൨. പരിക്ഖാരവിനിച്ഛയകഥാ

൬. ഏവം ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി പരിക്ഖാരവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘പരിക്ഖാരോതി സമണപരിക്ഖാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയകഥായ ആദിമ്ഹി വുത്തം ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ആനേത്വാ തത്ഥ തേസു മാതികാപദേസു സമഭിനിവിട്ഠസ്സ ‘‘പരിക്ഖാരോ’’തി പദസ്സ ‘‘സമണപരിക്ഖാരോ’’തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ, ഏസ നയോ ഇതോ പരേപി. സമണപരിക്ഖാരോ വുത്തോ, ന ഗിഹിപരിക്ഖാരോതി അധിപ്പായോ. പരിസമന്തതോ കരിയതേതി പരിക്ഖാരോ, ഛത്താദികോ. തത്രാതി സമണപരിക്ഖാരേ. കപ്പതീതി കപ്പിയോ, ന കപ്പിയോ അകപ്പിയോ, കപ്പിയോ ച അകപ്പിയോ ച കപ്പിയാകപ്പിയോ, സമാഹാരദ്വന്ദേപി പുല്ലിങ്ഗമിച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ. കപ്പിയാകപ്പിയോ ച സോ പരിക്ഖാരോ ചേതി തഥാ, തസ്സ വിനിച്ഛയോ കപ്പിയാകപ്പിയപരിക്ഖാരവിനിച്ഛയോ.

കേചി താലപണ്ണച്ഛത്തന്തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം. സബ്ബമ്പി ഹി ഛത്തം തഥാകരിയമാനം ന വട്ടതി. തേനേവാഹ വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൮൫) ‘‘സബ്ബപരിക്ഖാരേസു വണ്ണമട്ഠവികാരം കരോന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ദീപേന്തേന ന വട്ടതീതി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായാതി ഇമിനാ ഥിരകരണത്ഥം ഏകവണ്ണസുത്തേന വിനന്ധിയമാനം യദി വണ്ണമട്ഠം ഹോതി, തത്ഥ ന ദോസോതി ദസ്സേതി. ആരഗ്ഗേനാതി നിഖാദനമുഖേന. യദി ന വട്ടതി, താദിസം ഛത്തദണ്ഡം ലഭിത്വാ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഘടകം വാ’’തിആദി. സുത്തകേന വാ ദണ്ഡോ വേഠേതബ്ബോതി യഥാ ലേഖാ ന പഞ്ഞായതി, തഥാ വേഠേതബ്ബോ. ദണ്ഡബുന്ദേതി ദണ്ഡമൂലേ, ഛത്തദണ്ഡസ്സ ഹേട്ഠിമകോടിയന്തി അത്ഥോ. ഛത്തമണ്ഡലികന്തി ഛത്തസ്സ അന്തോ ഖുദ്ദകമണ്ഡലം, ഛത്തപഞ്ജരേ മണ്ഡലാകാരേന ബദ്ധദണ്ഡവലയം വാ. ഉക്കിരിത്വാതി നിന്നം, ഉന്നതം വാ കത്വാ ഉട്ഠാപേത്വാ. സാ വട്ടതീതി സാ ലേഖാ രജ്ജുകേഹി ബന്ധന്തു വാ മാ വാ, ബന്ധിതും യുത്തട്ഠാനത്താ വട്ടതി. തേന വുത്തം ആചരിയബുദ്ധദത്തമഹാഥേരേന –

‘‘ഛത്തം പണ്ണമയം കിഞ്ചി, ബഹി അന്തോ ച സബ്ബസോ;

പഞ്ചവണ്ണേന സുത്തേന, സിബ്ബിതും ന ച വട്ടതി.

‘‘ഛിന്ദിതും അഡ്ഢചന്ദം വാ, പണ്ണേ മകരദന്തകം;

ഘടകം വാളരൂപം വാ, ലേഖാ ദണ്ഡേ ന വട്ടതി.

‘‘സിബ്ബിതും ഏകവണ്ണേന, ഛത്തം സുത്തേന വട്ടതി;

ഥിരത്ഥം പഞ്ചവണ്ണേന, പഞ്ജരം വാ വിനന്ധിതും.

‘‘ഘടകം വാളരൂപം വാ, ലേഖാ വാ പന കേവലാ;

ഛിന്ദിത്വാ വാപി ഘംസിത്വാ, ധാരേതും പന വട്ടതി.

‘‘അഹിച്ഛത്തകസണ്ഠാനം, ദണ്ഡബുന്ദമ്ഹി വട്ടതി;

ഉക്കിരിത്വാ കതാ ലേഖാ, ബന്ധനത്ഥായ വട്ടതീ’’തി.

തസ്സ വണ്ണനായമ്പി ഛത്തം പണ്ണമയം കിഞ്ചീതി താലപണ്ണാദിപണ്ണച്ഛദനം യം കിഞ്ചി ഛത്തം. ബഹീതി ഉപരി. അന്തോതി ഹേട്ഠാ. സിബ്ബിതുന്തി രൂപം ദസ്സേത്വാ സൂചികമ്മം കാതും. പണ്ണേതി ഛദനപണ്ണേ. അഡ്ഢചന്ദന്തി അഡ്ഢചന്ദാകാരം. മകരദന്തകന്തി മകരദന്താകാരം, യം ‘‘ഗിരികൂട’’ന്തി വുച്ചതി. ഛിന്ദിതും ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. മുഖവട്ടിയാ നാമേത്വാ ബദ്ധപണ്ണകോടിയാ വാ മത്ഥകമണ്ഡലകോടിയാ വാ ഗിരികൂടാദിം കരോന്തി, ഇമിനാ തം പടിക്ഖിത്തം. ദണ്ഡേതി ഛത്തദണ്ഡേ. ഘടകന്തി ഘടാകാരോ. വാളരൂപം വാതി ബ്യഗ്ഘാദിവാളാനം രൂപകം വാ. ലേഖാതി ഉക്കിരിത്വാ വാ ഛിന്ദിത്വാ വാ ചിത്തകമ്മവസേന വാ കതരാജി. പഞ്ചവണ്ണാനം സുത്താനം അന്തരേ നീലാദിഏകവണ്ണേന സുത്തേന ഥിരത്ഥം ഛത്തം അന്തോ ച ബഹി ച സിബ്ബിതും വാ ഛത്തദണ്ഡഗ്ഗാഹകസലാകപഞ്ജരം ഥിരത്ഥം വിനന്ധിതും വാ വട്ടതീതി യോജനാ. പഞ്ചവണ്ണാനം ഏകവണ്ണേന ഥിരത്ഥന്തി ഇമിനാ അനേകവണ്ണേഹി സുത്തേഹി വണ്ണമട്ഠത്ഥായ സിബ്ബിതുഞ്ച വിനന്ധിതുഞ്ച ന വട്ടതീതി ദീപേതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘പഞ്ചവണ്ണേനാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, തസ്സ ഏകവണ്ണേന പഞ്ചവണ്ണേന വാ സുത്തേന ഥിരത്ഥം സിബ്ബിതും വിനന്ധിതും വാ വട്ടതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ ഹോതി.

ഏത്ഥ ച ഹേട്ഠാ വുത്തേന ‘‘പഞ്ചവണ്ണേന സുത്തേന സിബ്ബിതും ന ച വട്ടതീ’’തി പാഠേന ച ‘‘കേചി താലപണ്ണച്ഛത്തം അന്തോ വാ ബഹി വാ പഞ്ചവണ്ണേന സുത്തേന സിബ്ബേത്വാ വണ്ണമട്ഠം കരോന്തി, തം ന വട്ടതി, ഏകവണ്ണേ പന നീലേന വാ പീതകേന വാ യേന കേനചി സുത്തേന അന്തോ വാ ബഹി വാ സിബ്ബിതും, ഛത്തദണ്ഡഗ്ഗാഹകം സലാകപഞ്ജരം വാ വിനന്ധിതും വട്ടതി, തഞ്ച ഖോ ഥിരകരണത്ഥം, ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായാ’’തി അട്ഠകഥാപാഠേന ച വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ സോ ന ഗഹേതബ്ബോ.

ലേഖാ വാ പന കേവലാതി യഥാവുത്തപ്പകാരാ സകലാ ലേഖാ വാ. ഛിന്ദിത്വാതി ഉക്കിരിത്വാ കതം ഛിന്ദിത്വാ. ഘംസിത്വാതി ചിത്തകമ്മാദിവസേന കതം ഘംസിത്വാ. ദണ്ഡബുന്ദമ്ഹീതി ഛത്തദണ്ഡസ്സ പഞ്ജരേ ഗാഹണത്ഥായ ഫാലിതബുന്ദമ്ഹി, മൂലേതി അത്ഥോ. അയമേത്ഥ നിസ്സന്ദേഹേ വുത്തനയോ. ഖുദ്ദസിക്ഖാഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ഛത്തപിണ്ഡിയാ മൂലേ’’തി വുത്തം. അഹിച്ഛത്തകസണ്ഠാനന്തി ഫുല്ലഅഹിച്ഛത്തകാകാരം. രജ്ജുകേഹി ഗാഹാപേത്വാ ദണ്ഡേ ബന്ധന്തി, തസ്മിം ബന്ധനട്ഠാനേ വലയമിവ ഉക്കിരിത്വാതി വലയം വിയ ഉപട്ഠാപേത്വാ. ബന്ധനത്ഥായാതി വാതേന യഥാ ന ചലതി, ഏവം രജ്ജൂഹി ദണ്ഡേ പഞ്ജരസ്സ ബന്ധനത്ഥായ. ഉക്കിരിത്വാ കതാ ലേഖാ വട്ടതീതി യോജനാ. യഥാ വാതപ്പഹാരേന അചലനത്ഥം ഛത്തമണ്ഡലികം രജ്ജുകേഹി ഗാഹാപേത്വാ ദണ്ഡേ ബന്ധന്തി, തസ്മിം ബന്ധനട്ഠാനേ വലയമിവ ഉക്കിരിത്വാ ലേഖം ഠപേന്തി, സാ വട്ടതീതി. സചേപി ന ബന്ധതി, ബന്ധനാരഹട്ഠാനത്താ വലയം ഉക്കിരിത്വാ വട്ടതീതി ഗണ്ഠിപദേ വത്തന്തീതി ആഗതം, തസ്മാ പക്ഖരണേസു ആഗതനയേനേവ ഛത്തേ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി.

൭. ചീവരേ പന നാനാസുത്തകേഹീതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൮൫; വി. വി. ടീ. ൧.൮൫) നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി. ഇദഞ്ച തഥാ കരോന്താനം വസേന വുത്തം, ഏകവണ്ണസുത്തകേനപി ന വട്ടതിയേവ. ‘‘പകതിസൂചികമ്മമേവ വട്ടതീ’’തി ഹി വുത്തം. പട്ടമുഖേതി ദ്വിന്നം പട്ടാനം സങ്ഘടിതട്ഠാനം സന്ധായേതം വുത്തം. പരിയന്തേതി ചീവരപരിയന്തേ. അനുവാതം സന്ധായേതം വുത്തം. വേണീതി വരകസീസാകാരേന സിബ്ബനം. സങ്ഖലികന്തി ദ്വിഗുണസങ്ഖലികാകാരേന സിബ്ബനം, ബിളാലസങ്ഖലികാകാരേന സിബ്ബനം വാ. വേണിം വാ സങ്ഖലികം വാ കരോന്തീതി കരണകിരിയായ സമ്ബന്ധോ. അഗ്ഘിയം നാമ ചേതിയസണ്ഠാനം, യം ‘‘അഗ്ഘിയത്ഥമ്ഭോ’’തി വദന്തി. ഗയാ നാമ മൂലേ തനുകം അഗ്ഗേ മഹന്തം കത്വാ ഗദാകാരേന സിബ്ബനം. മുഗ്ഗരോ നാമ മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഏകസദിസം കത്വാ മുഗ്ഗരാകാരേന സിബ്ബനം. കക്കടക്ഖീനി ഉക്കിരന്തീതി ഗണ്ഠികപട്ടപാസകപട്ടാനം അന്തേ പാളിബദ്ധം കത്വാ കക്കടകാനം അക്ഖിസണ്ഠാനം പട്ഠപേന്തി, കരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘കോണസുത്തപിളകാതി ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണേഹി നീഹടസുത്താനം കോടിയോ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കഥം പന താ പിളകാ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ കാതബ്ബാതി? കോണേഹി നീഹടസുത്താനം അന്തേസു ഏകവാരം ഗണ്ഠികകരണേന വാ പുന നിവത്തേത്വാ സിബ്ബനേന വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവം കത്വാ സുത്തകോടിയോ രസ്സം കത്വാ ഛിന്ദിതബ്ബാ. ധമ്മസിരിത്ഥേരേന പന ‘‘കോണസുത്താ ച പിളകാ, ദുവിഞ്ഞേയ്യാവ കപ്പരേ’’തി വുത്തം, തഥാ ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേനപി ‘‘സുത്താ ച പിളകാ തത്ഥ, ദുവിഞ്ഞേയ്യാവ ദീപിതാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തേസം മതേന കോണസുത്താ ച പിളകാ ച കോണസുത്തപിളകാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. ൧.൮൫) കോണസുത്തപിളകാതി ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണേഹി ബഹി നിഗ്ഗതസുത്താനം പിളകാകാരേന ഠപിതകോടിയോതി കേചി വദന്തി, തേ പിളകേ ഛിന്ദിത്വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ കാതബ്ബാതി തേസം അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘കോണസുത്താ ച പിളകാ ചാതി ദ്വേയേവാ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണതോ കോണം നീഹടസുത്താ കോണസുത്താ നാമ. സമന്തതോ പന പരിയന്തേന ഗതാ ചതുരസ്സസുത്താ പിളകാ നാമ. തം ദുവിധമ്പി കേചി ചീവരതോ വിസും പഞ്ഞാനത്ഥായ വികാരയുത്തം കരോന്തി, തം നിസേധായ ‘‘ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം, ന പന സബ്ബഥാ അചക്ഖുഗോചരഭാവേന സിബ്ബനത്ഥായ തഥാസിബ്ബനസ്സ അസക്കുണേയ്യത്താ, യഥാ പകതിചീവരതോ വികാരോ ന പഞ്ഞായതി, ഏവം സിബ്ബിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. രജനകമ്മതോ പുബ്ബേ പഞ്ഞായമാനോപി വിസേസോ ചീവരേ രത്തേ ഏകവണ്ണതോ ന പഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘ചീവരേ രത്തേ’’തി.

൮. മണിനാതി നീലമണിആദിപാസാണേന, അംസബദ്ധകകായബന്ധനാദികം അചീവരത്താ സങ്ഖാദീഹി ഘംസിതും വട്ടതീതി വദന്തി. കണ്ണസുത്തകന്തി ചീവരസ്സ ദീഘതോ തിരിയഞ്ച സിബ്ബിതാനം ചതൂസു കണ്ണേസു കോണേസു ച നിക്ഖന്താനം സുത്തസീസാനമേതം നാമം, തം ഛിന്ദിത്വാവ പാരുപിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘രജിതകാലേ ഛിന്ദിതബ്ബ’’ന്തി. ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതം ഏകം കണ്ണസുത്തമ്പി അത്ഥി, തം പന നാമേന സദിസമ്പി ഇതോ അഞ്ഞമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘യം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ലഗ്ഗനത്ഥായാതി ചീവരരജ്ജുയം ചീവരബന്ധനത്ഥായ. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൮൫) ഏത്തകമേവ വുത്തം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൮൫) പന ‘‘പാസകം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബന്തി രജനകാലേ ബന്ധിതബ്ബം, സേസകാലേ മോചേത്വാ ഠപേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണസ്സ പോരാണടീകായമ്പി ഇദമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം, തം പന ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൪൪) ‘‘മജ്ഝേന ലഗ്ഗേന്തി, ഉഭതോ ഗലതി, ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ണേ ബന്ധിതുന്തി. കണ്ണോ ജീരതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ണസുത്തക’’ന്തി ഏവം അനുഞ്ഞാതചീവരരജ്ജുയം രജിത്വാ പസാരിതചീവരസ്സ ഓലമ്ബകസുത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗണ്ഠികേതി ചീവരപാരുപനകാലേ പാസകേ ലഗ്ഗാപനത്ഥം കതേ ദന്താദിമയേ ഗണ്ഠികേ. പിളകാതി ബിന്ദും ബിന്ദും കത്വാ ഉട്ഠാപേതബ്ബപിളകാ. വുത്തഞ്ഹേതം വിനയവിനിച്ഛയപ്പകരണേ –

‘‘നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി, മണ്ഡനത്ഥായ ചീവരം;

സമം സതപദാദീനം, സിബ്ബിതും ന ച വട്ടതി.

‘‘പത്തസ്സ പരിയന്തേ വാ, തഥാ പത്തമുഖേപി ച;

വേണിം സങ്ഖലികം വാപി, കരോതോ ഹോതി ദുക്കടം.

‘‘പട്ടമ്പി ഗണ്ഠിപാസാനം, അട്ഠകോണാദികം വിധിം;

തത്ഥഗ്ഘിയഗദാരൂപം, മുഗ്ഗരാദിം കരോന്തി ച.

‘‘തത്ഥ കക്കടകക്ഖീനി, ഉട്ഠാപേന്തി ന വട്ടതി;

സുത്താ ച പിളകാ തത്ഥ, ദുവിഞ്ഞേയ്യാവ ദീപിതാ.

‘‘ചതുകോണാവ വട്ടന്തി, ഗണ്ഠിപാസകപട്ടകാ;

കണ്ണകോണേസു സുത്താനി, രത്തേ ഛിന്ദേയ്യ ചീവരേ.

‘‘സൂചികമ്മവികാരം വാ, അഞ്ഞം വാ പന കിഞ്ചിപി;

ചീവരേ ഭിക്ഖുനാ കാതും, കാരാപേതും ന വട്ടതി.

‘‘യോ ച പക്ഖിപതി ഭിക്ഖു ചീവരം,

കഞ്ജിപിട്ഠഖലിഅല്ലികാദിസു;

വണ്ണമട്ഠമഭിപത്ഥയം പരം;

തസ്സ നത്ഥി പന മുത്തി ദുക്കടാ.

‘‘സൂചിഹത്ഥമലാദീനം, കരണേ ചീവരസ്സ ച;

തഥാ കിലിട്ഠകാലേ ച, ധോവനത്ഥം തു വട്ടതി.

‘‘രജനേ പന ഗന്ധം വാ, തേലം വാ ലാഖമേവ വാ;

കിഞ്ചി പക്ഖിപിതും തത്ഥ, ഭിക്ഖുനോ ന ച വട്ടതി.

‘‘സങ്ഖേന മണിനാ വാപി, അഞ്ഞേനപി ച കേനചി;

ചീവരം ന ച ഘട്ടേയ്യ, ഘംസിതബ്ബം ന ദോണിയാ.

‘‘ചീവരം ദോണിയം കത്വാ, നാതിഘട്ടേയ്യ മുട്ഠിനാ;

രത്തം പഹരിതും കിഞ്ചി, ഹത്ഥേഹേവ ച വട്ടതി.

‘‘ഗണ്ഠികേ പന ലേഖാ വാ, പിളകാ വാ ന വട്ടതി;

കപ്പബിന്ദുവികാരോ വാ, പാളികണ്ണികഭേദതോ’’തി.

വിനയസാരത്ഥസന്ദീപനിയമ്പി സമം സതപദാദീനന്തി സതപദാദീഹി സദിസം. തുല്യത്ഥേ കരണവചനപ്പസങ്ഗേ സാമിവചനം. പട്ടസ്സ പരിയന്തേ വാതി അനുവാതസ്സ ഉഭയപരിയന്തേ വാ. പട്ടമുഖേപി വാതി ദ്വിന്നം ആയാമവിത്ഥാരപട്ടാനം സങ്ഘടിതട്ഠാനേ, കണ്ണേപി വാ ഏകസ്സേവ വാ പട്ടസ്സ ഊനപൂരണത്ഥം ഘടിതട്ഠാനേപി വാ. വേണീതി കുദ്രൂസസീസാകാരേന സിബ്ബനം. കേചി ‘‘വരകസീസാകാരേനാ’’തി വദന്തി. സങ്ഖലികന്തി ബിളാലദാമസദിസസിബ്ബനം. കേചി ‘‘സതപദിസദിസ’’ന്തി വദന്തി.

പട്ടമ്പീതി പത്തമ്പി. അട്ഠകോണാദികോ വിധി പകാരോ ഏതസ്സാതി അട്ഠകോണാദികവിധി, തം. അട്ഠകോണാദികന്തി വാ ഗാഥാബന്ധവസേന നിഗ്ഗഹിതാഗമോ. ‘‘അട്ഠകോണാദികം വിധി’’ന്തി ഏതം ‘‘പട്ട’’ന്തി ഏതസ്സ സമാനാധികരണവിസേസനം, കിരിയാവിസേസനം വാ. ‘‘കരോന്തീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ പട്ടന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, പട്ടേതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ അട്ഠകോണാദികന്തി ഉപയോഗവചനം. വിധിന്തി ഏതസ്സ വിസേസനം. ഇധ വക്ഖമാനചതുകോണസണ്ഠാനതോ അഞ്ഞം അട്ഠകോണാദികം നാമ. തത്ഥാതി തസ്മിം പട്ടദ്വയേ. അഗ്ഘിയഗദാരൂപന്തി അഗ്ഘിയസണ്ഠാനഞ്ചേവ ഗദാസണ്ഠാനഞ്ച സിബ്ബനം. മുഗ്ഗരന്തി ലഗുളസണ്ഠാനസിബ്ബനം. ആദി-സദ്ദേന ചേതിയാദിസണ്ഠാനാനം ഗഹണം.

തത്ഥാതി പട്ടദ്വയേ തസ്മിം ഠാനേ. കക്കടകക്ഖീനീതി കുളീരകച്ഛിസദിസാനി സിബ്ബനവികാരാനി. ഉട്ഠാപേന്തീതി കരോന്തി. തത്ഥാതി തസ്മിം ഗണ്ഠികപാസകപട്ടകേ. സുത്താതി കോണതോ കോണം സിബ്ബിതസുത്താ ചേവ ചതുരസ്സേ സിബ്ബിതസുത്താ ച. പിളകാതി തേസമേവ സുത്താനം നിവത്തേത്വാ സിബ്ബിതകോടിയോ ച. ദുവിഞ്ഞേയ്യാവാതി രജനകാലേ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ അനോളാരികാ ദീപിതാ വട്ടന്തീതി. യഥാഹ ‘‘കോണസുത്തപിളകാ ച ചീവരേ രത്തേ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ വട്ടന്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൫).

ഗണ്ഠികപട്ടികാ പാസപട്ടികാതി യോജനാ. കണ്ണകോണേസു സുത്താനീതി ചീവരകണ്ണേ സുത്താ ചേവ പാസകപട്ടാനം കോണേസു സുത്താനി ച അച്ഛിന്ദതി. ഏത്ഥ ച ചീവരേ ആയാമതോ വിത്ഥാരതോ ച സിബ്ബിത്വാ അനുവാതതോ ബഹി നിക്ഖമിതസുത്തം ചീവരം രജിത്വാ സുക്ഖാപനകാലേ രജ്ജുയാ വാ ചീവരവംസേ വാ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബിതും അനുവാതേ ബന്ധസുത്താനി ച കണ്ണസുത്താനി നാമ. യഥാഹ ‘‘ചീവരസ്സ കണ്ണസുത്തകം ന ച വട്ടതി, രജിതകാലേ ഛിന്ദിതബ്ബം, യം പന ‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ കണ്ണസുത്തക’ന്തി ഏവം അനുഞ്ഞാതം, തം അനുവാതേ പാസകം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബം രജനകാലേ ലഗ്ഗനത്ഥായാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൫).

സൂചികമ്മവികാരം വാതി ചീവരമണ്ഡനത്ഥായ നാനാസുത്തകേഹി സതപദിസദിസം സിബ്ബന്താ ആഗന്തുകപട്ടം ഠപേന്തി, ഏവരൂപം സൂചികമ്മവികാരം വാ. അഞ്ഞം വാ പന കിഞ്ചിപീതി അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി മാലാകമ്മമിഗപക്ഖിപദാദികം സിബ്ബനവികാരം. കാതുന്തി സയം കാതും. കാരാപേതുന്തി അഞ്ഞേന വാ കാരാപേതും.

യോ ഭിക്ഖു പരം ഉത്തമം വണ്ണമട്ഠമഭിപത്ഥയന്തോ കഞ്ജികപിട്ഠഖലിഅല്ലികാദീസു ചീവരം പക്ഖിപതി, തസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടാ മോക്ഖോ ന വിജ്ജതീതി യോജനാ. കഞ്ജികന്തി വായനതന്തമക്ഖനം കഞ്ജികസദിസാ സുലാകഞ്ജികം. പിട്ഠന്തി തണ്ഡുലപിട്ഠം. തണ്ഡുലപിട്ഠേഹി പക്കാ ഖലി. അല്ലികാതി നിയ്യാസോ. ആദി-സദ്ദേന ലാഖാദീനം ഗഹണം. ചീവരസ്സ കരണേ കരണകാലേ സമുട്ഠിതാനം സൂചിഹത്ഥമലാദീനം കിലിട്ഠകാലേ ധോവനത്ഥഞ്ച കഞ്ജികപിട്ഠഖലിഅല്ലികാദീസു പക്ഖിപതി, വട്ടതീതി യോജനാ.

തത്ഥാതി യേന കസാവേന ചീവരം രജതി, തസ്മിം രജനേ ചീവരസ്സ സുഗന്ധഭാവത്ഥായ ഗന്ധം വാ ഉജ്ജലഭാവത്ഥായ തേലം വാ വണ്ണത്ഥായ ലാഖം വാ. കിഞ്ചീതി ഏവരൂപം യം കിഞ്ചി. മണിനാതി പാസാണേന. അഞ്ഞേനപി ച കേനചീതി യേന ഉജ്ജലം ഹോതി, ഏവരൂപേന മുഗ്ഗരാദിനാ അഞ്ഞേനപി കേനചി വത്ഥുനാ. ദോണിയാതി രജനമ്ബണേ ന ഘംസിതബ്ബം ഹത്ഥേന ഗാഹാപേത്വാ ന ഗഹേതബ്ബം. രത്തം ചീവരം ഹത്ഥേഹി കിഞ്ചി ഥോകം പഹരിതും വട്ടതീതി യോജനാ. യത്ഥ പക്കരജനം പക്ഖിപന്തി, സാ രജനദോണീ. തത്ഥ അംസബദ്ധകകായബന്ധനാദിം ഘട്ടേതും വട്ടതീതി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

ഗണ്ഠികേതി വേളുദന്തവിസാണാദിമയഗണ്ഠികേ. ലേഖാ വാതി വട്ടാദിഭേദാ ലേഖാ വാ. പിളകാതി സാസപബീജസദിസാ ഖുദ്ദകബുബ്ബുളാ. പാളികണ്ണികഭേദതോതി മണികാവളിരൂപപുപ്ഫകണ്ണികരൂപഭേദതോ. ‘‘കപ്പബിന്ദുവികാരോ വാ ന വട്ടതീതി യോജനാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തഥേവ ചീവരേ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

൯. പത്തേ വാ ഥാലകേ വാതിആദീസു ഥാലകേതി തമ്ബാദിമയേ പുഗ്ഗലികേ തിവിധേപി കപ്പിയഥാലകേ. ന വട്ടതീതി മണിവണ്ണകരണപയോഗോ ന വട്ടതി, തേലവണ്ണപയോഗോ പന വട്ടതി. തേലവണ്ണോതി സമണസാരുപ്പവണ്ണം സന്ധായ വുത്തം, മണിവണ്ണം പന പത്തം അഞ്ഞേന കതം ലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി വദന്തി. പത്തമണ്ഡലേതി തിപുസീസാദിമയേ പത്തട്ഠപനകമണ്ഡലേ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ വിചിത്രാനി പത്തമണ്ഡലാനി ധാരേതബ്ബാനി രൂപകാകിണ്ണാനി ഭിത്തികമ്മകതാനീ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൩) വുത്തത്താ ‘‘ഭിത്തികമ്മം ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മകരദന്തകം ഛിന്ദിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൫൩) വുത്തത്താ ‘‘മകരദന്തകം പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഥാലകസ്സ ച പത്തസ്സ, ബഹി അന്തോപി വാ പന;

ആരഗ്ഗേന കതാ ലേഖാ, ന ച വട്ടതി കാചിപി.

‘‘ആരോപേത്വാ ഭമം പത്തം, മജ്ജിത്വാ ചേ പചന്തി ച;

‘മണിവണ്ണം കരിസ്സാമ’, ഇതി കാതും ന വട്ടതി.

‘‘പത്തമണ്ഡലകേ കിഞ്ചി;

ഭിത്തികമ്മം ന വട്ടതി;

ന ദോസോ കോചി തത്ഥസ്സ;

കാതും മകരദന്തക’’ന്തി.

വിനയസാരത്ഥസന്ദീപനിയമ്പി ആരഗ്ഗേനാതി ആരകണ്ടകഗ്ഗേന, സൂചിമുഖേന വാ. കാചിപി ലേഖാതി വട്ടകഗോമുത്താദിസണ്ഠാനാ യാ കാചിപി രാജി. ഭമം ആരോപേത്വാതി ഭമേ അല്ലീയാപേത്വാ. പത്തമണ്ഡലകേതി പത്തേ ഛവിരക്ഖണത്ഥായ തിപുസീസാദീഹി കതേ പത്തസ്സ ഹേട്ഠാ ആധാരാദീനം ഉപരി കാതബ്ബേ പത്തമണ്ഡലകേ. ഭിത്തികമ്മന്തി നാനാകാരരൂപകകമ്മവിചിത്തം. യഥാഹ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, വിചിത്രാനി പത്തമണ്ഡലാനി ധാരേതബ്ബാനി രൂപകാകിണ്ണാനി ഭിത്തികമ്മകതാനീ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം പത്തമണ്ഡലേ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. മകരദന്തകന്തി ഗിരികൂടന്തി വുത്തം, തസ്മാ ഏവം പത്തഥാലകാദീസു പടിപജ്ജിതബ്ബം.

ധമകരണ…പേ… ലേഖാ ന വട്ടതീതി ആരഗ്ഗേന ദിന്നലേഖാ ന വട്ടതി, ജാതിഹിങ്ഗുലികാദിവണ്ണേഹി കതലേഖാ പന വട്ടതി. ഛത്തമുഖവട്ടിയന്തി ധമകരണസ്സ ഹത്ഥേന ഗഹണത്ഥം കതസ്സ ഛത്താകാരസ്സ മുഖവട്ടിയം. ‘‘പരിസ്സാവനബന്ധട്ഠാനേ’’തി കേചി. വിനയവിനിച്ഛയേപി –

‘‘ന ധമ്മകരണച്ഛത്തേ, ലേഖാ കാചിപി വട്ടതി;

കുച്ഛിയം വാ ഠപേത്വാ തം, ലേഖം തു മുഖവട്ടിയ’’ന്തി. –

വുത്തം. തട്ടീകായം പന ‘‘മുഖവട്ടിയാ യാ ലേഖാ പരിസ്സാവനബന്ധനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതാ, തം ലേഖം ഠപേത്വാ ധമകരണച്ഛത്തേ വാ കുച്ഛിയം വാ കാചി ലേഖാ ന വട്ടതീതി യോജനാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ധമകരണേ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

൧൦. കായബന്ധനേ പന കക്കടക്ഖീനീതി കക്കടകസ്സ അക്ഖിസദിസാനി. മകരമുഖന്തി മകരമുഖസണ്ഠാനം. ദേഡ്ഡുഭസീസന്തി ഉദകസപ്പസീസസദിസസണ്ഠാനാനി. അച്ഛീനീതി കുഞ്ജരച്ഛിസണ്ഠാനാനി. ഏകമേവ വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏകരജ്ജുകം ദ്വിഗുണതിഗുണം കത്വാ ബന്ധിതും ന വട്ടതി, ഏകമേവ പന സതവാരമ്പി സരീരം പരിക്ഖിപിത്വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. ‘‘ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം ബഹുരജ്ജുകന്തി ന വത്തബ്ബം, തം വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ തം മുരജസങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. മുരജഞ്ഹി നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി മുരജവട്ടിസണ്ഠാനം വേഠേത്വാ കരോന്തി. ഇദം പന മുരജം മദ്ദവീണസങ്ഖാതം പാമങ്ഗസണ്ഠാനഞ്ച ദസാസു വട്ടതി ‘‘കായബന്ധനസ്സ ദസാ ജീരന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുരജം മദ്ദവീണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൮) വുത്തത്താ.

വിധേതി ദസാപരിയോസാനേ ഥിരഭാവായ ദന്തവിസാണസുത്താദീഹി കതേ വിധേ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൮൫) പന ‘‘കായബന്ധനസ്സ പാസന്തേ ദസാമൂലേ തസ്സ ഥിരഭാവത്ഥം കത്തബ്ബേ ദന്തവിസാണാദിമയേ വിധേ’’തി വുത്തം. അട്ഠമങ്ഗലാനി നാമ സങ്ഖോ, ചക്കം, പുണ്ണകുമ്ഭോ, ഗയാ, സിരീവച്ഛോ, അങ്കുസോ, ധജം, സോവത്ഥികന്തി. മച്ഛയുഗളഛത്തനന്ദിയാവട്ടാദിവസേനപി വദന്തി. പരിച്ഛേദലേഖാമത്തന്തി ദന്താദീഹി കതസ്സ വിധസ്സ ഉഭോസു കോടീസു കാതബ്ബപരിച്ഛേദരാജിമത്തം. വിനയവിനിച്ഛയപ്പകരണേപി –

‘‘സുത്തം വാ ദിഗുണം കത്വാ, കോട്ടേന്തി ച തഹിം തഹിം;

കായബന്ധനസോഭത്ഥം, തം ന വട്ടതി ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ദസാമുഖേ ദള്ഹത്ഥായ, ദ്വീസു അന്തേസു വട്ടതി;

മാലാകമ്മലതാകമ്മ-ചിത്തികമ്പി ന വട്ടതി.

‘‘അക്ഖീനി തത്ഥ ദസ്സേത്വാ;

കോട്ടിതേ പന കാ കഥാ.

കക്കടക്ഖീനി വാ തത്ഥ;

ഉട്ഠാപേതും ന വട്ടതി.

‘‘ഘടം ദേഡ്ഡുഭസീസം വാ, മകരസ്സ മുഖമ്പി വാ;

വികാരരൂപം യം കിഞ്ചി, ന വട്ടതി ദസാമുഖേ.

‘‘ഉജുകം മച്ഛകണ്ടം വാ, മട്ഠം വാ പന പട്ടികം;

ഖജ്ജൂരിപത്തകാകാരം, കത്വാ വട്ടതി കോട്ടിതം.

‘‘പട്ടികാ സൂകരന്തന്തി, ദുവിധം കായബന്ധനം;

രജ്ജുകാ ദുസ്സപട്ടാദി, സബ്ബം തസ്സാനുലോമികം.

‘‘മുരജം മദ്ദവീണഞ്ച, ദേഡ്ഡുഭഞ്ച കലാബുകം;

രജ്ജുയോ ച ന വട്ടന്തി, പുരിമാ ദ്വേദസാ സിയും.

‘‘ദസാ പാമങ്ഗസണ്ഠാനാ, നിദ്ദിട്ഠാ കായബന്ധനേ;

ഏകാ ദ്വിതിചതസ്സോ വാ, വട്ടന്തി ന തതോ പരം.

‘‘ഏകരജ്ജുമയം വുത്തം, മുനിനാ കായബന്ധനം;

തഞ്ച പാമങ്ഗസണ്ഠാനം, ഏകമ്പി ച ന വട്ടതി.

‘‘രജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ, ബഹൂ ഏകായ രജ്ജുയാ;

നിരന്തരഞ്ഹി വേഠേത്വാ, കതം വട്ടതി ബന്ധിതും.

‘‘ദന്തകട്ഠവിസാണട്ഠി-ലോഹവേളുനളബ്ഭവാ;

ജതുസങ്ഖമയാ സുത്ത-ഫലജാ വിധകാ മതാ.

‘‘കായബന്ധനവിധേപി, വികാരോ ന ച വട്ടതി;

തത്ഥ തത്ഥ പരിച്ഛേദ-ലേഖാമത്തം തു വട്ടതീ’’തി. –

വുത്തം.

വിനയസാരത്ഥസന്ദീപനിയമ്പി തഹിം തഹിന്തി പട്ടികായ തത്ഥ തത്ഥ. തന്തി തഥാകോട്ടിതദിഗുണസുത്തകായബന്ധനം. അന്തേസു ദള്ഹത്ഥായ ദസാമുഖേ ദിഗുണം കത്വാ കോട്ടേന്തി, വട്ടതീതി യോജനാ. ചിത്തകമ്പീതി മാലാകമ്മലതാകമ്മചിത്തയുത്തമ്പി കായബന്ധനം. അക്ഖീനീതി കുഞ്ജരക്ഖീനി. തത്ഥാതി കായബന്ധനേ ന വട്ടതീതി കാ കഥാ. ഉട്ഠാപേതുന്തി ഉക്കിരിതും.

ഘടന്തി ഘടസണ്ഠാനം. ദേഡ്ഡുഭസീസം വാതി ഉദകസപ്പസീസം മുഖസണ്ഠാനം വാ. യം കിഞ്ചി വികാരരൂപം ദസാമുഖേ ന വട്ടതീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ഉഭയപസ്സേസു മച്ഛകണ്ടകയുത്തം മച്ഛസ്സ പിട്ഠികണ്ടകം വിയ യസ്സാ പട്ടികായ വായനം ഹോതി, ഇദം കായബന്ധനം മച്ഛകണ്ടകം നാമ. യസ്സ ഖജ്ജൂരിപത്തസണ്ഠാനമിവ വായനം ഹോതി, തം ഖജ്ജൂരിപത്തകാകാരം നാമ.

പകതിവികാരാ പട്ടികാ സൂകരന്തം നാമ കുഞ്ചികാകോസസണ്ഠാനം. തസ്സ ദുവിധസ്സ കായബന്ധനസ്സ. തത്ഥ രജ്ജുകാ സൂകരന്താനുലോമികാ, ദുസ്സപട്ടം പട്ടികാനുലോമികം. ആദി-സദ്ദേന മുദ്ദികകായബന്ധനം ഗഹിതം, തഞ്ച സൂകരന്താനുലോമികം. യഥാഹ ‘‘ഏകരജ്ജുകം പന മുദ്ദികകായബന്ധനഞ്ച സൂകരന്തം അനുലോമേതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൭൮). തത്ഥ രജ്ജുകാ നാമ ഏകാവട്ടാ, ബഹുരജ്ജുകസ്സ അകപ്പിയഭാവം വക്ഖതി. മുദ്ദികകായബന്ധനം നാമ ചതുരസ്സം അകത്വാ സജ്ജിതന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

മുരജം നാമ മുരജവട്ടിസണ്ഠാനം വേഠേത്വാ കതം. വേഠേത്വാതി നാനാസുത്തേഹി വേഠേത്വാ. സിക്ഖാഭാജനവിനിച്ഛയേ പന ‘‘ബഹുകാ രജ്ജുയോ ഏകതോ കത്വാ ഏകായ രജ്ജുയാ വേഠിത’’ന്തി വുത്തം. മദ്ദവീണം നാമ പാമങ്ഗസണ്ഠാനം. ദേഡ്ഡുഭകം നാമ ഉദകസപ്പസദിസം. കലാബുകം നാമ ബഹുരജ്ജുകം. രജ്ജുയോതി ഉഭയകോടിയം ഏകതോ അബന്ധാ ബഹുരജ്ജുയോ, തഥാബന്ധാ കലാബുകം നാമ ഹോതി. ന വട്ടന്തീതി മുരജാദീനി ഇമാനി സബ്ബാനി കായബന്ധനാനി ന വട്ടന്തി. പുരിമാ ദ്വേതി മുരജം മദ്ദവീണനാമഞ്ചാതി ദ്വേ. ‘‘ദസാസു സിയു’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന വണ്ണലോപേന ‘‘ദസാ സിയു’’ന്തി വുത്തം. യഥാഹ ‘‘മുരജം മദ്ദവീണന്തി ഇദം ദസാസുയേവ അനുഞ്ഞാത’’ന്തി.

പാമങ്ഗസണ്ഠാനാതി പാമങ്ഗദാമം വിയ ചതുരസ്സസണ്ഠാനാ. ഏകരജ്ജുമയന്തി നാനാവട്ടേ ഏകതോ വട്ടേത്വാ കതം രജ്ജുമയം കായബന്ധനം വത്തും വട്ടതീതി ‘‘രജ്ജുകാ ദുസ്സപട്ടാദീ’’തി ഏത്ഥ ഏകവട്ടരജ്ജുകാ ഗഹിതാ. ഇധ പന നാനാവട്ടേ ഏകതോ വട്ടേത്വാ കതാ ഏകാവ രജ്ജു ഗഹിതാ. തഞ്ചാതി തം വാ നയമ്പി ഏകരജ്ജുകകായബന്ധനം പാമങ്ഗസണ്ഠാനേന ഗന്ഥിതം. ഏകമ്പി ച ന വട്ടതീതി കേവലമ്പി ന വട്ടതി.

ബഹൂ രജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാതി യോജനാ. വട്ടതി ബന്ധിതുന്തി മുരജം കലാബുകഞ്ച ന ഹോതി, രജ്ജുകകായബന്ധനമേവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അയം പന വിനിച്ഛയോ ‘‘ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം ബഹുരജ്ജുകന്തി ന വത്തബ്ബം, തം വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥാഗതോ ഇധ വുത്തോ. സിക്ഖാഭാജനവിനിച്ഛയേ ‘‘ബഹുരജ്ജുയോ ഏകതോ കത്വാ ഏകായ വേഠിതം മുരജം നാമാ’’തി യം വുത്തം, തം ഇമിനാ വിരുജ്ഝനതോ ന ഗഹേതബ്ബം.

ദന്ത-സദ്ദേന ഹത്ഥിദന്താ വുത്താ. ജതൂതി ലാഖാ. സങ്ഖമയന്തി സങ്ഖനാഭിമയം. വിധകാ മതാതി ഏത്ഥ വേധികാതിപി പാഠോ, വിധപരിയായോ. കായബന്ധനവിധേതി കായബന്ധനസ്സ ദസായ ഥിരഭാവത്ഥം കട്ഠദന്താദീഹി കതേ വിധേ. വികാരോ അട്ഠമങ്ഗലാദികോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. തു-സദ്ദേന ഘടാകാരോപി വട്ടതീതി ദീപേതീതി അത്ഥോ പകാസിതോ, തസ്മാ തേന നയേന കായബന്ധനവിചാരോ കാതബ്ബോതി.

൧൧. അഞ്ജനിയം ‘‘ഉജുകമേവാ’’തി വുത്തത്താ ചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനാപി വങ്കഗതികാ ന വട്ടതി. സിപാടികായാതി വാസിആദിഭണ്ഡപക്ഖിപനേ. വിനയവിനിച്ഛയപ്പകരണേ പന –

‘‘മാലാകമ്മലതാകമ്മ-നാനാരൂപവിചിത്തിതാ;

ന ച വട്ടതി ഭിക്ഖൂനം, അഞ്ജനീ ജനരഞ്ജനീ.

‘‘താദിസം പന ഘംസിത്വാ, വേഠേത്വാ സുത്തകേന വാ;

വളഞ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, ന ദോസോ കോചി വിജ്ജതി.

‘‘വട്ടാ വാ ചതുരസ്സാ വാ, അട്ഠംസാ വാപി അഞ്ജനീ;

വട്ടതേവാതി നിദ്ദിട്ഠാ, വണ്ണമട്ഠാ ന വട്ടതി.

‘‘തഥാഞ്ജനിസലാകാപി, അഞ്ജനിഥവികായ ച;

നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി, ചിത്തകമ്മം ന വട്ടതി.

‘‘ഏകവണ്ണേന സുത്തേന, സിപാടിം യേന കേനചി;

യം കിഞ്ചി പന സിബ്ബേത്വാ, വളഞ്ജന്തസ്സ വട്ടതീ’’തി. –

ആഗതം.

തട്ടീകായമ്പി മാലാ…പേ… ചിത്തിതാതി മാലാകമ്മലതാകമ്മേഹി ച മിഗപക്ഖിരൂപാദിനാനാരൂപേഹി ച വിചിത്തിതാ. ജനരഞ്ജനീതി ബാലജനപലോഭിനീ. അട്ഠംസാ വാപീതി ഏത്ഥ അപി-സദ്ദേന സോളസംസാദീനം ഗഹണം. വണ്ണമട്ഠാതി മാലാകമ്മാദിവണ്ണമട്ഠാ. അഞ്ജനീസലാകാപി തഥാ വണ്ണമട്ഠാ ന വട്ടതീതി യോജനാ. അഞ്ജനീഥവികായ ച നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി ചിത്തകമ്മം ന വട്ടതീതി പാഠോ യുജ്ജതി, ‘‘ഥവികാപി വാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘പീതാദിനാ യേന കേനചി ഏകവണ്ണേന സുത്തേന പിലോതികാദിമയം കിഞ്ചിപി സിപാടികം സിബ്ബേത്വാ വളഞ്ജന്തസ്സ വട്ടതീതി യോജനാ’’തി ആഗതം.

൧൨. ആരകണ്ടകാദീസു ആരകണ്ടകേതി പോത്ഥകാദിഅഭിസങ്ഖരണത്ഥം കതേ ദീഘമുഖസത്ഥകേ. ഭമകാരാനം ദാരുആദിലിഖനസത്ഥകന്തി കേചി. വട്ടമണികന്തി വട്ടം കത്വാ ഉട്ഠാപേതബ്ബബുബ്ബുളകം. അഞ്ഞന്തി ഇമിനാ പിളകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പിപ്ഫലികേതി യം കിഞ്ചി ഛേദനകേ ഖുദ്ദകസത്ഥേ. മണികന്തി ഏകവട്ടമണി. പിളകന്തി സാസപമത്തികാമുത്തരാജിസദിസാ ബഹുവട്ടലേഖാ. ഇമസ്മിം അധികാരേ അവുത്തത്താ ലേഖനിയം യം കിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം വട്ടതീതി വദന്തി. വജിരബുദ്ധിടീകായം പന ‘‘കുഞ്ചികായ സേനാസനപരിക്ഖാരത്താ സുവണ്ണരൂപിയമയാപി വട്ടതീതി ഛായാ ദിസ്സതി. ‘കുഞ്ചികായ വണ്ണമട്ഠകമ്മം ന വട്ടതീ’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൫) വചനതോ അഞ്ഞേ കപ്പിയലോഹാദിമയാവ കുഞ്ചികാ കപ്പന്തി പരിഹരണീയപരിക്ഖാരത്താ’’തി വുത്തം. ആരകണ്ടകോ പോത്ഥകാദികരണസത്ഥകജാതി, ആമണ്ഡസാരകോ ആമലകഫലമയോതി വദന്തി.

വലിതകന്തി നഖച്ഛേദനകാലേ ദള്ഹഗ്ഗഹണത്ഥം വലിയുത്തമേവ കരോന്തി. തസ്മാ തം വട്ടതീതി ഇമിനാ അഞ്ഞമ്പി വികാരം ദള്ഹീകമ്മാദിഅത്ഥായ കരോന്തി, ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായ, തം വട്ടതീതി ദീപിതം, തേന ച കത്തരദണ്ഡകോടിയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടനേന സദ്ദനിച്ഛരണത്ഥായ കതവലയാദികം അവുത്തമ്പി യതോ ഉപപന്നം ഹോതി. ഏത്ഥ ച ദള്ഹീകമ്മാദീതി ആദി-സദ്ദേന പരിസ്സയവിനോദനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തേന കത്തരയട്ഠികോടിയം കതവലയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനേന സദ്ദനിച്ഛരണം ദീഘജാതികാദിപരിസ്സയവിനോദനത്ഥം ഹോതി, തസ്മാ വട്ടതീതി ദീപേതി. തേനാഹ ആചരിയവരോ –

‘‘മണികം പിളകം വാപി, പിപ്ഫലേ ആരകണ്ടകേ;

ഠപേതും പന യം കിഞ്ചി, ന ച വട്ടതി ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ദണ്ഡകേപി പരിച്ഛേദ-ലേഖാമത്തം തു വട്ടതി;

വലിത്വാ ച നഖച്ഛേദം, കരോന്തീതി ഹി വട്ടതീ’’തി.

തസ്സ വണ്ണനായമ്പി മണികന്തി ഥൂലബുബ്ബുളം. പീളകന്തി സുഖുമബുബ്ബുളം. പിപ്ഫലേതി വത്ഥച്ഛേദനസത്ഥേ. ആരകണ്ടകേതി പത്തധാരവലയാനം വിജ്ഝനകണ്ടകേ. ഠപേതുന്തി ഉട്ഠാപേതും. യം കിഞ്ചീതി സേസവണ്ണമട്ഠമ്പി ച. ദണ്ഡകേതി പിപ്ഫലിദണ്ഡകേ. യഥാഹ ‘‘പിപ്ഫലികേപി മണികം വാ പിളകം വാ യം കിഞ്ചി ഠപേതും ന വട്ടതി, ദണ്ഡകേ പന പരിച്ഛേദലേഖാ വട്ടതീ’’തി. പരിച്ഛേദലേഖാമത്തന്തി ആണിബന്ധനട്ഠാനം പത്വാ പരിച്ഛിന്ദനത്ഥം ഏകാവ ലേഖാ വട്ടതീതി. വലിത്വാതി ഉഭയകോടിമുഖം കത്വാ മജ്ഝേ വലിയോ ഗാഹേത്വാ നഖച്ഛേദം യസ്മാ കരോന്തി, തസ്മാ വട്ടതീതി യോജനാതി ആഗതാ.

ഉത്തരാരണിയം മണ്ഡലന്തി ഉത്തരാരണിയാ പവേസനത്ഥം ആവാടമണ്ഡലം ഹോതി. ദന്തകട്ഠച്ഛേദനവാസിയം ഉജുകമേവ ബന്ധിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച ഉജുകമേവാതി ഇമിനാ വങ്കം കത്വാ ബന്ധിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി, തേനേവ അഞ്ജനിയമ്പി തഥാ ദസ്സിതം. ഉഭോസു പസ്സേസു ഏകപസ്സേ വാതി വചനസേസോ, വാസിദണ്ഡസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദണ്ഡകോടീനം അചലനത്ഥം ബന്ധിതുന്തി അത്ഥോ. കപ്പിയലോഹേന ചതുരസ്സം വാ അട്ഠംസം വാ കാതും വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൩. ആമണ്ഡസാരകേതി ആമലകഫലാനി പിസിത്വാ തേന കക്കേന കതതേലഭാജനേ. തത്ഥ കിര പക്ഖിത്തം തേലം സീതം ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം ആചരിയേന –

‘‘ഉത്തരാരണിയം വാപി, ധനുകേ പേല്ലദണ്ഡകേ;

മാലാകമ്മാദി യം കിഞ്ചി, വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി.

‘‘സണ്ഡാസേ ദന്തകട്ഠാനം, തഥാ ഛേദനവാസിയാ;

ദ്വീസു പസ്സേസു ലോഹേന, ബന്ധിതും പന വട്ടതി.

‘‘തഥാ കത്തരദണ്ഡേപി, ചിത്തകമ്മം ന വട്ടതി;

വട്ടലേഖാവ വട്ടന്തി, ഏകാ വാ ദ്വേപി ഹേട്ഠതോ.

‘‘വിസാണേ നാളിയം വാപി, തഥേവാമണ്ഡസാരകേ;

തേലഭാജനകേ സബ്ബം, വണ്ണമട്ഠം തു വട്ടതീ’’തി.

ടീകായമ്പി അരണിസഹിതേ ഭന്തകിച്ചകരോ ദണ്ഡോ ഉത്തരാരണീ നാമ. വാപീതി പി-സദ്ദേന അധരാരണിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉദുക്ഖലദണ്ഡസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഛനകയന്തധനു ധനുകം നാമ. മുസലമത്ഥകപീളനദണ്ഡകോ പേല്ലദണ്ഡകോ നാമ. സണ്ഡാസേതി അഗ്ഗിസണ്ഡാസേ. ദന്തകട്ഠാനം ഛേദനവാസിയാ തഥാ യം കിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വീസു പസ്സേസൂതി വാസിയാ ഉഭോസു പസ്സേസു. ലോഹേനാതി കപ്പിയലോഹേന. ബന്ധിതും വട്ടതീതി ഉജുകമേവ വാ ചതുരസ്സം വാ അട്ഠംസം വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. സണ്ഡാസേതി അഗ്ഗിസണ്ഡാസേതി നിസ്സന്ദേഹേ വുത്തം. അട്ഠകഥായം പനേത്ഥ സൂചിസണ്ഡാസോ ദസ്സിതോ. ഹേട്ഠാതി ഹേട്ഠാ അയോപട്ടവലയേ. ‘‘ഉപരി അഹിച്ഛത്തകമകുളമത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. വിസാണേതി തേലാസിഞ്ചനകഗവയമഹിംസാദിസിങ്ഗേ. നാളിയം വാപീതി വേളുനാളികാദിനാളിയം. അപി-സദ്ദേന അലാബും സങ്ഗണ്ഹാതി. ആമണ്ഡസാരകേതി ആമലകചുണ്ണമയതേലഘടേ. തേലഭാജനകേതി വുത്തപ്പകാരേയേവ തേലഭാജനേ. സബ്ബം വണ്ണമട്ഠം വട്ടതീതി പുമിത്ഥിരൂപരഹിതം മാലാകമ്മാദി സബ്ബം വണ്ണമട്ഠം വട്ടതീതി ആഗതം.

ഭൂമത്ഥരണേതി കടസാരാദിമയേ പരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ അത്ഥരിതബ്ബഅത്ഥരണേ. പാനീയഘടേതി ഇമിനാ സബ്ബഭാജനേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബം…പേ… വട്ടതീതി യഥാവുത്തേസു മഞ്ചാദീസു ഇത്ഥിപുരിസരൂപമ്പി വട്ടതി. തേലഭാജനേസുയേവ ഇത്ഥിപുരിസരൂപാനം പടിക്ഖിപിതത്താ തേലഭാജനേന സഹ അഗണേത്വാ വിസും മഞ്ചാദീനം ഗഹിതത്താ ചാതി വദന്തി. കിഞ്ചാപി വദന്തി, ഏതേസം പന മഞ്ചാദീനം ഹത്ഥേന ആമസിതബ്ബഭണ്ഡത്താ ഇത്ഥിരൂപമേത്ഥ ന വട്ടതീതി ഗഹേതബ്ബം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൮൫) പന ‘‘താലവണ്ടബീജനിആദീസു വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി താനി കുഞ്ചികാ വിയ പരിഹരണീയാനി, അഥ ഖോ ഉച്ചാവചാനി ന ധാരേതബ്ബാനീതി പടിക്ഖേപാഭാവതോ വുത്തം. കേവലഞ്ഹി താനി ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ വിധൂപനഞ്ച താലവണ്ടഞ്ചാ’’തിആദിനാ വുത്താനി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തേലഭാജനേസു വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി, സേനാസനപരിക്ഖാരത്താ വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേനപി വുത്തമേവ –

‘‘പാനീയസ്സ ഉളുങ്കേപി, ദോണിയം രജനസ്സപി;

ഘടേ ഫലകപീഠേപി, വലയാധാരകാദികേ.

‘‘തഥാ പത്തപിധാനേ ച, താലവണ്ടേ ച ബീജനേ;

പാദപുഞ്ഛനിയം വാപി, സമ്മുഞ്ജനിയമേവ ച.

‘‘മഞ്ചേ ഭൂമത്ഥരേ പീഠേ, ഭിസിബിമ്ബോഹനേസു ച;

മാലാകമ്മാദികം ചിത്തം, സബ്ബമേവ ച വട്ടതീ’’തി.

൧൪. ഏവം സമണപരിക്ഖാരേസു കപ്പിയാകപ്പിയം കഥേത്വാ ഇദാനി സേനാസനേ കഥേതും ‘‘സേനാസനേ പനാ’’ത്യാദിമാഹ. ഏത്ഥ പന-സദ്ദോ വിസേസജോതകോ. തേന സബ്ബരതനമയമ്പി വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി, കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞവണ്ണമട്ഠകമ്മന്തി അത്ഥം ജോതേതി. യദി ഏവം കിസ്മിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബേ സന്തേപി തഥാ വത്തബ്ബം സിയാതി ആഹ ‘‘സേനാസനേ കിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥീ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന –

‘‘നാനാമണിമയത്ഥമ്ഭ-കവാടദ്വാരഭിത്തികം;

സേനാസനമനുഞ്ഞാതം, കാ കഥാ വണ്ണമട്ഠകേ.

‘‘സോവണ്ണിയം ദ്വാരകവാടബദ്ധം;

സുവണ്ണനാനാമണിഭിത്തിഭൂമിം;

ന കിഞ്ചി ഏകമ്പി നിസേധനീയം;

സേനാസനം വട്ടതി സബ്ബമേവാ’’തി.