൨൫. ഉപോസഥപവാരണാവിനിച്ഛയകഥാ

൧൬൮. ഏവം സീമാവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി ഉപോസഥപവാരണാവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘ഉപോസഥപവാരണാതി ഏത്ഥ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ ഉപോസഥസദ്ദോ താവ –

‘‘ഉദ്ദേസേ പാതിമോക്ഖസ്സ, പണ്ണത്തിയമുപോസഥോ;

ഉപവാസേ ച അട്ഠങ്ഗേ, ഉപോസഥദിനേ സിയാ’’തി. –

വചനതോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ പണ്ണത്തിയം ഉപവാസേ അട്ഠങ്ഗസീലേ ഉപോസഥദിനേ ച വത്തതി. തഥാ ഹേസ ‘‘ആയാമാവുസോ കപ്പിന ഉപോസഥം ഗമിസ്സാമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൦; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൮൫) പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ആഗതോ, ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬) പണ്ണത്തിയം, ‘‘സുദ്ധസ്സ വേ സദാ ഫേഗ്ഗു, സുദ്ധസ്സ ഉപോസഥോ സദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൯) ഉപവാസേ, ‘‘ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, വിസാഖേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൪൩) അട്ഠങ്ഗസീലേ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥേ സഭിക്ഖുകാആവാസാ അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൦൪൮) ഉപോസഥദിനേ വത്തതി. ‘‘പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ അധിട്ഠാനുപോസഥോ’’തിആദീസു പാരിസുദ്ധിഅധിട്ഠാനേസുപി വത്തതി. തേ പന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ അന്തോഗധാതി കത്വാ വിസും ന വുത്താ. ഇധ പന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഉപോസഥദിനേ ച വത്തതി. തത്ഥ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഉപവസനം ഉപോസഥോ, സീലേന ഉപേതാ ഹുത്വാ വസനന്ത്യത്ഥോ. ഉപോസഥദിനേ ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഏതസ്മിം ദിവസേ സീലേന ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീത്യത്ഥോ.

പവാരണാ-സദ്ദോ പന ‘‘പവാരണാ പടിക്ഖേപേ, കഥിതാജ്ഝേസനായ ചാ’’തി അഭിധാനപ്പദീപികായം വചനതോ പടിക്ഖേപേ അജ്ഝേസനേ ച വത്തതി. തത്ഥ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭുത്താവീ പവാരിതോ അനതിരിത്തം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ഖാദേയ്യ വാ ഭുഞ്ജേയ്യ വാ, പാചിത്തിയ’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൨൩൮) പടിക്ഖേപേ, ‘‘സങ്ഘോ പവാരേയ്യാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൨൧൦) അജ്ഝേസനേ, ‘‘അജ്ജപവാരണാ ചാതുദ്ദസീ’’തിആദീസു (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൧൨) പവാരണാദിവസേ. സോ പന അജ്ഝേസനദിവസോയേവാതി വിസും ന വുത്തോ. ഇധ പന അജ്ഝേസനേ വത്തതി, തസ്മാ പവാരീയതേ പവാരണാ, പകാരേന ഇച്ഛീയതേത്യത്ഥോ. പ-പുബ്ബ വരധാതു ചുരാദിഗണികായം.

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി പാളിയം ഉപോസഥക്ഖന്ധകാനന്തരം വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകോ, തദനന്തരം പവാരണക്ഖന്ധകോ സങ്ഗീതോ, തഥാപി ഉപോസഥപവാരണകമ്മാനം യേഭുയ്യേന സമാനത്താ യമകമിവ ഭൂതത്താ മിസ്സേത്വാ കഥേന്തോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി സല്ലഹുകഗന്ഥോ ചാതി മന്ത്വാ ഖന്ധകദ്വയസങ്ഗഹിതം അത്ഥം ഏകേനേവ പരിച്ഛേദേന ദസ്സേതി ആചരിയോ. തത്ഥ ചാതുദ്ദസികോ പന്നരസികോ സാമഗ്ഗീഉപോസഥോതി ദിവസവസേന തയോ ഉപോസഥാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ചതുദ്ദസിയം നിയുത്തോ ചാതുദ്ദസികോ, ഏവം പന്നരസികോ. സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ നാമ സങ്ഘസാമഗ്ഗികദിവസേ കാതബ്ബഉപോസഥോ. ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനം തിണ്ണം ഉതൂനന്തി ഏത്ഥ ഹേമന്തഉതു നാമ അപരകത്തികകാളപക്ഖസ്സ പാടിപദതോ പട്ഠായ ഫഗ്ഗുനപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ. ഗിമ്ഹഉതു നാമ ഫഗ്ഗുനസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ ആസാള്ഹിപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ. വസ്സാനഉതു നാമ ആസാള്ഹസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ അപരകത്തികപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ. തതിയസത്തമപക്ഖേസു ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ ചാതുദ്ദസികാതി ഹേമന്തസ്സ ഉതുനോ തതിയേ ച സത്തമേ ച പക്ഖേ ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ, മിഗസിരമാസസ്സ കാളപക്ഖേ, മാഘമാസസ്സ കാളപക്ഖേ ചാതി അത്ഥോ. ഏവം ഗിമ്ഹസ്സ ഉതുനോ തതിയേ ചിത്തമാസസ്സ കാളപക്ഖേ സത്തമേ ജേട്ഠമാസസ്സ കാളപക്ഖേ ച, വസ്സാനസ്സ ഉതുനോ തതിയേ സാവണസ്സ കാളപക്ഖേ ച സത്തമേ അസ്സയുജമാസസ്സ കാളപക്ഖേ ചാതി അത്ഥോ. സേസാ പന്നരസികാതി സേസാ അട്ഠാരസ പന്നരസികാ.

ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘കത്തികസ്സ ച കാളമ്ഹാ;

യാവ ഫഗ്ഗുനപുണ്ണമാ;

ഹേമന്തകാലോതി വിഞ്ഞേയ്യോ;

അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ഫഗ്ഗുനസ്സ ച കാളമ്ഹാ;

യാവ ആസാള്ഹിപുണ്ണമാ;

ഗിമ്ഹകാലോതി വിഞ്ഞേയ്യോ;

അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ആസാള്ഹസ്സ ച കാളമ്ഹാ;

യാവ കത്തികപുണ്ണമാ;

വസ്സകാലോതി വിഞ്ഞേയ്യോ;

അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ഉതൂനം പന തിണ്ണന്നം, പക്ഖേ തതിയസത്തമേ;

ചതുദ്ദസോതി പാതിമോക്ഖം, ഉദ്ദിസന്തി നയഞ്ഞുനോ’’തി. (കങ്ഖാ. അഭി. ടീ. നിദാനവണ്ണനാ);

ഏവം ഏകസംവച്ഛരേ ചതുവീസതി ഉപോസഥാതി ഏവം ഇമിനാ വുത്തനയേന ഹേമന്താദീനം തിണ്ണം ഉതൂനം ഏകേകസ്മിം ഉതുമ്ഹി പച്ചേകം അട്ഠഅട്ഠഉപോസഥത്താ ഉതുത്തയസമോധാനഭൂതേ ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ ചതുവീസതി ഉപോസഥാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ പകതിചാരിത്തന്തി ഇദം ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ ഛചാതുദ്ദസികഅട്ഠാരസപന്നരസികഉപോസഥകരണം താവ പഠമം പകതിയാ സഭാവേന ചാരിത്തം കാതബ്ബം കമ്മം ഹോതി, ന ബഹുതരാവാസികാദിനാ കാരണേന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തഥാരൂപപച്ചയേ സതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതീതി ‘‘സകിം പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൬) വചനതോ ‘‘യോ പന ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൭൮) ച തഥാരൂപപച്ചയേ സതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സകിന്തി ഏകവാരം. ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബന്തി ആവാസികേഹി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കരിയമാനേ അനുവത്തിതബ്ബം, ന പടിക്കോസിതബ്ബം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തി വചനം, ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ദ്വേ തയോ ഉപോസഥേ ചാതുദ്ദസികേ കാതും, കഥം മയം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം പവാരേയ്യാമാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൦) വചനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച പഠമസുത്തസ്സ ഏകേകസ്സ ഉതുനോ തതിയസത്തമപക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ അവസേസസ്സ പന്നരസേ വാ സകിം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി. പകതിചാരിത്തവസേനപി അത്ഥസമ്ഭവതോ ‘‘ആഗന്തുകേഹീ’’തിആദീനി സുത്താനി ദസ്സിതാനീതി വേദിതബ്ബം. തഥാരൂപപച്ചയേ സതീതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേ ഉപോസഥം കാതും അനുരൂപേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തീതി ഏവമാദികേ പച്ചയേ സതി. അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേതി തിണ്ണം ഉതൂനം തതിയസത്തമപക്ഖചാതുദ്ദസതോ അഞ്ഞസ്മിം ചാതുദ്ദസേ.

തത്രായം പാളി (മഹാവ. ൧൭൮) –

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം ചാതുദ്ദസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പന്നരസോ. സചേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബം. സചേ സമസമാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബം. സചേ ആഗന്തുകാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം അനുവത്തിതബ്ബം.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം പന്നരസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം ചാതുദ്ദസോ. സചേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബം. സചേ സമസമാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബം. സചേ ആഗന്തുകാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം അനുവത്തിതബ്ബം.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം പാടിപദോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പന്നരസോ. സചേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം നാകാമാ ദാതബ്ബാ സാമഗ്ഗീ, ആഗന്തുകേഹി നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ സമസമാ ഹോന്തി, ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം നാകാമാ ദാതബ്ബാ സാമഗ്ഗീ, ആഗന്തുകേഹി നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ ആഗന്തുകാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം സാമഗ്ഗീ വാ ദാതബ്ബാ, നിസ്സീമം വാ ഗന്തബ്ബം.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം പന്നരസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പാടിപദോ. സചേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം സാമഗ്ഗീ വാ ദാതബ്ബാ, നിസ്സീമം വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ സമസമാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം സാമഗ്ഗീ വാ ദാതബ്ബാ, നിസ്സീമം വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ ആഗന്തുകാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം നാകാമാ ദാതബ്ബാ സാമഗ്ഗീ, ആവാസികേഹി നിസ്സീമം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി.

തത്രായം അട്ഠകഥാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൭൮) –

ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം ചാതുദ്ദസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പന്നരസോതി ഏത്ഥ യേസം പന്നരസോ, തേ തിരോരട്ഠതോ വാ ആഗതാ, അതീതം വാ ഉപോസഥം ചാതുദ്ദസികം അകംസൂതി വേദിതബ്ബാ. ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബന്തി ആവാസികേഹി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കരിയമാനേ അനുവത്തിതബ്ബം, ന പടിക്കോസിതബ്ബം. നാകാമാ ദാതബ്ബാതി ന അനിച്ഛായ ദാതബ്ബാതി.

‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമ്ഹി അയം പവാരണക്ഖന്ധകാഗതാ പാളി (മഹാവ. ൨൪൦) – ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബഹുലാ സന്ദിട്ഠാ സമ്ഭത്താ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞതരസ്മിം ആവാസേ വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തി, തേസം സാമന്താ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തി ‘‘മയം തേസം ഭിക്ഖൂനം വസ്സംവുത്ഥാനം പവാരണായ പവാരണം ഠപേസ്സാമാ’’തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ദ്വേ തയോ ഉപോസഥേ ചാതുദ്ദസികേ കാതും, കഥം മയം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം പവാരേയ്യാമാതി.

തത്രായം അട്ഠകഥാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൪൦) – ദ്വേ തയോ ഉപോസഥേ ചാതുദ്ദസികേ കാതുന്തി ഏത്ഥ ചതുത്ഥപഞ്ചമാ ദ്വേ, തതിയോ പന പകതിയാപി ചാതുദ്ദസികോയേവാതി, തസ്മാ തതിയചതുത്ഥാ വാ തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമാ വാ ദ്വേ തയോ ചാതുദ്ദസികാ കാതബ്ബാ. അഥ ചതുത്ഥേ കതേ സുണന്തി, പഞ്ചമോ ചാതുദ്ദസികോ കാതബ്ബോ, ഏവമ്പി ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ ഹോന്തി. ഏവം കരോന്താ ഭണ്ഡനകാരകാനം തേരസേ വാ ചാതുദ്ദസേ വാ ഇമേ പന്നരസീപവാരണം പവാരേസ്സന്തീതി.

തത്ഥ അയം സാരത്ഥദീപനീപാഠോ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൪൦) – ചതുത്ഥേ കതേ സുണന്തീതി ചതുത്ഥേ പന്നരസികുപോസഥേ കതേ അമ്ഹാകം പവാരണം ഠപേസ്സന്തീതി സുണന്തി. ഏവമ്പി ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ ഹോന്തീതി തതിയേന സദ്ധിം ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ ഹോന്തീതി.

തത്രായം വിമതിവിനോദനീപാഠോ (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൨൪൦) – ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ ഹോന്തീതി തതിയപക്ഖേ ചാതുദ്ദസിയാ സദ്ധിം ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ ഹോന്തി. ഭണ്ഡനകാരകാനം തേരസേ വാ ചാതുദ്ദസേ വാ ഇമേ പന്നരസീപവാരണം പവാരേസ്സന്തീതി ഇമിനാ യഥാസകം ഉപോസഥകരണദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം ചാതുദ്ദസീപന്നരസീവോഹാരോ, ന ചന്ദഗതിസിദ്ധിയാ തിഥിയാ വസേനാതി ദസ്സേതി. കിഞ്ചാപി ഏവം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രാജൂനം അനുവത്തിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൮൬) വചനതോ പനേത്ഥ ലോകിയാനം തിഥിം അനുവത്തന്തേഹിപി അത്തനോ ഉപോസഥക്കമേന ചാതുദ്ദസിം പന്നരസിം വാ പന്നരസിം ചാതുദ്ദസിം വാ കരോന്തേഹേവ അനുവത്തിതബ്ബം, ന പന സോളസമദിവസം വാ തേരസമദിവസം വാ ഉപോസഥദിവസം കരോന്തേഹി. തേനേവ പാളിയമ്പി (മഹാവ. ൨൪൦) ‘‘ദ്വേ തയോ ഉപോസഥേ ചാതുദ്ദസികേ കാതു’’ന്തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ‘‘ദ്വാദസിയം, തേരസിയം വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബതോ. ‘‘സകിം പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ’’തിആദിവചനമ്പി (മഹാവ. ൧൩൬) ഉപവുത്തക്കമേനേവ വുത്തം, ന തിഥിക്കമേനാതി ഗഹേതബ്ബന്തി.

ന കേവലം ഉപോസഥദിവസായേവ തയോ ഹോന്തി, അഥ ഖോ പവാരണാദിവസാപീതി ആഹ ‘‘പുരിമവസ്സംവുത്ഥാനം പനാ’’തിആദി. മാഇതി ചന്ദോ വുച്ചതി തസ്സ ഗതിയാ ദിവസസ്സ മിനിതബ്ബതോ, സോ ഏത്ഥ സബ്ബകലാപപാരിപൂരിയാ പുണ്ണോതി പുണ്ണമാ. പുബ്ബകത്തികായ പുണ്ണമാ പുബ്ബകത്തികപുണ്ണമാ, അസ്സയുജപുണ്ണമാ. സാ ഹി പച്ഛിമകത്തികം നിവത്തേതും ഏവം വുത്താ. തേസംയേവാതി പുരിമവസ്സംവുത്ഥാനംയേവ. ഭണ്ഡനകാരകേഹീതി കലഹകാരകേഹി. പച്ചുക്കഡ്ഢന്തീതി ഉക്കഡ്ഢന്തി, ഭണ്ഡനകാരകേ അനുവാദവസേന അസ്സയുജപുണ്ണമാദിം പരിച്ചജന്താ പവാരണം കാളപക്ഖം ജുണ്ഹപക്ഖന്തി ഉദ്ധം കഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ, ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്തോ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ കാളേ പവാരേയ്യാമാ’’തി, ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്തോ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൦) ച ഏവം ഞത്തിയാ പവാരണം ഉദ്ധം കഡ്ഢന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

അഥാതി അനന്തരത്ഥേ നിപാതോ. ചതുദ്ദസന്നം പൂരണോ ചാതുദ്ദസോ, ദിവസോ. യം സന്ധായ ‘‘ആഗമേ കാളേ പവാരേയ്യാമാ’’തി ഞത്തിം ഠപയിംസു. പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ വാതി കോമുദിചാതുമാസിനിപുണ്ണമദിവസോ വാ. യം സന്ധായ ‘‘ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി ഞത്തിം ഠപയിംസു. തസ്മിം പന ആഗമേ ജുണ്ഹേ കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാ അവസ്സം പവാരേതബ്ബം. ന ഹി തം അതിക്കമിത്വാ പവാരേതും ലബ്ഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ തമ്പി ജുണ്ഹം അനുവസേയ്യും. തേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി സബ്ബേഹേവ ആഗമേ ജുണ്ഹേ കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാ അകാമാ പവാരേതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൪൦). തേനേവാഹ ‘‘പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥാനഞ്ച പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ഏവ വാ’’തി. യദി ഹി തം അതിക്കമിത്വാ പവാരേയ്യ, ദുക്കടാപത്തിം ആപജ്ജേയ്യും. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അപവാരണായ പവാരേതബ്ബം അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൨൩൩). വിസുദ്ധിപവാരണായോഗതോ പവാരണാദിവസാ. പി-സദ്ദേന ന കേവലം പവാരണാദിവസാവ, അഥ ഖോ തദഞ്ഞേ ഉപോസഥദിവസാപി ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇദമ്പീതി പവാരണത്തയമ്പി. തഥാരൂപപച്ചയേതി ബഹുതരാവാസികാദിപച്ചയേ. ദ്വിന്നം കത്തികപുണ്ണമാനന്തി പുബ്ബകത്തികപച്ഛിമകത്തികസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം അസ്സയുജകോമുദിപുണ്ണമാനം.

ഇദാനി യോ സോ സാമഗ്ഗിഉപോസഥദിവസോ വുത്തോ, തഞ്ച തപ്പസങ്ഗേന സാമഗ്ഗിപവാരണാദിവസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘യദാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഓസാരിതേ തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിന്തി ഉക്ഖിത്തകേ ഭിക്ഖുസ്മിം ഓസാരിതേ, തം ഗഹേത്വാ സീമം ഗന്ത്വാ ആപത്തിം ദേസാപേത്വാ കമ്മവാചായ കമ്മപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന പവേസിതേതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ വത്ഥുസ്സാതി തസ്സ അധികരണസ്സ. തദാ ഠപേത്വാ ചുദ്ദസപന്നരസേ അഞ്ഞോ യോ കോചി ദിവസോ ഉപോസഥദിവസോ നാമ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘താവദേവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. ‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’ന്തി വചനതോ’’തി. തത്ഥ താവദേവാതി തം ദിവസമേവ. വചനതോതി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൭൫) വുത്തത്താ. യത്ര പന പത്തചീവരാദീനം അത്ഥായ അപ്പമത്തകേന കാരണേന വിവദന്താ ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ തസ്മിം അധികരണേ വിനിച്ഛിതേ ‘‘സമഗ്ഗാ ജാതമ്ഹാ’’തി അന്തരാ സാമഗ്ഗിഉപോസഥം കാതും ന ലഭന്തി, കരോന്തേഹി അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കതോ നാമ ഹോതി.

കത്തികമാസബ്ഭന്തരേതി ഏത്ഥ കത്തികമാസോ നാമ പുബ്ബകത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ അപരകത്തികപുണ്ണമാ, താവ ഏകൂനതിംസരത്തിദിവാ, തസ്സ അബ്ഭന്തരേ. തതോ പുരേ വാ പന പച്ഛാ വാ വട്ടതി. അയമേവാതി യോ കോചി ദിവസോയേവ. ഇധാപി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ സാമഗ്ഗിയാ സദിസാവ സാമഗ്ഗീ വേദിതബ്ബാ. യേ പന കിസ്മിഞ്ചിദേവ അപ്പമത്തകേ പവാരണം ഠപേത്വാ സമഗ്ഗാ ഹോന്തി, തേഹി പവാരണായമേവ പവാരണാ കാതബ്ബാ, താവദേവ ന കാതബ്ബാ, കരോന്തേഹി അപവാരണായ പവാരണാ കതാ നാമ ഹോതി, ‘‘ന കാതബ്ബായേവാ’’തി നിയമേന യദി കരോതി, ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി ഉപോസഥകരണേ ദുക്കടം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩).

൧൬൯. സങ്ഘേ ഉപോസഥോ നാമ ഏകസീമായം സന്നിപതിതേന ചതുവഗ്ഗാദിസങ്ഘേന കത്തബ്ബോ ഉപോസഥോ, സോ ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോയേവ. ഗണേ ഉപോസഥോ നാമ ഏകസീമായം സന്നിപതിതേഹി ദ്വീഹി, തീഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി കത്തബ്ബോ ഉപോസഥോ, സോ ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോയേവ. പുഗ്ഗലേ ഉപോസഥോ നാമ ഏകസീമായം നിസിന്നേന ഏകേന ഭിക്ഖുനാ കത്തബ്ബോ ഉപോസഥോ, സോ ച അധിട്ഠാനുപോസഥോയേവ. തേനാഹ ‘‘കാരകവസേന അപരേപി തയോ ഉപോസഥാ’’തി. കത്തബ്ബാകാരവസേന വുത്തേസു തീസു ഉപോസഥേസു സുത്തുദ്ദേസോ നാമ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. സോ ദുവിധോ ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ച ആണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ച. തത്ര ഓവാദോവ പാതിമോക്ഖം, തസ്സ ഉദ്ദേസോ സരൂപേന കഥനം ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. ‘‘ഇമസ്മിം വീതിക്കമേ അയം നാമ ആപത്തീ’’തി ഏവം ആപത്തിവസേന ആണാപനം പഞ്ഞാപനം ആണാ. സേസം അനന്തരസദിസമേവ.

തത്ഥ ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ നാമ –

‘‘ഖന്തി പരമം തപോ തിതിക്ഖാ;

നിബ്ബാനം പരമം വദന്തി ബുദ്ധാ;

ന ഹി പബ്ബജിതോ പരൂപഘാതീ;

ന സമണോ ഹോതി പരം വിഹേഠയന്തോ.

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം.

‘‘അനുപവാദോ അനുപഘാതോ, പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ;

മത്തഞ്ഞുതാ ച ഭത്തസ്മിം, പന്തഞ്ച സയനാസനം;

അധിചിത്തേ ച ആയോഗോ, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫) –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ.

തത്ഥ ഖന്തി പരമം തപോതി അധിവാസനഖന്തി നാമ പരമം തപോ. തിതിക്ഖാതി ഖന്തിയാ ഏവ വേവചനം, തിതിക്ഖാസങ്ഖാതാ അധിവാസനഖന്തി ഉത്തമം തപോതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരമം വദന്തീതി സബ്ബാകാരേന പന നിബ്ബാനം പരമന്തി വദന്തി ബുദ്ധാ. ന ഹി പബ്ബജിതോ പരൂപഘാതീതി യോ അധിവാസനഖന്തിവിരഹിതത്താ പരം ഉപഘാതേതി ബാധതി വിഹിംസതി, സോ പബ്ബജിതോ നാമ ന ഹോതി. ചതുത്ഥപാദോ പന തസ്സേവ വേവചനം. ‘‘ന ഹി പബ്ബജിതോ’’തി ഏതസ്സ ഹി ന സമണോ ഹോതീതി വേവചനം. ‘‘പരൂപഘാതീ’’തി ഏതസ്സ പരം വിഹേഠയന്തോതി വേവചനം. അഥ വാ പരൂപഘാതീതി സീലൂപഘാതീ. സീലഞ്ഹി ഉത്തമട്ഠേന പരന്തി വുച്ചതി. യോ ച സമണോ പരം യം കഞ്ചി സത്തം വിഹേഠയന്തോ പരൂപഘാതീ ഹോതി അത്തനോ സീലവിനാസകോ, സോ പബ്ബജിതോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യോ അധിവാസനഖന്തിയാ അഭാവാ പരൂപഘാതീ ഹോതി, പരം അന്തമസോ ഡംസമകസമ്പി സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപേതി, സോ ന ഹി പബ്ബജിതോ. കിം കാരണാ? മലസ്സ അപബ്ബജിതത്താ. ‘‘പബ്ബാജയമത്തനോ മലം, തസ്മാ ‘പബ്ബജിതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൩൮൮) ഇദഞ്ഹി പബ്ബജിതലക്ഖണം. യോപി ന ഹേവ ഖോ ഉപഘാതേതി ന മാരേതി, അപിച ദണ്ഡാദീഹി വിഹേഠേതി, സോപി പരം വിഹേഠയന്തോ ന സമണോ ഹോതി. കിംകാരണാ? വിഹേസായ അസമിതത്താ. ‘‘സമിതത്താ ഹി പാപാനം, സമണോതി പവുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൨൬൫) ഇദഞ്ഹി സമണലക്ഖണം.

ദുതിയഗാഥായ സബ്ബപാപസ്സാതി സബ്ബാകുസലസ്സ. അകരണന്തി അനുപ്പാദനം. കുസലസ്സാതി ചതുഭൂമകകുസലസ്സ. ഉപസമ്പദാതി ഉപസമ്പാദനം പടിലാഭോ. സചിത്തപരിയോദപനന്തി അത്തനോ ചിത്തസ്സ വോദാപനം പഭസ്സരഭാവകരണം സബ്ബസോ പരിസോധനം, തം പന അരഹത്തേന ഹോതി, ഇതി സീലസംവരേന സബ്ബപാപം പഹായ ലോകിയലോകുത്തരാഹി സമഥവിപസ്സനാഹി കുസലം സമ്പാദേത്വാ അരഹത്തഫലേന ചിത്തം പരിയോദപേതബ്ബന്തി ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠി.

തതിയഗാഥായ അനുപവാദോതി വാചായ കസ്സചി അനുപവദനം. അനുപഘാതോതി കായേന കസ്സചി ഉപഘാതാകരണം. പാതിമോക്ഖേതി യം തം പാതിമോക്ഖം പഅതിമോക്ഖം അതിപമോക്ഖം ഉത്തമസീലം. പാതി വാ അഗതിവിസേസേഹി മോക്ഖേതി ദുഗ്ഗതിഭയേഹി, യോ വാ നം പാതി, തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം പാതിമോക്ഖേ ച. സംവരോതി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമലക്ഖണോ സംവരോ. മത്തഞ്ഞുതാതി പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന പമാണഞ്ഞുതാ. പന്തഞ്ച സയനാസനന്തി ജനസങ്ഘട്ടനവിരഹിതം നിജ്ജനസമ്ബാധം വിവിത്തം സേനാസനഞ്ച. ഏത്ഥ ച ദ്വീഹിയേവ പച്ചയേഹി ചതുപച്ചയസന്തോസോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ പച്ചയസന്തോസസാമഞ്ഞേന ഇതരദ്വയസ്സപി ലക്ഖണഹാരനയേന ജോതിതത്താ. അധിചിത്തേ ച ആയോഗോതി വിപസ്സനാപാദകം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തം അധിചിത്തം, തതോപി മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ അധിചിത്തം, തസ്മിം യഥാവുത്തേ അധിചിത്തേ ആയോഗോ ച അനുയോഗോ ചാതി അത്ഥോ. ഏതം ബുദ്ധാന സാസനന്തി ഏതം പരസ്സ അനുപവദനം, അനുപഘാതനം, പാതിമോക്ഖസംവരോ, പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു മത്തഞ്ഞുതാ, അട്ഠസമാപത്തിവസിഭാവായ വിവിത്തസേനാസനസേവനഞ്ച ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠീതി. ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥായോ സബ്ബബുദ്ധാനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഗാഥാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ, തം ബുദ്ധാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) നയേന വുത്തം ആണാപാതിമോക്ഖം നാമ, തം സാവകാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ. ഇദമേവ ച ഇമസ്മിം അത്ഥേ പാതിമോക്ഖന്തി അധിപ്പേതം.

അനുപഗതോ നാമ തത്ഥേവ ഉപസമ്പന്നോ, അസതിയാ പുരിമികായ അനുപഗതോ വാ. ചാതുമാസിനിയന്തി ചതുമാസിയം. സാ ഹി ചതുന്നം മാസാനം പാരിപൂരിഭൂതാതി ചാതുമാസീ, സാ ഏവ ‘‘ചാതുമാസിനീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സം ചാതുമാസിനിയം, പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാസിയന്തി അത്ഥോ. കായസാമഗ്ഗിന്തി കായേന സമഗ്ഗഭാവം, ഹത്ഥപാസൂപഗമനന്തി വുത്തം ഹോതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – സചേ പുരിമികായ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ വസ്സം ഉപഗതാ പച്ഛിമികായപി പഞ്ച, പുരിമേഹി ഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരിതേ പച്ഛിമേഹി തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, ന ഏകസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ ദ്വേ ഞത്തിയോ ഠപേതബ്ബാ. സചേ പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ചത്താരോ തയോ ദ്വേ ഏകോ വാ ഹോതി, ഏസേവ നയോ. അഥ പുരിമികായ ചത്താരോ, പച്ഛിമികായപി ചത്താരോ തയോ ദ്വേ ഏകോ വാ, ഏസേവ നയോ. അഥ പുരിമികായ തയോ, പച്ഛിമികായ തയോ ദ്വേ ഏകോ വാ, ഏസേവ നയോ. ഇദഞ്ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – സചേ പുരിമികായ ഉപഗതേഹി പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ഥോകതരാ ചേവ ഹോന്തി സമസമാ ച, സങ്ഘപവാരണായ ച ഗണം പൂരേന്തി, സങ്ഘപവാരണാവസേന ഞത്തി ഠപേതബ്ബാ. സചേ പന പച്ഛിമികായ ഏകോ ഹോതി, തേന സദ്ധിം തേ ചത്താരോ ഹോന്തി, ചതുന്നം സങ്ഘഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേതും ന വട്ടതി. ഗണഞത്തിയാ പന സോ ഗണപൂരകോ ഹോതി, തസ്മാ ഗണവസേന ഞത്തിം ഠപേത്വാ പുരിമേഹി പവാരേതബ്ബം. ഇതരേന തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പുരിമികായ ദ്വേ, പച്ഛിമികായ ദ്വേ വാ ഏകോ വാ, ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സചേ പുരിമികായപി ഏകോ, പച്ഛിമികായപി ഏകോ, ഏകേന ഏകസ്സ സന്തികേ പവാരേതബ്ബം, ഏകേന പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പുരിമേഹി വസ്സൂപഗതേഹി പച്ഛാ വസ്സൂപഗതാ ഏകേനപി അധികതരാ ഹോന്തി, പഠമം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ പച്ഛാ ഥോകതരേഹി തേസം സന്തികേ പവാരേതബ്ബം. കത്തികചാതുമാസിനിപവാരണായ പന സചേ പഠമവസ്സൂപഗതേഹി മഹാപവാരണായ പവാരിതേഹി പച്ഛാ ഉപഗതാ അധികതരാ വാ സമസമാ വാ ഹോന്തി, പവാരണാഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേതബ്ബം, തേഹി പവാരിതേ പച്ഛാ ഇതരേഹി പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. അഥ മഹാപവാരണായ പവാരിതാ ബഹൂ ഹോന്തി, പച്ഛാ വസ്സൂപഗതാ ഥോകാ വാ ഏകോ വാ, പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിട്ഠേ പച്ഛാ തേസം സന്തികേ തേന പവാരേതബ്ബന്തി.

ഠപേത്വാ പന പവാരണാദിവസം അഞ്ഞസ്മിം കാലേതി അഞ്ഞസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ. ഉദ്ദിട്ഠമത്തേ പാതിമോക്ഖേതി ‘‘പരിയോസിതമത്തേ ഉദ്ദിസ്സമാനേ’’തി അപരിയോസിതേ ആഗതേ സതി അവസേസസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ സോതബ്ബത്താ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി. അവുട്ഠിതായാതിആദീനിപി പാതിമോക്ഖസ്സ നിട്ഠിതകാലമേവ പരിസായ വിസേസേത്വാ വദതി. സമസമാ വാതി പുരിമേഹി സമപരിമാണാ. ഥോകതരാ വാതി പുരിമേഹി ഥോകതരപരിമാണാ. ഏതേന ബഹുതരേസു ആഗതേസു പുന പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബം, ന പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാതി ഏകസ്മിം അംസേ സാധുകം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാതി അത്ഥോ. സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪൫) പന ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാതി ഏത്ഥ പന പുന സണ്ഠാപനേന ഏവം വുത്തം. ഏകംസന്തി ച വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതസ്സേതം അധിവചനം. യതോ യഥാ വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതം ഹോതി, തഥാ ചീവരം കത്വാതി ഏവമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാതി ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം ഉക്ഖിപിത്വാ. സചേ പന തത്ഥ പാരിവാസികോപി അത്ഥി, സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നേന അത്തനോ പാളിയാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. പാതിമോക്ഖേ പന ഉദ്ദിസിയമാനേ പാളിയാ അനിസീദിത്വാ പാളിം വിഹായ ഹത്ഥപാസം അമുഞ്ചന്തേന നിസീദിതബ്ബം. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ.

സബ്ബം പുബ്ബകരണീയന്തി സമ്മജ്ജനാദിനവവിധം പുബ്ബകിച്ചം. ഇമിനാ ബഹൂനം വസനട്ഠാനേയേവ ഉപോസഥദിവസേ പുബ്ബകിച്ചം കാതബ്ബം ന ഹോതി, അഥ ഖോ ഏകസ്സ വസനട്ഠാനേപി കാതബ്ബംയേവാതി ദസ്സേതി. യഥാ ച സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ…പേ… പടികരിസ്സതീ’’തി (മഹാവ. ൧൭൧) ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭതി, ഏവമേത്ഥാപി തീഹി ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ, ഇമേ ഭിക്ഖൂ സഭാഗം ആപത്തിം ആപന്നാ, യദാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും സുദ്ധം അനാപത്തികം പസ്സിസ്സന്തി, തദാ തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സന്തീ’’തി ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ, ദ്വീഹിപി ‘‘അഞ്ഞം സുദ്ധം പസ്സിത്വാ പടികരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഏകേനപി ‘‘പരിസുദ്ധം ലഭിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ കാതും വട്ടതി.

തദഹൂതി തസ്മിം അഹു, തസ്മിം ദിവസേതി അത്ഥോ. നാനാസംവാസകേഹീതി ലദ്ധിനാനാസംവാസകേഹി. അനാവാസോ നാമ നവകമ്മസാലാദികോ യോ കോചി പദേസോ. അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാതി സങ്ഘപ്പഹോനകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വിനാ. അഞ്ഞത്ര അന്തരായാതി പുബ്ബേ വുത്തം ദസവിധമന്തരായം വിനാ. സബ്ബന്തിമേന പന പരിച്ഛേദേന അത്തചതുത്ഥേ വാ അന്തരായേ വാ സതി ഗന്തും വട്ടതി. യഥാ ച ആവാസാദയോ ന ഗന്തബ്ബാ, ഏവം സചേ വിഹാരേ ഉപോസഥം കരോന്തി, ഉപോസഥാധിട്ഠാനത്ഥം സീമാപി നദീപി ന ഗന്തബ്ബാ. സചേ പനേത്ഥ കോചി ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതി, വിസ്സട്ഠഉപോസഥാപി ആവാസാ ഗന്തും വട്ടതി. ഏവം ഗതോ അധിട്ഠാതുമ്പി ലഭതി. ആരഞ്ഞകേനപി ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ അത്തനോ വിഹാരമേവ ആഗന്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞം വിഹാരം ഓക്കമതി, തത്ഥ ഉപോസഥം കത്വാവ ആഗന്തബ്ബം, അകത്വാ ആഗന്തും ന വട്ടതി, യം ജഞ്ഞാ ‘‘അജ്ജേവ തത്ഥ ഗന്തും സക്കോമീ’’തി ഏവരൂപോ പന ആവാസോ ഗന്തബ്ബോ. തത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥം കരോന്തേനപി ഹി ഇമിനാ നേവ ഉപോസഥന്തരായോ കതോ ഭവിസ്സതീതി.

൧൭൦. ബഹി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതേനാതി നദിയാ വാ സീമായ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതേന ഛന്ദോ ദാതബ്ബോ, ‘‘കതോ മയാ ഉപോസഥോ’’തി അച്ഛിതും ന ലഭതീതി അധിപ്പായോ. കിച്ചപസുതോ വാതി ഗിലാനുപട്ഠാനാദികിച്ചപസുതോ വാ. സങ്ഘോ നപ്പഹോതീതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം അന്തരാ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ പടിപാടിയാ ഠാതും നപ്പഹോതി.

‘‘അധമ്മേന വഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥ ഏകസീമായ ചതൂസു ഭിക്ഖൂസു വിജ്ജമാനേസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോവ അനുഞ്ഞാതോ, തീസു ദ്വീസു ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോവ, ഇധ പന തഥാ അകതത്താ ‘‘അധമ്മേനാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഛന്ദപാരിസുദ്ധി സങ്ഘേ ഏവ ആഗച്ഛതി, ന ഗണേ ന പുഗ്ഗലേ, തസ്മാ ‘‘വഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. സചേ പന ദ്വേ സങ്ഘാ ഏകസീമായം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ ഏകസ്മിം ഖണേ വിസും സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി, ഏത്ഥ കഥന്തി? കേചി പന ‘‘തം വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം വഗ്ഗകമ്മത്താ. വഗ്ഗകമ്മം കരോന്താനഞ്ഹി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതി തഥാ വചനാഭാവാ, വിസും വിസും കമ്മകരണത്ഥമേവ സീമായ അനുഞ്ഞാതത്താ ചാതി ഗഹേതബ്ബം. വിഹാരസീമായ പന സങ്ഘേ വിജ്ജമാനേപി കേനചി പച്ചയേന ഖണ്ഡസീമായ തീസു, ദ്വീസു വാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തേസു കമ്മം ധമ്മേന സമഗ്ഗമേവ ഭിന്നസീമട്ഠത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദമ്പി ദാതും, സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൫) വുത്തത്താ ഭഗവതോ ആണം കരോന്തേന ‘‘ഛന്ദം ദമ്മീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഛന്ദഹാരകോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദിന്നേ ഛന്ദേ തത്ഥേവ പക്കമതി, അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബോ ഛന്ദോ’’തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൬൫) പുന അത്തനോ ഛന്ദദാനപരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ‘‘ഛന്ദം മേ ഹരാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഛന്ദഹാരകോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദിന്നേ ഛന്ദേ സങ്ഘപ്പത്തോ സഞ്ചിച്ച നാരോചേതി, ആഹടോ ഹോതി ഛന്ദോ, ഛന്ദഹാരകസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ ദുക്കടതോ തം മോചേതും ‘‘ഛന്ദം മേ ആരോചേഹീ’’തി വുത്തം. കായേന വാ വാചായ വാ ഉഭയേന വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോതി മനസാവ അചിന്തേത്വാ കായപ്പയോഗം കരോന്തേന യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന വാ, വാചം പന നിച്ഛാരേതും സക്കോന്തേന തഥേവ വാചായ വാ, ഉഭയഥാപി സക്കോന്തേന കായവാചാഹി വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ, ജാനാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ‘‘അയമത്ഥോ’’തിവചനതോ പന യായ കായചിപി ഭാസായ വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതി.

പാരിസുദ്ധിദാനേപി ഛന്ദദാനേ വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ, തം പന ദേന്തേന പഠമം സന്തീ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ. ന ഹി സാപത്തികോ സമാനോ ‘‘പാരിസുദ്ധിം ദമ്മി, പാരിസുദ്ധിം മേ ഹര, പാരിസുദ്ധിം മേ ആരോചേഹീ’’തി വത്തുമരഹതി. ‘‘സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയാനീ’’തി വത്തബ്ബേ വചനവിപല്ലാസേന ‘‘സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയ’’ന്തി വുത്തം. തേസഞ്ച അത്തനോ ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദേതീതി ഏത്ഥ ഛന്ദോ ച പാരിസുദ്ധി ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധി, തം ദേതീതി സരൂപേകസേസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരാതി അഞ്ഞേസം ഛന്ദപാരിസുദ്ധി. ബിളാലസങ്ഖലികാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധീതി ഏത്ഥ ബിളാലസങ്ഖലികാ നാമ ബിളാലബന്ധനം. തത്ഥ ഹി സങ്ഖലികായ പഠമവലയം ദുതിയവലയംയേവ പാപുണാതി, ന തതിയം, ഏവമയമ്പി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ദായകേന യസ്സ ദിന്നാ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതി, തസ്മാ സാ ബിളാലസങ്ഖലികസദിസത്താ ‘‘ബിളാലസങ്ഖലികാ’’തി വുത്താ. ബിളാലസങ്ഖലികാഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ യാസം കാസഞ്ചി സങ്ഖലികാനം ഉപലക്ഖണമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൭൩. പവാരണാദാനേപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ‘‘ഛന്ദം മേ ആരോചേഹീ’’തി, ഇധ പന ‘‘മമത്ഥായ പവാരേഹീ’’തി. തത്ഥ ഛന്ദഹാരകേ സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥം ഉപഗതമത്തേയേവ ആഗതാ ഹോതി. ഇധ പന ഏവം ദിന്നായ പവാരണായ പവാരണാഹാരകേന സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പവാരേതബ്ബം ‘‘തിസ്സോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു…പേ… പടികരിസ്സാമീ’’തി. വിമതിവിനോദനിയം ‘‘ഏവമേതം ധാരയാമി, സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹീതി ഏത്ഥ ‘ഏവമേതം ധാരയാമീ’തി വത്വാ ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം, സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹി ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബം. മാതികാട്ഠകഥായഞ്ഹി ഏവമേവ വുത്തം. സുതേനാതി സുതപദേന.

൧൭൪. നിദാനുദ്ദേസേ അനിട്ഠിതേ പാതിമോക്ഖം നിദ്ദിട്ഠം നാമ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുതിയാദീസു ഉദ്ദേസേസൂ’’തിആദി.

൧൭൫. തീഹിപി വിധീഹീതി ഓസാരണകഥനസരഭഞ്ഞേഹി. ഏത്ഥ ച അത്ഥം ഭണിതുകാമതായ വാ ഭണാപേതുകാമതായ വാ സുത്തസ്സ ഓതാരണം ഓസാരണം നാമ. തസ്സേവ അത്ഥപ്പകാസനാ കഥനം നാമ. കേവലം പാഠസ്സേവ സരേന ഭണനം സരഭഞ്ഞം നാമ. സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘സജ്ഝായം കരോമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ. ഓസാരേത്വാ പന കഥേന്തേനാതി സയമേവ പാഠം വത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം കഥേന്തേന. നവവിധന്തി സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലേസു തയോ, സുത്തുദ്ദേസപാരിസുദ്ധിഅധിട്ഠാനവസേന തയോ, ചാതുദ്ദസീപന്നരസീസാമഗ്ഗിവസേന തയോതി നവവിധം. ചതുബ്ബിധന്തി അധമ്മേനവഗ്ഗാദി ചതുബ്ബിധം. ദുവിധന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം പാതിമോക്ഖവസേന ദുവിധം പാതിമോക്ഖം. നവവിധന്തി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ച, ഭിക്ഖുനീനം ചത്താരോതി നവവിധം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം. കതിമീതി കതിസദ്ദാപേക്ഖം ഇത്ഥിലിങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം.

ഉതുവസ്സേയേവാതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേസുയേവ. വിഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ മനസാ ചിന്തേത്വാ കായവികാരകരണമേവ വിഞ്ഞാപനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയം അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബാ പാരിസുദ്ധീതി പാരിസുദ്ധിദായകേന പുന അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ ദാതബ്ബാ. ‘‘ഭൂതം ഏവ സാമണേരഭാവം ആരോചേതീ’’തി വുത്തത്താ ഊനവീസതിവസ്സകാലേ ഉപസമ്പന്നസ്സ, അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നസിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകാദീനം വാ യാവ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാ വട്ടതി, താവ തേഹി ആഹടാപി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഗച്ഛതി. യദാ പന തേ അത്തനോ സാമണേരാദിഭാവം പടിജാനന്തി, തതോ പട്ഠായ നാഗച്ഛതീതി ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയമ്പി (മഹാവ. ൧൬൪) ഹി ‘‘ദിന്നായ പാരിസുദ്ധിയാ സങ്ഘപ്പത്തോ വിബ്ഭമതി…പേ… പണ്ഡകോ പടിജാനാതി, തിരച്ഛാനഗതോ പടിജാനാതി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പടിജാനാതി, ആഹടാ ഹോതി പാരിസുദ്ധീ’’തി വുത്തത്താ പണ്ഡകാദീനം ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ വത്തമാനകാലേസു പന ഛന്ദപാരിസുദ്ധിയാവ ആഗമനം സിദ്ധമേവ. തേനാഹ ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി. ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം പന പകതത്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഉമ്മത്തകാദിഭാവേ പടിഞ്ഞാതേപി തേസം സങ്ഘപ്പത്തമത്തേനേവ ഛന്ദാദി ആഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി.

ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസന്തി ഇമിനാ ഗണപുഗ്ഗലേസു ഛന്ദപാരിസുദ്ധിയാ അനാഗമനം ദസ്സേതി. ‘‘സങ്ഘപ്പത്തോ’’തി ഹി പാളിയം (മഹാവ. ൧൬൫) വുത്തം. സങ്ഘസന്നിപാതതോ പഠമം കാതബ്ബം പുബ്ബകരണം സങ്ഘസന്നിപാതേ കാതബ്ബം പുബ്ബകിച്ചന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയം ‘‘നോ ചേ അധിട്ഠഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏത്ഥ അസഞ്ചിച്ച അസ്സതിയാ അനാപത്തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപരിപി, യത്ഥ പന അചിത്തകാപത്തി അത്ഥി, തത്ഥ വക്ഖാമ. പഞ്ഞത്തം ഹോതീതി ഇമിനാ ന സാപത്തികേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി വിസും പടിക്ഖേപാഭാവേപി യഥാവുത്തസുത്തസാമത്ഥിയതോ പഞ്ഞത്തമേവാതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ ഏവ നയേന ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം തഥാഗതോ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരേയ്യ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തിആദിസുത്തനയതോവ (അ. നി. ൮.൨൦; ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൬) അലജ്ജീഹി സദ്ധിം ഉപോസഥകരണമ്പി പടിക്ഖിത്തമേവ അലജ്ജീനിഗ്ഗഹത്ഥത്താ സബ്ബസിക്ഖാപദാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാരിസുദ്ധിദാനപഞ്ഞാപനേനാതി ഇമിനാ സാപത്തികേന പാരിസുദ്ധിപി ന ദാതബ്ബാതി ദീപിതം ഹോതി.

൧൭൬. ഉഭോപി ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ സഭാഗാപത്തിഭാവം അജാനിത്വാ കേവലം ആപത്തിനാമേനേവ ദേസേന്തസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ച അചിത്തകമേവ ദുക്കടം ഹോതീതി വദന്തി. യഥാ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിം ആപന്നോതി ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭതി, ഏവം തയോപി ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ, ഇമേ ഭിക്ഖൂ സഭാഗം ആപത്തിം ആപന്നാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേനേവ ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ ദ്വീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഏകേന പന സാപത്തികേന ദൂരം ഗന്ത്വാപി പടികാതുമേവ വട്ടതി, അസമ്പാപുണന്തേന ‘‘ഭിക്ഖൂ ലഭിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, പടികരിത്വാ ച പുന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. കേനചി കരണീയേന ഗന്ത്വാതി സീമാപരിച്ഛേദതോ ബഹിഭൂതം ഗാമം വാ അരഞ്ഞം വാ ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേനേവ ഉപോസഥഞത്തിയാ ഠപനകാലേ സമഗ്ഗാ ഏവ തേ ഞത്തിം ഠപേസുന്തി സിദ്ധം. തേനേവ പാളിയം (മഹാവ. ൧൭൨) ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം സുഉദ്ദിട്ഠ’’ന്തി സബ്ബപന്നരസകേസുപി വുത്തം.

സചേ പന വുഡ്ഢതരോ ഹോതീതി പവാരണദായകോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരോ ഹോതി. ഏവഞ്ഹി തേന തസ്സത്ഥായ പവാരിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ ഏവം തേന അപ്പവാരിതേപി തസ്സ സങ്ഘപ്പത്തമത്തേന സങ്ഘസ്സ പവാരണാകമ്മം സമഗ്ഗകമ്മമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ച ഭിക്ഖുനാതി പവാരണദായകേന ഭിക്ഖുനാ. ബഹൂപി സമാനവസ്സികാ ഏകതോ പവാരേതും ലഭന്തീതി ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ ലദ്ധുപസമ്പദതായ സമാനുപസമ്പദവസ്സാ സബ്ബേ ഏകതോ പവാരേതും ലഭന്തീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ പന പണ്ഡിതേഹി ചിന്തേതബ്ബം വിചാരേതബ്ബം കാരണം അത്ഥി, കിം പന തന്തി? ഇദാനി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകാലേ –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ;

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി;

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮) –

ഇമാ ഗാഥായോ ധമ്മജ്ഝേസകേന പാഠംയേവ ഭണാപേത്വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ അത്ഥം കഥേതി. തതോ പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ നിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ദേസിതാപത്തികസ്സ സമഗ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും ആരാധനം കരോമാ’’തി ഇമം വാക്യം പാഠമേവ അജ്ഝേസകേന ഭണാപേത്വാ അത്ഥം അവത്വാവ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പവാരണായ ഏതാനീ’’തി ച ‘‘പവാരണം കാതു’’ന്തി ച ഇമാനി പദാനിയേവ വിസിട്ഠാനി.

കിം ഇമാനി ധമ്മജ്ഝേസകസ്സ വചനാനി, ഉദാഹു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകസ്സാതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി ധമ്മജ്ഝേസകസ്സ വചനാനി, ഏവം സതി ഗാഥാത്തയം വത്വാ താസം അത്ഥമ്പി സോ ഏവ കഥേത്വാ ഏതാനി പുബ്ബകരണാനി ച ഏതാനി പുബ്ബകിച്ചാനി ച സങ്ഘേന കതാനി, ഇദഞ്ച സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം സമാനീതം, തസ്മാ ‘‘ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, പാതിമോക്ഖ’’ന്തി തേനേവ വത്തബ്ബം സിയാ. അഥ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകസ്സ വചനാനി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘സങ്ഘോ, ഭന്തേ, ഥേരം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അജ്ഝേസതി, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഥേരോ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ധമ്മജ്ഝേസകേന യാവതതിയം അജ്ഝോസാപേത്വാ ‘‘സമ്മജ്ജനീ…പേ… വുച്ചതീ’’തി ഗാഥം വത്വാ ഇതി ‘‘അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്താനി ഏതാനി പുബ്ബകരണാനി കതാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ധമ്മജ്ഝേസകേന ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധി …പേ… വുച്ചതീ’’തി ഗാഥം വത്വാ ഇതി ‘‘അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്താനി ഏതാനി പുബ്ബകിച്ചാനി കതാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉപോസഥോ…പേ… വുച്ചതീ’’തി ഗാഥം വത്വാ ഇതി ‘‘അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തം ഇദം പത്തകല്ലം സമാനീത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ നിട്ഠാപേത്വാ പത്തകല്ലേ സമാനീതേ സമഗ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും ആരാധനം മയം കരോമാ’’തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വത്തബ്ബം സിയാ, ഏവം സതി അജ്ഝേസകഅജ്ഝേസിതബ്ബാനം വചനം അസങ്കരതോ ജാനിതബ്ബം ഭവേയ്യാതി.

ഏത്ഥ ച ഗാഥാത്തയസ്സ അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തഭാവോ അട്ഠകഥായമേവ ആഗതോ. പച്ഛിമവാക്യം പന നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം, ന ടീകാദീസു ദിസ്സതി. ഖുദ്ദസിക്ഖാപകരണേപി –

‘‘പുബ്ബകിച്ചേ ച കരണേ;

പത്തകല്ലേ സമാനിതേ;

സുത്തം ഉദ്ദിസതി സങ്ഘോ;

പഞ്ചധാ സോ വിഭാവിതോ’’തി ച.

‘‘പുബ്ബകിച്ചേ ച കരണേ;

പത്തകല്ലേ സമാനിതേ;

ഞത്തിം വത്വാന സങ്ഘേന;

കത്തബ്ബേവം പവാരണാ’’തി ച. –

വുത്തം, ന വുത്തം തഥാ. മൂലസിക്ഖാപകരണേയേവ തഥാ വുത്തം, തസ്മാ ആചരിയാനം അത്തനോമതി ഭവേയ്യ.

തത്ഥ ‘‘പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ നിട്ഠാപേത്വാ’’തി ഇമിനാ പുരിമഗാഥാദ്വയസ്സ അത്ഥമേവ കഥേത്വാ തതിയഗാഥായ അത്ഥോ ന കഥിതോ. ‘‘ദേസിതാപത്തികസ്സാ’’തി ഇമിനാ ച ആപത്തിയാ ദേസിതഭാവോയേവ കഥിതോ, ന സബ്ബം പത്തകല്ലം. ആപത്തിയാ ദേസിതഭാവേ ച സഭാഗാപത്തിയാ ദേസിതഭാവോയേവ പത്തകല്ലസ്മിം അന്തോഗധോ, ന ഇതരോ. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘ഏതാസു ഹി സഭാഗാപത്തീസു അവിജ്ജമാനാസു, വിസഭാഗാപത്തീസു വിജ്ജമാനാസുപി പത്തകല്ലം ഹോതിയേവാ’’തി. ‘‘പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ നിട്ഠാപേത്വാ ദേസിതാപത്തികസ്സ സമഗ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും ആരാധനം കരോമാ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ അവസേസാനി തീണി പത്തകല്ലങ്ഗാനി. സേയ്യഥിദം – ഉപോസഥോ, യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തീതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮). തേസു അസന്തേസുപി ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ആപജ്ജതി, ന പന കാതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩) ച, ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൮) ച, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സഗഹട്ഠായ പരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തിആദി (മഹാവ. ൧൫൪) ച, തസ്മാ ഉപോസഥദിവസേസു സങ്ഘേ സന്നിപതിതേ സചേ പുബ്ബേവ സമ്മതോ ധമ്മജ്ഝേസകോ അത്ഥി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ, ഏകം ബ്യത്തം പടിബലം ഭിക്ഖും സങ്ഘേന സമ്മന്നാപേത്വാ തേന ധമ്മജ്ഝേസകേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – സങ്ഘോ, ഭന്തേ, ഥേരം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അജ്ഝേസതി, ഉദ്ദിസതു ഥേരോ പാതിമോക്ഖം. ദുതിയമ്പി, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… തതിയമ്പി, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… ഉദ്ദിസതു ഥേരോ പാതിമോക്ഖന്തി തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ തതോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) –

അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്താനി ചത്താരി പുബ്ബകരണാനി, കിം താനി കതാനീ’’തി പുച്ഛിതേ ധമ്മജ്ഝേസകേന ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ പുന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന –

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) –

അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്താനി പഞ്ച പുബ്ബകിച്ചാനി, കിം താനി കതാനീ’’തി പുച്ഛിതേ ധമ്മജ്ഝേസകേന ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി വുത്തേ പുന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന –

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ;

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി;

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮; കങ്ഖാ അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) –

അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്താനി ചത്താരി പത്തകല്ലങ്ഗാനി, കിം താനി സമാനീതാനീ’’തി പുച്ഛിതേ ധമ്മജ്ഝേസകേന ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ പുന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ‘‘പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ നിട്ഠാപേത്വാ പത്തകല്ലങ്ഗേ സമാനീതേ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സമ്പടിച്ഛിതേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതീതി അയമമ്ഹാകം ഖന്തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ധമ്മജ്ഝേസകേന…പേ… ഏവമസ്സ വചനീയോ’’തി വുത്തം, സോ ധമ്മജ്ഝേസകേന വചനീയഭാവോ കഥം വേദിതബ്ബോതി? ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘമജ്ഝേ അനജ്ഝിട്ഠേന പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബം, യോ ഉദ്ദിസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൫൪) വചനതോതി. ‘‘സങ്ഘേന സമ്മന്നാപേത്വാ’’തി വുത്തം, തം കഥന്തി? ‘‘അജ്ഝേസനാ ചേത്ഥ സങ്ഘേന സമ്മതധമ്മജ്ഝേസകായത്താ വാ സങ്ഘത്ഥേരായത്താ വാ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. ‘‘സങ്ഘോ, ഭന്തേ, ഥേരം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അജ്ഝേസതി, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഥേരോ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി അയം അജ്ഝേസനാകാരോ കുതോ ലബ്ഭതീതി? പാളിതോ. പാളിയഞ്ഹി (മഹാവ. ൧൫൫) ‘‘തേ ഥേരം അജ്ഝേസന്തി, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഥേരോ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ആഗതോ.

സചേ പന ധമ്മജ്ഝേസകോ വുഡ്ഢതരോ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ നവകോ, ‘‘സങ്ഘോ, ആവുസോ, ആയസ്മന്തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അജ്ഝേസതി, ഉദ്ദിസതു ആയസ്മാ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വത്തബ്ബം. തം കുതോ ലബ്ഭതി? പാളിതോയേവ. പാളിയഞ്ഹി (മഹാവ. ൧൫൫) ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേന യാവ സങ്ഘനവകം അജ്ഝേസന്തി ഉദ്ദിസതു ആയസ്മാ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ആഗതോ. തതോ ‘‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന സമ്മജ്ജനീ…പേ… പുച്ഛിതേ ധമ്മജ്ഝേസകേന ‘ആമ, ഭന്തേ’തി വുത്തേ’’തി ഇദം കുതോ ലബ്ഭതീതി? പാളിതോ അട്ഠകഥാതോ ച. നിദാനപാളിയമ്പി ഹി ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ന്തി ആഗതം, അട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ചന്തി സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാതി…പേ… ഏവം ദ്വീഹി നാമേഹി നവവിധം പുബ്ബകിച്ചം ദസ്സിതം, കിം തം കതന്തി പുച്ഛതീ’’തി ആഗതന്തി.

നനു ചേതം അന്തോനിദാനേയേവ ആഗതം, അഥ കസ്മാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന പുബ്ബഭാഗേ വത്തബ്ബന്തി? സച്ചം, തഥാപി തദനുലോമതോ ജാനിതബ്ബതോ വത്തബ്ബം. അട്ഠകഥായഞ്ഹി ഇമാ ഗാഥായോ സമ്മജ്ജനാദീനം പുബ്ബകരണാദിഭാവഞാപകഭാവേനേവ വുത്താ, ന പാതിമോക്ഖാരമ്ഭകാലേ ഭണിതബ്ബഭാവേന. അഥ ച പന ഇദാനി ഭണന്തി, ഏവം സന്തേ കിമത്ഥം ഭണന്തീതി ചിന്തായം അന്തോനിദാനേ ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ന്തി വുത്തപുച്ഛാനുലോമേന പുബ്ബകരണാദീനം നിട്ഠഭാവപുച്ഛനത്ഥം ഭണന്തീതി ജാനിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഏവം വുത്തം ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകരണം കത്വാവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൭൭), തസ്മാ പാളിഅട്ഠകഥാനുലോമതോ ഇമിനാ അനുക്കമേന കതേ സതി ധമ്മജ്ഝേസകോ പഞ്ഞായതി, തസ്സ അജ്ഝേസനാകാരോ പഞ്ഞായതി, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ പഞ്ഞായതി, തസ്സ പുബ്ബകരണാദീനം നിട്ഠഭാവപുച്ഛനം പഞ്ഞായതി, ധമ്മജ്ഝേസകസ്സ വിസ്സജ്ജനം പഞ്ഞായതി, താനി നിട്ഠാപേത്വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകസ്സ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും പടിഞ്ഞാ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഇമേസം ഗാഥാവാക്യാനം വചനേ പയോജനം പഞ്ഞായതീതി കത്വാ പണ്ഡിതേഹി വിനയഞ്ഞൂഹി ചിരപടിച്ഛന്നോ അയം കഥാമഗ്ഗോ പടിപജ്ജിതബ്ബോതി. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ.

പാളിയട്ഠകഥാദീനഞ്ഹി, അനുരൂപം ഇമം നയം;

പുനപ്പുനം ചിന്തയന്തു, പണ്ഡിതാ വിനയഞ്ഞുനോ.

പുനപ്പുനം ചിന്തയിത്വാ, യുത്തം ചേ ധാരയന്തു തം;

നോ ചേ യുത്തം ഛഡ്ഡയന്തു, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകാതി.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ഉപോസഥപവാരണാവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

പഞ്ചവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.