന ഉദകോഘാദിനാ യോജനപ്പമാണമ്പി നിന്നട്ഠാനം ഹോതി, നദീസീമാദയോവ ഹോന്തി, ന തതോ ഹേട്ഠാ. തസ്മാ നദീആദീനം ഹേട്ഠാ ബഹിതീരമുഖേന ഉമങ്ഗേന, ഇദ്ധിയാ വാ പവിട്ഠോ ഭിക്ഖു നദിയം ഠിതാനം കമ്മം ന കോപേതി, സോ പന ആസന്നഗാമേ ഭിക്ഖൂനം കമ്മം കോപേതി. സചേ പന സോ ഉഭിന്നം തീരഗാമാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഹോതി, ഉഭയഗാമട്ഠാനം കമ്മം കോപേതി. സചേ പന തീരം ഗാമക്ഖേത്തം ന ഹോതി, അഗാമകാരഞ്ഞമേവ. തത്ഥ പന തീരദ്വയേപി സത്തബ്ഭന്തരസീമം വിനാ കേവലായ ഖുദ്ദകാരഞ്ഞസീമായമേവ കമ്മം കോപേതി. സചേ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ കരോന്തി, തദാ യദി തേസം സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദോ ഏതസ്സ നിസിന്നോകാസസ്സ പരതോ ഏകം സത്തബ്ഭന്തരം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ന കമ്മകോപോ. നോ ചേ, കമ്മകോപോ. ഗാമസീമായം പന അന്തോഉമങ്ഗേ വാ ബിലേ വാ ഖണിത്വാ വാ യത്ഥ പവിസിതും സക്കാ, യത്ഥ വാ സുവണ്ണമണിആദിം ഖണിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, ഗഹേതും സക്കാതി വാ സമ്ഭാവനാ ഹോതി, തത്തകം ഹേട്ഠാപി ഗാമസീമാ, തത്ഥ ഇദ്ധിയാ അന്തോ നിസിന്നോപി കമ്മം കോപേതി. യത്ഥ പന പകതിമനുസ്സാനം പവേസസമ്ഭാവനാപി നത്ഥി, തം സബ്ബം യാവ പഥവീസന്ധാരകഉദകാ അരഞ്ഞസീമാവ, ന ഗാമസീമാ. അരഞ്ഞസീമായമ്പി ഏസേവ നയോ. തത്ഥപി ഹി യത്തകേ പദേസേ പവേസസമ്ഭാവനാ, തത്തകമേവ ഉപരിതലേ അരഞ്ഞസീമാ പവത്തതി. തതോ പന ഹേട്ഠാ ന അരഞ്ഞസീമാ തത്ഥ ഉപരിതലേന സഹ ഏകാരഞ്ഞവോഹാരാഭാവതോ. ന ഹി തത്ഥ പവിട്ഠം അരഞ്ഞം പവിട്ഠോതി വോഹരന്തി, തസ്മാ തത്രട്ഠോ ഉപരി അരഞ്ഞട്ഠാനം കമ്മം ന കോപേതി ഉമങ്ഗനദിയം ഠിതോ വിയ ഉപരിനദിയം ഠിതാനം. ഏകസ്മിഞ്ഹി ചക്കവാളേ ഗാമനദീസമുദ്ദജാതസ്സരേ മുഞ്ചിത്വാ തദവസേസം അമനുസ്സാവാസം ദേവബ്രഹ്മലോകം ഉപാദായ സബ്ബം അരഞ്ഞമേവ. ‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’തി വുത്തത്താ ഹി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാദിപി അരഞ്ഞമേവ. ഇധ പന നദീആദീനം വിസും സീമാഭാവേന ഗഹിതത്താ തദവസേസമേവ അരഞ്ഞം ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ച യത്തകേ പദേസേ ഏകം അരഞ്ഞന്തി വോഹരന്തി, അയമേകാ അരഞ്ഞസീമാ. ഇന്ദപുരഞ്ഹി സബ്ബം ഏകാരഞ്ഞസീമാ, തഥാ അസുരയക്ഖപുരാദി. ആകാസട്ഠദേവബ്രഹ്മവിമാനാനി പന സമന്താ ആകാസപരിച്ഛിന്നാനി പച്ചേകം അരഞ്ഞസീമാ സമുദ്ദമജ്ഝേ പബ്ബതദീപകാ വിയ. തത്ഥ സബ്ബത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമായം, അരഞ്ഞസീമായമേവ വാ കമ്മം കാതബ്ബം, തസ്മാ ഇധാപി ഉപരിഅരഞ്ഞതലേന സദ്ധിം ഹേട്ഠാപഥവിയാ ഏകാരഞ്ഞവോഹാരാഭാവാ വിസും അരഞ്ഞസീമാതി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവേത്ഥ ഗാമനദീആദിസീമാകഥായ അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാപഥവിതലേ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീ’തി ബദ്ധസീമായം ദസ്സിതനയോ ന ദസ്സിതോ’’തി വദന്തി.

ഇദഞ്ചേതാസം ഗാമസീമാദീനം ഹേട്ഠാപമാണദസ്സനം സുത്താദിവിരോധാഭാവാ യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവം ഗഹണേ ച ഗാമസീമായം സമ്മതാ ബദ്ധസീമാ ഉപരിഗാമസീമം, ഹേട്ഠാ ഉദകപരിയന്തം അരഞ്ഞസീമഞ്ച അവത്ഥരതീതി തസ്സാ അരഞ്ഞസീമാപി ഖേത്തന്തി സിജ്ഝതി. ഭഗവതാ ച ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪൭) നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാ ബദ്ധസീമായ അഖേത്തഭാവേന വുത്താ, ന പന അരഞ്ഞം, തസ്മാ അരഞ്ഞമ്പി ബദ്ധസീമായ ഖേത്തമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ തത്ഥ സാ ന ബജ്ഝതീതി? പയോജനാഭാവാ. സീമാപേക്ഖാനന്തരമേവ ഹി സത്തബ്ഭന്തരസീമായ സമ്ഭവതോ, തസ്സാ ച ഉപരി സമ്മതായ ബദ്ധസീമായ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണാനുലോമതോ വിപത്തിസീമാ ഏവ സിയാ. ഗാമക്ഖേത്തേ പന ഠത്വാ അഗാമകാരഞ്ഞേകദേസമ്പി അന്തോകരിത്വാ സമ്മതാ കിഞ്ചാപി സുസമ്മതാ അഗാമകാരഞ്ഞേ ഭഗവതാ വിഹിതായ സത്തബ്ഭന്തരസീമായപി അനിവത്തനതോ, തത്ഥ പന കമ്മം കാതും പവിട്ഠാനമ്പി തതോ ബഹി കേവലാരഞ്ഞേ കരോന്താനമ്പി അന്തരാ തീണി സത്തബ്ഭന്തരാനി ഠപേതബ്ബാനി. അഞ്ഞഥാ വിപത്തി ഏവ സിയാതി സബ്ബഥാ നിരത്ഥകമേവ അഗാമകേ അരഞ്ഞേ ബദ്ധസീമാകരണന്തി വേദിതബ്ബം.

അന്തോനദിയം പവിട്ഠസാഖായാതി നദിയാ പഥവീതലം ആഹച്ച ഠിതായ സാഖായപി, പഗേവ അനാഹച്ച ഠിതായ. പാരോഹേപി ഏസേവ നയോ. ഏതേന സഭാഗനദീസീമം ഫുസിത്വാ ഠിതേന വിസഭാഗസീമാസമ്ബന്ധസാഖാദിനാ ഉദകുക്ഖേപസീമായ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏതേനേവ മഹാസീമം ഗാമസീമഞ്ച ഫുസിത്വാ ഠിതേന സാഖാദിനാ മാളകസീമായ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി ഞാപിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. അന്തോനദിയംയേവാതി സേതുപാദാനം തീരട്ഠിതത്തം നിവത്തേതി. തേന ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദതോ ബഹിനദിയം പതിട്ഠിതത്തേപി സമ്ഭേദാഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ’’തിആദി. യദി ഹി ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി അന്തോനദിയമ്പി പതിട്ഠിതത്തേ സമ്ഭേദോ ഭവേയ്യ, തമ്പി പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭവേയ്യ കമ്മകോപസ്സ സമാനത്താ, ന ച പടിക്ഖിത്തം, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ അത്തനോ നിസ്സയസീമായ സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ആവരണേന വാതി ദാരുആദീനി ഖണിത്വാ ഉദകനിവാരണേന. കോട്ടകബന്ധനേന വാതി മത്തികാദീഹി പൂരേത്വാ കതസേതുബന്ധനേന വാ, ഉഭയേനാപി ആവരണമേവ ദസ്സേതി. ‘‘നദിം വിനാസേത്വാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ഹേട്ഠാ പാളി ബദ്ധാ’’തി, ഹേട്ഠാ നദിം ആവരിത്വാ പാളി ബദ്ധാതി അത്ഥോ. ഛഡ്ഡിതോദകന്തി അതിരിത്തോദകം. നദിം ഓതരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോതി ഇമിനാ തളാകനദീനം അന്തരാ പവത്തനട്ഠാനേ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഉപ്പതിത്വാതി തീരാദിഭിന്ദനവസേന വിപുലാ ഹുത്വാ. വിഹാരസീമന്തി ബദ്ധസീമം.

അഗമനപഥേതി തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യേ. അരഞ്ഞസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ലോകവോഹാരസിദ്ധം അഗാമകാരഞ്ഞസീമം സന്ധായ വദതി. തത്ഥാതി പകതിയാ മച്ഛബന്ധാനം ഗമനപഥേസു ദീപകേസു.

തം ഠാനന്തി തേസം ആവാടാദീനം കതട്ഠാനമേവ, ന അകതന്തി അത്ഥോ. ലോണീതി സമുദ്ദോദകസ്സ ഉപ്പത്തിവേഗനിന്നോ മാതികാകാരേന പവത്തനകോ.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൭) പന – ഗച്ഛന്തിയാ പന നാവായ കാതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഉദകുക്ഖേപമനതിക്കമിത്വാ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. സീമം വാ സോധേത്വാതി ഏത്ഥ സീമാസോധനം നാമ ഗാമസീമാദീസു ഠിതാനം ഹത്ഥപാസാനയനാദി. ‘‘നദിം വിനാസേത്വാ തളാകം കരോന്തീ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ഹേട്ഠാ പാളി ബദ്ധാ’’തി, ഹേട്ഠാ നദിം ആവരിത്വാ പാളി ബദ്ധാതി അത്ഥോ. ഛഡ്ഡിതോദകന്തി തളാകരക്ഖണത്ഥം ഏകമന്തേന ഛഡ്ഡിതമുദകം. ദേവേ അവസ്സന്തേതി ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വസ്സാനേപി ദേവേ അവസ്സന്തേ. ഉപ്പതിത്വാതി ഉത്തരിത്വാ. ഗാമനിഗമസീമം ഓത്ഥരിത്വാ പവത്തതീതി വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ ചത്താരോ മാസേ അബ്ബോച്ഛിന്നാ പവത്തതി. വിഹാരസീമന്തി ബദ്ധസീമം സന്ധായ വദതി.

അഗമനപഥേതി യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ പച്ചാഗന്തും ന സക്കോതി, താദിസേ പദേസേ. അരഞ്ഞസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി സത്തബ്ഭന്തരസീമം സന്ധായ വദതി. തേസന്തി മച്ഛബന്ധാനം. ഗമനപരിയന്തസ്സ ഓരതോതി ഗമനപരിയന്തസ്സ ഓരിമഭാഗേ ദീപകം പബ്ബതഞ്ച സന്ധായ വുത്തം, ന സമുദ്ദപ്പദേസന്തി വുത്തം.

സമ്ഭിന്ദന്തീതി യത്ഥ ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി നിസീദിതും ന സക്കാ, തത്ഥ തതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അത്തനോ സീമായ കരോന്താ സമ്ഭിന്ദന്തി, ചതുന്നമ്പി ഭിക്ഖൂനം പഹോനകതോ പട്ഠായ യാവ സകലമ്പി അന്തോകരോന്താ അജ്ഝോത്ഥരന്തീതി വേദിതബ്ബം. സംസട്ഠവിടപാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സിബ്ബിത്വാ ഠിതമഹാസാഖമൂലാ, ഏതേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അതിആസന്നതം ദീപേതി. സാഖായ സാഖം ഫുസന്താപി ഹി ദൂരട്ഠാപി സിയും, തതോ ഏകംസതോ സമ്ഭേദലക്ഖണം ന ദസ്സിതം സിയാതി തം ദസ്സേതും വിടപഗ്ഗഹണം കതം. ഏവഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം നിസീദിതും അപ്പഹോനകട്ഠാനം അത്തനോ സീമായ അന്തോസീമട്ഠം കരിത്വാ പുരാണവിഹാരം കരോന്താ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ, ന തതോ പരന്തി ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ബദ്ധാ ഹോതീതി പോരാണകവിഹാരസീമം സന്ധായ വുത്തം. തം അമ്ബന്തി അപരേന സമയേന പുരാണവിഹാരപരിക്ഖേപാദീനം വിനട്ഠത്താ അജാനന്താനം തം പുരാണവിഹാരസീമായ നിമിത്തഭൂതം അമ്ബം. അത്തനോ സീമായ അന്തോസീമട്ഠം കരിത്വാ പുരാണവിഹാരസീമട്ഠം ജമ്ബും കിത്തേത്വാ അമ്ബജമ്ബൂനം അന്തരേ യം ഠാനം, തം അത്തനോ സീമായ പവേസേത്വാ ബദ്ധാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരാണസീമായ നിമിത്തഭൂതസ്സ ഗാമട്ഠസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ അന്തോസീമട്ഠായ ജമ്ബുയാ സഹ സംസട്ഠവിടപത്തേപി സീമായ ബന്ധനകാലേ വിപത്തി വാ പച്ഛാ ഗാമസീമായ സഹ സമ്ഭേദോ വാ കമ്മവിപത്തി വാ നാഹോസീതി മുഖതോവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പദേസന്തി സങ്ഘസ്സ നിസീദനപ്പഹോനകം പദേസം. സീമന്തരികം ഠപേത്വാതിആദിനാ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം കത്വാ ബദ്ധസീമാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുസാപേത്വാ അബ്യവധാനേന ബദ്ധസീമാപി അസീമാ ഏവാതി ദസ്സേതി, തസ്മാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്താപി സീമന്തരികാ വട്ടതി ഏവ. സാ പന ദുബ്ബോധാതി അട്ഠകഥാസു ചതുരങ്ഗുലാദികാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വിന്നം സീമാനന്തി ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം. നിമിത്തം ഹോതീതി നിമിത്തസ്സ സീമതോ ബാഹിരത്താ ബന്ധനകാലേ താവ സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ന കേവലഞ്ച നിമിത്തകതോ ഏവ സങ്കരം കരോതി, അഥ ഖോ സീമന്തരികായ ഠിതോ അഞ്ഞോപി രുക്ഖോ കരോതി ഏവ, തസ്മാ അപ്പമത്തികായ സീമന്തരികായ വഡ്ഢനകരുക്ഖാദയോ ന വട്ടന്തി ഏവ. ഏത്ഥ ച ഉപരി ദിസ്സമാനഖന്ധസാഖാദിപവേസേസു ഏവ സങ്കരദോസസ്സ സബ്ബത്ഥ ദസ്സിതത്താ അദിസ്സമാനാനം മൂലാനം പവേസേപി ഭൂമിഗതികത്താ ദോസോ നത്ഥീതി സിജ്ഝതി. സചേ പന മൂലാനിപി ദിസ്സമാനാനി നേവ പവിസന്തി, സങ്കരോവ, പബ്ബതപാസാണാ പന ദിസ്സമാനാപി ഭൂമിഗതികായേവ. യദി പന ബന്ധനകാലേ ഏവ ഏകോ ഥൂലരുക്ഖോ ഉഭയമ്പി സീമം ആഹച്ച തിട്ഠതി, പച്ഛാ ബദ്ധാ അസീമാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സീമസങ്കരന്തി സീമസമ്ഭേദം. യം പനേത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൮) വുത്തം ‘‘സീമസങ്കരം കരോതീതി വഡ്ഢിത്വാ സീമപ്പദേസം പവിട്ഠേ ദ്വിന്നം സീമാനം ഗതട്ഠാനസ്സ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്ത’’ന്തി, തം ന യുത്തം ഗാമസീമായപി സഹ സങ്കരം കരോതീതി വത്തബ്ബതോ. തത്ഥാപി ഹി നിമിത്തേ വഡ്ഢിതേ ഗാമസീമബദ്ധസീമാനം ഗതട്ഠാനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യമേവ ഹോതി. തത്ഥ പന അവത്വാ ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമേവ സങ്കരസ്സ വുത്തത്താ യഥാവുത്തസമ്ബന്ധദോസോവ സങ്കരസദ്ദേന വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബം. പാളിയം (മഹാവ. ൧൪൮) പന നിദാനവസേന ‘‘യേസം, ഭിക്ഖവേ, സീമാ പച്ഛാ സമ്മതാ, തേസം തം കമ്മം അധമ്മിക’’ന്തിആദിനാ പച്ഛാ സമ്മതായ അസീമത്തേ വുത്തേപി ദ്വീസു ഗാമസീമാസു ഠത്വാ ദ്വീഹി സങ്ഘേഹി സമ്ഭേദം വാ അജ്ഝോത്ഥരണം വാ കത്വാ സീമന്തരികം അട്ഠപേത്വാ വാ രുക്ഖപാരോഹാദിസമ്ബന്ധം അവിയോജേത്വാ വാ ഏകസ്മിം ഖണേ കമ്മവാചാനിട്ഠാപനവസേന ഏകതോ സമ്മതാനം ദ്വിന്നമ്പി സീമാനം അസീമതാ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൮) ‘‘സംസട്ഠവിടപാതി ഇമിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആസന്നതം ദീപേതി. ബദ്ധാ ഹോതീതി പച്ഛിമദിസാഭാഗേ സീമം സന്ധായ വുത്തം. തസ്സാ പദേസന്തി യത്ഥ ഠത്വാ ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും സക്കാ ഹോതി, താദിസം പദേസം. യത്ഥ പന ഠിതേഹി കമ്മം കാതും ന സക്കാ ഹോതി, താദിസം പദേസം അന്തോ കരിത്വാ ബന്ധന്താ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ. ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്തം ഹോതീതി നിമിത്തസ്സ സീമതോ ബാഹിരത്താ സീമസമ്ഭേദോ ന ഹോതീതി വുത്തം. സീമസങ്കരം കരോതീതി വഡ്ഢിത്വാ സീമപ്പദേസം പവിട്ഠേ ദ്വിന്നം സീമാനം ഗതട്ഠാനസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്തം, ന ച പന തത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം. ന ഹി സീമാ തത്തകേന അസീമാ ഹോതി, ദ്വേ പന സീമാ പച്ഛാ വഡ്ഢിതേന രുക്ഖേന അജ്ഝോത്ഥടാ ഏകാബദ്ധാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏകത്ഥ ഠത്വാ കമ്മം കരോന്തേഹി ഇതരം സോധേത്വാ കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

സീമാവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

ചതുവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.

സീമാബന്ധനവിനിച്ഛയകഥാ

ഏവം സീമാവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ പാളിയം സീമകഥായ ഉപോസഥക്ഖന്ധകപരിയാപന്നത്താ ഉപോസഥക്ഖന്ധകാനന്തരഞ്ച പവാരണക്ഖന്ധകസ്സ ആഗതത്താ തദനുക്കമേന സീമാവിനിച്ഛയതോ ഉപോസഥപവാരണവിനിച്ഛയം കഥേതുമാരദ്ധേപി സാസനവുദ്ധികരണത്ഥം ഉപസമ്പദാദിവിനയകമ്മകരണട്ഠാനഭൂതം സീമം ബന്ധിതുകാമാനം ലജ്ജിപേസലബഹുസ്സുതസിക്ഖാകാമഭിക്ഖൂനം പഞ്ഞാസതിവീരിയജനനത്ഥം സീമാബന്ധനകഥാ അമ്ഹേഹി ആരഭീയതേ. തത്ഥ അപലോകനാദിചതുബ്ബിധകമ്മകരണട്ഠാനഭൂതാ സീമാ നാമ ബദ്ധഅബദ്ധവസേന ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥാപി ബദ്ധസീമാ ഖണ്ഡസീമാ, സമാനസംവാസകസീമാ, അവിപ്പവാസസീമാതി തിബ്ബിധാ ഹോതി, തഥാ അബദ്ധസീമാപി ഗാമസീമാ, ഉദകുക്ഖേപസീമാ, സത്തബ്ഭന്തരസീമാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന വിനയവിനിച്ഛയേ –

‘‘ഖണ്ഡസമാനസംവാസാ-വിപ്പവാസാതി ഭേദതോ;

ഇതി ബദ്ധാ തിധാ വുത്താ, അബദ്ധാപി തിധാ മതാ.

‘‘ഗാമതോ ഉദകുക്ഖേപാ, സത്തബ്ഭന്തരതോപി ച;

തത്ഥ ഗാമപരിച്ഛേദോ, ഗാമസീമാതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ബദ്ധസീമം ബന്ധിതുകാമേന അതിഖുദ്ദികാ, അതിമഹതീ, ഖണ്ഡനിമിത്താ, ഛായാനിമിത്താ, അനിമിത്താ, ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ, നദിയാ സമ്മതാ, സമുദ്ദേ സമ്മതാ, ജാതസ്സരേ സമ്മതാ, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാതി വുത്താ ഇമാ ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ അതിക്കമിത്വാ നിമിത്തസമ്പത്തി, പരിസസമ്പത്തി, കമ്മവാചാസമ്പത്തീതി വുത്തായ തിവിധസമ്പത്തിയാ യുത്തം കത്വാ പഠമം കിത്തിതനിമിത്തേന സബ്ബപച്ഛിമകിത്തിതനിമിത്തം സമ്ബന്ധം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥാചരിയേന കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘തത്ഥ ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ അതിക്കമിത്വാ തിവിധസമ്പത്തിയുത്താ നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ സമ്മതാ സീമാ ബദ്ധസീമാ നാമാ’’തി. ഏതേന ഏതേസു ഏകാദസസു വിപത്തീസു ഏകായപി യുത്തായ, തിവിധസമ്പത്തീസു ഏകായപി അയുത്തായ, നിമിത്തേന നിമിത്തം അസമ്ബന്ധം കത്വാ സമ്മതായ ച സതി സീമാ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി.

ഏവം സീമം ബന്ധിതുകാമേന ഭിക്ഖുനാ സബ്ബലക്ഖണപരിപൂരത്ഥം മഹന്തോ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ ഹോതി, തസ്മാ സീമാബന്ധനകാലേ തീസു സമ്പത്തീസു പരിസസമ്പത്തിസിദ്ധിയാ പഠമം താവ ഗാമസീമാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. ഏത്ഥാഹ ‘‘നനു ബദ്ധസീമാ വാ ബന്ധിതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ ഗാമസീമാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ’’തി? ഗാമസീമായം ഠത്വാ ബദ്ധസീമായ ബന്ധിതബ്ബതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അസമ്മതായ, ഭിക്ഖവേ, സീമായ അട്ഠപിതായ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, യാ തസ്സ വാ ഗാമസ്സ ഗാമസീമാ, നിഗമസ്സ വാ നിഗമസീമാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭). ഇധ പാളിയം സരൂപേന അനാഗതമ്പി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) ‘‘ഗാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നഗരമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ നഗരസീമാപി ഗഹിതാ ഹോതി, തസ്മാ യസ്മിം അബദ്ധസീമവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ യം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി, തസ്സ ഗാമസ്സ പരിച്ഛേദോ ഗാമസീമാ നാമ. യം നിഗമം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി, തസ്സ നിഗമസ്സ പരിച്ഛേദോ നിഗമസീമാ നാമ. യം നഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി, തസ്സ നഗരസ്സ പരിച്ഛേദോ നഗരസീമാ നാമ. താ സബ്ബാപി ഗാമസീമാതി വുച്ചന്തി. തേസം ഭിക്ഖൂനം സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥബദ്ധസീമാ വിയ ഏകതോ ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മകരണാരഹാ ഹോന്തി, ഈദിസേയേവ ച പദേസേ സീമം ബന്ധിതുമരഹതി, ന ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മാനരഹേ പദേസേതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ‘‘യത്തകേ പദേസേ തസ്സ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമഭോജകാ ബലിം ലഭന്തി, സോ പദേസോ അപ്പോ വാ ഹോതു മഹന്തോ വാ, ഗാമസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി അട്ഠകഥായം വചനതോ ഗാമാദിഭോജകാനം ബലിലഭനട്ഠാനം ഗാമസീമാ ഹോതി, ഇദഞ്ച യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. ബലിം അലഭന്തോപി രാജപണ്ണേ ആരോപിതപദേസേ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമസീമായേവ. വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൭) ‘‘ബലിം ലഭന്തീതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. ‘അയം ഗാമോ ഏത്തകോ കരീസഭാഗോ’തിആദിനാ പന രാജപണ്ണേസു ആരോപിതേസു ഭൂമിഭാഗേസു യസ്മിം യസ്മിം തളാകമാതികാസുസാനപബ്ബതാദികേ പദേസേ ബലിം ന ഗണ്ഹന്തി, സോപി ഗാമസീമാ ഏവ. രാജാദീഹി പരിച്ഛിന്നഭൂമിഭാഗോ ഹി സബ്ബോവ ഠപേത്വാ നദീലോണിജാതസ്സരേ ഗാമസീമാതി വേദിതബ്ബോ’’തി. അയം പകതിഗാമസീമാ നാമ. ‘‘യമ്പി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമക്ഖേത്തേ ഏകം പദേസം, ‘അയം വിസുംഗാമോ ഹോതൂ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതി, സോപി വിസുംഗാമസീമാ ഹോതിയേവാ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) വചനതോ രാജാ ‘‘പകതിഗാമക്ഖേത്തേയേവ പകതിഗാമതോ വിസും പകതിഗാമേന അസമ്മിസ്സോ ഗാമോ ഹോതൂ’’തി യം പദേസം ദേതി, സോ പദേസോ വിസുംഗാമസീമാ നാമ. ഇതി പകതിഗാമസീമാ ച രാജൂനം ഇച്ഛാവസേന പവത്താ വിസുംഗാമസീമാ ച ബദ്ധസീമാ വിയ സബ്ബകമ്മാരഹാ, തസ്മാ അഭിനവബദ്ധസീമം ബന്ധിതുകാമേഹി പകതിഗാമസീമം വാ വിസുംഗാമസീമം വാ സോധേത്വാ കത്തബ്ബം ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തസ്മാ സാ ച ഇതരാ ച പകതിഗാമനഗരനിഗമസീമാ ബദ്ധസീമാസദിസായേവ ഹോന്തീ’’തി. വിമതിവിനോദനിയഞ്ച (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൭) ‘‘തത്ഥ ഹി സാ ച രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ സമുപ്പന്നാ അഭിനവാ ച ഇതരാ ച അപരിവത്താ പകതിഗാമസീമാ, യഥാ ബദ്ധസീമായം സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവമേതാപി സബ്ബകമ്മാരഹതാസദിസേന ബദ്ധസീമാസദിസാ, സാ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം.

കേചി പന ആചരിയാ ‘‘മയം സീമം ബന്ധിതുകാമാ, തസ്മാ ഏത്തകോ ഭൂമിപരിച്ഛേദോ വിസും ഖേത്തം ഹോതൂ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ തേന ഓകാസേ കതേ ‘‘ഇദം ഠാനം വിസുംഗാമക്ഖേത്തം ഹോതീ’’തി മനസി കത്വാ തത്രട്ഠേയേവ ഭിക്ഖൂ ച ഹത്ഥപാസാനയനാദിനാ സോധേത്വാ സീമാസമൂഹനസീമാബന്ധനാദീനി കരോന്തി, തം കരണം ‘‘അയം വിസുംഗാമോ ഹോതൂതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനേന, ‘‘സാ ച രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ സമുപ്പന്നാ അഭിനവാ ചാ’’തി ആഗതേന വിമതിവിനോദനീടീകാവചനേന ച സമേന്തം വിയ ന ദിസ്സതി. കഥം? അട്ഠകഥാവചനേ താവ ‘‘അയം വിസുംഗാമോ ഹോതൂ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം പുരിമഗാമോയേവ ഗാമോ ഹോതു, അഥ ഖോ ഇദാനി പരിച്ഛിന്നപദേസോപി വിസുംയേവ ഗാമോ ഹോതൂതി ഏകംയേവ ഗാമക്ഖേത്തം ദ്വേ ഗാമേ കരോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘രാജാ കസ്സചി ദേതീ’’തി ഇമിനാ ഗാമഭോജകസ്സ ദിന്നഭാവം പകാസേതി, ഇധ പന നേവ ദ്വേ ഗാമേ കരോതി, ന ച ഗാമഭോജകസ്സ ദേതി, കേവലം ഭിക്ഖൂനം അനുമതിയാ യാവകാലികവസേനേവ ഓകാസം കരോതി, ഏവം അട്ഠകഥാവചനേനപി സമേന്തം വിയ ന ദിസ്സതി. വിമതിവിനോദനീടീകാവചനേനപി ‘‘രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ’’തി ഇമിനാ അഗാമഭൂതം ഖേത്തം രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ ഗാമോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘അഭിനവാ ചാ’’തി ഇമിനാ പുരാണഗാമസീമാ ച അഭിനവഗാമസീമാ ചാതി പുരിമഗാമേന അമിസ്സം വിസുംഗാമലക്ഖണം ദസ്സേതി. ഇധ പന രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ ഖേത്തസ്സ വിസുംഗാമഭൂതഭാവോ ച അഭിനവഭാവേന വിസുംഗാമലക്ഖണഞ്ച ന ദിസ്സതി, ഏവം ടീകാവചനേനപി സമേന്തം വിയ ന ദിസ്സതി.

വിനയവിനിച്ഛയടീകായഞ്ച ‘‘ഗാമപരിച്ഛേദോതി സബ്ബദിസാസു സമ്മാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘ഇമസ്സ പദേസസ്സ ഏത്തകോ കരോ’തി ഏവം കരേന നിയമിതോ ഗാമപ്പദേസോ’’തി ഏവം ആയവസേനേവ പരിച്ഛിന്ദനം വുത്തം, ന അനുമതികരണമത്തേന, തസ്മാ വിസുംഗാമലക്ഖണം അപ്പത്തതായ പകതിഗാമേന സങ്കരോ ഹോതി, ന തത്ഥ ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മം കാതുമരഹതി, ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മകരണാരഹപദേസേയേവ സീമാസമൂഹനനസീമാബന്ധനകമ്മമ്പി കരണാരഹം ഹോതി ഞത്തിദുതിയകമ്മത്താ തേസം കമ്മാനം, തസ്മാ തേസം ആചരിയാനം തം കരണം അഞ്ഞേ ആചരിയാ ന ഇച്ഛന്തി. അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ ‘‘തം പരിച്ഛിന്നപ്പദേസം ‘വിസുംഗാമോ ഹോതൂ’തി രാജാ കസ്സചി ദേതി, ഗാമഭോജകോ ച തതോ ബലിം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തദാ വിസുംഗാമോ ഹോതി, ന തതോ പുബ്ബേ’’തി വദന്തി. തേസം തം വചനം ‘‘ഏവം കരേന നിയമിതോ പദേസോ’’തി വിനിച്ഛയടീകാവചനഞ്ച ‘‘ഗാമാദീനം കരഗ്ഗാഹപരിച്ഛിന്നോ സമന്തതോ പദേസോ ഗാമസീമാ’’തി സീമാലങ്കാരഗണ്ഠിവചനഞ്ച സന്ധായ വുത്തം സിയാ, തേസു പന ‘‘ഇമസ്സ പദേസസ്സ ഏത്തകോ കരോ’’തി ഏവം കരപരിച്ഛിന്ദനം വുത്തം, ന ഗാമഭോജകസ്സ ബലിഗ്ഗഹണം. അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘രാജാ കസ്സചി ദേതീ’’തി ദാനമേവ വദതി, ന ‘‘ഗാമഭോജകോ ച ബലിം ഗണ്ഹാതീ’’തി പടിഗ്ഗഹണം, തസ്മാ തമ്പി വചനം അഞ്ഞേ പണ്ഡിതാ ന സമ്പടിച്ഛന്തി, തസ്മാ പഥവിസ്സരോ രാജാ ‘‘ഇമസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ ഏത്തകകരീസമത്തോ പദേസോ പുരിമഗാമതോ വിസുംഗാമോ ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേതി, ഏത്താവതാ സോ പദേസോ ബലിം പടിഗ്ഗഹിതോ വാ ഹോതു അപ്പടിഗ്ഗഹിതോ വാ, വിസുംഗാമോ നാമ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം പകതിഗാമലക്ഖണഞ്ച വിസുംഗാമലക്ഖണഞ്ച തഥതോ ഞത്വാ ബദ്ധസീമം ബന്ധിതുകാമോ യദി പകതിഗാമസീമാ നാതിവിത്ഥാരാ ഹോതി സുഖരക്ഖിതാ, തമേവ പകതിഗാമസീമം സുട്ഠു രക്ഖാപേത്വാ സുട്ഠു സോധേത്വാ സീമാസമൂഹനനസീമാസമ്മുതികമ്മാനി കാതബ്ബാനി. യദി പന പകതിഗാമസീമാ അതിവിത്ഥാരാ ഹോതി, നിഗമസീമാ, നഗരസീമാ വാ ഹോന്തി, ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം നിസിന്നട്ഠാനസഞ്ചരണട്ഠാനത്താ സോധേതും വാ രക്ഖിതും വാ ന സക്കോന്തി, ഏവഞ്ച സതി പഥവിസ്സരരാജൂഹി പരിച്ഛിന്നായ വിസുംഗാമസീമായ സുട്ഠു സോധേത്വാ സുരക്ഖിതം കത്വാ സീമാസമൂഹനനസീമാസമ്മുതികമ്മം കാതബ്ബം. കഥം പന സുട്ഠു സോധനഞ്ച സുട്ഠു രക്ഖണഞ്ച കാതബ്ബം? സീമം ബന്ധിതുകാമേന ഹി സാമന്തവിഹാരേസു ഭിക്ഖൂ തസ്സ തസ്സ വിഹാരസ്സ സീമാപരിച്ഛേദം പുച്ഛിത്വാ ബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ സീമന്തരികം, അബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാ ദിസാചാരികഭിക്ഖൂനം നിസ്സഞ്ചാരസമയേ സചേ ഏകസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ സീമം ബന്ധിതുകാമാ, യേ തത്ഥ ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂനം ‘‘മയം അജ്ജ സീമം ബന്ധിസ്സാമ, തുമ്ഹേ സകസകസീമായ പരിച്ഛേദതോ മാ നിക്ഖമഥാ’’തി പേസേതബ്ബം. യേ അബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂ ഏകജ്ഝം സന്നിപാതേതബ്ബാ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹരാപേതബ്ബോ. ഏവം സന്നിപതിതേസു പന ഭിക്ഖൂസു ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദേ ആഹടേ തേസു തേസു മഗ്ഗേസു ച നദീതിത്ഥഗാമദ്വാരാദീസു ച ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം സീഘം സീഘം ഹത്ഥപാസാനയനത്ഥഞ്ച ബഹിസീമകരണത്ഥഞ്ച ആരാമികേ ചേവ സമണുദ്ദേസേ ച ഠപേത്വാ ഭേരിസഞ്ഞം വാ സങ്ഖസഞ്ഞം വാ കത്വാ സീമാ സമൂഹനിതബ്ബാതി.

നനു ച ഇദം സോധനം രക്ഖണഞ്ച സീമാസമ്മുതികാലേയേവ അട്ഠകഥായം വുത്തം, അഥ കസ്മാ ഇധ സീമാസമൂഹനനേ വുത്തന്തി? ഇമസ്സപി സീമാസമൂഹനനകമ്മസ്സ ഞത്തിദുതിയകമ്മത്താ പരിസസമ്പത്തിജനനത്ഥം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം സന്തേപി ഇദം സീമാസമൂഹനനകമ്മം നാമ യദി പോരാണാ ബദ്ധസീമാ അത്ഥി, തദട്ഠകസങ്ഘേ ഹത്ഥപാസഗതേ അഞ്ഞേസു ഭിക്ഖൂസു ഗാമസീമം പവിട്ഠേസുപി കമ്മഭേദോ നത്ഥി. യദി പോരാണാ ബദ്ധസീമാ നത്ഥി, ഏവമ്പി സതി കേവലം ഗാമസീമാഭൂതത്താ സീമാസമൂഹനനകമ്മേ അസമ്പജ്ജന്തേപി ദോസോ നത്ഥി, അഥ കസ്മാ സോധനാ വുത്താതി? സച്ചം, തഥാപി സമൂഹനിതബ്ബാ പോരാണസീമാപരിച്ഛേദസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. സചേ ഹി മഹതിയാ പോരാണബദ്ധസീമായ ഏകസ്മിം പദേസേ സീമം സമൂഹനിസ്സാമാതി സങ്ഘേ സന്നിപതിതേ തസ്സായേവ സീമായ അഞ്ഞസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖുമ്ഹി പവിട്ഠേ അജാനന്തസ്സപി കമ്മം വിപജ്ജതി, തസ്മാ മഹുസ്സാഹേന സോധേതബ്ബാവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഗാമസീമസോധനം ‘‘പരിസസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സന്നിപതിത്വാ യാവതികാ തസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ ബദ്ധസീമം വാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേ വാ അനോക്കമിത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ, തേ സബ്ബേ ഹത്ഥപാസേ വാ കത്വാ ഛന്ദം വാ ആഹരിത്വാ സമ്മതാ’’തി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ആഗതത്താ പരിസസമ്പത്തികാരണം ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. തതോ ‘‘സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ’’തി വുത്തേഹി ദ്വീഹി വിപത്തിദോസേഹി മുച്ചനത്ഥം സീമസമൂഹനനകമ്മം കാതബ്ബം.

സീമായ അസമൂഹതായ സതി കഥം വിപത്തിദ്വയം ആപജ്ജേയ്യാതി, തഥാ സോധിതായപി ഗാമസീമായ. യദി പോരാണബദ്ധസീമാ വിജ്ജമാനാ ഭവേയ്യ, തസ്സാ വിജ്ജമാനഭാവം അജാനന്താ നവം ബദ്ധസീമം ബന്ധേയ്യും. പോരാണസീമായ ഹി നിമിത്തം അന്തോ കത്വാ തസ്സ സമീപേ പോരാണസീമായ അന്തോ ഠിതം അഞ്ഞം നിമിത്തം കത്വാ നവം ബദ്ധസീമം ബന്ധേയ്യും, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ നാമ അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ. സചേ ഹി പോരാണകസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ അമ്ബോ ചേവ ജമ്ബൂ ചാതി ദ്വേ രുക്ഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠവിടപാ ഹോന്തി, തേസു അമ്ബസ്സ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ജമ്ബൂ. വിഹാരസീമാ ച ജമ്ബും അന്തോ കത്വാ അമ്ബം കിത്തേത്വാ ബദ്ധാ ഹോതി, അഥ പച്ഛാ തസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമദിസായം വിഹാരേ കതേ സീമം ബന്ധന്താ ഭിക്ഖൂ അമ്ബം അന്തോ കത്വാ ജമ്ബും കിത്തേത്വാ ബന്ധന്തി, സീമായ സീമാ സമ്ഭിന്നാ നാമ ഹോതീ’’തി. പോരാണസീമായ ച ഏകദേസം വാ സകലപോരാണസീമം വാ അന്തോ കരിത്വാ നവം സീമം ബന്ധേയ്യും, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ നാമ അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ. സചേ ഹി പരേസം ബദ്ധസീമം സകലം വാ തസ്സാ പദേസം വാ അന്തോ കത്വാ അത്തനോ സീമം സമ്മന്നന്തി, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരിതാ നാമ ഹോതീ’’തി.

യസ്മിം പദേസേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ നിസീദിത്വാ കമ്മം കാതും ന സക്കോന്തി, തത്ഥ തതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അഞ്ഞേസം പോരാണബദ്ധസീമപ്പദേസം അത്തനോ സീമായ അന്തോ കരോന്തോ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദതി നാമ. ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം നിസീദിതും പഹോനകട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ സകലമ്പി അഞ്ഞേസം പോരാണബദ്ധസീമാപദേസം അത്തനോ സീമായ അന്തോ കരോന്തോ സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരതി നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം കങ്ഖാവിതരണിയാ ലീനത്ഥപകാസനിയം (കങ്ഖാ. അഭി. ടീ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘തസ്സാ പദേസന്തി തസ്സാ ഏകദേസം, യത്ഥ ഠത്വാ ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും സക്കാ ഹോതി, താദിസം ഏകദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. യത്ഥ പന ഠിതേഹി കമ്മം കാതും ന സക്കാ, താദിസം പദേസം അന്തോ കരിത്വാ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ, ന തു അജ്ഝോത്ഥരന്തി നാമാതി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൮) ‘‘യത്ഥ ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി നിസീദിതും ന സക്കാ, തത്തകതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അത്തനോ സീമായ കരോന്താ സമ്ഭിന്ദന്തി, ചതുന്നമ്പി ഭിക്ഖൂനം പഹോനകതോ പട്ഠായ യാവ സകലമ്പി അന്തോ കരോന്താ അജ്ഝോത്ഥരന്തീതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഏവം ഹോതു, തസ്മിം ഗാമസീമപരിച്ഛേദേ പോരാണകസീമായ വിജ്ജമാനായ വിപത്തിദ്വയമോചനത്ഥം സീമാസമൂഹനനകമ്മം സാത്ഥകം, അവിജ്ജമാനായ കഥം സാത്ഥകം ഭവേയ്യാതി സങ്കാനിവത്തനത്ഥം സീമാസമൂഹനനകമ്മം അകത്വാ അഭിനവസീമായ ബജ്ഝമാനായ സങ്കാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഭഗവതോ ധരമാനകാലതോ പട്ഠായ യാവജ്ജതനാ ഗണനപഥം വീതിക്കന്താ ഭിക്ഖൂ ഉപസമ്പദാദികമ്മകരണത്ഥം തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ സീമം ബന്ധന്തി. സാ സീമാ ഏത്ഥ അത്ഥി, ഏത്ഥ നത്ഥീതി ന സക്കാ ജാനിതും, തസ്മാ ‘‘അമ്ഹാകം സീമാബന്ധനട്ഠാനേ പോരാണകസീമാ ഭവേയ്യ നു ഖോ’’തി സങ്കാ ഭവേയ്യ, ഏവം സതി സാ അഭിനവസീമാ ച ആസങ്കനീയാ ഹോതീതി സീമായം കതം ഉപസമ്പദാദികമ്മമ്പി ആസങ്കനീയം ഹോതി, തസ്മാ സങ്കാനിവത്തനത്ഥം അഭിനവസീമം ബന്ധിതുകാമേഹി യതിപുങ്ഗവേഹി അവസ്സം സീമാസമൂഹനനകമ്മം കാതബ്ബം ഹോതി. സമൂഹനന്തേഹി പന ‘‘സീമം, ഭിക്ഖവേ, സമൂഹനന്തേന പഠമം തിചീവരേന അവിപ്പവാസോ സമൂഹന്തബ്ബോ, പച്ഛാ സീമാ സമൂഹന്തബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വചനതോ പഠമം അവിപ്പവാസസീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ, തതോ സമാനസംവാസകസീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ. തസ്മിം സമൂഹനനകാലേ ച ‘‘ഖണ്ഡസീമായം ഠത്വാ അവിപ്പവാസസീമാ ന സമൂഹന്തബ്ബാ, തഥാ അവിപ്പവാസസീമായ ഠത്വാ ഖണ്ഡസീമാപി. ഖണ്ഡസീമായ പന ഠിതേന ഖണ്ഡസീമാവ സമൂഹനിതബ്ബാ, തഥാ ഇതരായ ഠിതേന ഇതരാ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪) വചനതോ ഖണ്ഡസീമായം ഠത്വാവ ഖണ്ഡസീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ, മഹാസീമായമേവ ഠത്വാ മഹാസീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ, അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഠത്വാ അഞ്ഞാ സീമാ ന സമൂഹനിതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം അവിപ്പവാസസീമാതി മഹാസീമം വദതി തത്ഥേവ യേഭുയ്യേന ചീവരേന വിപ്പവസനതോ.

‘‘തത്ഥ സചേ ഖണ്ഡസീമഞ്ച അവിപ്പവാസസീമഞ്ച ജാനന്തി, സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തി. ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തി. ഖണ്ഡസീമം പന അജാനന്താ അവിപ്പവാസംയേവ ജാനന്താ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണഉപോസഥാഗാരാദീസു നിരാസങ്കട്ഠാനേസു ഠത്വാ അപ്പേവ നാമ സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തി, പടിബന്ധിതും പന ന സക്ഖിസ്സന്തേവ. സചേ ബന്ധേയ്യും, സീമാസമ്ഭേദം കത്വാ വിഹാരം അവിഹാരം കരേയ്യും, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാ. യേ പന ഉഭോപി ന ജാനന്തി, തേനേവ സമൂഹനിതും ന ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തി. അയഞ്ഹി സീമാ നാമ കമ്മവാചായ വാ അസീമാ ഹോതി സാസനന്തരധാനേന വാ, ന ച സക്കാ സീമം അജാനന്തേഹി കമ്മവാചാ കാതും, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാ, സാധുകം പന ഞത്വായേവ സമൂഹനിതബ്ബാ ച ബന്ധിതബ്ബാ ചാ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪) വചനതോ ‘‘ഇദാനി സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി പരിച്ഛിന്നായ ഗാമസീമായ അന്തോ ഖണ്ഡസീമമഹാസീമാനം അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ താസം സീമാനം പരിച്ഛേദഞ്ച ന ജാനന്തി, ഏവം അജാനന്താ ഭിക്ഖൂ താ പോരാണസീമായോ സമൂഹനിതും ന സക്കുണേയ്യും, പോരാണസീമം സമൂഹനിതും അസക്കോന്താ ച കഥം അഭിനവസീമം ബന്ധിതും സക്കുണിസ്സന്തീതി പരമ്പരേഹി ആചരിയേഹി സമ്മാ വിനിച്ഛിതം അനുലോമനയം നിസ്സായ മഹന്തം ഉസ്സാഹം കരിത്വാ അങ്ഗം അപരിഹാപേത്വാ സമ്മാ വിഹിതനയേന പോരാണസീമം സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തി.

കഥം? തസ്മിം സീമാസമൂഹനനകാലേ യദി പകതിഗാമസീമായം ആരദ്ധം, തം പകതിഗാമപരിച്ഛേദം, യദി വിസുംഗാമസീമായം ആരദ്ധം, തം വിസുംഗാമപരിച്ഛേദം അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം അപ്പവിസനത്ഥായ സമന്തതോ സുസംവിഹിതാരക്ഖം കാരാപേത്വാ കമ്മവാചം സാവേതും സമത്ഥേന ബ്യത്തിബലസമ്പന്നേന വിനയധരേന സഹ സമാനസംവാസകേ ലജ്ജിപേസലേ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ചതുവഗ്ഗകരണീയത്താ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്തേ ഭിക്ഖൂനം പകതത്തഭാവസ്സ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ വാ തതോ അധികപ്പമാണേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ഇദാനി ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ നിമിത്താനം വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ ച അന്തോ ച സബ്ബത്ഥ ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതമത്തേ പദേസേ സബ്ബത്ഥ മഞ്ചപ്പമാണേ മഞ്ചപ്പമാണേ ഠാനേ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ തിട്ഠന്താ, നിസീദന്താ വാ ഹുത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമാസമൂഹനനകമ്മവാചം, തതോ സമാനസംവാസകസീമാസമൂഹനനകമ്മവാചം സാവേത്വാ സീമായ സമുഗ്ഘാതേ കതേ പോരാണസീമാസു വിജ്ജമാനാസുപി പച്ഛിമന്തേന ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം നിസീദനാരഹത്താ സീമായ മഞ്ചപ്പമാണേ മഞ്ചപ്പമാണേ ഠാനേ തിട്ഠന്താ ഭിക്ഖൂ അവസ്സം താസു സീമാസു തിട്ഠന്താ ഭവേയ്യും, തസ്മാ സീമട്ഠാ ഹുത്വാ സീമാസമൂഹനനകമ്മവാചം വത്വാ താ സീമാ സമൂഹനേയ്യും. തതോ പോരാണബദ്ധസീമാനം സമൂഹതത്താ ഗാമസീമായേവ അവസിട്ഠാ ഭവേയ്യാതി. വുത്തഞ്ഹേതം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ‘‘കേചി പന ഈദിസേസു വിഹാരേസു ഛപഞ്ചമത്തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ വിഹാരകോടിതോ പട്ഠായ വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതേ സബ്ബത്ഥ മഞ്ചപ്പമാണേ മഞ്ചപ്പമാണേ ഓകാസേ നിരന്തരം ഠത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമം, തതോ സമാനസംവാസകസീമഞ്ച സമൂഹനനവസേന സീമായ സമുഗ്ഘാതേ കതേ തസ്മിം വിഹാരേ ഖണ്ഡസീമായ മഹാസീമായ ച വിജ്ജമാനത്തേ സതിപി അവസ്സം ഏകസ്മിം മഞ്ചട്ഠാനേ താസം മജ്ഝഗതാ തേ ഭിക്ഖൂ താ സമൂഹനേയ്യും, തതോ ഗാമസീമാ ഏവ അവസിസ്സേയ്യാ’’തി.

‘‘സാധുകം പന ഞത്വായേവ സമൂഹനിതബ്ബാ ചേവ ബന്ധിതബ്ബാ ചാ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪) വചനതോ സീമം ജാനന്തായേവ സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തി, കഥം അജാനന്താതി. ഇമസ്മിം സീമാസമൂഹനനാധികാരേ സീമം വാ സീമാപരിച്ഛേദം വാ ജാനനഭാവോ അങ്ഗം ന ഹോതി, അന്തോസീമായം ഠിതഭാവോ, ‘‘സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി കമ്മവാചാകരണന്തി ഇദമേവ ദ്വയം അങ്ഗം ഹോതി, തസ്മാ ഇമിനാ അങ്ഗദ്വയേന സമ്പന്നേ സതി ഇമം അജാനന്താപി സമൂഹനിതും സക്കോന്തീതി. ഇമിനാ അങ്ഗദ്വയേന സമ്പന്നേ സതി സീമം അജാനന്താനം സമൂഹനിതും സമത്ഥഭാവോ കഥം വിഞ്ഞാതബ്ബോതി? അട്ഠകഥായം ‘‘ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി ഏവം മഹാസീമായ പരിച്ഛേദം അജാനനട്ഠാനേപി സമൂഹനനസ്സ വുത്തത്താ വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ‘‘ന ഹേത്ഥ സീമായ, തപ്പരിച്ഛേദസ്സ വാ ജാനനം അങ്ഗം, സീമായ പന അന്തോഠാനം, ‘സമൂഹനിസ്സാമാ’തി കമ്മവാചാകരണഞ്ച അങ്ഗം. അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪) ‘ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’തി ഏവം മഹാസീമായ പരിച്ഛേദസ്സ അജാനനേപി സമൂഹനനസ്സ വുത്തത്താ’’തി വുത്തം. തതോ പോരാണബദ്ധസീമാനം സമൂഹതത്താ ഗാമസീമായേവ അവസിട്ഠാ ഭവേയ്യാതി തസ്മിം അവസിട്ഠായ തതോ പരം കിം കാതബ്ബന്തി. ഗാമസീമായ അവസിട്ഠായ സതി തം ഗാമസീമം പുബ്ബേ വുത്തനയേന സോധനം രക്ഖണഞ്ച കത്വാ തിസ്സം ഗാമസീമായം ഖണ്ഡസീമം മഹാസീമഞ്ച യഥാരുചി ബന്ധിതും ലഭതി, സീമം അബന്ധിത്വാവ കേവലായ ഗാമസീമായ ഉപസമ്പദാദിസങ്ഘകമ്മഞ്ച കാതുമ്പി ലഭതി.

വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) – ‘‘ഗാമസീമായ ഏവ ച അവസിട്ഠായ തത്ഥ യഥാരുചി ദുവിധമ്പി സീമം ബന്ധിതുഞ്ചേവ ഉപസമ്പദാദികമ്മം കാതുഞ്ച വട്ടതീതി വദന്തി, തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. തസ്മാ യദി സട്ഠിഹത്ഥായാമം ചത്താലീസഹത്ഥവിത്ഥാരം ഖണ്ഡസീമമേവ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, ഏത്തകേ പദേസേ മഞ്ചട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തോ പമാണയുത്തകോ മഞ്ചോതി സബ്ബപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തോ മഞ്ചോ. സോ ഹി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥികോ, അട്ഠവിദത്ഥികോ വാ ഹോതി. തതോ ഖുദ്ദകോ മഞ്ചോ സീസുപധാനം ഠപേത്വാ പാദം പസാരേത്വാ നിപജ്ജിതും നപ്പഹോതീതി സബ്ബപച്ഛിമമഞ്ചസ്സ ആയാമപ്പമാണസ്സ സമന്തപാസാദികായം വുത്തത്താ തതോ അധികായാമോപി ഹോതിയേവ. മഞ്ചസ്സ വിത്ഥാരോ പന ആയാമസ്സ ഉപഡ്ഢോ ഹോതി, തസ്മാ മഞ്ചപ്പമാണട്ഠാനം ആയാമതോ പഞ്ചഹത്ഥം, വിത്ഥാരതോ പഞ്ചവിദത്ഥികന്തി ഗഹേത്വാ തേന പമാണേന ഗണ്ഹന്തോ സട്ഠിഹത്ഥായാമം സീമട്ഠാനം ചതുവീസതിമഞ്ചകം ഹോതി, ചത്താലീസഹത്ഥവിത്ഥാരം അട്ഠമഞ്ചകം ഹോതി. ഏവം ഗണ്ഹന്തോ ദക്ഖിണുത്തരായാമോ മഞ്ചോ ഹോതി, സട്ഠിഹത്ഥായാമം സീമട്ഠാനം ദ്വാദസമഞ്ചകം ഹോതി, ചത്താലീസഹത്ഥവിത്ഥാരം സോളസമഞ്ചകം ഹോതി. ഏവം ഗണ്ഹന്തോ പാചീനപച്ഛിമായാമോ മഞ്ചോ ഹോതി. ദുവിധേപി ആയാമം വിത്ഥാരേന ഗുണിതം കരോന്തോ സകലം അന്തോസീമട്ഠാനം ദ്വാനഹുത്തരസതമഞ്ചകം ഹോതി, ബഹിസീമട്ഠാനമ്പി സമന്തതോ ഏകമഞ്ചകം വാ ദ്വിതിമഞ്ചകം വാ ഗഹേതബ്ബം. തേന സഹ ഗണനം വഡ്ഢേതബ്ബം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) പന ‘‘സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി വുത്തം, തം പന മഹാസീമാബന്ധനകാലേ വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഉപചാരം സന്ധായ വുത്തം സിയാ. ഖണ്ഡസീമായപി ദൂരതോ സമൂഹനനേ ദോസോ നത്ഥി, ദുക്കരത്താ പന കാരകാനം പമാണം ജാനിതബ്ബം. കല്യാണിയം നാമ സീമായം പന ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച പഞ്ചഹത്ഥപ്പമാണം ഠാനം ഏകകോട്ഠാസം കത്വാ സമൂഹനതി. തമ്പി പച്ഛിമമഞ്ചപ്പമാണതോ അധികമേവാതി കത്വാ കതം. ഇദാനി അമ്ഹേതി വുത്തട്ഠാനം പന പകരണനയേന സംസന്ദനത്താ യുത്തതരന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സമൂഹനനാകാരോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഇദാനി ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ നിമിത്താനം അന്തോ ച ബഹി ച യഥാവുത്തനയേന സമൂഹനിതബ്ബസീമട്ഠാനം ആദാസതലം വിയ സമം സുദ്ധം വിമലം കത്വാ യഥാവുത്തമഞ്ചപ്പമാണം മഞ്ചപ്പമാണം ഠാനം അട്ഠപദകലേഖം വിയ രജ്ജുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ ലേഖം കാരാപേത്വാ ലേഖാനുസാരേന തമ്ബമത്തികചുണ്ണേന വാ സേതമത്തികചുണ്ണേന വാ വണ്ണവിസേസം കാരാപേത്വാ പന്തി പന്തി കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം കാരാപേത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന ആരക്ഖം സോധനഞ്ച കാരാപേത്വാ ‘‘ഇദാനി സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി ചത്താരോ വാ തദുത്തരി വാ സമാനസംവാസകഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ പഠമപന്തിയം പഠമകോട്ഠാസേ മഞ്ചട്ഠാനേ ഠത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമാസമൂഹനനകമ്മവാചം, തതോ സമാനസംവാസകസീമാസമൂഹനനകമ്മവാചം സാവേത്വാ തസ്മിം കോട്ഠാസേയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഠിതട്ഠാനം പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ തിക്ഖത്തും വാ സത്തക്ഖത്തും വാ സമൂഹനിത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ പഠമപന്തിയംയേവ ദുതിയകോട്ഠാസേ ഠത്വാ തഥേവ കത്വാ തതോ പഠമപന്തിയംയേവ അനുലോമനയേന യാവ അന്തിമകോട്ഠാസാ ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ തഥേവ കത്വാ പഠമപന്തിയാ പരിക്ഖീണായ ദുതിയപന്തിയാ അന്തിമകോട്ഠാസേ ഠത്വാ തഥേവ കത്വാ തതോ പട്ഠായ ദുതിയപന്തിയംയേവ പടിലോമനയേന യാവ ആദികോട്ഠാസാ തഥേവ കത്വാ ഏവം തതിയപന്തിആദീസുപി ഏകദാ അനുലോമതോ ഏകദാ പടിലോമതോ ഗന്ത്വാ സബ്ബാസു പന്തീസു സബ്ബസ്മിം കോട്ഠാസേ പരിക്ഖീണേ ഇദം സീമാസമൂഹനനകമ്മം നിട്ഠിതം നാമ ഹോതി. ‘‘ചത്താരോ തദുത്തരി വാ’’തി ഇദം പന ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ചതുവഗ്ഗകരണീയത്താ വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) പന ഭിക്ഖൂനം പകതത്തഭാവസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ലജ്ജീപേസലഭിക്ഖൂനഞ്ച ദുല്ലഭത്താ ‘‘ഛപഞ്ചമത്തേ’’തി വുത്തം.

കല്യാണീസീമായം പന സീഹളദീപതോ അഭിനവസിക്ഖം ഗഹേത്വാ നിവത്തന്തേഹി ഗരഹവിവാദമത്തമ്പി അലഭന്തേഹി ധമ്മചേതിയരഞ്ഞാ വിചിനിത്വാ ഗഹിതേഹി ചുദ്ദസഹി ഭിക്ഖൂഹി കതന്തി പാസാണലേഖായം ആഗതം. രതനപൂരനഗരേ പന സിരീസുധമ്മരാജാധിപതിനാമകസ്സ ചൂളഅഗ്ഗരാജിനോ കാലേ മഹാസീഹളപ്പത്തോതി വിസ്സുതോ സിരീസദ്ധമ്മകിത്തിനാമകോ മഹാഥേരവരോ അത്തനോ വസനട്ഠാനസ്സ അവിദൂരേ പബ്ബതമത്ഥകേ സീമം ബന്ധന്തോ അത്തനോ നിസ്സിതകേ അഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനാ അഭിരുചിതേ ലജ്ജിപേസലബഹുസ്സുതസിക്ഖാകാമഭൂതേ അഞ്ഞേ മഹാഥേരേ ഗഹേത്വാ അത്തചതുത്ഥോവ ഹുത്വാ കമ്മം കരോതീതി വദന്തി. തം ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ചതുവഗ്ഗകരണീയത്താ തേസഞ്ച ഥേരാനം പകതത്തഭാവേ നിരാസങ്കത്താ കതം ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേപി ഭിക്ഖൂനം പകതത്തഭാവസ്സ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ ചതുവഗ്ഗകരണീയകമ്മസ്സ അതിരേകചതുവഗ്ഗേന കരണേ ദോസാഭാവതോ അതിരേകഭിക്ഖൂഹി കതഭാവോ പസത്ഥതരോ ഹോതി. തേനേവ ച കാരണേന വിമതിവിനോദനീനാമികായം വിനയടീകായം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ‘‘ഛപഞ്ചമത്തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം, കല്യാണീസീമായഞ്ച ചുദ്ദസഹി ഭിക്ഖൂഹി കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം നിട്ഠിതേപി പന സീമാസമൂഹനനകമ്മേ നാനാവാദാനം നാനാചരിയാനം നാനാനികായാനം നാനാദേസവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം ചിത്താരാധനത്ഥം ഗരഹവിവാദമോചനത്ഥഞ്ച പുനപ്പുനം തേഹിപി ഭിക്ഖൂഹി തഥേവ കാരാപേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨-൪൮൩; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൫൧) ‘‘പുനപ്പുനം പന കാതബ്ബം. തഞ്ഹി കുപ്പസ്സ കമ്മസ്സ കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, അകുപ്പസ്സ ഥിരകമ്മഭാവായ ഹോതീ’’തി. തേനേവ ച കാരണേന ഹംസാവതീനഗരേ അനേകപണ്ഡരഹത്ഥിസാമിമഹാധമ്മരാജാ സഹപുഞ്ഞകമ്മഭൂതതോ മഹാചേതിയതോ ചതൂസു ദിസാസു സീമാസമൂഹനനകാലേ രാമഞ്ഞദേസവാസീഹി മഹാഥേരേഹി ച മരമ്മദേസവാസീഹി മഹാഥേരേഹി ച വിസും വിസും കാരാപേസീതി ദട്ഠബ്ബം.

യദി പന മഹാസീമം ബന്ധിതുകാമോ ഹോതി, തദാ ഉസഭമത്തം വാ ദ്വിഉസഭമത്തം വാ തദുത്തരി വാ പദേസം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏത്തകേ ഠാനേ വിഹാരം കരിസ്സാമാ’’തി പരിക്ഖേപം കാരാപേത്വാ തസ്സ വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച സബ്ബത്ഥ ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതട്ഠാനേ മഞ്ചപ്പമാണേ മഞ്ചപ്പമാണേ ഓകാസേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പന്തികോട്ഠാസേ കത്വാ കമ്മപ്പത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നിരന്തരം ഠത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമാ തതോ സമാനസംവാസകസീമാ ച സമൂഹനിതബ്ബാ. ഏവം സീമായ സമുഗ്ഘാതേ കതേ തസ്മിം വിഹാരേ ഖണ്ഡസീമായ മഹാസീമായ ച വിജ്ജമാനത്തേ സതി അവസ്സം ഏകസ്മിം മഞ്ചട്ഠാനേ താസം മജ്ഝഗതാ തേ ഭിക്ഖൂ താ സമൂഹനേയ്യും, തതോ ഗാമസീമാ ഏവ അവസിസ്സേയ്യ, തസ്സം ഗാമസീമായം ഖണ്ഡസീമാമഹാസീമാവസേന ദുവിധാ സീമാ യഥാരുചി ബന്ധിതബ്ബാ. ബന്ധനാകാരം പന ഉപരി വക്ഖാമ.

കസ്മാ പന നിമിത്താനം ബഹിപി സീമാസമൂഹനനം കതം, നനു നിമിത്താനം അന്തോയേവ അഭിനവസീമാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി തത്ഥേവ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണവിമോചനത്ഥം പോരാണകസീമായ സമൂഹനനം കാതബ്ബന്തി? സച്ചം, ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പന ഏവം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹി പോരാണകസീമായ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനഭാവോ, തസ്മാ യദി നിമിത്താനം അന്തോയേവ സീമാസമൂഹനനം കരേയ്യ, തതോ ബഹി പോരാണകസീമാ തിട്ഠേയ്യ, തതോ അപ്പമത്തകം ഠാനം അന്തോ പവിസേയ്യ, തം ഠാനം കമ്മവാചാപാഠകേന സഹ സീമാസമൂഹനനകാരകസങ്ഘസ്സ പതിട്ഠഹനപ്പഹോനകം ന ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേ സാ പോരാണകസീമാ അസമൂഹതാവ ഭവേയ്യ. തം സമൂഹതസഞ്ഞായ സീമാസമ്മന്നനകാലേ അന്തോനിമിത്തട്ഠാനം സമ്മന്നേയ്യും, തം അസമൂഹതപോരാണസീമാകോടിപവിട്ഠത്താ സീമായ സീമം സമ്ഭേദദോസോ, യദി പന തം ഠാനം ചതുന്നം നിസിന്നപ്പഹോനകം ഭവേയ്യ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരണദോസോ, യദിപി അന്തോ ന പവിസതി, നിരന്തരം ഫുട്ഠമത്തം ഹോതി, ഏവമ്പി സീമാസങ്കരദോസോതി ഇമസ്മാ ദോസത്തയാ വിമോചനത്ഥം നിമിത്താനം ബഹിപി സീമാസമൂഹനനം കതം. തേനേവ വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ‘‘ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതേ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ആചരിയാ സമന്താ നിമിത്താനം അന്തോ രജ്ജുപസാരണം കത്വാ അന്തോ ഠത്വാ രജ്ജുയാ ഹേട്ഠാ പാദേ പവേസേത്വാ രജ്ജുതോ ബഹി കിഞ്ചിമത്തം ഠാനം അതിക്കമിത്വാ സീമാസമൂഹനനം കരോന്തി, തദേതം വിചാരേതബ്ബം. പാദഗ്ഗട്ഠപനമത്തേന പോരാണസീമാസമുഗ്ഘാതോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ കമ്മവാചാപാഠകേന സഹ കമ്മപത്തസങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാനേന കമ്മവാചായ പാഠനേന ച സമുഗ്ഘാതോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിപ്പകരണേ (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) ‘‘സീമായ പന അന്തോഠാനം, ‘സമൂഹനിസ്സാമാ’തി കമ്മവാചായ കരണഞ്ചേത്ഥ അങ്ഗ’’ന്തി, തസ്മാ ഏകദേസേന അന്തോപവിട്ഠായ ച ഏകസമ്ബന്ധേന ഠിതായ പോരാണകബദ്ധസീമായ സമുഗ്ഘാതേ അകതേ വുത്തനയേന ദോസത്തയതോ ന മുച്ചേയ്യ, തസ്മാ നിമിത്തതോ ബഹിപി ഠത്വാ സമൂഹനനകരണഭാവോവ പാസംസതരോ ഹോതി. അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ കമ്മകാരകഭിക്ഖൂനം പദവലഞ്ജസമ്ബന്ധം കത്വാ സമൂഹനന്തി, തം ഗരുകരണവസേന കതന്തി ഗയ്ഹമാനേ ദോസോ നത്ഥി. ഏകച്ചേ പന ഥേരാ ‘‘കാരകസങ്ഘസ്സ അക്കന്തട്ഠാനേയേവ സീമാ സമൂഹതാ, ന അനക്കന്തട്ഠാനേതി സഞ്ഞായ പഠമതരം സാലം കരിത്വാ പച്ഛാ സീമായ സമൂഹതായ ഥമ്ഭട്ഠാനേ അക്കമിതും ന ലഭതി, തസ്മാ അസമൂഹതാ സീമാ’’തി വദന്തി.

പുബ്ബേപി സിരീഖേത്തനഗരേ മഹാസത്തധമ്മരാജസ്സ കാലേ തേന രഞ്ഞാ കതസ്സ നന്ദനവിഹാരസ്സ പുരതോ തസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സീമായ പതിട്ഠാപിതായ പഠമം ജേതവനസാലം കത്വാ പച്ഛാ സീമം സമൂഹനിംസു, തദാ തസ്മിം നഗരേ മഹാരുക്ഖമൂലികോ നാമ ഏകോ ഗണപാമോക്ഖത്ഥേരോ ‘‘സചേ ഥമ്ഭം വിജ്ഝിത്വാ പാദേ ഠപേതും സക്ഖിസ്സാമി, ഏവം സന്തേ അഹം ആഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നാഗച്ഛതി. സബ്ബേ ഥേരാ ‘‘ന ഥമ്ഭമത്തേന പോരാണസീമാ തിട്ഠതി, ഥമ്ഭസ്സ സമന്തതോ ഠത്വാ കമ്മവാചായ കതായ സീമാ സമൂഹതാ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ സമൂഹനിംസു ചേവ ബന്ധിംസു ച. ഹംസാവതീനഗരേ ധമ്മചേതിയരഞ്ഞോ കല്യാണിയസീമാബന്ധനകാലേപി പഠമം സാലം കരിത്വാവ പച്ഛാ സമൂഹനിംസു, ന ച പാളിഅട്ഠകഥാടീകാദീസു ‘‘പദവലഞ്ജസമ്ബന്ധം കത്വാ സീമാ സമൂഹനിതബ്ബാ’’തി പാഠോ അത്ഥി, ‘‘മഞ്ചപ്പമാണേ മഞ്ചപ്പമാണേ ഠാനേ’’തി (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) പന അത്ഥി. പോരാണസീമായ അന്തോ ഠത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സീമാസമൂഹനനകമ്മവാചായ കതായ സകലാപി സീമാ സമൂഹതാവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പദവലഞ്ജസമ്ബന്ധം കത്വാ സമൂഹനിതബ്ബ’’ന്തി വചനം പണ്ഡിതാ ന സമ്പടിച്ഛന്തി. ഈദിസം പന വചനം ഗരുകരണവസേന വുത്തന്തി ഗയ്ഹമാനേ കിഞ്ചാപി ദോസോ നത്ഥി, തഥാപി സിസ്സാനുസിസ്സാനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനകാരണം ഹോതി. തേ ഹി ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയാ ഏവം കഥേന്തി, ഏവം കരോന്തീ’’തി ദള്ഹീകമ്മവസേന ഗഹേത്വാ തഥാ അകതേ സീമാ സമൂഹതാ ന ഹോതീതി മഞ്ഞന്തി, തസ്മാ പകരണാഗതനയവസേനേവ കരണം വരം പസത്ഥം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

അപരമ്പി ഇമസ്മിം സീമാസമൂഹനനാധികാരേ ധമ്മഗാരവേഹി വിനയധരേഹി ചിന്തേതബ്ബം ഗമ്ഭീരം ദുദ്ദസം ഠാനം അത്ഥി, തം കതമന്തി ചേ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിയോജനപരമം സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൪൦) വചനതോ നാനാഗാമക്ഖേത്താനി അവത്ഥരിത്വാ സമ്മതാ തിയോജനികാദികായോ മഹാസീമായോ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ അത്ഥി, അഥ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം സോധേത്വാ ആരക്ഖം ദത്വാ സീമായ സമൂഹതായ യദി തതോ അഞ്ഞേസു ഗാമക്ഖേത്തേസു ഭിക്ഖൂ സന്തി, ന ഗാമസീമാ ബദ്ധസീമം പരിച്ഛിന്ദിതും സക്കോതി, തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം കമ്മേ വഗ്ഗം കരേയ്യും, ഏവം സതി സീമാ സമൂഹതാ ന ഭവേയ്യ, തായ അസമൂഹതായ സതി അഭിനവസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ ന ഭവേയ്യ, ഇതി ഇദം ഠാനം ദുജ്ജാനം ദുദ്ദസം, തസ്മാ പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഭഗവതോ ആണം ഗരും കരോന്തേഹി ലജ്ജിപേസലബഹുസ്സുതസിക്ഖാകാമഭൂതേഹി വിനയവിദൂഹി സുട്ഠു ചിന്തേതബ്ബന്തി.

ഇമസ്മിം അധികാരേ ചിന്തേന്തോ ഗവേസന്തോ വിചിനന്തോ ഇദം കാരണം ദിസ്സതി – തിയോജനികാദിമഹാസീമായോ ഇദ്ധിമന്താനം ഭിക്ഖൂനം ധരമാനകാലേ സന്നിപതിതും വാ വിസോധേതും വാ സക്കുണേയ്യഭാവതോ തമാരബ്ഭ ഭഗവതാ അനുജാനിതാ ഭവേയ്യും. സബ്ബസ്മിം കാലേ സബ്ബസ്മിം പദേസേ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ താദിസം മഹാസീമം സോധേതും വാ സന്നിപതിതും വാ ന സക്കാ, ന ച ഭഗവാ അസക്കുണേയ്യം അലബ്ഭനേയ്യം കാരണം വദേയ്യ. ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ രാജഗഹനഗരേ അട്ഠാരസ മഹാവിഹാരാ ഏകസീമാവ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരേന സമ്മതാതി. സീഹളദീപേ മഹാവിഹാരസീമാ അനുരാധപുരം അന്തോകത്വാ പവത്താ മഹാമഹിന്ദത്ഥേരേന സമ്മതാതി ച പകരണേസു ദിസ്സതി, ന തഥാ ഇമസ്മിം നാമ ദേസേ ദ്വിയോജനികാ വാ തിയോജനികാ വാ സീമാ അസുകേന ഭിക്ഖുനാ സമ്മതാതി ദിസ്സതി. ഇമസ്മിഞ്ച മരമ്മദേസേ താദിസാനം സീമാനം നത്ഥിഭാവോ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ജാനിതബ്ബോ. തഥാ ഹി അനേകസതഅനേകസഹസ്സവസ്സകാലതോ ഉപ്പന്നാ ബദ്ധസീമാ പാസാണഥമ്ഭനിമിത്തേന സഹ തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ ദിസ്സന്തി. അരിമദ്ദനപുരേ ച അനുരുദ്ധമഹാരാജേന സമ്മന്നാപിതാ ദ്വാസട്ഠയാധികസതഹത്ഥായാമാ സത്തചത്താലീസാധികസതഹത്ഥവിത്ഥാരാ മഹാസീമാ നിമിത്തേന സഹ ദിസ്സതി. രതനപൂരനഗരേ ച നരപതിജേയ്യസൂരമഹാരാജകാലേ അട്ഠസത്തതാധികചതുസതകലിയുഗേ സമ്മന്നിതാ സീമാ പാസാണലേഖായ സദ്ധിം ദിസ്സതി. യദി തിയോജനപരമാദിമഹാസീമായോ അത്ഥി, പോരാണാചരിയാ നവം നവം ബദ്ധസീമം ന ബന്ധേയ്യും, അഥ ച പന ബന്ധന്തി, താസു ച നവസീമാസു ഉപസമ്പദാദിസങ്ഘകമ്മം കരോന്തി, തതോ ഏവ ച ഗണനപഥമതിക്കന്താ ഭിക്ഖൂ പരമ്പരതോ വഡ്ഢേന്താ യാവജ്ജതനാ സാസനം പതിട്ഠപേന്തി. ഇമിനാ ച കാരണേന ഇമസ്മിം പദേസേ തിയോജനാ സീമായോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി.

അഥ വാ ‘‘വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതേ’’തി വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച വിഹാരൂപചാരഭൂതേ ബഹി ലേഡ്ഡുപാതേ ച ഠാനേയേവ സീമാസമൂഹനനസ്സ വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൪) വുത്തത്താപി താദിസാ മഹാസീമായോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി. യദി അത്ഥി, സീമാസമൂഹനനം പകരണാചരിയാ ന കഥേയ്യും. കഥേന്താപി സമന്താ തിയോജനം ഠാനം സോധേത്വാ സീമാസമൂഹനനം കരേയ്യും, തഥാ പന അകഥേത്വാ വിഹാരവിഹാരൂപചാരേസുയേവ സീമാസമൂഹനനസ്സ കഥിതത്താ തിയോജനികാദയോ മഹാസീമായോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി.

അഥ വാ ‘‘ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪) വചനതോപി തേസു തേസു ജനപദേസു തിയോജനികാദികായോ മഹാസീമായോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി. കഥം? യദി താദിസാ സീമായോ അത്ഥി, സകലമ്പി തം സീമം അസോധേത്വാ സീമാസമൂഹനനം അട്ഠകഥാചരിയാ ന കഥേയ്യും, അഥ ച പന ഖണ്ഡസീമം ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സീമം സമൂഹനിതും ബന്ധിതുഞ്ച സമത്ഥഭാവം കഥേന്തി, സാ കഥാ ഖന്ധസീമായ സീമന്തരികന്തരിതമത്താ ഹുത്വാ തസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ അവിപ്പവാസസീമാ ഭവേയ്യ, തസ്മാ തസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ സമൂഹനിതും സമത്ഥഭാവേന അട്ഠകഥാചരിയേഹി കഥീയതി, ന നാനാഗാമക്ഖേത്താനി അവത്ഥരിത്വാ സമ്മതായ തിയോജനികാദിഭേദായ സീമായ അഞ്ഞേസു ഗാമക്ഖേത്തേസു അഞ്ഞേസു ഭിക്ഖൂസു സന്തേസുപി സമൂഹനിതും സമത്ഥഭാവേന, തേന ഞായതി ‘‘ന സബ്ബേസു ഠാനേസു തിയോജനികാദിഭേദായോ മഹാസീമായോ ന സന്തീ’’തി. ഈദിസാനി കാരണാനി ഭഗവതോ ആണം ഗരും കരോന്തേഹി വിനയത്ഥവിദൂഹി വിനയധരേഹി പുനപ്പുനം ചിന്തേതബ്ബാനി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാനി, ഇതോ അഞ്ഞാനിപി കാരണാനി ഗവേസിതബ്ബാനീതി.

ഇതോ പരമ്പി ‘‘സചേ അഞ്ഞാനിപി ഗാമക്ഖേത്താനി അന്തോകാതുകാമാ, തേസു ഗാമേസു യേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേഹിപി ആഗന്തബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ഏകസ്മിംയേവ ഗാമക്ഖേത്തേ സീമം ന ബന്ധന്തി, അഥ ഖോ അഞ്ഞാനിപി ഗാമക്ഖേത്താനി അന്തോകരിത്വാപി ബന്ധന്തി, തസ്മാ ഇദാനി സമ്മന്നിതബ്ബായ സീമായ നിസ്സയഭൂതം പകതിഗാമക്ഖേത്തം വാ വിസുംഗാമക്ഖേത്തം വാ സോധിതന്തി മനസി ന കാതബ്ബം. കങ്ഖച്ഛേദനത്ഥം സീമാസമൂഹനനകമ്മവാചാഭണനസമയേ തേന ഗാമക്ഖേത്തേന സമ്ബന്ധേസു അഞ്ഞേസു ഗാമക്ഖേത്തേസു വസന്തേ ഭിക്ഖൂപി യാചിത്വാ തതോ ഗാമക്ഖേത്തതോ ബഹി ദൂരേ വാസാപേതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി കരോന്തേ അഞ്ഞാനി ഗാമക്ഖേത്താനി അന്തോകരിത്വാ പോരാണസീമായ വിജ്ജമാനായപി തേ വഗ്ഗം കാതും ന സക്കോന്തി. തതോ സീമാസമൂഹനനകമ്മവാചാ സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഏവരൂപോ സുഖുമോ നിപുണോ അത്ഥോ വിനയധരേഹി ചിന്തേതബ്ബോ. ഏവം സീമാസമൂഹനനവിധാനേന സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാതി വുത്തേഹി ദ്വീഹി വിപത്തിദോസേഹി മുത്താ ഹോതി.

തതോ ‘‘അതിഖുദ്ദികാ അതിമഹന്തീ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തേഹി വിപത്തിദോസേഹി വിമുച്ചനത്ഥം സീമായ പമാണം ജാനിതബ്ബം. കഥം? സീമാ നാമ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം നിസീദിതും അപ്പഹോന്തേ സതി അതിഖുദ്ദികാ നാമ ഹോതി, സമ്മതാപി സീമാ ന ഹോതി. തിയോജനതോ പരം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനം അന്തോ കരോന്തേ സതി അതിമഹതീ നാമ ഹോതി, സമ്മതാപി സീമാ ന ഹോതി, തസ്മാ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം നിസീദനപ്പഹോനകതോ പട്ഠായ തിയോജനം അനതിക്കമിത്വാ യത്ഥ യം പമാണം സങ്ഘോ ഇച്ഛതി, തത്ഥ തം പമാണം കത്വാ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘തത്ഥ അതിഖുദ്ദികാ നാമ യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തി. അതിമഹന്തീ നാമ അന്തമസോ കേസഗ്ഗമത്തേനപി തിയോജനം അതിക്കമിത്വാ സമ്മതാ’’തി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വചനതോ വിഞ്ഞായതി. ഏവം സീമായ പമാണഗ്ഗഹണേന ‘‘അതിഖുദ്ദികാ അതിമഹന്തീ’’തി വുത്തേഹി ദ്വീഹി ദോസേഹി മുത്താ ഹോതി.

തതോ ‘‘ഖണ്ഡനിമിത്താ ഛായാനിമിത്താ അനിമിത്താ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തേഹി തീഹി വിപത്തിദോസേഹി വിമുച്ചനത്ഥം നിമിത്തകിത്തനം കാതബ്ബം, തത്ഥ അസമ്ബന്ധകിത്തനേന നിമിത്താ സീമാ ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ. കഥം? സീമായ ചതൂസു ദിസാസു ഠപിതനിമിത്തേസു പുരത്ഥിമദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ അനുക്കമേന ദക്ഖിണപച്ഛിമഉത്തരദിസാസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ പുന പുരത്ഥിമദിസായ നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം, ഏവം കതേ അഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ ഹോതി. യദി പന പുരത്ഥിമദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ അനുക്കമേന ദക്ഖിണപച്ഛിമഉത്തരദിസാസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ഠപേതി, പുന പുരത്ഥിമദിസായ നിമിത്തം ന കിത്തേതി, ഏവം ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ ഹോതി. അപരാപി ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ യാ അനിമിത്തുപഗപാസാണം വാ ബഹിസാരരുക്ഖം വാ ഖാണുകം വാ പംസുപുഞ്ജം വാ അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ. പബ്ബതച്ഛായാദീസു യം കിഞ്ചി ഛായം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ ഛായാനിമിത്താ നാമ. സബ്ബസോ നിമിത്തം അകിത്തേത്വാ സമ്മതാ അനിമിത്താ നാമ. ഇമേഹി തീഹി ദോസേഹി വിമുച്ചനത്ഥായ നിമിത്തകിത്തനം കാതബ്ബം.

കഥം? കമ്മവാചായ പോരാണസീമാസമൂഹനനം കത്വാ പരിസുദ്ധായ കേവലായ ഗാമസീമായ സങ്ഘേന യഥാജ്ഝാസയം ഗഹിതപ്പമാണസ്സ സീമമണ്ഡലസ്സ ചതൂസു വാ ദിസാസു അട്ഠസു വാ ദിസാസു നിമിത്തുപഗേ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണേ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ഹത്ഥിപ്പമാണതോ ഊനപ്പമാണേ പാസാണേ ഠപേത്വാ നിമിത്താനം അന്തോ ഠിതേന കമ്മവാചാപാഠകേന വിനയധരേന ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞേന ‘‘പാസാണോ, ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബം. പുന വിനയധരേന ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി വത്വാ കിത്തേതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന സീമമണ്ഡലം പദക്ഖിണം കരോന്തേന ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, ദക്ഖിണായ ദിസായ, ദക്ഖിണായ അനുദിസായ, പച്ഛിമായ ദിസായ, പച്ഛിമായ അനുദിസായ, ഉത്തരായ ദിസായ, ഉത്തരായ അനുദിസായ കിം നിമിത്തം? പാസാണോ, ഭന്തേ. ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി കിത്തേത്വാ പുന ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം? പാസാണോ, ഭന്തേ. ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി കിത്തേത്വാ നിട്ഠപേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ അഘടിതനിമിത്താ വുച്ചതീ’’തിആദി. ഏവം നിമിത്തകിത്തനേന ‘‘ഖണ്ഡനിമിത്താ ഛായാനിമിത്താ അനിമിത്താ’’തി വുത്തേഹി തീഹി വിപത്തിദോസേഹി വിമുത്താ ഹോതി.

തതോ പരം ‘‘ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തവിപത്തിദോസതോ വിമുച്ചനത്ഥം സീമാസമ്മുതികമ്മവാചാപാഠകാലേ സങ്ഘസ്സ ഠിതട്ഠാനം ജാനിതബ്ബം. കഥം? യദി നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ സങ്ഘോ നിമിത്താനം ബഹി ഠത്വാ കമ്മവാചായ സീമം സമ്മന്നതി, ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ നാമ ഹോതി, സീമാ ന ഹോതി, തസ്മാ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ സങ്ഘേന നിമിത്താനം അന്തോ ഠത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം കങ്ഖാവിതരണിയം ‘‘ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ നാമ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ നിമിത്താനം ബഹി ഠിതേന സമ്മതാ’’തി. ഏവം സീമാസമ്മന്നനട്ഠാനനിയമേന ‘‘ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തവിപത്തിദോസതോ മുത്താ ഹോതി.

തതോ പരം ‘‘നദിയം സമ്മതാ, സമുദ്ദേ സമ്മതാ, ജാതസ്സരേ സമ്മതാ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തേഹി തീഹി വിപത്തിദോസേഹി ച വിമുച്ചനത്ഥം ഏവം മനസി കാതബ്ബം – ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ, സബ്ബോ സമുദ്ദോ അസീമോ, സബ്ബോ ജാതസ്സരോ അസീമോ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) ഭഗവതാ വചനതോ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു സമ്മതാ സീമാ ന ഹോതി, പോരാണസീമവിഗതായ സുദ്ധായ ഗാമസീമായ സമ്മതാ ഏവ സീമാ ഹോതി, തസ്മാ ഗാമസീമായമേവ ബദ്ധസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, ന നദീആദീസൂതി. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘നദിയാ സമുദ്ദേ ജാതസ്സരേ സമ്മതാ നാമ ഏതേസു നദീആദീസു സമ്മതാ’’തിആദി. ഏത്താവതാ ‘‘അയം സീമാ അതിഖുദ്ദികാ, അതിമഹന്തീ, ഖണ്ഡനിമിത്താ, ഛായാനിമിത്താ, അനിമിത്താ, ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ, നദിയം സമ്മതാ, സമുദ്ദേ സമ്മതാ, ജാതസ്സരേ സമ്മതാ, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ’’തി (പരി. ൪൮൬) വുത്തേഹി ഏകാദസഹി ദോസേഹി വിമുത്താ ഹുത്വാ ‘‘അബ്ഭാ മഹികാ ധൂമോ രജോ രാഹൂ’’തി വുത്തേഹി പഞ്ചഹി ഉപക്കിലേസേഹി മുത്തം ചന്ദമണ്ഡലം വിയ, സൂരിയമണ്ഡലം വിയ ച സുപരിസുദ്ധാ ഹോതി.

തിവിധസമ്പത്തി നാമ നിമിത്തസമ്പത്തിപരിസസമ്പത്തികമ്മവാചാസമ്പത്തിയോ. താസു ‘‘പബ്ബതനിമിത്തം പാസാണനിമിത്തം വനനിമിത്തം രുക്ഖനിമിത്തം മഗ്ഗനിമിത്തം വമ്മികനിമിത്തം നദീനിമിത്തം ഉദകനിമിത്ത’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൮) വുത്തേസു അട്ഠസു നിമിത്തേസു തസ്സം തസ്സം ദിസായം യഥാലദ്ധാനി നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിംനിമിത്തം? പാസാണോ, ഭന്തേ. ഏസോ പാസാണോ നിമിത്തന്തിആദിനാ നയേന കിത്തേത്വാ സമ്മതാ’’തി. തേസു ച അട്ഠസു നിമിത്തേസു രുക്ഖനിമിത്താദീനം യഥാജ്ഝാസയട്ഠാനേസു ദുല്ലഭഭാവതോ വഡ്ഢിത്വാ ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം സങ്കരകരണതോ ച പാസാണനിമിത്തസ്സ പന തഥാ സങ്കരകരണാഭാവതോ യഥിച്ഛിതട്ഠാനം ആഹരിത്വാ ഠപേതും സുകരഭാവതോ ച സീമം ബന്ധന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സീമമണ്ഡലസ്സ സമന്താ നിമിത്തൂപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ. തേന വുത്തം മഹാവഗ്ഗട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘തം ബന്ധന്തേഹി സമന്താ നിമിത്തൂപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ’’തി. വിമതിവിനോദനിയഞ്ച (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) ‘‘നിമിത്തൂപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാതി ഇദം യഥാരുചിതട്ഠാനേ രുക്ഖനിമിത്താദീനം ദുല്ലഭതായാ’’തിആദി. ഏത്താവതാ നിമിത്തസമ്പത്തിസങ്ഖാതം പഠമങ്ഗം സൂപപന്നം ഹോതി.

തതോ സീമാസമ്മുതികരണത്ഥം സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിത്വാ യാവതാ തസ്മിം ഗാമേ ബദ്ധസീമം വാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേ വാ അനോക്കമിത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ സന്തി, സബ്ബേ തേ ഹത്ഥപാസേ വാ കത്വാ ഛന്ദം വാ ആഹരിത്വാ യാ സീമാ സമ്മതാ, സാ പരിസസമ്പത്തിയുത്താ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പരിസസമ്പത്തിയുത്താ നാമ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സന്നിപതിത്വാ’’തിആദി. അഥ തം സീമം ബന്ധന്താ ഭിക്ഖൂ സാമന്തവിഹാരേസു വസന്തേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ തസ്സ വിഹാരസ്സ സീമാപരിച്ഛേദം പുച്ഛിത്വാ യേ ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസം സീമായ സീമന്തരികം ഠപേത്വാ, യേ അബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസം സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാ ദിസാചാരികഭിക്ഖൂനം നിസ്സഞ്ചാരസമയേ യദി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമക്ഖേത്തേ സീമം ബന്ധിതുകാമാ, തസ്മിം യേ ഭിക്ഖൂ ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസം പേസേതബ്ബം ‘‘അജ്ജ മയം സീമം ബന്ധിസ്സാമ, തുമ്ഹേ സകസകസീമാപരിച്ഛേദതോ മാ നിക്ഖമഥാ’’തി. യേ അബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേ സബ്ബേ ഏകജ്ഝം സന്നിപാതാപേതബ്ബാ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോ.

യദി അഞ്ഞം ഗാമക്ഖേത്തമ്പി അന്തോകത്തുകാമാ, തത്ഥ നിവാസിനോ ഭിക്ഖൂ സമാനസംവാസകസീമാസമ്മന്നനകാലേ ആഗന്തുമ്പി അനാഗന്തുമ്പി വട്ടന്തി. അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകാലേ പന അന്തോനിമിത്തഗതേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആഗന്തബ്ബം, അനാഗച്ഛന്താനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘തം ബന്ധിതുകാമേഹി സാമന്തവിഹാരേസു ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ഏവം ഭിക്ഖൂസു സന്നിപതിതേസു ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദേ ആഹടേ തേസു തേസു മഗ്ഗേസു നദീതിത്ഥഗാമദ്വാരാദീസു ച ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം സീഘം സീഘം ഹത്ഥപാസാനയനത്ഥഞ്ച ബഹിസീമകരണത്ഥഞ്ച ആരാമികസാമണേരേ ഠപേത്വാ ഭേരിസഞ്ഞം വാ സങ്ഖസഞ്ഞം വാ കാരാപേത്വാ നിമിത്തകിത്തനാനന്തരം വുത്തായ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തിആദികായ (മഹാവ. ൧൩൯) കമ്മവാചായ സീമാ ബന്ധിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘ഏവം സന്നിപതിതേസു പന ഭിക്ഖൂസൂ’’തിആദി. ഏത്താവതാ പരിസസമ്പത്തിസങ്ഖാതം ദുതിയങ്ഗം സൂപപന്നം ഹോതി.

തതോ പരം കമ്മവാചാപാഠസമയേ ‘‘സീമം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നന്തേന പഠമം സമാനസംവാസകസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, പച്ഛാ തിചീവരേന അവിപ്പവാസോ സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വചനതോ പഠമം സമാനസംവാസകസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, പച്ഛാ അവിപ്പവാസസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, സമാനസംവാസകകമ്മവാചാപരിയോസാനേയേവ നിമിത്താനി ബഹി കത്വാ നിമിത്താനം അന്തോപമാണേനേവ സമാനസംവാസകസീമാ ചതുനഹുതാധികദ്വിലക്ഖയോജനപുഥുലം മഹാപഥവിം വിനിവിജ്ഝിത്വാ പഥവീസന്ധാരകഉദകം പരിയന്തം കത്വാ ഗതാ. തേന വുത്തം സമന്തപാസാദികായം ‘‘കമ്മവാചാപരിയോസാനേയേവ…പേ… ഗതാ ഹോതീ’’തി. അവിപ്പവാസകമ്മവാചാപരിയോസാനേ അവിപ്പവാസസീമാ യദി അന്തോസീമായ ഗാമോ അത്ഥി, ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച മുഞ്ചിത്വാ സമാനസംവാസകസീമായ ഗതപരിച്ഛേദേനേവ ഗതാ. ഇതി തിചീവരേന അവിപ്പവാസസീമാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ന അവത്ഥരതി, സമാനസംവാസകസീമാവ അവത്ഥരതി, സമാനസംവാസകസീമാ അത്തനോ ധമ്മതായ ഗച്ഛതി. അവിപ്പവാസസീമാ പന യത്ഥ സമാനസംവാസകസീമാ, തത്ഥേവ ഗച്ഛതി. തേന വുത്തം സമന്തപാസാദികായം ‘‘ഇതി ഭിക്ഖൂനം അവിപ്പവാസസീമാ…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി. തസ്മാ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, യാവതാ സമന്താ നിമിത്താ കിത്തിതാ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമം സമ്മന്നേയ്യ സമാനസംവാസം ഏകൂപോസഥം, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, യാവതാ സമന്താ നിമിത്താ കിത്തിതാ, സങ്ഘോ ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമം സമ്മന്നതി സമാനസംവാസം ഏകൂപോസഥം. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമായ സമ്മുതി സമാനസംവാസായ ഏകൂപോസഥായ, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ. ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൯).

ഏസാ സമാനസംവാസകകമ്മവാചാ,

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, യാ സാ സങ്ഘേന സീമാ സമ്മതാ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ തം സീമം തിചീവരേന അവിപ്പവാസം സമ്മന്നേയ്യ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, യാ സാ സങ്ഘേന സീമാ സമ്മതാ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ. സങ്ഘോ തം സീമം തിചീവരേന അവിപ്പവാസം സമ്മന്നതി ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഏതിസ്സാ സീമായ തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതി ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന തിചീവരേന അവിപ്പവാസാ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ. ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪).

ഏസാ അവിപ്പവാസകമ്മവാചാ ഞത്തിദോസഅനുസ്സാവനാദോസേ അനുട്ഠപേത്വാ സുട്ഠു ഭണിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ കമ്മവാചാസമ്പത്തിസങ്ഖാതം തതിയങ്ഗം സൂപപന്നം ഹോതി.

ഏവമയം സീമാ അന്തോ മണിവിമാനം ബഹി രജതപരിക്ഖിത്തം വിമാനസാമികദേവപുത്തോതി ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി സമ്പന്നം ചന്ദമണ്ഡലം വിയ, അന്തോ കനകവിമാനം ബഹി ഫലികപരിക്ഖിത്തം വിമാനസാമികദേവപുത്തോതി ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി സമ്പന്നം സൂരിയമണ്ഡലം വിയ ച നിമിത്തസമ്പത്തിപരിസസമ്പത്തികമ്മവാചാസമ്പത്തിസങ്ഖാതേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി സമ്പന്നാ ഹുത്വാ അതിവിയ സോഭതി വിരോചതി, ജിനസാസനസ്സ ചിരട്ഠിതികാരണഭൂതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി ദട്ഠബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ഉപോസഥക്ഖന്ധകപാളിയം ‘‘സീമം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നന്തേന പഠമം സമാനസംവാസകസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ’’തിആദി.

‘‘നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ’’തി ഏത്ഥ പന പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പുരത്ഥിമദിസതോ പട്ഠായ പദക്ഖിണം കത്വാ സബ്ബനിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ഉത്തരാനുദിസം പത്വാ തത്ഥേവ അട്ഠപേത്വാ പുബ്ബേ കിത്തിതം പുരത്ഥിമദിസായ നിമിത്തം പുന കിത്തേത്വാ സമ്മതാതി അത്ഥോ. ഏവം സമ്മതാ അയം സീമാ ഏകാദസഹി വിപത്തീഹി മുത്താ, തീഹി സമ്പത്തീഹി സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണകാലം അപരിമാണം ഭിക്ഖൂനം അപലോകനാദിചതുബ്ബിധകമ്മകരണട്ഠാനഭൂതാ ബദ്ധസീമാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

യദി പന സഖണ്ഡസീമം മഹാസീമം ബന്ധിതുകാമാ, പുബ്ബേ വുത്തനയേന സുട്ഠു സോധേത്വാ സമൂഹനിതപോരാണസീമായ കേവലായ പകതിഗാമസീമായ വാ വിസുംഗാമസീമായ വാ ബന്ധിതബ്ബാ, താസു ച ദ്വീസു സീമാസുപബ്ബജ്ജുപസമ്പദാദീനം സങ്ഘകമ്മാനം സുഖകരണത്ഥം സീമാ പഠമം ബന്ധിതബ്ബാ, തം പന ബന്ധന്തേഹി വത്തം ജാനിതബ്ബം. സചേ ഹി ബോധിചേതിയഭത്തസാലാദീനി സബ്ബവത്ഥൂനി പതിട്ഠാപേത്വാ കതവിഹാരേ ബന്ധന്തി, വിഹാരമജ്ഝേ ബഹൂനം സമോസരണട്ഠാനേ അബന്ധിത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ബന്ധിതബ്ബാ. അകതവിഹാരേ ബന്ധന്തേഹി ബോധിചേതിയാദീനം സബ്ബവത്ഥൂനം പതിട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാ പതിട്ഠിതേസു വത്ഥൂസു വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ഹോതി, ഏവം ബന്ധിതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം സമന്തപാസാദികായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘ഇമം പന സമാനസംവാസകസീമം സമ്മന്നന്തേഹീ’’തിആദി.

കിത്തകപ്പമാണാ പന ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാതി? ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സചേ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി, തതോ ഓരം ന വട്ടതി. പരം ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗണ്ഹന്തീപി വട്ടതി. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. ൧൩൮) ‘‘സാ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേനാ’’തിആദി. ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂതി ച നിസിന്നേ സന്ധായ വുത്തം, ഇദഞ്ച അബ്ഭാനകരണകാലേ കമ്മാരഹഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം വീസതിഗണസ്സ സങ്ഘസ്സ നിസീദനപ്പഹോനകത്ഥം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) ‘‘ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. തം ഖണ്ഡസീമം ബന്ധന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സീമമാളകസ്സ സമന്താ നിമിത്തൂപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ. അന്തോഖണ്ഡസീമായമേവ ഠത്വാ ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ. ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ ബന്ധിതബ്ബാ, തസ്സായേവ സീമായ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘തം ബന്ധന്തേഹീ’’തിആദി. ഏവം ഖണ്ഡസീമം സമ്മന്നിത്വാ ബഹി സീമന്തരികപാസാണാ ഠപേതബ്ബാ. സീമന്തരികാ പച്ഛിമകോടിയാ ഏകരതനപ്പമാണാ വട്ടതി, വിദത്ഥിപ്പമാണാപി ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാപി വട്ടതി. സചേ പന വിഹാരോ മഹാ ഹോതി, ദ്വേപി തിസ്സോപി തതുത്തരിപി ഖണ്ഡസീമായോ ബന്ധിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സീമം സമ്മന്നിത്വാ’’തിആദി.

ഏവം ഖണ്ഡസീമം സമ്മന്നിത്വാ മഹാസീമാസമ്മുതികാലേ ഖണ്ഡസീമതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാസീമായ ഠത്വാ സമന്താ അനുപരിയായന്തേഹി സീമന്തരികപാസാണാ കിത്തേതബ്ബാ, തതോ അവസേസനിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ഹത്ഥപാസം അവിജഹന്തേഹി കമ്മവാചായ സമാനസംവാസകസീമം സമ്മന്നിത്വാ തസ്സ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാപി കാതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘ഏവം ഖണ്ഡസീമം സമ്മന്നിത്വാ’’തിആദി.

‘‘സമന്താ അനുപരിയായന്തേഹി സീമന്തരികപാസാണാ കിത്തേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. കഥം കിത്തേതബ്ബാതി? ദക്ഖിണതോ അനുപരിയായന്തേനേവ കിത്തേതബ്ബാ. തഥാ ഹി ഖണ്ഡസീമതോ പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ദക്ഖിണായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പച്ഛിമാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പച്ഛിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ ദക്ഖിണായ ദിസായ ഉത്തരാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ഉത്തരായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ പുന പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന ഠത്വാ പുരിമം കിത്തിതം വുത്തനയേനേവ പുന കിത്തേതബ്ബം. ഏവം ബഹൂനമ്പി ഖണ്ഡസീമാനം സീമന്തരികപാസാണാ പച്ചേകം കിത്തേതബ്ബാ, തതോ പച്ഛാ അവസേസനിമിത്താനീതി മഹാസീമായ ബാഹിരബന്ധനേസു നിമിത്താനി. ഏവം സീമന്തരികപാസാണാ മഹാസീമായ അന്തോ നിമിത്താനി ഹോന്തി ദ്വിന്നം സീമാനം സങ്കരദോസാപഗമനത്ഥം സീമന്തരികപാസാണാനം ഠപേതബ്ബത്താ. ഏവം സമന്താ അനുപരിയായന്തേന സീമന്തരികപാസാണാ കിത്തേതബ്ബാ. തഥാഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൩൮) ‘‘സീമന്തരികപാസാണാതി സീമന്തരികായ ഠപിതനിമിത്തപാസാണാ, തേ പന കിത്തേന്തേന പദക്ഖിണതോ അനുപരിയായന്തേനേവ കിത്തേതബ്ബാ’’തിആദി.

കിം ഇമിനാ അനുക്കമേനേവ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, ഉദാഹു അഞ്ഞേനപി അനുക്കമേന സമ്മന്നിതബ്ബാതി? സചേ പന ഖണ്ഡസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ തതോ സീമന്തരികായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ മഹാസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേന്തി, ഏവം തീസു ഠാനേസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ യം സീമം ഇച്ഛന്തി, തം പഠമം ബന്ധിതും വട്ടതി. ഏവം സന്തേപി യഥാവുത്തനയേന ഖണ്ഡസീമതോവ പട്ഠായ ബന്ധിതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ‘‘സചേ പന ഖണ്ഡസീമായ നിമിത്താനീ’’തിആദി. ഏവം ഖണ്ഡസീമമഹാസീമബന്ധനേന ഭിക്ഖൂനം കോ ഗുണോതി ചേ? ഏവം ബദ്ധാസു പന സീമാസു ഖണ്ഡസീമായ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ മഹാസീമായം കമ്മം കരോന്താനം ഭിക്ഖൂനം കമ്മം ന കോപേന്തി, മഹാസീമായ വാ ഠിതാ ഖണ്ഡസീമായ കമ്മം കരോന്താനം, സീമന്തരികായ പന ഠിതാ ഉഭിന്നമ്പി ന കോപേന്തി. ഗാമക്ഖേത്തേ ഠത്വാ കമ്മം കരോന്താനം പന സീമന്തരികായ ഠിതാ കോപേന്തി. സീമന്തരികാ ഹി ഗാമക്ഖേത്തം ഭജതി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവം ബദ്ധാസു പന സീമാസൂ’’തിആദി, ഏവം ബദ്ധസീമവിഹാരേസു വസന്താ ഭിക്ഖൂ തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതേഹി തിചീവരേഹി വിനാ യഥാരുചി വസിതും ലഭന്തി. സചേ പന ഗാമോ അത്ഥി, ഗാമഗാമൂപചാരേസു ന ലഭതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

സീമാബന്ധനവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ.